وَفِي «مَفَاتِيحِ الْغَيْبِ» : أَنَّ مُقَاتِلًا كَانَ شَيْخَ الْمُرْجِئَةِ وَهُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا يَضُرُّ شَيْءٌ مِنَ الْمَعَاصِي مَعَ الْإِيمَانِ وَاحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ صَدَّقَ الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ فَإِنَّهُ تَعَالَى يُكَفِّرُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا. وَلَا يَجُوزُ حَمْلُ الْأَسْوَأِ عَلَى الْكُفْرِ السَّابِقِ لِأَنَّ الظَّاهِرَ مِنَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّكْفِيرَ إِنَّمَا حَصَلَ فِي حَالِ مَا وَصَفَهُمُ الله بالتقوى وَهُوَ التَّقْوَى مِنَ الشِّرْكِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَسْوَأِ الْكَبَائِرَ الَّتِي يَأْتِي بِهَا بَعْدَ الْإِيمَانِ اهـ. وَلَمْ يُجِبْ عَنْهُ فِي «مَفَاتِيحِ الْغَيْبِ» وَجَوَابُهُ: لِأَنَّ الْأَسْوَأَ مُحْتَمَلٌ أَنَّ أَدِلَّة كَثِيرَة أُخْرَى تُعَارِضُ الِاسْتِدْلَالَ بِعُمُومِهَا. وَفِي الْجَمْعِ بَيْنَ كلمة أَسْوَأَ وكملة أحسن محسّن الطّبق.
*Mefâtîhu'l-Ğayb*'da şöyle denmektedir: Mukâtil, Mürcie'nin -ki onlar imanla birlikte hiçbir günahın zarar vermeyeceğini söyleyenlerdir- önde gelenlerindendi ve bu ayeti delil getirerek şöyle demiştir: "Bu ayet, peygamberleri ve elçileri tasdik eden kimselerden Yüce Allah'ın yaptıkları en kötü şeyleri bağışlayacağına delalet eder. 'En kötü' (esve') ifadesini geçmiş küfre hamletmek caiz değildir; zira ayetin zahiri, bağışlamanın ancak Allah'ın onları takva ile yani şirkten sakınmakla nitelendirdiği durumda hâsıl olduğuna delalet eder. Durum böyle olunca 'en kötü' ile kastedilenin, imandan sonra işlenecek büyük günahlar olması vacip olur." [İbnü't-Teyyib/Fahruddin er-Râzî] *Mefâtîhu'l-Ğayb*'da buna cevap vermemiştir. Bunun cevabı ise şudur: Çünkü "en kötü" lafzının ihtimalli oluşu [karşısında], bu lafzın umumiyetiyle istidlal edilmesine muarız olan pek çok başka delil bulunmaktadır. { أَسْوَأَ } kelimesi ile { أَحْسَنِ } kelimesinin bir arada zikredilmesinde tıbâk sanatı (bedîî güzellik) vardır.
[٣٦- ٣٧]
[36-37]
[سُورَة الزمر (٣٩) : الْآيَات ٣٦ الى ٣٧]
[Zümer Suresi (39), Âyetler 36-37]
أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ (٣٧)
{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ (٣٧) } “Allah kuluna kâfi değil midir? Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol gösterici yoktur. (36) Allah kime de hidayet verirse artık onu saptıracak hiç kimse yoktur. Allah, intikam sahibi mutlak bir galip/üstün (azîz) değil midir? (37)”
أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ.
{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } “Allah kuluna kâfi değil midir? Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar.”
لَمَّا ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلْمُشْرِكِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ بِمَثَلِ رَجُلٍ فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلٍ خَالِصٍ لِرَجُلٍ، كَانَ ذَلِكَ الْمَثَلُ مُثِيرًا لِأَنْ يَقُولَ قَائِلُ الْمُشْرِكِينَ لَتَتَأَلَّبَنَّ شُرَكَاؤُنَا عَلَى الَّذِي جَاءَ يُحَقِّرُهَا وَيَسُبُّهَا، وَمُثِيرًا لِحَمِيَّةِ الْمُشْرِكِينَ أَنْ يَنْتَصِرُوا لِآلِهَتِهِمْ كَمَا قَالَ مُشْرِكُو قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ [الْأَنْبِيَاء: ٦٨] . وَرُبَّمَا أَنْطَقَتْهُمْ حَمِيَّتُهُمْ بِتَخْوِيفِ الرَّسُولِ ﷺ، فَفِي «الْكَشَّاف» و «تَفْسِير الْقُرْطُبِيِّ» : أَنَّ قُرَيْشًا قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّا نَخَافُ أَنْ تَخْبِلَكَ آلِهَتُنَا وَإِنَّا نَخْشَى عَلَيْكَ مَعَرَّتَهَا (بِعَيْنٍ بَعْدَ الْمِيمِ بِمَعْنَى الْإِصَابَةِ بِمَكْرُوهٍ يَعْنُونَ الْمَضَرَّةَ) لِعَيْبِكَ إِيَّاهَا» . وَفِي «تَفْسِيرِ ابْنِ عَطِيَّةَ» مَا هُوَ بِمَعْنَى هَذَا، فَلَمَّا حَكَى تَكْذِيبَهُمْ النَّبِيءَ عَطَفَ الْكَلَامَ إِلَى مَا هَدَّدُوهُ بِهِ وَخَوَّفُوهُ مِنْ شَرِّ أَصْنَامِهِمْ بِقَوْلِهِ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ.
Allah müşrikler ve müminler için, hakkında birbiriyle çekişen ortakların bulunduğu bir adam ile tek bir adama ait olan bir adam misalini verince, bu mesel müşriklerden birinin "Ortaklarımız (ilâhlarımız), kendilerini küçümsemek ve yermek için gelen kimseye karşı mutlaka birleşecektir" demesini ve İbrahim'in kavminin müşriklerinin: { حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ } [el-Enbiyâ: 68] “Onu yakın da ilâhlarınıza yardım edin” dedikleri gibi müşriklerin kendi ilâhlarına yardım etme taassuplarını körüklemiştir. Belki de bu taassupları onları Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem korkutmaya sevk etmiştir. Nitekim *el-Keşşâf* ve *Tefsîrü'l-Kurtubî*'de Kureyş'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: «İlâhlarımızı ayıpladığın için onların seni çarpmasından korkuyor ve sana kötülüklerinin (ma'arra: mîm'den sonra ayın harfiyle hoşlanılmayan bir şeye uğramak, yani zarar kastedilir) dokunmasından endişe ediyoruz.» *Tefsîru İbn Atiyye*'de de bu manada bir rivayet yer almaktadır. [Allah Teâlâ] onların Peygamber'i yalanlamalarını nakledince, sözü { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } “Allah kuluna kâfi değil midir? Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar.” kavliyle onu tehdit ettikleri ve putlarının şerrinden korkuttukları şeye bağlamıştır.
فَهَذَا الْكَلَامُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ [الزمر: ٢٩] الْآيَةَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ الَّذِي أَفْرَدْتُهُ بِالْعِبَادَةِ هُوَ كَافِيكَ شَرَّ الْمُشْرِكِينَ وَبَاطِلَ آلِهَتِهِمُ الَّتِي عَبَدُوهَا مِنْ دُونِهِ، فَقَوْلُهُ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ: وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ قُدِّمَ عَلَيْهِ لِتَعْجِيلِ مَسَاءَةِ الْمُشْرِكِينَ بِذَلِكَ، وَيَسْتَتْبِعُ ذَلِكَ تَعْجِيلُ مَسَرَّةِ الرَّسُولِ ﷺ بِأَنَّ اللَّهَ ضَامِنٌ لَهُ الْوِقَايَةَ كَقَوْلِهِ: فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ [الْبَقَرَة: ١٣٧] .
Bu söz, { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ } [ez-Zümer: 29] “Allah şöyle bir misal verdi: Birbiriyle çekişen ortakların bulunduğu bir adam...” ayetine matuftur. Manası şudur: İbadette tek kıldığın Allah, müşriklerin şerrine ve O'ndan başka taptıkları ilâhlarının bâtıllığına karşı sana kâfidir. { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ } kavli, { وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } kavline bir mukaddimedir; bununla müşriklerin moralini hemen bozmak için öne alınmıştır; bu da { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } [el-Bakara: 137] “Onlara karşı Allah sana yetecektir” kavlinde olduğu gibi Allah'ın onu korumayı garanti ettiğini bildirerek Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem sürurunu peşinen müjdelemeyi beraberinde getirir.
وَأَصْلُ النَّظْمِ: وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالله كَافِيكَ، فَغَيَّرَ مَجْرَى النَّظْمِ لِهَذَا
Cümlenin asıl dizilişi: "Seni Allah'tan başkalarıyla korkutuyorlar, hâlbuki Allah sana kâfidir" şeklindedir; fakat söz diziminin akışı bu
الْغَرَضِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ نَظْمَ الْكَلَامِ عَلَى تَرْتِيبِهِ فِي اللَّفْظِ فَتَجْعَلَ جُمْلَةَ أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ اسْتِئْنَافًا، وَتَصِيرُ جُمْلَةُ وَيُخَوِّفُونَكَ حَالًا.
amaçla değiştirilmiştir. Dilersen sözün dizilişini lafızdaki sırasına göre kabul edip { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ } cümlesini istînâf (başlangıç), { وَيُخَوِّفُونَكَ } cümlesini de hâl cümlesi yapabilirsin.
وَوَقَعَ التَّعْبِيرُ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ بِالِاسْمِ الظَّاهِرِ وَهُوَ عَبْدَهُ دُونَ ضَمِيرِ الْخِطَابِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ تَوْجِيهُ الْكَلَامِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، وَحُذِفَ الْمَفْعُول الثَّانِي لكاف لِظُهُورِ أَنَّ الْمَقْصُودَ كَافِيكَ أَذَاهُمْ، فَأَمَّا الْأَصْنَامُ فَلَا تَسْتَطِيعُ أَذًى حَتَّى يُكْفَاهُ الرَّسُولُ ﷺ. وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ عَلَيْهِمْ ظَنَّهُمْ أَنْ لَا حَامِيَ لِلرَّسُولِ ﷺ مِنْ ضُرِّ الْأَصْنَامِ. وَالْمُرَادُ بِ عَبْدَهُ هُوَ الرَّسُولُ ﷺ لَا مَحَالَةَ وَبِقَرِينَةِ ويُخَوِّفُونَكَ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hitap zamiriyle değil de { عَبْدَهُ } (kulu) şeklinde açık bir isimle bahsedilmesi, sözün müşriklere yöneltilmesinin hedeflenmesindendir. "Kâfî" kelimesinin ikinci mef'ûlü, maksadın "onların eziyetine karşı sana kâfidir" olduğu açık olduğundan hazfedilmiştir; zira putlar bir zarar vermeye muktedir değillerdir ki Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan korunmaya muhtaç olsun. Buradaki soru, putların vereceği zarara karşı Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir koruyucusunun bulunmadığı yönündeki zanlarını inkâr içindir. { عَبْدَهُ } ile kastedilen, hiç şüphesiz ve { وَيُخَوِّفُونَكَ } karinesiyle Resûl'dür sallallâhu aleyhi ve sellem.
وَفِي اسْتِحْضَارِ الرَّسُولِ ﷺ بِوَصْفِ الْعُبُودِيَّةِ وَإِضَافَتِهِ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ، مَعْنًى عَظِيمٌ مِنْ تَشْرِيفِهِ بِهَذِهِ الْإِضَافَةِ وَتَحْقِيقِ أَنَّهُ غَيْرُ مُسَلِّمِهِ إِلَى أَعْدَائِهِ.
Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem kulluk vasfıyla zikredilmesinde ve lafza-i celâl zamirine izafe edilmesinde, bu tamlama ile onun şereflendirilmesi ve [Allah'ın] onu düşmanlarına teslim etmeyeceğinin kesinleştirilmesi bakımından pek yüce bir mana vardır.
وَالْخِطَابُ فِي وَيُخَوِّفُونَكَ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَهُوَ الْتِفَاتٌ مِنْ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ الْعَائِدِ عَلَى عَبْدَهُ، وَنُكْتَةُ هَذَا الِالْتِفَاتِ هُوَ تَمْحِيضُ قَصْدِ النَّبِيءِ بِمَضْمُونِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِخِلَافِ جُمْلَةِ أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ كَمَا علمت آنِفا.
{ وَيُخَوِّفُونَكَ } kavlindeki hitap Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem; bu da { عَبْدَهُ } lafzına dönen gaib zamirinden bir iltifattır (sözün akışını değiştirmedir). Bu iltifatın nük проникliği (inceliği), daha önce öğrendiğin gibi { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ } cümlesinin aksine, bu cümlenin içeriğiyle doğrudan Peygamber'in hedeflenmiş olmasıdır.
وبِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ هُمُ الْأَصْنَامُ. عَبَّرَ عَنْهُمْ وَهُمْ حِجَارَةٌ بِمَوْصُولِ الْعُقَلَاءِ لِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِ التَّعْبِيرِ عَنْهُمْ فِي الْكَلَامِ بِصِيَغِ الْعُقَلَاءِ. ومِنْ دُونِهِ صِلَةُ الْمَوْصُولِ عَلَى تَقْدِيرِ مَحْذُوفٍ يَتَعَلَّقُ بِهِ الْمَجْرُورُ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، تَقْدِيرُهُ: اتَّخَذُوهُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْ عَبَدُوهُمْ مِنْ دُونِهِ.
{ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } (O'ndan başkalarıyla) ifadesinden maksat putlardır. Taş oldukları halde onlardan akıl sahipleri için kullanılan ilgi zamiriyle (ism-i mevsul) bahsedilmiştir; zira kelâmda onlardan akıl sahiplerine mahsus kiplerle bahsetmek çokça kullanılmaktadır. { مِنْ دُونِهِ } ise sıla cümlesidir; bağlamın delalet ettiği hazfedilmiş bir fiile car-mecrurun taalluk etmesi takdirindedir ki takdiri: "O'ndan başka edindikleri" veya "O'ndan başka ibadet ettikleri" şeklindedir.
وَوَقَعَ فِي «تَفْسِيرِ الْبَيْضَاوِيِّ» أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ خَبَرُ تَوْجِيهِ النَّبِيءِ ﷺ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ إِلَى هَدْمِ الْعُزَّى وَأَنَّ سَادِنَ الْعُزَّى قَالَ لِخَالِدٍ: أُحَذِّرُكَهَا يَا خَالِدُ فَإِنَّ لَهَا شِدَّةً لَا يَقُومُ لَهَا شَيْءٌ، فَعَمَدَ خَالِدٌ إِلَى الْعُزَّى فَهَشَّمَ أَنْفَهَا حَتَّى كَسَرَهَا بِالْفَأْسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَتَأَوَّلَ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: وَيُخَوِّفُونَكَ بِأَنَّ تَخْوِيفَهُمْ خَالِدًا أَرَادُوا بِهِ تَخْوِيفَ النَّبِيءِ ﷺ فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مَدَنِيَّةً وَسِيَاقُ الْآيَةِ نَابَ عَنْهُ. وَلَعَلَّ بَعْضَ مَنْ قَالَ هَذَا إِنَّمَا أَرَادَ الِاسْتِشْهَادَ لِتَخْوِيفِ الْمُشْرِكِينَ النَّبِيءَ ﷺ مِنْ أَصْنَامِهِمْ بِمِثَالٍ مَشْهُورٍ.
*Tefsîru'l-Beydâvî*'de bu ayetin iniş sebebinin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hâlid b. Velîd'i Uzzâ'yı yıkmaya göndermesi ve Uzzâ'nın bakıcısının Hâlid'e: "Ey Hâlid! Seni onun gazabından sakındırırım; zira onun karşısında hiçbir şeyin duramayacağı bir şiddeti vardır" demesi, bunun üzerine Hâlid'in Uzzâ'ya yönelip baltayla burnunu parçalayarak onu kırması ve Allah'ın da bu ayeti indirmesi haberi olduğu zikredilmiştir. [Beydâvî], { وَيُخَوِّفُونَكَ } kavlindeki hitabı, onların Hâlid'i korkutmakla Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem korkutmayı kastettikleri şeklinde tevil etmiştir; buna göre bu ayet Medenî olur; ancak ayetin akışı bunu geçersiz kılar. Belki de bunu söyleyenlerden bazıları, müşriklerin Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem putlarıyla korkutmaları hususuna meşhur bir misalle istişhatta bulunmak istemişlerdir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكافٍ عَبْدَهُ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَخَلَفٌ عِبَادَهُ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ أَيِ النَّبِيءَ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّهُمْ لَمَّا خَوَّفُوا النَّبِيءَ ﷺ فَقَدْ أَرَادُوا تَخْوِيفَهُ وَتَخْوِيفَ أَتْبَاعِهِ وَأَنَّ اللَّهَ كَفَاهُمْ شَرَّهُمْ.
Cumhur { بِكافٍ عَبْدَهُ } şeklinde [tekil] okumuştur. Hamza, Kisâî, Ebû Ca'fer ve Halef ise çoğul kipiyle { عِبَادَهُ } (kullarını) şeklinde okumuşlardır; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminleri kastetmişlerdir. Zira onlar Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem korkuttuklarında, hem onu hem de ona tabi olanları korkutmayı istemişlerdi; Allah da onların şerrine karşı kendilerine yetmiştir.
وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ الْآيَةَ وَجُمْلَةِ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي
{ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ } “Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol gösterici yoktur. Allah kime de hidayet verirse artık onu saptıracak hiç kimse yoktur.” cümlesi, { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ } ayeti ile { أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي
انْتِقامٍ
انْتِقامٍ } “Allah, intikam sahibi mutlak bir galip/üstün (azîz) değil midir?” cümlesi arasında bir itirazdır (ara cümledir).
قَصَدَ مِنْ هَذَا الِاعْتِرَاضِ أَنَّ ضَلَالَهُمْ دَاءٌ عَيَاءٌ لِأَنَّهُ ضَلَالٌ مُكَوَّنٌ فِي نُفُوسِهِمْ وَجِبِلَّتِهِمْ قَدْ ثَبَّتَتْهُ الْأَيَّامُ، وَرَسَّخَهُ تَعَاقُبُ الْأَجْيَالِ، فَرَانَ بِغِشَاوَتِهِ عَلَى أَلْبَابِهِمْ، فَلَمَّا صَارَ ضَلَالُهُمْ كَالْمَجْبُولِ الْمَطْبُوعِ أُسْنِدَ إِيجَادُهُ إِلَى اللَّهِ كِنَايَةً عَنْ تَعَسُّرِ أَوْ تَعَذُّرِ اقْتِلَاعِهِ مِنْ نُفُوسِهِمْ.
Bu ara cümleden (itirazdan) maksat, onların sapıklıklarının dermansız bir dert olduğunu belirtmektir; çünkü bu, nefislerinde ve fıtratlarında oluşmuş, günlerin pekiştirdiği, nesillerin birbirini izlemesiyle kökleşmiş ve perdesiyle akıllarını örtmüş bir sapıklıktır. Sapıklıkları yaratılıştan mühürlenmiş gibi bir hal alınca, onun neşet etmesi nefislerinden sökülüp atılmasının zorluğundan veya imkânsızlığından kinaye olarak Allah'a isnat edilmiştir.
وَأُرِيدَ مِنْ نَفْيِ الْهَادِي مِنْ قَوْلِهِ: فَما لَهُ مِنْ هادٍ نَفِيُ حُصُولِ الِاهْتِدَاءِ، فَكُنِّيَ عَنْ عَدَمِ حُصُولِ الْهُدَى بِانْتِفَاءِ الْهَادِي لِأَنَّ عَدَمَ الِاهْتِدَاءِ يَجْعَلُ هَادِيَهُمْ كَالْمَنْفِيِّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٨٦] مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ.
{ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } kavlinde yol göstericinin nefyedilmesiyle hidayetin gerçekleşmesinin nefyedilmesi kastedilmiştir; dolayısıyla hidayetin gerçekleşmemesinden, yol göstericinin yokluğuyla kinaye yapılmıştır; çünkü hidayete ermeyişleri, onların yol göstericilerini yok hükmünde kılar. A'râf Suresi'nde [186]: { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ } “Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol gösterici yoktur” kavli geçmişti.
وَالْآيَتَانِ مُتَسَاوِيَتَانِ فِي إِفَادَةِ نَفْيِ جِنْسِ الْهَادِي، إِلَّا أَنَّ إِفَادَةَ ذَلِكَ هُنَا بِزِيَادَةِ مِنْ تَنْصِيصًا عَلَى نَفْيِ الْجِنْسِ. وَفِي آيَةِ الْأَعْرَافِ بِبِنَاءِ هَادِي عَلَى الْفَتْحِ بَعْدَ (لَا) النَّافِيَةِ لِلْجِنْسِ فَإِنَّ بِنَاءَ اسْمِهَا عَلَى الْفَتْحِ مُشْعِرٌ بِأَنَّ الْمُرَادَ نَفْيُ الْجِنْسِ نَصًّا. وَالِاخْتِلَافُ بَيْنَ الْأُسْلُوبَيْنِ تَفَنُّنٌ فِي الْكَلَامِ وَهُوَ مِنْ مَقَاصِدِ الْبُلَغَاءِ.
İki ayet de hidayet vericinin cinsini nefyetme hususunda eşittir; ancak bu mananın burada ifade edilmesi, cinsin nefyini açıkça belirtmek (tansısen) üzere fazladan getirilen { مِنْ } harfi iledir. A'râf ayetinde ise cinsi nefyeden (lâ)'dan sonra "hâdiye" lafzının fetha üzere mebni kılınması iledir; zira onun isminin fetha üzere mebni olması, kastedilenin açık bir şekilde cinsin nefyi olduğunu hissettirir. İki üslup arasındaki bu farklılık, sözde bir edebî çeşitlilik (tefennün) olup belâgat ehlinin gayelerindendir.
وَتَقْدِيمُ لَهُ عَلَى هادٍ لِلِاهْتِمَامِ بِضَمِيرِهِمْ فِي مَقَامِ نَفْيِ الْهَادِي لَهُمْ لِأَنَّ ضَلَالَهُمُ الْمَحْكِيَّ هُنَا بَالِغٌ فِي الشَّنَاعَةِ إِذَا بَلَغَ بِهِمْ حَدُّ الطَّمَعِ فِي تَخْوِيفِ النَّبِيءِ بِأَصْنَامِهِمْ فِي حَالِ ظُهُورِ عَدَمِ اعْتِدَادِهِ بِأَصْنَامِهِمْ لِكُلِّ مُتَأَمِّلٍ مِنْ حَالِ دَعْوَتِهِ، وَإِذْ بَلَغَ بِهِمُ اعْتِقَادُ مَقْدِرَةِ أَصْنَامِهِمْ مَعَ الْغَفْلَةِ عَنْ قُدْرَةِ الرَّبِّ الْحَقِّ، بِخِلَافِ آيَةِ الْأَعْرَافِ فَإِنَّ فِيهَا ذِكْرَ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ النَّظَرِ فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ ضَلَالٌ دُونَ ضَلَالِ التَّخْوِيفِ مِنْ بَأْسِ أَصْنَامِهِمْ.
{ لَهُ } ifadesinin { هادٍ } kelimesinin önüne geçirilmesi, onlara yol göstericinin nefyedildiği makamda onların zamirine önem verilmesi (ihtimam) içindir; çünkü burada nakledilen sapıklıkları çirkinlikte son noktaya ulaşmıştır: Zira davetinin durumuna bakan her mütefekkir için Peygamber'in onların putlarına hiçbir değer vermediği aşikâr olduğu halde, onu putlarıyla korkutma tamahına kapılmışlar ve Hak Rabbin kudretinden gafil olarak putlarının gücüne inanma derecesine varmışlardır. A'râf ayeti ise böyle değildir; çünkü orada onların göklerin ve yerin melekûtunu tefekkür etmekten yüz çevirmeleri zikredilmektedir ki bu sapıklık, putlarının gücüyle korkutma sapıklığının altındadır.
وَأَمَّا جُمْلَةُ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ فَقَدِ اقْتَضَاهَا أَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي اعْتَرَضَتْ بَعْدَهُ الْجُمْلَتَانِ اقْتَضَى فَرِيقَيْنِ: فَرِيقًا مُتَمَسِّكًا بِاللَّهِ الْقَادِرِ عَلَى النَّفْعِ وَالضَّرِّ وَهُوَ النَّبِيءُ ﷺ وَالْمُؤْمِنُونَ، وَآخَرُ مُسْتَمْسِكًا بِالْأَصْنَامِ الْعَاجِزَةِ عَنِ الْأَمْرَيْنِ، فَلَمَّا بَيَّنَ أَنَّ ضَلَالَ الْفَرِيقِ الثَّانِي ضَلَالٌ مَكِينٌ بِبَيَانِ أَنَّ هُدَى الْفَرِيقِ الْآخَرِ رَاسِخٌ مَتِينٌ فَلَا مَطْمَعَ لِلْفَرِيقِ الضَّالِّ بِأَنْ يَجُرُّوا الْمُهْتَدِينَ إِلَى ضَلَالِهِمْ.
{ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ } “Allah kime de hidayet verirse artık onu saptıracak hiç kimse yoktur” cümlesine gelince; peşinden bu iki cümlenin ara cümle olarak girdiği kelâm iki fırkayı gerektirmiştir: Fayda ve zarar vermeye kadir olan Allah'a tutunan fırka ki bunlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerdir; diğeri ise bu iki husustan da âciz olan putlara sarılan fırkadır. İkinci fırkanın sapıklığının kökleşmiş bir sapıklık olduğunu beyan ettiği gibi, diğer fırkanın hidayetinin de sağlam ve sarsılmaz olduğunu beyan etmiştir; dolayısıyla sapan fırkanın, hidayete erenleri kendi sapıklıklarına çekme ümidi yoktur.
أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ.
{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ } “Allah, intikam sahibi mutlak bir galip/üstün (azîz) değil midir?”
تَعْلِيلٌ لِإِنْكَارِ انْتِفَاءِ كِفَايَةِ اللَّهِ عَنْ ذَلِكَ كَإِنْكَارِ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ، فَلِذَلِكَ فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا.
Allah'ın buna kâfi gelmesinin nefyini inkârın illetlendirilmesidir; zira bu, Allah'ın mutlak galip (azîz) ve intikam sahibi oluşunun inkârı gibidir. Bu sebeple cümle, kendisinden önceki cümleden fasl edilmiştir (bağlaçsız ayrılmıştır).
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ لِأَنَّ الْعِلْمَ بِعِزَّةِ اللَّهِ مُتَقَرِّرٌ فِي النُّفُوسِ لِاعْتِرَافِ الْكُلِّ بِإِلَهِيَّتِهِ وَالْإِلَهِيَّةُ تَقْتَضِي الْعِزَّةَ، وَلِأَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّهُ مُنْتَقِمٌ مُتَقَرِّرٌ مِنْ مُشَاهَدَةِ آثَارِ أَخْذِهِ لِبَعْضِ الْأُمَمِ مِثْلَ عَادٍ وَثَمُودَ. فَإِذَا كَانُوا يُقِرُّونَ لِلَّهِ بِالْوَصْفَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فَمَا عَلَيْهِمْ إِلَّا أَنْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ كَافٍ عَبْدَهُ بِعِزَّتِهِ فَلَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى إِصَابَةِ عَبْدِهِ بِسُوءٍ، وَبِانْتِقَامِهِ مِنَ الَّذِينَ يَبْتَغُونَ لِعَبْدِهِ الْأَذَى.
Soru takrîrîdir (onaylatma amaçlıdır); zira herkesin O'nun ilâhlığını ikrar etmesi sebebiyle Allah'ın izzetine dair bilgi nefislerde yerleşmiştir ve ilâhlık izzeti gerektirir. Ayrıca O'nun intikam alıcı olduğuna dair bilgi de Âd ve Semûd gibi bazı ümmetleri helak edişinin eserlerine şahit olunmasıyla sabittir. Mademki Allah hakkında zikredilen bu iki vasfı ikrar etmektedirler, o halde O'nun izzetiyle kuluna kâfi geleceğini, dolayısıyla hiç kimsenin O'nun kuluna bir kötülük dokundurmaya güç yetiremeyeceğini ve kuluna eziyet etmek isteyenlerden de intikam alacağını bilmeleri gerekir.
والعزيز: صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْعِزِّ، وَهُوَ مَنَعَةُ الْجَانِبِ وَأَنْ لَا يَنَالَهُ الْمُتَسَلِّطُ وَهُوَ ضِدُّ الذُّلِّ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٠٩] .
{ العزيز } (Azîz), izzetten türemiş bir sıfat-ı müşebbehedir; izzet ise güç ve yenilmezlik (menaat) olup baskın gelmek isteyenin ona ulaşamamasıdır ve zilletin zıddıdır. Bakara Suresi'nde [209] Yüce Allah'ın: { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Bilin ki Allah mutlak galiptir, hikmet sahibidir” kavlinde geçmişti.
والانتقام: الْمُكَافَأَةُ عَلَى الشَّرِّ بِشَرٍّ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ النَّقْمِ وَهُوَ الْغَضَبُ كَأَنَّهُ مُطَاوِعُهُ لِأَنَّهُ مُسَبَّبٌ عَنِ النَّقْمِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٣٦] . وَانْظُرْ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ
İntikam, kötülüğe kötülükle karşılık vermektir; öfke demek olan nakm (نَقْم) kökünden türemiştir, sanki onun mutâvaatı (dönüşlüsü) gibidir, çünkü intikam nakmdan neşet eder. Bu kavram A'râf Suresi'nde [136] Yüce Allah'ın: { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ } “Biz de onlardan intikam aldık ve onları denizde boğduk” kavlinde geçmişti. Mâide Suresi'ndeki: { وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ } “Allah mutlak galiptir, intikam sahibidir” kavline de bakınız.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٣٨]
[Zümer Suresi (39), Âyet 38]
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨)
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨) } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler. De ki: 'Gördünüz mü ya, Allah'tan başka yalvardıklarınızı! Eğer Allah bana bir zarar dilerse, onlar O'nun zararını giderebilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilerse, onlar O'nun rahmetini tutabilirler mi?' De ki: 'Allah bana yeter! Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül ederler.' (38)”
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ.
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler.”
اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ [الزمر: ٣٧] ، وَجُمْلَةِ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى جُمْلَةِ أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ [الزمر: ٣٦] وَهُوَ تَمْهِيدٌ لِمَا يَأْتِي بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، لِأَنَّهُ قَصَدَ بِهِ التَّوْطِئَةَ إِلَيْهِ بِمَا لَا نِزَاعَ فِيهِ لِأَنَّهُمْ يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُتَصَرِّفُ فِي عَظَائِمِ الْأُمُورِ، أَيْ خَلْقِهِمَا وَمَا تَحْوِيَانِهِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ.
{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ } [ez-Zümer: 37] “Allah mutlak galip değil midir?” cümlesi ile { قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: Gördünüz mü ya, Allah'tan başka yalvardıklarınızı!” cümlesi arasında bir itirazdır (ara cümledir); bu sebeple vâv harfi itirâziyyedir. { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ } [ez-Zümer: 36] “Allah kuluna kâfi değil midir?” cümlesine matuf olması da caizdir. Bu ifade, peşinden gelen { قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavline bir hazırlıktır; zira bununla, aralarında hiçbir ihtilaf bulunmayan bir hususla ona zemin hazırlamak hedeflenmiştir; çünkü onlar en büyük işlerde, yani göklerin, yerin ve içindekilerin yaratılmasında tasarruf sahibinin Allah olduğunu ikrar etmektedirler. Bunun benzeri Ankebût Suresi'nde geçmişti.
قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ جَاءَتْ جُمْلَةُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ عَلَى أُسْلُوبِ حِكَايَةِ الْمُقَاوَلَةِ وَالْمُجَاوَبَةِ لِكَلَامِهِمُ الْمَحْكِيِّ بِجُمْلَةِ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ وَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفِ الثَّانِيَةُ بِالْوَاوِ وَلَا بِالْفَاءِ، وَالْمَعْنَى: لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَقُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَخْ. وَالْفَاءُ مِنْ أَفَرَأَيْتُمْ لِتَفْرِيعِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ عَلَى جَوَابِهِمْ تَفْرِيعًا يُفِيدُ مُحَاجَّتَهُمْ عَلَى لَازِمِ اعْتِرَافِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ خَالِقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ [الزمر: ٦٤] . وَهَذَا تَفْرِيعُ الْإِلْزَامِ عَلَى الْإِقْرَارِ، وَالنَّتِيجَةُ عَلَى الدَّلِيلِ فَإِنَّهُمْ لَمَّا أَقَرُّوا بِأَنَّهُ خَالِقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَلْزَمُهُمْ أَنْ يُقِرُّوا بِأَنَّهُ الْمُتَصَرِّفُ فِيمَا تَحْوِيهِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ.
{ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ } “De ki: Gördünüz mü ya Allah'tan başka yalvardıklarınızı! Eğer Allah bana bir zarar dilerse, onlar O'nun zararını giderebilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilerse, onlar O'nun rahmetini tutabilirler mi? De ki: Allah bana yeter! Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül ederler.” { قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ } “De ki: Gördünüz mü...” cümlesi, { لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Mutlaka 'Allah' derler” cümlesiyle hikâye edilen sözlerine karşı bir karşılıklı konuşma ve cevaplandırma üslubuyla gelmiştir. Bu sebeple ikinci [cümle] ne vâv ne de fâ ile atfedilmiştir. Mana şudur: “Mutlaka 'Allah' diyeceklerdir; sen de de ki: Gördünüz mü ya, Allah'tan başka yalvardıklarınızı... ilâ ahir.” { أَفَرَأَيْتُمْ } ifadesindeki fâ harfi, inkârî istifhamı (soruyu) onların cevabına bağlayıp dallandırmak (tefrî') içindir; bu tefrî', Yüce Allah'ın: { قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ } [ez-Zümer: 64] “De ki: Ey cahiller! Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?” kavlinde olduğu gibi, Allah'ın göklerin ve yerin yaratıcısı olduğuna dair ikrarlarının gereği üzerinden onlarla delil getirme (muhâcce) faydası sağlar. Bu, ikrardan ilzam (bağlayıcı sonuç) çıkarma ve delilden neticeye ulaşma tefrîidir; nitekim onlar O'nun göklerin ve yerin yaratıcısı olduğunu ikrar ettiklerinde, göklerin ve yerin kapsadığı her şeyde tasarruf sahibinin de O olduğunu ikrar etmeleri zorunlu hale gelir.
وَالرُّؤْيَةُ قَلْبِيَّةٌ، أَيْ أَفَظَنَنْتُمْ.
Buradaki rü'yet (görme) kalbîdir (akli/zihinseldir); yani “Zannettiniz mi? / düşündünüz mü?” demektir.
وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَفْعُولُ (رَأَيْتُمُ) الْأَوَّلُ وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي مَحْذُوفٌ سَدَّ مَسَدَّهُ جَوَابُ الشَّرْطِ الْمُعْتَرِضُ بَعْدَ الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ عَلَى قَاعِدَةِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ عِنْدَ اجْتِمَاعِ
{ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvardıklarınız” ifadesi, { رَأَيْتُمُ } fiilinin birinci mef'ûlüdür (nesnesidir). İkinci mef'ûl ise hazfedilmiş (düşürülmüş) olup, birinci mef'ûlden sonra araya giren şartın cevabı onun yerine geçmiştir. Bu, Arap dilinde
مُبْتَدَأٍ وَشَرْطٍ أَنْ يَجْرِيَ مَا بَعْدَهُمَا عَلَى مَا يُنَاسِبُ جُمْلَةَ الشَّرْطِ لِأَنَّ الْمَفْعُولَ الْأَوَّلَ لِأَفْعَالِ الْقُلُوبِ فِي مَعْنَى الْمُبْتَدَأِ.
mübteda ile şart bir arada bulunduğunda, ikisinden sonra gelen ifadenin şart cümlesine uygun olarak cereyan etmesi kuralına dayanır; çünkü kalb fiillerinin (ef'âl-i kulûb) birinci mef'ûlü mana bakımından mübteda hükmündedir.
وَجُمْلَةُ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ جَوَابُ إِنْ. وَاسْتِعْمَالُ الْعَرَبِ إِذَا صُدِّرَ الْجَوَابُ بِأَدَاةِ اسْتِفْهَامٍ غَيْرِ الْهَمْزَةِ يَجُوزُ تَجَرُّدُهُ عَنِ الْفَاءِ الرَّابِطَةِ لِلْجَوَابِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ } “Onlar O'nun zararını giderebilirler mi?” cümlesi, { إِنْ } şart edatının cevabıdır. Arap dilinin kullanımına göre, eğer cevap hemze dışındaki bir soru edatıyla başlarsa, cevabı bağlayan fâ harfinden soyutlanması caizdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ [الْأَنْعَام:
{ قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ } [el-En'âm: 47] “De ki: Gördünüz mü kendinizi? Size Allah'ın azabı ansızın veya açıkça gelse, zâlimler topluluğundan başkası mı helâk edilir?”
٤٧] ، وَيَجُوزُ اقْتِرَانُهُ بِالْفَاءِ كَقَوْلِهِ: قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ [هود: ٦٣] . فَأَمَّا الْمُصَدَّرُ بِالْهَمْزَةِ فَلَا يَجُوزُ اقْتِرَانُهُ بِالْفَاءِ كَقَوْلِهِ: أَرَأَيْتَ إِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى [العلق: ١٣، ١٤] .
Fâ ile bitişmesi de caizdir; nitekim şöyle buyrulmuştur: { قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ } [Hûd: 63] “Dedi ki: Ey kavmim! Gördünüz mü ya, eğer ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem ve O bana katından bir rahmet vermişse, Allah'a karşı bana kim yardım edebilir?” Hemze ile başlayana gelince, onun fâ ile bitişmesi caiz değildir; nitekim şöyle buyrulmuştur: { أَرَأَيْتَ إِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى } [el-Alak: 13, 14] “Gördün mü yalanlayıp yüz çevireni? Bilmez mi Allah'ın gördüğünü?”
وَجَوَابُ الشَّرْطِ دَلِيلٌ عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِفِعْلِ الرُّؤْيَةِ. وَالتَّقْدِيرُ: أَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَاتٍ ضُرَّهُ. وَالْهَمْزَةُ لِلِاسْتِفْهَامِ وَهُوَ إِنْكَارِيٌّ إِنْكَارًا لِهَذَا الظَّنِّ.
Şartın cevabı, rü'yet (görme/bilme) fiilinin ikinci mef'ûlüne delalet eder. Takdiri şöyledir: “Allah'tan başka yalvardıklarınızı O'nun zararını giderici mi gördünüz/zannettiniz?” Hemze istifham (soru) içindir ve bu zannı reddetmeye yönelik inkârî bir istifhamdır.
وَجِيءَ بِحَرْفِ هَلْ فِي جَوَابِ الشَّرْطِ وَهِيَ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ أَيْضًا تَأْكِيدًا لِمَا أَفَادَتْهُ هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ مَعَ مَا فِي (هَلْ) مِنْ إِفَادَةِ التَّحْقِيقِ. وَضَمِيرُ هُنَّ عَائِدٌ إِلَى مَا الْمَوْصُولَةِ وَكَذَلِكَ الضَّمَائِرُ الْمُؤَنَّثَةُ الْوَارِدَةُ بَعْدَهُ ظَاهِرَةً وَمُسْتَتِرَةً، إِمَّا لِأَن (مَا) صدق مَا الْمَوْصُولَةُ هُنَا أَحْجَارٌ غَيْرُ عَاقِلَةٍ وَجَمْعُ غَيْرِ الْعُقَلَاءِ يَجْرِي عَلَى اعْتِبَارِ التَّأْنِيثِ، وَلِأَنَّ ذَلِكَ يُصَيِّرُ الْكَلَامَ مِنْ قَبِيلِ الْكَلَامِ الْمُوَجَّهِ بِأَنَّ آلِهَتَهُمْ كَالْإِنَاثِ لَا تَقْدِرُ عَلَى النَّصْرِ.
Şartın cevabında { هَلْ } edatı getirilmiştir; bu da soru hemzesinin ifade ettiği manayı pekiştirmek için yine inkârî istifham içindir, bununla birlikte { هَلْ } edatında tahkik (pekiştirme) ifadesi de vardır. { هُنَّ } zamiri { مَا } mevsûlüne racidir; aynı şekilde ondan sonra gelen açık ve müstetir (gizli) dişil zamirler de öyledir. Bu ya { مَا } ism-i mevsûlünün burada akılsız taşları karşılaması ve akılsızların çoğulunun müennes (dişil) hükmünde sayılması sebebiyledir ya da bu ifadenin, ilahlarının tıpkı yardıma güç yetiremeyen dişiler gibi olduğunu ima eden tevcihli bir kelâm kabilinden olması içindir.
وَالْكَاشِفَاتُ: الْمُزِيلَاتُ، فَالْكَشْفُ مُسْتَعَارٌ لِلْإِزَالَةِ بِتَشْبِيهِ الْمَعْقُولِ وَهُوَ الضُّرُّ بِشَيْءٍ مُسْتَتِرٍ، وَتَشْبِيهُ إِزَالَتِهِ بِكَشْفِ الشَّيْءِ الْمَسْتُورِ، أَيْ إِخْرَاجِهِ، وَهِيَ مَكْنِيَّةٌ وَالْكَشْفُ اسْتِعَارَةٌ تَخْيِيلِيَّةٌ.
{ الْكَاشِفَاتُ }, gidericiler demektir. Keşf (açma/ortaya çıkarma), akılla kavranan bir şey olan zararın örtülü bir şeye benzetilmesi ve onun giderilmesinin de örtülü bir şeyin açılmasına, yani dışarı çıkarılmasına benzetilmesiyle giderme manasında istiare edilmiştir. Bu istiare-i mekniyyedir; keşf ise istiare-i tahyîliyyedir.
وَالْإِمْسَاكُ أَيْضًا مَكْنِيَّةٌ بِتَشْبِيهِ الرَّحْمَةِ بِمَا يُسْعَفُ بِهِ، وَتَشْبِيهُ التَّعَرُّضِ لِحُصُولِهَا بِإِمْسَاكِ صَاحِبِ الْمَتَاعِ مَتَاعَهُ عَنْ طَالِبِيهِ.
İmsâk (tutma/alıkoyma) da rahmetin yardım edilen bir şeye benzetilmesi ve onun gerçekleşmesine engel olunmasının, mal sahibinin malını isteyenlerden esirgemesine benzetilmesiyle mekniyye bir istiaredir.
وَعَدَلَ عَنْ تَعْدِيَةِ فِعْلِ الْإِرَادَةِ لِلضُّرِّ وَالرَّحْمَةِ، إِلَى تَعْدِيَتِهِ لِضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ ذَاتِ الْمَضْرُورِ وَالْمَرْحُومِ مَعَ أَنَّ مُتَعَلِّقَ الْإِرَادَاتِ الْمَعَانِي دُونَ الذَّوَاتِ، فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: إِنْ أَرَادَ ضُرِّي أَوْ أَرَادَ رَحْمَتِي فَحَقُّ فِعْلِ الْإِرَادَةِ إِذَا قُصِدَ تَعْدِيَتُهُ إِلَى شَيْئَيْنِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ الْمَفْعُولُ، وَأَنْ يَكُونَ مَا مَعَهُ مُعَدَّى إِلَيْهِ بِحَرْفِ الْجَرِّ، نَحْوَ أَرَدْتُ خَيْرًا لِزَيْدٍ، أَوْ أَرَدْتُ بِهِ خَيْرًا، فَإِذَا عَدَلَ عَنْ ذَلِكَ قَصَدَ بِهِ
İrade fiilinin doğrudan zarara ve rahmete geçişli (müteaddi) kılınmasından vazgeçilip, iradelerin taalluk ettiği hususlar zatlar değil manalar olduğu halde, zarar gören ve rahmet olunan zatı ifade eden mütekellim zamirine geçişli kılınmıştır. Zira zahirin gereği şöyle denilmesiydi: “Eğer benim zararımı dilerse veya benim rahmetimi dilerse”. İrade fiili iki şeye geçişli kılınmak istendiğinde asıl olan, asıl murat edilenin mef'ûl olması, onunla beraber olanın ise harf-i cer ile ona geçişli kılınmasıdır; tıpkı: “Zeyd için hayır diledim” veya “Onun hakkında hayır diledim” denilmesi gibi. Bundan vazgeçildiğinde ise bununla,
الِاهْتِمَامَ بِالْمُرَادِ بِهِ لِإِيصَالِ الْمُرَادِ إِلَيْهِ حَتَّى كَأَنَّ ذَاتَهُ هِيَ الْمُرَادُ لِمَنْ يُرِيدُ إِيصَالَ شَيْءٍ إِلَيْهِ، وَهَذَا مِنْ تَعْلِيقِ الْأَحْكَامِ بِالذَّوَاتِ.
murat edilen şeyin kendisine ulaştırılması amacıyla hakkında muratta bulunulan kimseye ehemmiyet verilmesi kastedilir; öyle ki bir kimseye bir şeyi ulaştırmak isteyen için sanki bizzat onun zatı murat edilmiş gibi olur. Bu da hükümlerin zatlara taalluk ettirilmesi kabildendir.
وَالْمُرَادُ أَحْوَالُ الذَّوَاتِ مِثْلَ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [الْمَائِدَة: ٣] ، أَيْ أَكْلُهَا. وَنَظْمُ التَّرْكِيبِ: إِنْ أَرَادَنِي وَأَنَا مُتَلَبِّسٌ بِضُرٍّ مِنْهُ أَوْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ، قَالَ عَمْرُو بْنُ شَاسٍ:
Burada murat edilen zatların halleridir; tıpkı: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } [el-Mâide: 3] “Size leş haram kılındı”, yani onu yemek haram kılındı denmesi gibidir. Terkibin dizilişi şöyledir: “Eğer O'ndan bana bir zarar veya O'ndan bana bir rahmet dokunmuşken beni murat ederse”. Amr b. Şâs şöyle demiştir:
أَرَادَتْ عِرَارًا بِالْهَوَانِ وَمَنْ يُرِدْ ... عِرَارًا لَعَمْرِي بِالْهَوَانِ فَقَدْ ظَلَمْ
“O kadın Irâr'a zillet diledi; ömrüme andolsun ki Irâr'a zillet dileyen muhakkak zulmetmiştir.”
وَإِنَّمَا فَرَضَ إِرَادَةَ الضُّرِّ وَإِرَادَةَ الرَّحْمَةِ فِي نَفْسِهِ دُونَ أَنْ يَقُولَ: إِنْ أَرَادَكُمْ، لِأَنَّ الْكَلَامَ مُوَجَّهٌ إِلَى مَا خَوَّفُوهُ مِنْ ضُرِّ أَصْنَامِهِمْ إِيَّاهُ.
“Eğer size dilerse” demeyip zarar ve rahmet iradesini kendi nefsi üzerinden varsaymasının sebebi, sözün onların putlarının kendisine vereceği zararla onu korkutmalarına yönelik olmasıdır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ كاشِفاتُ ضُرِّهِ ومُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ بِإِضَافَةِ الْوَصْفَيْنِ إِلَى الِاسْمَيْنِ.
Cumhur, { كاشِفاتُ ضُرِّهِ } ve { مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ } ifadelerini iki vasfı (ism-i faili) iki isme tamlama (izafet) yaparak okumuştur.
وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ بِتَنْوِينِ الْوَصْفَيْنِ وَنَصْبِ ضُرِّهِ وَرَحمته وَهُوَ اخْتِلَافٌ فِي لَفْظِ تَعَلُّقِ الْوَصْفِ بِمَعْمُولِهِ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ.
Ebû Amr ve Ya'kûb ise iki vasfı tenvinle, { ضُرِّهِ } ve { رَحْمَتَهُ } kelimelerini de nasb ile okumuşlardır. Bu, vasfın mamulüne taallukundaki lafız farklılığıdır; anlam ise birdir.
وَلَمَّا أَلْقَمَهُمُ اللَّهُ بِهَذِهِ الْحُجَّةِ الْحَجَرَ وَقَطَعَهُمْ فَلَا يُحِيرُوا بِبِنْتِ شَفَةٍ أَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ: حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ، وَإِنَّمَا أُعِيدَ الْأَمْرُ بِالْقَوْلِ وَلَمْ يَنْتَظِمْ حَسْبِيَ اللَّهُ فِي جُمْلَةِ الْأَمْرِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ هَذَا الْمَأْمُورَ بِأَنْ يَقُولَهُ لَيْسَ الْمَقْصُودَ تَوْجِيهُهُ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّ فِيمَا سَبَقَهُ مُقْنِعًا مِنْ قِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِأَصْنَامِهِمْ، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقَوْلُ شِعَارَ النَّبِيءِ ﷺ فِي جَمِيع شؤونه، وَفِيهِ حَظٌّ لِلْمُؤْمِنِينَ مَعَهُ حَاصِلٌ مِنْ قَوْلِهِ:
Allah bu hüccet ile onların ağzına taş tıkayıp söz söyleyemeyecek şekilde onları susturunca, Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle demesini emretmiştir: { حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ } “Allah bana yeter! Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül ederler.” Söyleme emrinin tekrarlanıp { حَسْبِيَ اللَّهُ } ifadesinin birinci emrin bünyesine dâhil edilmemesinin sebebi şudur: Söylemesi emredilen bu sözün müşriklere yöneltilmesi kastedilmemiştir; zira önceki ifadelerde putlarına aldırış etmemek adına ikna edici delil zaten vardır. Asıl gaye, bu sözün Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] bütün işlerinde bir şiarı olmasıdır. Ayrıca O'nun:
عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيءُ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الْأَنْفَال: ٦٤] ، فَإِعَادَةُ فِعْلِ قُلْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى اسْتِقْلَالِ هَذَا الْغَرَضِ عَنِ الْغَرَضِ الَّذِي قَبْلَهُ.
{ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ } “Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül ederler” kavlinden hâsıl olan, beraberindeki müminler için de bir pay vardır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّبِيءُ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [el-Enfâl: 64] “Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter.” Dolayısıyla { قُلْ } “De ki” fiilinin tekrarlanması, bu gayenin kendisinden önceki gayeden bağımsız olduğuna dikkat çekmek içindir.
وَالْحَسْبُ: الْكَافِي. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ فِي آلِ عِمْرَانَ [١٧٣] . وَحَذْفُ الْمُتَعَلِّقِ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ لِعُمُومِ الْمُتَعَلِّقَاتِ، أَيْ حَسْبِيَ اللَّهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَفِي كُلِّ حَالٍ.
Hasb (حَسْب), kâfi gelen demektir. Âl-i İmrân [173] Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “Onlar: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler” kavlinde geçmişti. Bu cümledeki müteallakın (tamamlayıcı unsurun) hazfedilmesi, bütün taalluk edenleri kapsamak içindir; yani “Her şeyden ve her durumda Allah bana yeter” demektir.
وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ اعْتِقَادُهُ، ثُمَّ تُذَكُّرُهُ، ثُمَّ الْإِعْلَانُ بِهِ، لِتَعْلِيمِ الْمُسْلِمِينَ وَإِغَاظَةِ الْمُشْرِكِينَ.
Bunu söylemesinden kasıt, önce buna inanması, sonra bunu hatırlaması, ardından da Müslümanlara öğretmek ve müşrikleri öfkelendirmek için ilan etmesidir.
وَالتَّوَكُّلُ: تَفْوِيضُ أُمُورِ الْمُفَوِّضِ إِلَى مَنْ يَكْفِيهِ إِيَّاهُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٩] .
Tevekkül: Havale edenin işlerini, kendisine kâfi gelecek zata havale etmesidir. Bu kavram Âl-i İmrân Suresi'ndeki [159]: { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ } “Kararını verdiğin zaman artık Allah'a tevekkül et. Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever” kavlinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِمَّا أُمِرَ بِأَنْ يَقُولَهُ تَذَكُّرًا مِنَ النَّبِيءِ ﷺ وَتَعْلِيمًا لِلْمُسْلِمِينَ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلًا لِلَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّهَا أَعَمُّ مِنْهَا بِاعْتِبَارِ الْقَائِلِينَ لِأَنَّ حَسْبِيَ اللَّهُ يؤول إِلَى مَعْنَى: تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ، أَيْ حَسْبِيَ أَنَا وَحَسْبُ كُلِّ مُتَوَكِّلٍ، أَيْ كُلِّ مُؤْمِنٍ يَعْرِفُ اللَّهَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ وَيَعْتَمِدُ عَلَى كِفَايَتِهِ دُونَ غَيْرِهِ، فَتَعْرِيفُ الْمُتَوَكِّلُونَ
{ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ } “Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül ederler” cümlesinin, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] bizzat hatırlaması ve Müslümanlara öğretmesi için söylemesi emredilen sözlerden olması caizdir. Bu durumda bu cümle, söyleyenler bakımından kendisinden daha genel olduğu için bir önceki cümlenin tezyili (onu pekiştiren tamamlayıcısı) olur; zira { حَسْبِيَ اللَّهُ } “Allah bana yeter” sözü “Allah'a tevekkül ettim” manasına varır; yani “Bana ve her tevekkül edene, yani Allah'ı hakkıyla tanıyan ve başkasına değil yalnızca O'nun kâfi gelmesine güvenen her mümine [Allah] yeter” demektir. Dolayısıyla { الْمُتَوَكِّلُونَ } ifadesindeki marifelik (belirlilik takısı)
لِلْعُمُومِ الْعُرْفِيِّ، أَيِ الْمُتَوَكِّلُونَ الْحَقِيقِيُّونَ إِذْ لَا عِبْرَةَ بِغَيْرِهِمْ.
örfî umum içindir; yani başkalarına itibar edilmediği için “gerçek tevekkül edenler” demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى خَاطَبَ بِهِ رَسُولَهُ ﷺ وَلَمْ يَأْمُرْهُ بِأَنْ يَقُولَهُ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلًا لِلْأَمْرِ بِقَوْلِ: حَسْبِيَ اللَّهُ، أَيِ اجْعَلِ اللَّهَ حَسْبَكَ، لِأَنَّ أَهْلَ التَّوَكُّلِ يَتَوَكَّلُونَ عَلَى اللَّهِ دُونَ غَيْرِهِ وَهُمُ الرُّسُلُ وَالصَّالِحُونَ وَإِذْ قَدْ كُنْتَ مِنْ رَفِيقِهِمْ فَكُنْ مِثْلَهُمْ فِي ذَلِكَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَام: ٩٠] .
Bu cümlenin Yüce Allah'ın Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] hitap ettiği ve söylemesini emretmediği Kendi kelâmından olması da caizdir. Bu durumda cümle, { حَسْبِيَ اللَّهُ } “Allah bana yeter” sözünü söyleme emrinin gerekçesi (ta'lîli) olur; yani “Allah'ı kendine kâfi bil, zira tevekkül ehli başkasına değil yalnızca Allah'a tevekkül ederler; onlar da resuller ve salihlerdir. Sen de onların yoldaşı olduğuna göre, bu hususta onlar gibi ol” demektir; bu da Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } [el-En'âm: 90] “İşte onlar, Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” kavli gibidir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى يَتَوَكَّلُ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ لِأَنَّ أَهْلَ التَّوَكُّلِ الْحَقِيقِيِّينَ لَا يَتَوَكَّلُونَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ تَعْرِيض بالمشركين إِذْ اعْتَمَدُوا فِي أُمُورِهِمْ على أصنامهم.
Mecrûr ifadenin { يَتَوَكَّلُ } fiilinden önce getirilmesi ihtisas (has kılma) ifade etmek içindir; çünkü gerçek tevekkül ehli yalnızca Yüce Allah'a tevekkül ederler. Bu da işlerinde putlarına güvenen müşriklere bir tarizdir (üstü kapalı eleştiridir).
[٣٩- ٤٠]
[39- 40]
[سُورَة الزمر (٣٩) : الْآيَات ٣٩ إِلَى ٤٠]
[Zümer Suresi (39), Âyetler 39 ilâ 40]
قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٤٠)
{ قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٤٠) } “De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, şüphesiz ben de yapmaktayım. Artık yakında bileceksiniz: (39) Kendisini rezil edecek bir azap kime gelecek ve sürekli bir azap kimin üzerine inecek!' (40)”
لَمَّا أَبْلَغَهُمُ اللَّهُ من الموعظة أقْصَى مَبْلَغٍ، وَنَصَبَ لَهُمْ مِنَ الْحُجَجِ أَسَطَعَ حُجَّةٍ، وَثَبَّتَ رَسُولَهُ ﷺ أَرْسَخَ تَثْبِيتٍ، لَا جَرَمَ أَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يُوَادِعَهُمْ مُوَادَعَةَ مُسْتَقْرِبِ النَّصْرِ، وَيُوَاعِدَهُمْ مَا أُعِدَّ لَهُمْ مَنْ خُسْرٍ.
Allah onlara öğüdün en son derecesini ulaştırıp, önlerine hüccetlerin en parlağını koyunca ve Resûlü'nü [sallallâhu aleyhi ve sellem] en sağlam şekilde sebat ettirince, hiç şüphesiz Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem], zaferi yakın gören birinin tavrıyla onları kendi hallerine bırakmasını ve onlar için hazırlanmış olan hüsranı onlara bildirmesini emretmiştir.
وَعَدَمُ عَطْفِ جُمْلَةِ قُلْ هَذِهِ عَلَى جُمْلَةِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ [الزمر: ٣٨] لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنْ يَكُونَ أَمْرُهُ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لِقَصْدِ إِبْلَاغِهِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ نَظِيرَ تَرْكِ الْعَطْفِ فِي الْبَيْتِ الْمَشْهُورِ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي:
Buradaki { قُلْ } “De ki” cümlesinin { قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ } [ez-Zümer: 38] “De ki: Allah bana yeter” cümlesine atfedilmemesi; { قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ } emrinin müşriklere ulaştırma kastıyla verildiği zannını bertaraf etmek içindir. Bu, meânî ilminde meşhur olan şu beyitte atfın terk edilmesine benzer:
وَتَظُنُّ سَلْمَى أَنَّنِي أَبْغِي بِهَا ... بَدَلًا أَرَاهَا فِي الضَّلَالِ تَهِيمُ
“Selmâ sanır ki ben ona karşılık bir başkasını ararım; oysa ben onu bir sapıklık içinde bocalarken görüyorum.”
لَمْ يَعْطِفْ جُمْلَةَ: أَرَاهَا فِي الضَّلَالِ، لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّهَا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: أَبْغِي بِهَا بَدَلًا، وَلِأَنَّهَا انْتِقَالٌ مِنْ غَرَضِ الدَّعْوَةِ وَالْمُحَاجَّةِ إِلَى غَرَضِ التَّهْدِيدِ. وَابْتَدَأَ الْمَقُولَ بِالنِّدَاءِ بِوَصْفِ الْقَوْمِ لِمَا يَشْعَرُ بِهِ مِنَ التَّرْقِيقِ لِحَالِهِمْ وَالْأَسَفِ عَلَى ضَلَالِهِمْ لِأَنَّ كَوْنَهُمْ قَوْمَهُ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَدَّخِرَهُمْ نُصْحًا.
Şair, { أَبْغِي بِهَا بَدَلًا } “Onun yerine başkasını ararım” cümlesine matuf olduğu zannedilmesin diye ve davet ile hüccet gayesinden tehdit gayesine bir geçiş olduğu için { أَرَاهَا فِي الضَّلَالِ } “Onu sapıklık içinde görüyorum” cümlesini atfetmemiştir. Söylenecek söze kavim vasfıyla nida edilerek başlanması, onların hallerine duyulan bir şefkati ve sapıklıklarına duyulan esefi hissettirmek içindir; zira onların kendisinin kavmi olması, onlardan nasihati esirgememesini gerektirir.
وَالْمَكَانَةُ: الْمَكَانُ، وَتَأْنِيثُهُ رُوعِيَ فِيهِ مَعْنَى الْبُقْعَةِ، اسْتُعِيرَ لِلْحَالَةِ الْمُحِيطَةِ بِصَاحِبِهَا إِحَاطَةَ الْمَكَانِ بِالْكَائِنِ فِيهِ. وَالْمَعْنَى: اعْمَلُوا عَلَى طَرِيقَتِكُمْ وَحَالِكُمْ مِنْ عَدَاوَتِي، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٥] .
Mekânet (مَكَانَة), mekân demektir; müennesliği (dişilliği) konusunda buk'a (toprak parçası/yer) manası gözetilmiştir. Mekânın içinde bulunanı kuşattığı gibi sahibini kuşatan hal için istiare edilmiştir. Mana şudur: “Bana olan düşmanlığınız hususunda kendi yolunuz ve haliniz üzere yapacağınızı yapın.” Bunun benzeri En'âm Suresi'nde [135] geçmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مَكانَتِكُمْ بِصِيغَةِ الْمُفْرَدِ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ مَكَانَاتِكُمْ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ بِأَلِفٍ وَتَاءٍ.
Cumhur { مَكانَتِكُمْ } kelimesini tekil sığasıyla okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise elif ve tâ ile çoğul sığasıyla { مَكَانَاتِكُمْ } şeklinde okumuştur.
وَقَالَ تَعَالَى هُنَا: مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ لِيَكُونَ التَّهْدِيدُ بِعَذَابِ خِزْيٍ فِي الدُّنْيَا
Yüce Allah burada, tehdit dünyada rezil edici bir azap
وَعَذَابٍ مُقِيمٍ فِي الْآخِرَةِ. فَأَمَّا قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٥] : قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ فَلَمْ يَذْكُرْ فِيهَا الْعَذَابَ لِأَنَّهَا جَاءَتْ بَعْدَ تَهْدِيدِهِمْ بِقَوْلِهِ: إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ [الْأَنْعَام: ١٣٤] .
ve ahirette sürekli bir azap ile olsun diye { مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ } “Kendisini rezil edecek bir azap kime gelecek...” buyurmuştur. En'âm Suresi'ndeki [135]: { قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “De ki: Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, şüphesiz ben de yapmaktayım; yurdun sonunun kime ait olacağını yakında bileceksiniz” kavline gelince, onda azap zikredilmemiştir; çünkü o ayet, onların: { إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } [el-En'âm: 134] “Şüphesiz size vadedilen mutlaka gelecektir ve siz [bunu] engelleyemezsiniz” kavliyle tehdit edilmelerinin ardından gelmiştir.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ إِنِّي عامِلٌ لِيَعُمَّ كُلَّ مُتَعَلِّقٍ يَصْلُحُ أَن يتَعَلَّق بِعَمَل مَعَ الِاخْتِصَارِ فَإِنَّ مُقَابَلَتَهُ بِقَوْلِهِ: اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ مِنْ إِنِّي عامِلٌ أَنَّهُ ثَابِتٌ عَلَى عَمَلِهِ فِي نُصْحِهِمْ وَدَعْوَتِهِمْ إِلَى مَا يُنْجِيهِمْ. وَأَنَّ حَذْفَ ذَلِكَ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ لَا يَقْتَصِرُ عَلَى مِقْدَارِ مَكَانَتِهِ وَحَالَتِهِ بَلْ حَالُهُ تَزْدَادُ كُلَّ حِينٍ قُوَّةً وَشِدَّةً لَا يَعْتَرِيهَا تَقْصِيرٌ وَلَا يُثَبِّطُهَا إِعْرَاضُهُمْ، وَهَذَا مِنْ مُسْتَتْبِعَاتِ الْحَذْفِ وَلَمْ نُنَبِّهْ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَفِي سُورَةِ هُودٍ.
{ إِنِّي عامِلٌ } “Şüphesiz ben de yapmaktayım” ifadesinin müteallakı (neyin yapılacağı), muhtasarlıkla birlikte amel fiiline bağlanmaya elverişli olan her taalluku kapsaması için hazfedilmiştir. Zira bu ifadenin { اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “Elinizden geleni yapın” kavliyle karşılanması; { إِنِّي عامِلٌ } sözüyle, onlara nasihat etmek ve onları kurtaracak şeylere çağırmak hususundaki amelinde sebatkâr olduğunu kastettiğine delalet eder. Bunun hazfedilmesi ise onun kendi durum ve haliyle sınırlı kalmayıp, bilakis halinin her an hiçbir eksiklik arız olmaksızın ve onların yüz çevirmesi şevkini kırmaksızın güç ve şiddetini artırdığını hissettirir. Bu, hazfin gerektirdiği inceliklerdendir; En'âm ve Hûd surelerinde buna dikkat çekmemiştik.
ومَنْ اسْتِفْهَامِيَّةٌ عَلَّقَتْ فِعْلَ تَعْلَمُونَ عَنِ الْعَمَلِ فِي مَفْعُولَيْهِ.
{ مَنْ } istifhamiyedir (soru edatıdır); { تَعْلَمُونَ } fiilini iki mef'ûlünde amel etmekten ta'lik etmiştir (amelini lafzen askıya almıştır).
وَالْعَذَابُ الْمُخْزِي هُوَ عَذَابُ الدُّنْيَا. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا عَذَابُ السَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ.
Rezil edici azap, dünya azabıdır. Burada bununla kastedilen Bedir günündeki kılıç azabıdır.
وَالْعَذَابُ الْمُقِيمُ هُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ، وَإِقَامَتُهُ خُلُودُهُ. وَتَنْوِينُ عَذابٌ فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِلتَّعْظِيمِ الْمُرَادِ بِهِ التَّهْوِيلُ.
Sürekli azap ise ahiret azabıdır; onun sürekli (mukîm) olması ebedî kalıcılığıdır. Her iki yerdeki { عَذابٌ } kelimesinin tenvini, dehşete düşürme kastedilen ta'zim (büyüklük bildirme) içindir.
وَأُسْنِدَ فِعْلُ يَأْتِيهِ إِلَى الْعَذَابِ الْمُخْزِي لِأَنَّ الْإِتْيَانَ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ يُفَاجِئُهُمْ كَمَا يَأْتِي الطَّارِقُ. وَكَذَلِكَ إِسْنَادُ فِعْلِ يَحِلُّ إِلَى الْعَذَابِ الْمُقِيمِ لِأَنَّ الْحُلُولَ مُشْعِرٌ بِالْمُلَازَمَةِ وَالْإِقَامَةِ مَعَهُمْ، وَهُوَ عَذَابُ الْخُلُودِ، وَلِذَلِكَ يُسمى منزل القَوْل حِلَّةً، وَيُقَالُ لِلْقَوْمِ الْقَاطِنِينَ غَيْرِ الْمُسَافِرِينَ هُمْ حِلَالٌ، فَكَانَ الْفِعْلُ مُنَاسِبًا لِوَصْفِهِ بِالْمُقِيمِ. وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ يَحِلُّ بِحَرْفِ (عَلَى) لِلدَّلَالَةِ على تمكنه.
{ يَأْتِيهِ } “ona gelir” fiili rezil edici azaba isnad edilmiştir; çünkü gelmek, tıpkı gece gelen bir misafir (târık) gibi onun onları ansızın yakalayacağını hissettirir. Aynı şekilde { يَحِلُّ } “iner/konaklar” fiili de sürekli azaba isnad edilmiştir; çünkü hulûl (inip konaklamak), onlarla beraber kalıcılığı ve yerleşmeyi hissettirir ki bu da ebediyet azabıdır. Bu sebeple kavmin konakladığı yere hille (حِلَّة) denir; yolcu olmayan yerleşik kavme de hılâl (حِلَال) denir; dolayısıyla fiil onun mukîm (sürekli) olarak nitelenmesine uygun düşmüştür. { يَحِلُّ } fiilinin { عَلَى } harfi ile geçişli yapılması ise onun yerleşikliğine ve egemenliğine delalet etmek içindir.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٤١]
[Zümer Suresi (39), Âyet 41]
إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١)
{ إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١) } “Şüphesiz Biz bu Kitabı sana, insanlar için hak ile indirdik. Artık kim doğru yolu bulursa kendi lehinedir; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerine bir vekil değilsin. (41)”
الْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمُ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ الْمُفِيدِ مُوَادَعَتَهُمْ وَتَهْوِينَ تَصْمِيمِ كُفْرِهِمْ عَلَيْهِ، وَتَثْبِيتِهِ عَلَى دَعْوَتِهِ. وَالْمَعْنَى: لِأَنَّا نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِفَائِدَةِ النَّاسِ وَكَفَاكَ ذَلِكَ شَرَفًا وَهِدَايَةً وَكَفَاكَ تَبْلِيغُهُ إِلَيْهِمْ فَمَنِ اهْتَدَى مِنَ النَّاسِ فَهِدَايَتُهُ لِنَفْسِهِ بِوَاسِطَتِكَ وَمَنْ ضَلَّ فَلَمْ يَهْتَدِ بِهِ فَضَلَالُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَا عَلَيْكَ مِنْ ضَلَالِهِمْ تَبِعَةٌ لِأَنَّكَ بَلَّغْتَ مَا أُمِرْتَ بِهِ. وَلِذَلِكَ خُولِفَ بَيْنَ مَا هُنَا وَبَيْنَ قَوْلِهِ فِي صَدْرِ السُّورَةِ إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ [الزمر: ٢] ، لِأَنَّ تِلْكَ فِي غَرَضِ التَّنْوِيهِ بِشَأْنِ النَّبِيءِ ﷺ فَنَاسَبَ أَنْ يَكُونَ إِنْزَالُ الْكِتَابِ إِلَيْهِ، ولِلنَّاسِ مُتَعَلق ب- أَنْزَلْنا، وبِالْحَقِّ حَالٌ مِنَ الْكِتابَ،
Bu cümle, onlara kendi hallerine bırakılmalarını ifade eden, küfürdeki ısrarlarını Peygamber'in gözünde önemsizleştiren ve onu davetinde sebatkâr kılan { اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “Elinizden geleni yapın” sözünü söyleme emrinin gerekçesidir. Mana şudur: “Çünkü Biz Kitabı insanların faydası için hak ile sana indirdik; bu Kitap sana şeref ve hidayet olarak, onu onlara tebliğ etmen de sana [görev olarak] yeter. Artık insanlardan kim doğru yolu bulursa onun hidayeti senin vasıtanla kendi lehinedir; kim de sapıp onunla doğru yolu bulmazsa onun sapıklığı da kendi aleyhinedir. Onların sapıklığından dolayı sana bir sorumluluk yoktur, zira sen emrolunduğun şeyi tebliğ ettin.” Bu sebeple buradaki ifade ile surenin başındaki: { إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } [ez-Zümer: 2] “Şüphesiz Biz sana Kitabı hak ile indirdik” kavli arasında farklılık gözetilmiştir; çünkü oradaki [ifade] Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] şanını yüceltme gayesinde olduğu için Kitabın indirilişinin ona yöneltilmiş olması uygun düşmüştür. { لِلنَّاسِ } ifadesi { أَنْزَلْنا } fiiline taalluk etmektedir; { بِالْحَقِّ } ise { الْكِتابَ } kelimesinden haldir,
وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، وَاللَّامُ فِي لِلنَّاسِ لِلْعِلَّةِ، أَيْ لِأَجْلِ النَّاسِ. وَفِي الْكَلَامِ مُضَافٌ مَفْهُومٌ مِمَّا تُؤْذِنُ بِهِ اللَّامُ مِنْ مَعْنَى الْفَائِدَةِ وَالنَّفْعِ أَيْ لِنَفْعِ النَّاسِ، أَوْ مِمَّا يُؤْذَنُ بِهِ التَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ: فَمَنِ اهْتَدى إِلَخْ. وَفَاءُ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ لِلتَّفْرِيعِ وَهُوَ تَفْرِيع ناشىء مِنْ مَعْنَى اللَّامِ. وَ (مَنْ) شَرْطِيَّةٌ، أَيْ مَنْ حَصَلَ مِنْهُ الِاهْتِدَاءُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَإِنَّ اهْتِدَاءَهُ لِفَائِدَةِ
bâ harfi mülâbese (birliktelik) içindir; { لِلنَّاسِ } ifadesindeki lâm ise illet (gerekçe) içindir, yani “insanlar uğruna/için” demektir. Kelâmda, lâm harfinin hissettirdiği fayda ve menfaat manasından anlaşılan bir muzaf takdir edilmiştir; yani “insanların menfaati için” demektir veya { فَمَنِ اهْتَدى } “Artık kim hidayete ererse...” kavlindeki tefrî'in hissettirdiği şey takdir edilir. { فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ } kavlindeki fâ harfi tefrî' içindir ve bu, lâm harfinin anlamından doğan bir tefrîdir. { مَنْ } şartiyedir; yani “Gelecekte kimden hidayet hâsıl olursa şüphesiz onun hidayeti
نَفْسِهِ لَا غَيْرُ، أَيْ لَيْسَتْ لَكَ مِنِ اهْتِدَائِهِ فَائِدَةٌ لِذَاتِكَ لِأَنَّ فَائِدَةَ الرَّسُولِ ﷺ (وَهِيَ شَرَفُهُ وأجره) ثَابِتَة عَن التَّبْلِيغِ سَوَاءٌ اهْتَدَى مَنِ اهْتَدَى وَضَلَّ مَنْ ضَلَّ.
yalnızca kendi nefsinin faydasınadır; yani onun hidayete ermesinden senin zatın için bir fayda yoktur; çünkü Resûl'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] faydası (yani şerefi ve ecri), hidayete eren ersin, sapan sapsın tebliğ ile sabittir.”
وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ آخِرَ سُورَةِ يُونُسَ [١٠٨] ، وَفِي قَوْلِهِ: وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ فِي آخِرِ سُورَةِ النَّمْلِ [٩١، ٩٢] ، وَلَكِنْ جِيءَ فِي تَيْنِكَ الْآيَتَيْنِ بِصِيغَةِ قَصْرِ الِاهْتِدَاءِ عَلَى نَفْسِ الْمُهْتَدِي وَتُرِكَ ذَلِكَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ تَيْنَكَ الْآيَتَيْنِ وَارِدَتَانِ بِالْأَمْرِ بِمُخَاطَبَةِ الْمُشْرِكِينَ فَكَانَ الْمَقَامُ فِيهِمَا مُنَاسِبًا لِإِفَادَةِ أَنَّ فَائِدَةَ اهْتِدَائِهِمْ لَا تَعُودُ إِلَّا لِأَنْفُسِهِمْ، أَيْ لَيْسَتْ لِي مَنْفَعَةٌ مِنِ اهْتِدَائِهِمْ، خِلَافًا لِهَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّهَا خِطَابٌ مُوَجَّهٌ مِنَ اللَّهِ إِلَى رَسُولِهِ ﷺ لَيْسَ فِيهَا حَالُ مَنْ يَنْزِلُ مَنْزِلَةَ الْمُدِلِّ بِاهْتِدَائِهِ.
Bu ayetin benzeri Yûnus Suresi'nin sonunda [108]: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } “De ki: Ey insanlar! Şüphesiz size Rabbinizden hak gelmiştir. Artık kim doğru yolu bulursa ancak kendi lehine doğru yolu bulmuş olur” kavlinde ve Neml Suresi'nin sonunda [91, 92]: { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } “Bana ancak Müslümanlardan olmam ve Kur'an okumam emredildi. Artık kim doğru yolu bulursa ancak kendi lehine doğru yolu bulmuş olur” kavlinde geçmişti. Ancak o iki ayette hidayeti hidayete erenin kendi nefsine has kılma (kasr) sığası getirilmiş, bu surede ise bu terk edilmiştir. Bunun sebebi şudur: O iki ayet müşriklere hitap etme emriyle vârid olmuştur; dolayısıyla onlardaki makam, hidayetlerinin faydasının yalnızca kendi nefislerine döneceğini, yani onların hidayete ermesinden benim için bir menfaat olmadığını bildirmeye uygun düşmüştür. Bu ayet ise öyle değildir; zira bu, Allah'tan Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] yöneltilmiş bir hitaptır ve içinde hidayete ermesiyle minnet eden birinin durumu bulunmamaktadır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها فَصِيغَةُ الْقَصْرِ فِيهِ لِتَنْزِيلِ الرَّسُولِ ﷺ فِي أَسَفِهِ عَلَى ضَلَالِهِمُ الْمُفْضِي بِهِمْ إِلَى الْعَذَابِ مَنْزِلَةَ مَنْ يَعُودُ عَلَيْهِ مِنْ ضَلَالِهِمْ ضُرٌّ، فَخُوطِبَ بِصِيغَةِ الْقَصْرِ، وَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ. وَلِذَلِكَ اتَّحَدَتِ الْآيَاتُ الثَّلَاثُ فِي الِاشْتِمَالِ عَلَى الْقَصْرِ بِالنِّسْبَةِ لِجَانِبِ ضَلَالِهِمْ فَإِنَّ قَوْلَهُ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٩٢] فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ فِي معنى: فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها، أَي لَيْسَ ضلالكم عليّ فَإِنَّمَا أَنا من الْمُنْذِرِينَ. وَهَذِهِ نُكَتٌ مِنْ دَقَائِقِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ.
{ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } “...kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur” kavline gelince; buradaki kasr sığası, Resûl'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] onları azaba sürükleyen sapıklıklarına üzülmesinden ötürü, onların sapıklığından kendisine bir zarar dönecek kimse konumuna indirilmesi sebebiyledir. Bu yüzden kendisine kasr sığasıyla hitap edilmiştir ki bu, zâhirin gereğinin aksine bir kasr-ı kalbdir. Bu sebeple üç ayet de onların sapıklığı ciheti bakımından kasr içerme hususunda birleşmiştir; nitekim Neml Suresi'ndeki [92] { فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “...De ki: Ben ancak uyarıcılardanım” kavli, { فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } “ancak kendi aleyhine sapmış olur” anlamındadır; yani “Sizin sapıklığınız benim aleyhime değildir, ben ancak uyarıcılardan biriyim” demektir. Bunlar, Kur'an'ın icaz inceliklerindendir.
وَقَوْلُهُ: وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ القَوْل فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ فِي سُورَةِ يُونُس [١٠٨] . وَجُمْلَة ووَ مَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ أَيْ لَسْتَ مَأْمُورًا بِإِرْغَامِهِمْ عَلَى الِاهْتِدَاءِ، فَصِيغَ هَذَا الْخَبَرُ فِي جُمْلَةٍ اسْمِيَّةٍ لِلدَّلَالَةِ عَلَى ثَبَاتِ حُكْمِ هَذَا النَّفْي.
{ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Sen onların üzerine vekil değilsin” kavli hakkındaki söz, Yûnus Suresi'ndeki [108] { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “Ben sizin üzerinize vekil değilim” kavli hakkındaki söz gibidir. { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } cümlesi, { فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ } “Artık kim hidayete ererse ancak kendi nefsi içindir” cümlesine matuftur; yani “Sen onları hidayete zorlamakla emrolunmadın” demektir. Bu nefyin (olumsuzlamanın) hükmünün sebatına delalet etmesi için bu haber isim cümlesi formunda kurulmuştur.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٤٢]
[Zümer Suresi (39), Ayet 42]
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢)
{ اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢) } “Allah, nefisleri öldükleri zaman, ölmeyenleri de uykularında vefat ettirir (alır). Artık hakkında ölüme hükmettiğini tutar, diğerini ise adı konmuş bir ecele (belirli bir vakte) kadar salıverir. Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için elbette ayetler (deliller ve ibretler) vardır. (42)”
يَصْلُحُ هَذَا أَنْ يَكُونَ مَثَلًا لِحَالِ ضَلَالِ الضَّالِّينَ وَهُدَى الْمُهْتَدِينَ نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ:
Bu, sapanların sapıklık hâli ile hidayete erenlerin hidayet hâli için bir mesel olmaya elverişlidir ve şu kavilden neşet etmiştir:
فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ إِلَى قَوْلِهِ: وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ [الزمر: ٤١] .
{ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ } [kavlinden] { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } [Zümer: 41] kavline kadar.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اسْتِمْرَارَ الضَّالِّ عَلَى ضَلَالِهِ قَدْ يَحْصُلُ بَعْدَهُ اهْتِدَاءٌ وَقَدْ يُوَافِيهِ أَجَلُهُ وَهُوَ فِي ضَلَالِهِ فَضَرَبَ الْمَثَلَ لِذَلِكَ بِنَوْمِ النَّائِمِ قَدْ تَعْقُبُهُ إِفَاقَةٌ وَقَدْ يَمُوتُ النَّائِمُ فِي نَوْمِهِ، وَهَذَا تَهْوِينٌ عَلَى نَفْسِ النَّبِيءِ ﷺ بِرَجَاءِ إِيمَانِ كَثِيرٍ مِمَّنْ هُمْ يَوْمَئِذٍ فِي ضَلَالٍ وَشِرْكٍ كَمَا تَحَقَّقَ ذَلِكَ. فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلًا لِلْجُمْلَةِ قَبْلَهَا وَلَهَا اتِّصَالٌ بِقَوْلِهِ: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ إِلَى قَوْلِهِ: فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الزمر: ٢٢] .
Manası şudur: Sapan kimsenin sapıklığı üzere devam etmesinin ardından bazen hidayet hâsıl olabilir, bazen de o sapıklığı içindeyken eceli gelip çatabilir. İşte bunun için, ardından uyanma gelebilen yahut uyuyan kimsenin uykusunda ölebildiği uyku ile mesel darbedilmiştir. Bu, o gün sapıklık ve şirk içinde olanların birçoğunun -nitekim gerçekleştiği üzere- iman edeceği umuduyla Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] gönlünü rahatlatmadır. Dolayısıyla bu cümle kendisinden önceki cümlenin ta'lîli (gerekçesi) olur ve { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } [kavlinden] { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Zümer: 22] kavline kadar olan kısımla irtibatı bulunur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ انْتِقَالًا إِلَى اسْتِدْلَالٍ عَلَى تَفَرُّدِ اللَّهِ تَعَالَى بِالتَّصَرُّفِ فِي الْأَحْوَالِ فَإِنَّهُ ذَكَرَ دَلِيلَ التَّصَرُّفِ بِخَلْقِ الذَّوَاتِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِلَى قَوْلِهِ: فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ [الزمر: ٥، ٦] ، ثُمَّ دَلِيلَ التَّصَرُّفِ بِخَلْقِ أَحْوَالِ ذَوَاتٍ وَإِنْشَاءِ ذَوَاتٍ مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ وَذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ إِلَى قَوْلِهِ: لِأُولِي الْأَلْبابِ [الزمر: ٢١] وَأَعْقَبَ كُلَّ دَلِيلٍ بِمَا يَظْهَرُ فِيهِ أَثَرُهُ مِنَ الْمَوْعِظَةِ وَالْعِبْرَةِ وَالزَّجْرُ عَنْ مُخَالَفَةِ مُقْتَضَاهُ، فَانْتَقَلَ هُنَا إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِحَالَةٍ عَجِيبَةٍ مِنْ أَحْوَالِ أَنْفُسِ الْمَخْلُوقَاتِ وَهِيَ حَالَةُ الْمَوْتِ وَحَالَةُ النَّوْمِ. وَقَدْ أَنْبَأَ عَنْ الِاسْتِدْلَالِ قَوْلُهُ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ، فَهَذَا دَلِيلٌ لِلنَّاسِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، قَالَ تَعَالَى: وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ [الذاريات: ٢١] وَقَالَ: ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ [الرّوم: ٢٨] ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا لِلتَّدَرُّجِ فِي الِاسْتِدْلَالِ وَلَهَا اتِّصَالٌ بِجُمْلَةِ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَجُمْلَةِ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الْمُتَقَدِّمَتَيْنِ، وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ أَفَادَتِ الْآيَةُ إِبْرَازَ حَقِيقَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ مِنْ نَوَامِيسِ الْحَيَاتَيْنِ النَّفْسِيَّةِ وَالْجَسَدِيَّةِ وَتَقْدِيمُ اسْمِ الْجَلَالَةِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ لِإِفَادَةِ تَخْصِيصِهِ بِمَضْمُونِ الْخَبَرِ، أَيِ اللَّهُ يَتَوَفَّى لَا غَيْرُهُ فَهُوَ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ لِإِظْهَارِ فَسَادِ أَنْ أَشْرَكُوا
Bunun, Yüce Allah'ın durumlarda tasarruf sahibi olmada tekliğine yönelik bir istidlâle (delil getirmeye) geçiş olması da caizdir. Zira O, { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } kavlinden { فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ } [Zümer: 5, 6] kavline kadar zatları yaratmak suretiyle tasarruf delilini; ardından { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ } kavlinden { لِأُولِي الْأَلْبابِ } [Zümer: 21] kavline kadar zatların durumlarını yaratmak ve o durumlardan başka zatlar inşa etmek suretiyle tasarruf delilini zikretmiş ve her delilin peşinden vaaz, ibret ve bunun gereğine muhalefetten sakındırma kabilinden eserinin ortaya çıktığı şeyleri getirmiştir. Burada ise mahlûkatın nefislerinin hallerinden şaşırtıcı bir hale, yani ölüm ve uyku haline delil getirmeye geçmiştir. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } kavli bu istidlâli haber vermiştir; zira bu, insanlar için bizzat kendi nefislerinden bir delildir. Nitekim Yüce Allah: { وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } [Zâriyât: 21] ve { ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ } [Rûm: 28] buyurmuştur. Dolayısıyla cümle, delillendirmede tedricilik sağlamak üzere bir ibtidâî istînâf olur ve daha önce geçen { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } cümlesi ile { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ } cümlesiyle bağlantılıdır. Her iki veche göre de ayet, ruhî ve bedenî iki hayat kanunundan iki büyük hakikati ortaya koymayı ifade etmiştir. Lafza-i Celâl'in fiilî haberin önüne takdim edilmesi, haberin muhtevasını O'na tahsis etmeyi ifade etmek içindir; yani “Vefat ettiren başkası değil, yalnızca Allah'tır”. Dolayısıyla bu, şirk koşmalarının bozukluğunu ortaya koymak için yapılmış hakiki bir kasrdır;
بِهِ آلِهَةً لَا تَمْلِكُ تَصَرُّفًا فِي أَحْوَالِ النَّاسِ.
insanların hallerinde hiçbir tasarrufa malik olmayan ilahları O'na [ortak koşmalarının fesadını ortaya koymak içindir].
وَالتَّوَفِّي: الْإِمَاتَةُ، وُسُمِّيَتْ تَوَفِّيًا لِأَنَّ اللَّهَ إِذَا أَمَاتَ أَحَدًا فَقَدْ توفّاه أَجله فَالله الْمُتَوَفِّي وَمَلَكُ الْمَوْتِ مُتَوَفٍّ أَيْضًا لِأَنَّهُ مُبَاشِرُ التَّوَفِّي.
Teveffî (التَّوَفِّي), öldürmektir. Bunun teveffî olarak isimlendirilmesi, Allah birini öldürdüğünde onun ecelini tastamam vermiş olmasındandır. Dolayısıyla vefat ettiren (el-Müteveffî) Allah'tır; ölüm meleği de vefat ettirme işini bizzat uyguladığı için müteveffîdir.
وَالْمَيِّتُ: مُتَوَفَّى بِصِيغَةِ الْمَفْعُولِ، وَشَاعَ ذَلِكَ فَصَارَ التَّوَفِّي مُرَادِفًا لِلْإِمَاتَةِ وَالْوَفَاةُ مُرَادِفَةٌ لِلْمَوْتِ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ كَيْفِيَّةِ تَصْرِيفِ ذَلِكَ وَاشْتِقَاقِهِ من مَادَّة الْوَفَاء.
Ölen kimse ise mef'ûl (edilgen) sığasıyla müteveffâdır. Bu kullanım yaygınlaşmış ve bunun çekim keyfiyetine ve vefâ (الْوَفَاء) kökünden türetilmesine bakılmaksızın teveffî, öldürme (imâte) ile; vefat da ölüm ile eş anlamlı hale gelmiştir.
وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣٤] : وَقَوْلِهِ:
Bu husus Bakara Suresi'nde [234] Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ } “İçinizden vefat edenler...” kavlinde ve şu kavlinde geçmişti:
قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ فِي سُورَةِ السَّجْدَةِ [١١] .
Secde Suresi'nde [11]: { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ } “De ki: Sizin canınızı ölüm meleği alacaktır”.
وَالْأَنْفُسُ: جَمْعُ نَفْسٍ، وَهِيَ الشَّخْصُ وَالذَّاتُ قَالَ تَعَالَى: وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ وَتُطْلَقُ عَلَى الرُّوحِ الَّذِي بِهِ الْحَيَاةُ وَالْإِدْرَاكُ.
el-Enfüs (الْأَنْفُسُ), nefs (نَفْس) kelimesinin çoğuludur; o da şahıs ve zat demektir. Nitekim Yüce Allah: { وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Kendi nefislerinizde de [nice deliller vardır]. Görmüyor musunuz?” buyurmuştur. Nefs kelimesi, kendisiyle hayat ve idrakin gerçekleştiği ruh için de kullanılır.
وَمَعْنَى التَّوَفِّي يَتَعَلَّقُ بِالْأَنْفُسِ عَلَى كِلَا الْإِطْلَاقَيْنِ. وَالْمَعْنَى: يَتَوَفَّى النَّاسَ الَّذِينَ يَمُوتُونَ فَإِنَّ الَّذِي يُوصَفُ بِالْمَوْتِ هُوَ الذَّاتُ لَا الرُّوحُ وَأَنَّ تَوَفِّيهَا سَلْبُ الْأَرْوَاحِ عَنْهَا.
Teveffînin manası her iki kullanımda da nefislerle ilgilidir. Anlam şudur: Ölen insanları vefat ettirir; zira ölümle vasıflanan şey ruh değil zattır ve onların vefat ettirilmesi, ruhların onlardan çekilip alınmasıdır.
وَقَوْلُهُ: وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ عَطْفٌ عَلَى الْأَنْفُسِ بِاعْتِبَارِ قَيْدِ حِينَ مَوْتِها لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْوَصْفِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ الَّتِي تَمُوتُ فِي حَالَةِ نَوْمِهَا، وَالْأَنْفُسَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي نَوْمِهَا فَأَفَاقَتْ. وَيَتَعَلَّقُ فِي مَنامِها بِقَوْلِهِ: يَتَوَفَّى، أَيْ وَيَتَوَفَّى أَنْفُسًا لَمْ تَمُتْ يَتَوَفَّاهَا فِي مَنَامِهَا كُلَّ يَوْمٍ، فَعَلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ بِتَوَفِّيهَا هُوَ مَنَامُهَا، وَهَذَا جَارٍ عَلَى وَجْهِ التَّشْبِيهِ بِحَسَبِ عُرْفِ اللُّغَةِ إِذْ لَا يُطْلَقُ عَلَى النَّائِمِ مَيِّتَ وَلَا مُتَوَفَّى. وَهُوَ تَشْبِيهٌ نُحِّيَ بِهِ مَنْحَى التَّنْبِيهِ إِلَى حَقِيقَةٍ عِلْمِيَّةٍ فَإِنَّ حَالَةَ النَّوْمِ حَالَةُ انْقِطَاعِ أَهَمِّ فَوَائِدِ الْحَيَاةِ عَنِ الْجَسَدِ وَهِيَ الْإِدْرَاكُ سِوَى أَنَّ أَعْضَاءَهُ الرَّئِيسِيَّةَ لَمْ تَفْقِدْ صَلَاحِيَتَهَا لِلْعَوْدَةِ إِلَى أَعْمَالِهَا حِينَ الْهُبُوبِ مِنَ النَّوْمِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ
{ وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ } kavli, { حِينَ مَوْتِها } kaydı dikkate alınarak { الْأَنْفُسَ } kelimesine matuftur; çünkü bu kayıt sıfat anlamındadır. Sanki şöyle denilmiştir: “Uykusu halindeyken ölen nefisleri ve uykusunda ölmeyip uyanan nefisleri vefat ettirir”. { فِي مَنامِها } ifadesi { يَتَوَفَّى } fiiline mütealliktir; yani “Ve ölmeyen nefisleri her gün uykularında vefat ettirir”. Böylece onların vefat ettirilmesinden muradın uyutulmaları olduğu anlaşılır. Dilin örfüne göre uyuyan kimseye ölü veya müteveffâ denmediği için bu, benzetme (teşbih) yoluyla cereyan etmiştir. Bu, bilimsel bir hakikate dikkat çekme gayesi güden bir benzetmedir; nitekim uyku hali, hayatın en önemli faydası olan idrakin bedenden kesilmesi halidir; şu kadar var ki bedenin ana organları uykudan uyanış anında faaliyetlerine dönme kabiliyetini yitirmemiştir. Nitekim bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan), gündüzün ne işlediğinizi bilen, sonra onda sizi dirilten (uyandıran) O'dur”; nitekim En'âm Suresi'nde geçmişti.
وَالْفَاءُ فِي فَيُمْسِكُ فَاءُ الْفَصِيحَةِ لِأَنَّ مَا تقدم يَقْتَضِي مُقَدرا يُفْصِحُ عَنْهُ الْفَاءُ لِبَيَانِ تَوَفِّي النُّفُوسِ فِي الْمَقَامِ.
{ فَيُمْسِكُ } kavlindeki fâ, fasîha fâ'sıdır; zira önceki ifadeler, bu makamda nefislerin vefat ettirilmesini açıklamak üzere fâ'nın açığa vurduğu mukadder bir sözü gerektirir.
وَالْإِمْسَاكُ: الشَّدُّ بِالْيَدِ وَعَدَمُ تَسْلِيمِ الْمَشْدُودِ. وَالْمَعْنَى: فَيُبْقِي وَلَا يَرُدُّ النَّفْسَ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا بِالْمَوْتِ، أَيْ يَمْنَعُهَا أَنْ تَرْجِعَ إِلَى الْحَيَاةِ فَإِطْلَاقُ الْإِمْسَاكِ عَلَى بَقَاءِ حَالَةِ الْمَوْتِ تَمْثِيلٌ لِدَوَامِ تِلْكَ الْحَالَةِ. وَمِنْ لَطَائِفِهِ أَنَّ أَهْلَ الْمَيِّتِ يَتَمَنَّوْنَ عَوْدَ مَيِّتِهِمْ لَوْ وَجَدُوا إِلَى عُودِهِ سَبِيلًا وَلَكِنَّ اللَّهَ لَمْ يَسْمَحْ لِنَفْسٍ مَاتَتْ أَنْ تَعُودَ إِلَى الْحَيَاةِ.
İmsâk (الْإِمْسَاكُ), elle sıkıca tutmak ve tutulan şeyi salıvermemektir. Anlamı şudur: Ölümüne hükmettiği nefsi alıkoyar ve geri göndermez; yani onun hayata dönmesine engel olur. Dolayısıyla ölüm halinin sürmesine imsâk (tutmak) denilmesi, o halin devamı için bir temsildir. Bunun inceliklerinden biri şudur: Ölenin yakınları, şayet geri dönmesine bir yol bulsalardı ölülerinin dönmesini temenni ederlerdi; fakat Allah ölen hiçbir nefsin hayata dönmesine izin vermemiştir.
وَالْإِرْسَالُ: الْإِطْلَاقُ وَالتَّمْكِينُ مِنْ مُبَارَحَةِ الْمَكَانِ لِلرُّجُوعِ إِلَى مَا كَانَ وَالْمُرَادُ بِ الْأُخْرى الَّتِي لَمْ تَمُتْ وَلَكِنَّ اللَّهَ جَعَلَهَا بِمَنْزِلَةِ الْمَيْتَةِ. وَالْمَعْنَى: يَرُدُّ إِلَيْهَا الْحَيَاةَ كَامِلَةً. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا إِبْرَازُ الْفَرْقِ بَيْنَ الْوَفَاتَيْنِ.
İrsâl (الْإِرْسَالُ), serbest bırakmak ve eski haline dönmesi için bulunduğu mekândan ayrılmasına imkân vermektir. { الْأُخْرى } ile kastedilen ise ölmeyen, ancak Allah'ın ölü konumunda kıldığı nefistir. Anlam şudur: Ona hayatı eksiksiz olarak geri verir. Bundan maksat, iki vefat arasındaki farkı ortaya koymaktır.
وَيَتَعَلَّقُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى بِفِعْلِ يُرْسِلُ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى يَرُدُّ الْحَيَاةَ إِلَيْهَا، أَيْ فَلَا يَسْلُبُهَا الْحَيَاةَ كُلَّهَا إِلَّا فِي أَجَلِهَا الْمُسَمَّى، أَيِ الْمُعَيَّنِ لَهَا فِي تَقْدِيرِ اللَّهِ تَعَالَى.
{ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } ifadesi, ona hayatı geri döndürme manasını barındırdığı için { يُرْسِلُ } fiiline mütealliktir; yani Yüce Allah'ın takdirinde onun için belirlenmiş olan adı konmuş eceline kadar ondan hayatın tamamını çekip almaz.