وَجَعَلَهُمْ مَصْرُوفَيْنِ عَنِ التَّوْحِيدِ وَلَمْ يَذْكُرْ لَهُمْ صَارِفًا، فَجَاءَ فِي ذَلِكَ بِالْفِعْلِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَجْهُولِ وَلَمْ يَقُلْ لَهُمْ: فَأَنَّى تَنْصَرِفُونَ، نَعَيًا عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ كَالْمَقُودِينَ إِلَى الْكُفْرِ غَيْرِ الْمُسْتَقِلِّينَ بِأُمُورِهِمْ يَصْرِفُهُمُ الصَّارِفُونَ، يَعْنِي أَيِمَّةَ الْكُفْرِ أَوِ الشَّيَاطِينَ الْمُوَسْوِسِينَ لَهُمْ.
Onları tevhîdden çevrilmiş kimseler kılmış ve kendilerini çevireni zikretmemiştir. Bu sebeple meçhul fiil kalıbı getirilmiş, onlara doğrudan “Nasıl yüz çevirirsiniz?” denmemiştir. Bu, onların kendi iradeleriyle hareket edemeyen, küfre sürüklenen ve çeviricilerin —yani küfrün önderlerinin veya kendilerine vesvese veren şeytanların— yönlendirdiği kimseler olduklarını yüzlerine vurup kınamak içindir.
وَذَلِكَ إِلْهَابٌ لِأَنْفُسِهِمْ لِيَكُفُّوا عَن امْتِثَال أئمتهم الَّذِينَ يَقُولُونَ لَهُمْ: لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ [فصلت: ٢٦] ، عَسَى أَنْ يَنْظُرُوا بِأَنْفُسِهِمْ فِي دَلَائِلَ الْوَحْدَانِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ لَهُمْ.
Bu ifade, kendilerine: { لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ } “Bu Kur'an'ı dinlemeyin” [Fussilet: 26] diyen önderlerine uymayı bıraksınlar, umulur ki kendilerine zikredilen tevhîd delillerini bizzat düşünüp incelesinler diye içlerinde bir gayret uyandırmak içindir.
وَالْمَعْنَى: فَكَيْفَ يَصْرِفُكُمْ صَارِفٌ عَن توحيده بعد مَا عَلِمْتُمْ مِنَ الدَّلَائِلِ الْآنِفَةِ.
Anlam şudur: Geçen delilleri bildikten sonra, bir çevirici sizi O'nun tevhîdinden nasıl çevirebilir?
وَالْمُضَارِعُ هَنَا مُرَادٌ مِنْهُ زَمَنُ الِاسْتِقْبَالِ بِقَرِينَةِ تَفْرِيعِهِ عَلَى مَا قَبْلَهُ مِنَ الدَّلَائِلِ.
Buradaki muzâri fiil, kendisinden önceki delillere dayandırılması (tefrî) karînesiyle gelecek zamanı ifade etmektedir.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٧]
[Zümer Suresi (39), Ayet 7]
إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٧)
{ إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah size muhtaç değildir ve kulları için inkâra razı olmaz. Eğer şükrederseniz, sizin için ona razı olur. Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O da yaptıklarınızı size haber verir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (7)
إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ.
{ إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah size muhtaç değildir ve kulları için inkâra razı olmaz. Eğer şükrederseniz, sizin için ona razı olur.”
أَتْبَعَ إِنْكَارَ انْصِرَافِهِمْ عَنْ تَوْحِيدِ اللَّهِ بَعْدَ مَا ظَهَرَ عَلَى ثُبُوتِهِ مِنَ الْأَدِلَّةِ، بِأَنْ أُعْلِمُوا بِأَنَّ كُفْرَهُمْ إِنْ أَصَرُّوا عَلَيْهِ لَا يَضُرُّ اللَّهَ وَإِنَّمَا يَضُرُّ أَنْفُسَهُمْ. وَهَذَا شُرُوعٌ فِي الْإِنْذَارِ وَالتَّهْدِيدِ لِلْكَافِرِينَ وَمُقَابَلَتِهِ بِالتَّرْغِيبِ وَالْبِشَارَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ النَّتِيجَةِ لِمَا سَبَقَ مِنْ إِثْبَاتِ تَوْحِيدِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ.
Tevhîdin sübûtuna dair deliller ortaya konduktan sonra onların tevhîdden yüz çevirmelerinin kınanmasının ardından, eğer küfürde ısrar ederlerse bu küfürlerinin Allah'a hiçbir zarar vermeyeceği, yalnızca kendilerine zarar vereceği bildirilmiştir. Bu, kâfirlere yönelik bir uyarı ve tehdide, bunun karşısında da müminlere yönelik bir teşvik ve müjdeye başlamaktır. Dolayısıyla bu cümle müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır) ve Allah'ın ilahlıkta bir olduğunu ispatlayan önceki beyanların neticesi konumundadır.
فَجُمْلَةُ إِنْ تَكْفُرُوا مُبَيِّنَةٌ لِإِنْكَارِ انْصِرَافِهِمْ عَنِ التَّوْحِيدِ، أَيْ إِنْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ هَذَا الزَّمَنِ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ. وَمَعْنَاهُ: غَنِيٌّ عَنْ إِقْرَارِكُمْ لَهُ بِالْوَحْدَانِيَّةِ، أَيْ غَيْرُ مُفْتَقِرٍ لَهُ. وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِ طَلَبِ التَّوْحِيدِ مِنْهُمْ لِنَفْعِهِمْ وَدَفْعِ الضُّرِّ عَنْهُمْ لَا لِنَفْعِ اللَّهِ، وَتَذْكِيرِهِمْ بِهَذَا لِيُقْبِلُوا عَلَى النَّظَرِ مِنْ أَدِلَّةِ التَّوْحِيدِ. وَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً فِي تَنْبِيهِ الْمُخَاطَبِ عَلَى الْخَطَأِ مِنْ فِعْلِهِ.
{ إِنْ تَكْفُرُوا } “Eğer inkâr ederseniz” cümlesi, onların tevhîdden yüz çevirmelerini kınayan ifadeyi açıklamaktadır. Yani, bu vakitten sonra da inkâr ederseniz bilin ki Allah size muhtaç değildir. Bunun anlamı: Sizin O'nun birliğini ikrar etmenize O'nun ihtiyacı yoktur, yani O buna muhtaç değildir. Bu, onlardan tevhîdin istenmesinin Allah'ın menfaati için değil, bizzat kendilerinin faydası ve kendilerinden zararın defedilmesi için olduğuna bir kinayedir; ayrıca tevhîd delillerini incelemeye yönelsinler diye onlara yapılan bir hatırlatmadır. Buradaki haber ise, muhatabı yaptığı fiilin hatalı olduğu konusunda uyarmada kinaye olarak kullanılmıştır.
وَقَوْلُهُ: وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الشَّرْطَيْنِ لِقَصْدِ الِاحْتِرَاسِ مِنْ أَنْ يَتَوَهَّمَ السَّامِعُونَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَكْتَرِثُ بِكُفْرِهِمْ وَلَا يَعْبَأُ بِهِ فَيَتَوَهَّمُوا أَنَّهُ وَالشُّكْرَ سَوَاءٌ عِنْدَهُ، لِيَتَأَكَّدَ بِذَلِكَ مَعْنَى اسْتِعْمَالِ الْخَبَرِ فِي تَنْبِيهِ الْمُخَاطَبِ عَلَى الْخَطَأِ. وَبِهَذَا تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لِعِبادِهِ الْعِبَادُ الَّذِينَ وُجِّهَ الْخِطَابُ إِلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِ: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ، وَذَلِكَ جَرْيٌ عَلَى أَصْلِ اسْتِعْمَالِ اللُّغَةِ لَفْظَ الْعِبَادِ، كَقَوْلِه: وَيَوْم نحشرهم
{ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ } “Ve kulları için inkâra razı olmaz” buyruğu, dinleyenlerin Allah'ın onların küfrünü önemsemediği, buna aldırış etmediği ve dolayısıyla küfür ile şükrün O'nun katında bir olduğu vehmine kapılmalarını önlemek (ihtiras) amacıyla iki şart cümlesi arasına girmiş bir itiraziyedir (ara cümledir); ta ki bu haberin muhatabı hatası konusunda uyarmak için kullanıldığı anlamı pekişsin. Böylece { لِعِبَادِهِ } “kulları için” ifadesinden kastedilenin, { إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah size muhtaç değildir” hitabının yöneltildiği kullar olduğu kesinleşmektedir. Bu da dilin 'ibâd' (kullar) lafzını asıl kullanımına uygundur; nitekim Yüce Allah'ın şöyle buyurduğu gibi: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ
وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ [الْفرْقَان:
وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ } “Ve o gün onları ve Allah'tan başka taptıklarını bir araya toplar da der ki: 'Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?'” [el-Furkân:
١٧] . الْآيَةَ وَإِنْ كَانَ الْغَالِبُ فِي الْقُرْآنِ فِي لَفْظِ الْعِبَادِ الْمُضَافِ إِلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ ضَمِيرِهِ أَنْ يُطْلَقَ عَلَى خُصُوصِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُقَرَّبِينَ، وَقَرِينَةُ السِّيَاقِ ظَاهِرَةٌ هُنَا ظُهُورًا دُونَ ظُهُورِهَا فِي قَوْلِهِ: أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ [الْفرْقَان: ١٧] .
17]. Her ne kadar Kur'an'da Yüce Allah'ın ismine veya zamirine muzâf olan 'ibâd' (kullar) lafzının çoğunlukla müminlere ve mukarreb kullara tahsis edilmesi yaygın olsa da, buradaki bağlamın karînesi { أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ } “Şu kullarımı siz mi saptırdınız?” [el-Furkân: 17] ayetindeki kadar olmasa da gayet açıktır.
وَالرِّضَى حَقِيقَتُهُ: حَالَةٌ نَفْسَانِيَّةٌ تَعْقُبُ حُصُولَ مُلَائِمٍ مَعَ ابْتِهَاجٍ بِهِ، وَهُوَ عَلَى
Rızanın (er-rızâ) hakikati; [kişinin tabiatına] uygun olan bir durumun gerçekleşmesini müteakip, onunla duyulan sevinç ve ferahlıkla beraber ortaya çıkan psikolojik/nefsanî bir hâldir. O, tahkike göre...
التَّحْقِيقِ فِيهِ مَعْنًى لَيْسَ فِي مَعْنَى الْإِرَادَةِ لِمَا فِيهِ مِنَ الِاسْتِحْسَانِ وَالِابْتِهَاجِ وَيُعَبَّرُ عَنْهُ بِتَرْكِ الِاعْتِرَاضِ، وَلِهَذَا يُقَابَلُ الرِّضَى بِالسُّخْطِ، وَتُقَابَلُ الْإِرَادَةُ بِالْإِكْرَاهِ، وَالرِّضَى آئِلٌ إِلَى مَعْنَى الْمَحَبَّةِ. وَالرِّضَى يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ نَفَاسَةُ الْمَرْضِيِّ عِنْدَ الرَّاضِي وَتَفْضِيلُهُ وَاخْتِيَارُهُ، فَإِذَا أُسْنِدَ الرِّضَى إِلَى اللَّهِ تَعَالَى تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ لَازَمَ مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيَّ لِأَنَّ اللَّهَ مُنَزَّهٌ عَنِ الِانْفِعَالَاتِ، كَشَأْنِ إِسْنَادِ الْأَفْعَالِ وَالصِّفَاتِ الدَّالَّةِ فِي اللُّغَةِ عَلَى الانفعالات مثل:
irade anlamında bulunmayan bir mana vardır; çünkü rızada beğenme ve sevinç duyma vardır ve bu durum itirazı terk etmekle ifade edilir. Bu sebeple rızanın zıddı gazap (suht), iradenin zıddı ise zorlama (ikrâh)dır. Rıza sonuçta muhabbet (sevgi) anlamına varır. Rızanın bir sonucu olarak razı olunan şey, razı olanın katında değerli hâle gelir, üstün tutulur ve seçilir. Dolayısıyla rıza Yüce Allah'a isnat edildiğinde, zorunlu olarak kastedilen şey onun hakiki manasının gereği (lâzımı) olur; zira Allah teessürlerden (psikolojik etkilenmelerden) münezzehtir. Nitekim dilde etkilenmeleri ifade eden fiil ve sıfatların Allah'a isnadında da durum böyledir; örneğin:
الرحمان والرؤوف، وَإِسْنَادُ الْغَضَبِ والفرح والمحبة، فيؤوّل الرِّضَى بَلَازِمِهِ مِنَ الْكَرَامَةِ وَالْعِنَايَةِ وَالْإِثَابَةِ إِنْ عُدِّيَ إِلَى النَّاسِ، وَمِنَ النَّفَاسَةِ وَالْفَضْلِ إِنْ عُدِّيَ إِلَى أَسْمَاءِ الْمَعَانِي.
Rahmân, Raûf ile gazap, sevinç (ferah) ve muhabbetin isnadı gibi. Dolayısıyla rıza kavramı; insanlara taalluk ettiğinde ikram, inayet ve mükâfat gibi lâzımî manalarıyla; mana isimlerine (soyut kavramlara) taalluk ettiğinde ise değerlilik ve üstünlük gibi lâzımî manalarıyla tevil edilir.
وَقَدْ فَسَّرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِالِاخْتِيَارِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٣] .
el-Keşşâf sahibi, Ukûd (Mâide) Suresi'ndeki { وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا } “Sizin için din olarak İslâm'dan razı oldum / onu seçtim” [3] ayetinde bunu 'ihtiyar' (seçme) ile tefsir etmiştir.
وَفِعْلُ الرِّضَى يُعَدَّي فِي الْغَالِبِ بِحَرْفِ (عَنْ) ، فَتَدْخُلُ عَلَى اسْمِ عَيْنٍ لَكِنْ بِاعْتِبَارِ مَعْنًى فِيهَا هُوَ مُوجِبُ الرِّضَى. وَقَدْ يُعَدَّى بِالْبَاءِ فَيَدْخُلُ غَالِبًا عَلَى اسْمِ مَعْنًى نَحْوَ: رَضِيتُ بِحُكْمِ فُلَانٍ، وَيَدْخُلُ عَلَى اسْمِ ذَاتٍ بِاعْتِبَارِ مَعْنًى يَدُلُّ عَلَيْهِ تَمْيِيزٌ بَعْدَهُ نَحْوَ: رَضِيَتُ بِاللَّهِ رَبًّا، أَوْ نَحْوِهِ مِثْلُ: أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ [التَّوْبَة: ٣٨] ، أَوْ قَرِينَةُ مَقَامٍ كَقَوْلِ قُرَيْشٍ فِي وَضْعِ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ: هَذَا مُحَمَّدٌ قَدْ رَضِينَا بِهِ، أَيْ رَضِينَا بِهِ حَكَمًا إِذْ هُمْ قَدِ اتَّفَقُوا عَلَى تَحْكِيمِ أَوَّلِ دَاخِلٍ.
Rıza fiili çoğunlukla (عَنْ) harf-i ceriyle geçişli olur; bu durumda somut bir isme (ism-i ayn) dahil olur, ancak onda bulunan ve rızayı gerektiren bir mana göz önünde bulundurulur. Bazen de (بِ) harf-i ceriyle geçişli olur; bu durumda çoğunlukla soyut bir mana ismine dahil olur, örneğin: “Filanın hükmüne razı oldum” gibi. Veya sonrasındaki bir temyizin delalet ettiği mana göz önünde bulundurularak bir zat ismine dahil olur, örneğin: “Rab olarak Allah'a razı oldum” yahut { أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ } “Ahiretin yerine dünya hayatına mı razı oldunuz?” [et-Tevbe: 38] ayetinde olduğu gibi; yahut Kureyş'in Hacerülesved'in yerleştirilmesinde: “İşte Muhammed, ona razı olduk” yani ilk giren kimseyi hakem tayin etme konusunda anlaştıkları için “onun hakemliğine razı olduk” demelerinde olduğu gibi makamın karînesiyle gelir.
وَيُعَدَّى بِنَفْسِهِ، وَلَعَلَّهُ يُرَاعَى فِيهِ التَّضْمِينُ، أَوِ الْحَذْفُ وَالْإِيصَالُ، فَيَدْخُلُ غَالِبًا عَلَى اسْمِ مَعْنًى نَحْوَ: رَضِيَتُ بِحُكْمِ فُلَانٍ بِمَعْنَى: أَحْبَبْتُ حُكْمَهُ. وَفِي هَذِهِ الْحَالَةِ قَدْ يُعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ ثَانٍ بِوَاسِطَةِ لَامِ الْجَرِّ نَحْوَ: وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً [الْمَائِدَة: ٣] ، أَيْ رَضِيتُهُ لِأَجْلِكُمْ وَأَحْبَبْتُهُ لَكُمْ، أَيْ لِأَجْلِكُمْ، أَيْ لِمَنْفَعَتِكُمْ وَفَائِدَتِكُمْ. وَفِي هَذَا التَّرْكِيبِ مُبَالَغَةٌ فِي التَّنْوِيهِ بِالشَّيْءِ الْمَرْضِيِّ لَدَى السَّامِعِ حَتَّى كَأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ يَرْضَاهُ لِأَجْلِ السَّامِعِ.
Bazen de bizzat (harf-i cersiz) geçişli olur; belki de bunda tazmin (başka bir fiilin manasını içerme) yahut hazif ve îsâl (harf-i cerin düşürülüp fiilin mef'ûle bağlanması) gözetilir ve bu durumda çoğunlukla soyut bir mana ismine dahil olur: “Filanın hükmünü beğendim/sevdim” anlamında “Filanın hükmüne razı oldum” denmesi gibi. Bu durumda, lâm harf-i ceri vasıtasıyla ikinci bir mef'ûle de geçişli kılınabilir; nitekim { وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا } “Sizin için din olarak İslâm'dan razı oldum” [el-Mâide: 3] buyruğu böyledir; yani “sizin adınıza ondan razı oldum ve onu sizin için, yani menfaatiniz ve faydanız için sevdim” demektir. Bu terkipte, muhatap nezdinde razı olunan şeyin değerini yüceltmede mübalağa vardır; öyle ki sanki konuşan kimse, o şeyi bizzat muhatabın hatırı için razı olup benimsemektedir.
فَإِذَا كَانَ قَوْلُهُ: لِعِبادِهِ عَامًّا غَيْرَ مَخْصُوصٍ وَهُوَ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ ثَارَ فِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ بَيْنَ الْمُتَكَلِّمِينَ فِي تَعَلُّقِ إِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَفْعَالِ الْعِبَادِ إِذْ مِنَ الضَّرُورِيِّ
Şayet { لِعِبَادِهِ } “kulları için” ifadesi tahsis edilmemiş genel (âmm) bir lafız kabul edilirse —ki bu umûm sîgalarındandır—, Yüce Allah'ın iradesinin kulların fiillerine taalluku hususunda kelâmcılar arasında bu ayette bir müşkil/tartışma doğmuştur. Çünkü apaçık bir gerçektir ki
أَنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ كَثِيرًا كَافِرِينَ، وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ، وَثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ كُلَّ وَاقِعٍ هُوَ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى إِذْ لَا يَقَعُ فِي مُلْكِهِ إِلَّا مَا يُرِيدُ فَأَنْتَجَ ذَلِكَ بِطَرِيقَةِ الشَّكْلِ الثَّالثِ أَنْ يُقَالَ: كُفْرُ الْكَافِرُ مُرَادٌ لِلَّهِ تَعَالَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ [الْأَنْعَام: ١١٢] وَلَا شَيْءَ من الْكفْر بمرضي لِلَّهِ تَعَالَى لِقَوْلِهِ: وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ، يَنْتِجُ الْقِيَاسُ بَعْضُ مَا أَرَادَهُ الله لَيْسَ بمرضي لَهُ فَتَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ الْإِرَادَةُ وَالرِّضَى حَقِيقَتَيْنِ مُخْتَلِفَتَيْنِ وَأَنْ يَكُونَ لَفْظَاهُمَا غَيْرَ مُتَرَادِفَيْنِ، وَلِهَذَا قَالَ الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيُّ إِنَّ الْإِرَادَةَ غَيْرُ الرِّضَى، وَالرِّضَى غَيْرُ الْإِرَادَةِ وَالْمَشِيئَةِ، فَالْإِرَادَةُ وَالْمَشِيئَةُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ وَالرِّضَى وَالْمَحَبَّةُ وَالِاخْتِيَارُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَهَذَا حَمْلٌ لِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ الْقُرْآنِيَّةِ عَلَى مَعَانٍ يُمْكِنُ مَعَهَا الْجَمْعُ بَيْنَ الْآيَات قَالَ التفتازانيّ: وَهَذَا مَذْهَبُ أَهْلِ التَّحْقِيقِ.
Allah'ın kullarından birçoğu kâfirdir; oysa Yüce Allah kulları için küfre razı olmadığını bildirmiştir. Delille de sabittir ki vuku bulan her şey Yüce Allah'ın muradıdır; zira O'nun mülkünde ancak O'nun dilediği vuku bulur. Bu durum mantıktaki üçüncü şekil kıyas yoluyla şöyle bir netice verir: Yüce Allah'ın { وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ } “Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı” [el-En'âm: 112] buyruğundan ötürü kâfirin küfrü Allah Teâlâ tarafından murad edilmiştir; { وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ } “Kulları için inkâra razı olmaz” buyruğundan ötürü de küfrün hiçbir çeşidi Allah Teâlâ katında razı olunmuş değildir. Bu kıyas şu neticeyi verir: Allah'ın murad ettiği şeylerin bir kısmı O'nun razı olduğu şeyler değildir. Dolayısıyla irade ile rızanın iki farklı hakikat olması ve bu iki lafzın eş anlamlı olmaması zorunlu hâle gelmiştir. Bu sebeple Şeyh Ebu'l-Hasan el-Eş'arî; iradenin rızadan, rızanın da irade ve meşîetten farklı olduğunu söylemiştir. Buna göre irade ve meşîet tek bir anlamdadır; rıza, muhabbet ve ihtiyar ise tek bir anlamdadır. Bu yaklaşım, söz konusu Kur'an lafızlarını aralarında ayetleri telif etmenin mümkün olduğu manalara hamletmektir. Teftâzânî de şöyle demiştir: “Tahkik ehlinin mezhebi budur.”
وَيَنْبَنِي عَلَيْهَا الْقَوْلُ فِي تَعَلُّقِ الصِّفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ بِأَفْعَالِ الْعِبَادِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ رَاجِعًا إِلَى خِطَابِ التَّكَالِيفِ الشَّرْعِيَّةِ، وَقَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ [الْأَنْعَام: ١١٢] رَاجِعًا إِلَى تَعَلُّقِ الْإِرَادَةِ بِالْإِيجَادِ وَالْخَلْقِ. وَيَتَرَكَّبُ مِنْ مَجْمُوعِهِمَا وَمَجْمُوعِ نَظَائِرِ كُلٍّ مِنْهُمَا الِاعْتِقَادُ بِأَنَّ لِلْعِبَادِ كَسْبًا فِي أَفْعَالِهِمُ الِاخْتِيَارِيَّةِ وَأَنَّ اللَّهَ تَتَعَلَّقُ إِرَادَتُهُ بِخَلْقِ تِلْكَ الْأَفْعَالِ الِاخْتِيَارِيَّةِ عِنْدَ تَوَجُّهِ كَسْبِ الْعَبْدِ نَحْوَهَا، فَاللَّهُ خَالِقٌ لِأَفْعَالِ الْعَبْدِ غَيْرُ مُكْتَسِبٍ لَهَا. وَالْعَبْدُ مُكْتَسِبٌ غَيْرُ خَالِقٍ، فَإِنَّ الْكَسْبَ عِنْدَ الْأَشْعَرِيِّ هُوَ الِاسْتِطَاعَةُ الْمُفَسَّرَةُ عِنْدَهُ بِسَلَامَةِ أَسْبَابِ الْفِعْلِ وَآلَاتِهِ، وَهِيَ وَاسِطَةٌ بَيْنَ الْقُدْرَةِ وَالْجَبْرِ، أَيْ هِيَ دُونَ تَعَلُّقِ الْقُدْرَةِ وَفَوْقَ تَسْخِيرِ الْجَبْرِ جَمْعًا بَيْنَ الْأَدِلَّةِ الدِّينِيَّةِ النَّاطِقَةِ بِمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، وَأَنَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ، وَبَيْنَ دَلَالَةِ الضَّرُورَةِ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَ حَرَكَةِ الْمُرْتَعِشِ وَحَرَكَةِ الْمَاشِي، وَجَمْعًا بَيْنَ أَدِلَّةِ عُمُومِ الْقُدْرَةِ وَبَيْنَ تَوْجِيهِ الشَّرِيعَةِ خِطَابَهَا لِلْعِبَادِ بِالْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَالنَّهْيِ عَنِ الْكُفْرِ وَالسَّيِّئَاتِ وَتَرْتِيبِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ.
İlâhî sıfatların kulların fiillerine taallukuna dair görüş de bunun üzerine bina edilir: Yüce Allah'ın { وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ } “Kulları için inkâra razı olmaz” buyruğu şer'î mükellefiyet hitabına racidir; { وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ } “Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı” [el-En'âm: 112] buyruğu ise iradenin var etme (îcâd) ve yaratmaya (halk) taallukuna racidir. Bu iki ayet grubunun ve her birinin benzerlerinin toplamından şu itikat ortaya çıkar: Kulların ihtiyarî fiillerinde bir kesbleri (kazanımları) vardır ve kulun kesbi o fiillere yöneldiğinde Allah'ın iradesi o ihtiyarî fiilleri yaratmaya taalluk eder. Dolayısıyla Allah kulun fiillerinin yaratıcısıdır (hâlik), onları kesbeden (müktesib) değildir; kul ise kesbedendir, yaratıcı değildir. Zira Eş'arî'ye göre kesb, fiilin sebeplerinin ve aletlerinin sağlamlığı olarak tefsir edilen istitaattir (güçtür); bu da kudret ile cebr arasında bir vasıtadır, yani kudret taallukunun altında ve cebrin boyun eğdiriciliğinin üstündedir. Bu kabul; Allah'ın her şeye gücünün yettiğini ve her şeyin yaratıcısı olduğunu bildiren dinî deliller ile titreyen kimsenin hareketiyle yürüyen kimsenin hareketi arasındaki farka dair zorunlu aklî bilgi (zarûret) arasında, ayrıca umûmî kudret delilleri ile şeriatın kullara hitap ederek imanı ve salih amelleri emredip küfrü ve kötülükleri yasaklaması ve buna sevap ile ikap bağlaması arasında bir cem/telif sağlamaktadır.
وَأَمَّا الَّذِينَ رَأَوُا الِاتِّحَادَ بَيْنَ مَعَانِي الْإِرَادَةِ وَالْمَشِيئَةِ وَالرِّضَى وَهُوَ قَولُ كَثِيرٍ مِنْ أَصْحَابِ الْأَشْعَرِيِّ وَجَمِيعِ الْمَاتُرِيدِيَّةِ فَسَلَكُوا فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ مَحْمَلَ لَفْظِ لِعِبادِهِ عَلَى الْعَامِّ الْمَخْصُوصِ، أَيْ لِعِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ وَاسْتَأْنَسُوا لِهَذَا الْمَحْمَلِ بِأَنَّهُ الْجَارِي عَلَى غَالِبِ اسْتِعْمَالِ الْقُرْآنِ فِي لَفْظَةِ (الْعِبَادِ) لِاسْمِ اللَّهِ، أَوْ ضَمِيرِهِ
İrade, meşîet ve rıza kavramlarının anlamlarının bir olduğunu savunanlar ise —ki bu Eş'arî'nin ashabından birçoğunun ve Mâtürîdîlerin tamamının görüşüdür— ayetin tevilinde { لِعِبَادِهِ } “kulları için” ifadesini tahsis edilmiş genel (el-âmmü'l-mahsûs) manasına hamletme yoluna gitmişlerdir; yani “mümin kulları için” demektir. Bu yaklaşımlarını, Kur'an'da Allah'ın ismine veya zamirine izafe edilen 'ibâd' (kullar) lafzının çoğunlukla bu anlamda kullanılmasıyla desteklemişlerdir;
كَقَوْلِهِ: عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ [الْإِنْسَان: ٦] ، قَالُوا: فَمَنْ كَفَرَ فَقَدْ أَرَادَ اللَّهُ كُفْرَهُ وَمَنْ آمَنَ فَقَدْ أَرَادَ اللَّهُ إِيمَانَهُ، وَالْتَزَمَ
nitekim { عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ } “Allah'ın kullarının içtiği bir pınar” [el-İnsân: 6] buyruğu böyledir. Onlar şöyle demişlerdir: “Kim inkâr etmişse Allah onun küfrünü murad etmiştir, kim de iman etmişse Allah onun imanını murad etmiştir.” Eş'arîler ve Mâtürîdîler olmak üzere her iki fırka da
كِلَا الْفَرِيقَيْنِ الْأَشَاعِرَةُ وَالْمَاتُرِيدِيَّةُ أَصْلَهُ فِي تَعَلُّقِ إِرَادَةِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ بِأَفْعَالِ الْعِبَادِ الِاخْتِيَارِيَّةِ الْمُسَمَّى بِالْكَسْبِ، وَلَمْ يَخْتَلِفَا إِلَّا فِي نِسْبَةِ الْأَفْعَالِ لِلْعِبَادِ: أَهِيَ حَقِيقِيَّةٌ أَمْ مَجَازِيَّةٌ، وَقَدْ عُدَّ الْخِلَافُ فِي تَشْبِيهِ الْأَفْعَالِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ لَفْظِيًّا.
kesb olarak adlandırılan, Allah'ın irade ve kudretinin kulların ihtiyarî fiillerine taalluku konusundaki kendi usullerine bağlı kalmışlardır; sadece fiillerin kullara nispet edilmesinin hakiki mi yoksa mecazi mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İki fırka arasında fiillerin kullara nispetindeki bu ihtilaf ise lafzî sayılmıştır.
وَمِنَ الْعَجِيبِ تَهْوِيلُ الزَّمَخْشَرِيِّ بِهَذَا الْقَوْلِ إِذْ يَقُولُ: «وَلَقَدْ تَمَحَّلَ بَعْضُ الْغُوَاةِ لِيُثْبِتَ لِلَّهِ مَا نَفَاهُ عَنْ ذَاتِهِ مِنَ الرِّضَى بِالْكُفْرِ فَقَالَ: هَذَا مِنَ الْعَامِّ الَّذِي أُرِيدَ بِهِ الْخَاصُّ إِلَخْ» ، فَكَانَ آخِرُ كَلَامِهِ رَدًّا لِأَوَّلِهِ وَهَلْ يُعَدُّ التَّأْوِيلُ تَضْلِيلًا أَمْ هَلْ يُعَدُّ الْعَامُّ الْمَخْصُوصُ بِالدَّلِيلِ مِنَ النَّادِرِ الْقَلِيلِ.
Şaşılacak şeydir ki Zemahşerî bu görüşü büyüterek şöyle demiştir: «Bazı sapkınlar, Allah'ın küfre rıza göstermekten kendi zatını tenzih ettiği şeyi O'na nispet etmek için çabalayıp şöyle dediler: Bu, kendisiyle özelin kastedildiği genel (el-âmmü'llezî urîde bihi'l-hâs) türündendir... vb.» Oysa onun sözünün sonu başını reddetmektedir; zira tevil yapmak hiç sapıklık sayılır mı yahut delil ile tahsis edilmiş genel (el-âmmü'l-mahsûs) nâdir ve az bulunan bir şey midir?
وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَهُمْ بِمَعْزِلٍ عَنْ ذَلِكَ كُلِّهِ لِأَنَّهُمْ يُثْبِتُونَ الْقُدْرَةَ لِلْعِبَادِ عَلَى أَفْعَالِهِمْ وَأَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ غَيْرُ مُقْدُورَةٍ لِلَّهِ تَعَالَى وَيَحْمِلُونَ مَا وَرَدَ فِي الْكِتَابِ مِنْ نِسْبَةِ أَفْعَالٍ مِنْ أَفْعَالِ الْعِبَادِ إِلَى اللَّهِ أَوْ إِلَى قُدْرَتِهِ أَنَّهُ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ خَالِقُ أُصُولِهَا وَأَسْبَابِهَا، وَيَحْمِلُونَ مَا وَرَدَ مِنْ نَفْيِ ذَلِكَ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَلِذَلِكَ أَوْرَدُوا هَذِهِ الْآيَةَ لِلِاحْتِجَاجِ بِهَا. وَقَدْ أَوْرَدَهَا إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ فِي «الْإِرْشَادِ» فِي فَصْلٍ حَشَرَ فِيهِ مَا اسْتَدَلَّ بِهِ الْمُعْتَزِلَةُ مِنْ ظَوَاهِرِ الْكِتَابِ.
Mutezile ise bütün bu tartışmalardan uzaktır; çünkü onlar kulların kendi fiilleri üzerinde kudret sahibi olduğunu, kulların fiillerinin Yüce Allah'ın kudretine dahil olmadığını savunurlar. Kitap'ta kulların fiillerinden bazılarının Allah'a veya O'nun kudretine nispet edildiği yerleri, O'nun bu fiillerin asıllarını ve sebeplerini yarattığı manasına hamlederler; bunun nefyedildiği yerleri ise, nitekim { وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ } “Kulları için inkâra razı olmaz” ayetinde olduğu gibi hakiki manasına hamlederler. Bu sebeple bu ayeti kendi lehlerine delil getirmek üzere zikretmişlerdir. İmâmü'l-Haremeyn de el-İrşâd adlı eserinde, Mutezile'nin Kitap'ın zâhirlerinden delil getirdiği hususları topladığı bir fasılda bu ayeti zikretmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنْ تَكْفُرُوا وَالْمَعْنَى: وَإِنْ تَشْكُرُوا بَعْدَ هَذِهِ الْمَوْعِظَةِ فَتُقْلِعُوا عَنِ الْكُفْرِ وَتَشْكُرُوا اللَّهَ بِالِاعْتِرَافِ لَهُ بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَالتَّنْزِيهِ يَرْضَ لَكُمُ الشُّكْرَ، أَيْ يُجَازِيكُمْ بِلَوَازِمِ الرِّضَى. وَالشُّكْرُ يَتَقَوَّمُ مِنِ اعْتِقَادٍ وَقَوْلٍ وَعَمَلٍ جَزَاءً عَلَى نِعْمَةٍ حَاصِلَةٍ لِلشَّاكِرِ مِنَ الْمَشْكُورِ. وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي قَوْلِهِ: يَرْضَهُ عَائِدٌ إِلَى الشُّكْرِ المتصيّد من فعل إِنْ تَشْكُرُوا.
{ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ } “Eğer şükrederseniz, sizin için ona razı olur” buyruğu, { إِنْ تَكْفُرُوا } “Eğer inkâr ederseniz” cümlesine matuftur. Anlam şudur: Eğer bu öğütten sonra şükreder, küfrü bırakır ve O'nun birliğini ve tenzihini ikrar ederek Allah'a şükrederseniz, sizin için şükre razı olur; yani sizi rızanın gerektirdiği mükafatla ödüllendirir. Şükür; şükredenin kendisine nimeti verenden elde ettiği nimete karşılık olarak itikat, söz ve amelden meydana gelir. { يَرْضَهُ } “ona razı olur” ifadesindeki mensûb zamir ise, { إِنْ تَشْكُرُوا } fiilinden anlaşılan şükür kelimesine racidir.
وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى.
{ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez.”
كَأَنَّ مَوْقِعَ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ قَبْلَهَا أَنَّ فِي الْمُخَاطَبِينَ كَافِرًا وَشَاكِرًا وَهُمْ فِي بَلَدٍ وَاحِدٍ بَيْنَهُمْ وَشَائِجُ الْقَرَابَةِ وَالْوَلَاءِ، فَرُبَّمَا تَحَرَّجَ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ أَنْ يَمَسَّهُمْ إِثْمٌ مِنْ جَرَّاءَ كُفْرِ أَقْرِبَائِهِمْ وَأَوْلِيَائِهِمْ، أَوْ أَنَّهُمْ خَشَوْا أَنْ يُصِيبَ اللَّهُ الْكَافِرِينَ بِعَذَابٍ فِي
Bu ayetin gelişi sanki şöyledir: Kendisinden önce muhataplar arasında hem inkâr edenin hem de şükredenin bulunduğu zikredilince —ki onlar aynı şehirde yaşamakta olup aralarında akrabalık ve dostluk bağları vardı—, belki de müminler akrabalarının ve dostlarının küfrü yüzünden kendilerine bir günah bulaşmasından endişe ettiler; yahut Allah'ın kâfirlere
الدُّنْيَا فَيَلْحَقَ مِنْهُ الْقَاطِنِينَ مَعَهُمْ بِمَكَّةَ فَأَنْبَأَهُمُ اللَّهُ بِأَنَّ كُفْرَ أُولَئِكَ لَا يُنْقِصُ إِيمَانَ هَؤُلَاءِ وَأَرَادَ اطْمِئْنَانَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ.
dünyada bir azap indirmesinden ve bunun Mekke'de onlarla birlikte oturanlara da isabet etmesinden korktular. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onların küfrünün müminlerin imanına bir eksiklik getirmeyeceğini haber vererek kendileri hakkında içlerini rahatlatmak istemiştir.
وَأَصِلُ الْوِزْرِ، بِكَسْرِ الْوَاوِ: الثِّقَلُ، وَأُطْلِقَ عَلَى الْإِثْمِ لِأَنَّهُ يَلْحَقُ صَاحِبَهُ تَعَبٌ كَتَعَبِ حَامِلِ الثِّقْلِ. وَيُقَالُ: وَزِرَ بِمَعْنَى حَمَلَ الْوِزْرَ، بِمَعْنَى كَسْبَ الْإِثْمَ. وَتَأْنِيثُ وازِرَةٌ وأُخْرى بِاعْتِبَارِ إِرَادَةِ مَعْنَى النَّفْسِ فِي قَوْلِهِ: وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً [الْبَقَرَة: ٤٨] .
Vâv'ın kesresiyle vizr (الْوِزْر) kelimesinin asıl anlamı ağırlıktır; sahibine ağır bir yük taşıyanın yorgunluğu gibi bir yorgunluk getirdiği için günah anlamında kullanılmıştır. Vezera (وَزَرَ) ise yükü taşımak yani günahı kazanmak manasında kullanılır. { وَازِرَةٌ } ve { أُخْرَى } kelimelerinin müennes gelmesi, { وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا } “Kimsenin kimse yerine bir şey ödeyemeyeceği günden sakının” [el-Bakara: 48] ayetindeki nefs (can/kişi) manasının kastedilmesinden ötürüdür.
وَالْمَعْنَى: لَا تَحْمِلُ نَفْسٌ وِزْرَ نَفْسٍ أُخْرَى، أَيْ لَا تُغْنِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا مِنْ إِثْمِهَا، فَلَا تَطْمَعُ نَفْسٌ بِإِعَانَةِ ذَوِيِهَا وَأَقْرِبَائِهَا، وَكَذَلِكَ لَا تَخْشَى نَفْسٌ صَالِحَةٌ أَنْ تُؤَاخَذَ بِتَبِعَةِ نَفْسٍ أُخْرَى مِنْ ذَوِيِهَا أَوْ قَرَابَتِهَا. وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِالْمُتَارَكَةِ وَقَطْعِ اللِّجَاجِ مَعَ الْمُشْرِكِينَ وَأَنَّ قُصَارَى الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يُرْشِدُوا الضُّلَّالَ لَا أَنْ يُلْجِئُوهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ.
Anlam şudur: Hiçbir kimse başka bir kimsenin günahını yüklenmez, yani hiçbir nefis başka bir nefsin günahından hiçbir şeyi savamaz; dolayısıyla hiçbir kimse ailesinin ve akrabalarının [günah yükünü hafifletme hususunda] yardımına bel bağlamasın, aynı şekilde salih bir kimse de ailesinden veya akrabasından başka birinin vebalinden ötürü cezalandırılmaktan korkmasın. Bunda, En'âm Suresi'nin sonunda geçtiği gibi, müşriklerle çekişmeyi bırakıp inatlaşmayı kesmeye ve müminlerin görevinin sapanları zorla imana getirmek değil, sadece onlara doğru yolu göstermek olduğuna dair üstü kapalı bir işaret (ta'rîz) vardır.
ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ.
{ ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O da yaptıklarınızı size haber verir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”
ثُمَّ لِلْتَرْتِيبَيْنَ الرُّتْبِيِّ وَالتَّرَاخِي، أَيْ وَأَعْظَمُ مِنْ كَوْنِ اللَّهِ غَنِيًّا عَنْكُمْ أَنَّهُ أَعَدَّ لَكُمُ الْجَزَاءَ عَلَى كُفْرِكُمْ وَسَتَرْجِعُونَ إِلَيْهِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهَا فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ.
{ ثُمَّ } “sonra” edatı hem mertebe sıralaması (rütbî) hem de zaman aralığı (terâhî) içindir; yani Allah'ın size muhtaç olmamasından daha büyüğü, O'nun sizin inkârınıza karşılık bir ceza hazırlamış olması ve sizin O'na dönecek olmanızdır. Bunun benzeri En'âm Suresi'nin sonunda geçmişti.
وَإِنَّمَا جَاءَ فِي آيَةِ [الْأَنْعَامِ: ١٦٤] : بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ لِأَنَّهَا وَقَعَتْ إِثْرَ آيَاتٍ كَثِيرَةٍ تَضَمَّنَتِ الِاخْتِلَافَ بَيْنَ أَحْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَأَحْوَالِ الْمُشْركين وَلم يَجِيء مِثْلُ ذَلِكَ هُنَا، فَلِذَلِكَ قِيلَ هُنَا: بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، أَيْ مِنْ كُفْرِ مَنْ كَفَرَ وَشُكْرِ مَنْ شَكَرَ.
En'âm Suresi'ndeki [164] ayette { بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyleri” şeklinde gelmesi, müminlerin durumları ile müşriklerin durumları arasındaki ayrılığı içeren birçok ayetin ardından gelmiş olmasındandır; burada ise öyle bir durum geçmemiştir. Bu sebeple burada: { بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yaptıklarınızı” yani inkâr edenin inkârını ve şükredenin şükrünü [haber verir] denilmiştir.
وَالْأَنْبَاءُ: مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي الْإِظْهَارِ الْحَاصِلِ بِهِ الْعِلْمُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَةِ الْإِخْبَارِ بِأَنْ يُعْلِنَ لَهُمْ بِوَاسِطَةِ الْمَلَائِكَةِ أَعْمَالَهُمْ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يُظْهِرُ لَكُمُ الْحَقَّ لَا مِرْيَةَ فِيهِ أَوْ يُخْبِرَكُمْ بِهِ مُبَاشَرَةً، وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي آخِرِ الْأَنْعَامِ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ.
İnbâ (إِنْبَاء), kendisiyle bilginin hâsıl olduğu açığa çıkarma anlamında mecazen kullanılmıştır; melekler vasıtasıyla onlara amellerini bildirmek suretiyle hakiki haber verme anlamında kullanılmış olması da caizdir. Anlam: O, şüphe götürmez hakkı size apaçık gösterir veya onu size doğrudan haber verir, demektir. Bunun açıklaması En'âm Suresi'nin sonunda geçmişti ve bu ifadede vaad (müjde) ile vaîd (tehdit) için üstü kapalı bir anlatım (ta'rîz) bulunmaktadır.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ تَعْلِيل لجملة فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
{ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” cümlesi, { فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “O da yaptıklarınızı size haber verir” cümlesinin gerekçesidir (ta'lîlidir);
لِأَنَّ الْعَلِيمَ بِذَاتِ الصُّدُورِ لَا يُغَادِرُ شَيْئًا إِلَّا عَلِمَهُ فَإِذَا أَنْبَأَ بِأَعْمَالِهِمْ كَانَ إِنْبَاؤُهُ كَامِلًا.
çünkü göğüslerin özünü bilen zat, hiçbir şeyi O'nun bilgisi dışında bırakmaz; dolayısıyla onların amellerini haber verdiğinde bu haber vermesi eksiksiz ve tam olur.
وَذَاتِ: صَاحِبَةِ، مُؤَنَّثُ (ذُو) بِمَعْنَى صَاحِبٍ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ الْأَعْمَالُ، أَيْ بِالْأَعْمَالِ صَاحِبَةِ الصُّدُورِ، أَيْ الْمُسْتَقِرَّةِ فِي النَّوَايَا فَعَبَّرَ بِ الصُّدُورِ عَمَّا يَحِلُّ بِهَا، وَالصُّدُورُ مُرَادٌ بِهَا الْقُلُوبُ الْمُعَبَّرُ بِهَا عَمَّا بِهِ الْإِدْرَاكُ وَالْعَزْمُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فِي سُورَةِ [الْأَنْفَالِ: ٤٣] .
{ ذَاتِ } kelimesi 'sahip' manasındaki zû (ذُو) kelimesinin müennesi olup takdiri el-a'mâl (الْأَعْمَالُ - ameller) olan mahzûf bir kelimenin sıfatıdır; yani “göğüslerin sahibi olan amelleri”, diğer bir deyişle niyetlerde yerleşmiş olan şeyleri [bilir] demektir. Böylece göğüslerde bulunan şeyler, bizzat { الصُّدُورِ } “göğüsler” lafzıyla ifade edilmiştir. Göğüslerden kasıt ise kendisiyle idrak ve azmin gerçekleştiği kalplerdir. Bunun açıklaması Enfâl Suresi'ndeki { وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Fakat Allah selâmet verdi. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” [el-Enfâl: 43] buyruğunda geçmişti.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٨]
[Zümer Suresi (39), Ayet 8]
وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كانَ يَدْعُوا إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلاً إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ (٨)
{ وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ } “İnsana bir zarar dokunduğu zaman, O'na yönelerek Rabbine dua eder. Sonra kendi katından ona bir nimet bahşettiğinde, daha önce O'na dua ettiğini unutur da O'nun yolundan saptırmak için Allah'a eşler koşar. De ki: 'Küfrünle birazcık yaşayıp eğlen, şüphesiz sen cehennemliklerdensin!'” (8)
وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كانَ يَدْعُوا إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ.
{ وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } “İnsana bir zarar dokunduğu zaman, O'na yönelerek Rabbine dua eder. Sonra kendi katından ona bir nimet bahşettiğinde, daha önce O'na dua ettiğini unutur da O'nun yolundan saptırmak için Allah'a eşler koşar.”
هَذَا مِثَالٌ لِتَقَلُّبِ الْمُشْرِكِينَ بَيْنَ إِشْرَاكِهِمْ مَعَ اللَّهِ غَيْرَهُ فِي الْعِبَادَةِ، وَبَيْنَ إِظْهَارِ احْتِيَاجِهِمْ إِلَيْهِ، فَذَلِكَ عُنْوَانٌ عَلَى مَبْلَغِ كُفْرِهِمْ وَأَقْصَاهُ. وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةُ عَلَى جُمْلَةِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ [الزمر: ٦] الْآيَةَ لِاشْتِرَاكِ الْجُمْلَتَيْنِ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ مُنْفَرِدٌ بِالتَّصَرُّفِ مُسْتَوْجِبٌ لِلشُّكْرِ، وَعَلَى أَنَّ الْكُفْرَ بِهِ قَبِيحٌ، وَتَتَضَمَّنَ الِاسْتِدْلَالُ على وحدانية إلهية بِدَلِيلٍ مِنْ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ بِهِ فَإِنَّهُمْ إِذَا مَسَّهُمُ الضُّرُّ لَجَأْوًا إِلَيْهِ وَحْدَهُ، وَإِذَا أَصَابَتْهُمْ نِعْمَةٌ أَعْرَضُوا عَنْ شُكْرِهِ وَجَعَلُوا لَهُ شُرَكَاءَ.
Bu, müşriklerin ibadette Allah'a başkalarını ortak koşmaları ile O'na olan muhtaçlıklarını açığa vurmaları arasındaki gidip gelmelerine (tutarsızlıklarına) bir örnektir; zira bu durum onların küfürlerinin derecesinin ve ulaştığı son noktanın bir göstergesidir. Cümle, { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur, mülk yalnızca O'nundur” [ez-Zümer: 6] ayetine matuftur; çünkü her iki cümle de Allah'ın tasarrufta tek olduğunu, şükre layık bulunduğunu ve O'nu inkâr etmenin çirkinliğini gösterme noktasında ortaktır. Ayrıca ilahî vahdaniyyete, O'na ortak koşan müşriklerin bizzat kendi hâllerinden bir delille istidlalde bulunmayı içermektedir; zira onlara bir zarar dokunduğunda yalnızca O'na sığınırlar, kendilerine bir nimet isabet ettiğinde ise O'na şükretmekten yüz çevirip O'na ortaklar koşarlar.
فَالتَّعْرِيفُ فِي الْإِنْسانَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ وَلَكِنَّ عُمُومَهُ هُنَا عُمُومٌ عُرْفِيٌّ لِفَرِيقٍ مِنَ الْإِنْسَانِ وَهُمْ أَهلُ الشِّرْكِ خَاصَّةً لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْداداً لَا يَتَّفِقُ مَعَ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ.
"el-İnsân" (الْإِنْسَان) kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif) cins içindir. Fakat buradaki umûmîlik (genellik), insanoğlundan belirli bir kesime, yani özellikle şirk ehline mahsus örfî bir umumiliktir. Çünkü { وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا } “Allah'a eşler koşar” buyruğu, müminlerin hâliyle bağdaşmaz.
وَالْقَوْلُ بِأَنَّ الْمُرَادَ: إِنْسَانٌ مُعَيَّنٌ وَأَنَّهُ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، أَوْ أَبُو جَهْلٍ، خُرُوجٌ عَنْ مَهْيَعِ الْكَلَامِ، وَإِنَّمَا هَذَانِ وَأَمْثَالُهُمَا مِنْ جُمْلَةِ هَذَا الْجِنْسِ. وَذِكْرُ الْإِنْسَانِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِهِ الْمُخَاطَبُونَ بِقَوْلِهِ: خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ إِلَى قَوْلِهِ:
Bununla belirli bir insanın, yani Utbe b. Rebîa'nın veya Ebû Cehil'in kastedildiğini söylemek, sözün akışından sapmaktır. Bu ikisi ve benzerleri sadece bu cinsin birer ferdidir. "İnsan" kelimesinin zikredilmesi, zamir makamında açık isim (ızhâr) kullanılmasıdır; çünkü bununla kastedilenler, { خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ } “Sizi tek bir nefisten yarattı” buyruğundan...
فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الزمر: ٦، ٧] ، فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ دَعَوْتُمْ رَبَّكُمْ إِلَخْ، فَعَدَلَ إِلَى الْإِظْهَارِ لِمَا فِي مَعْنَى الْإِنْسَانِ مِنْ مُرَاعَاةِ مَا فِي
... { فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “...böylece yaptıklarınızı size haber verecektir” [ez-Zümer: 6, 7] buyruğuna kadar kendilerine hitap edilen kimselerdir. Sözün zahirine göre "Size bir zarar dokunduğu zaman Rabbinize dua edersiniz..." denilmesi gerekirdi. Fakat insan kelimesinin anlamında, insan tabiatında bulunan...
الْإِنْسَانِيَّةِ مِنَ التَّقَلُّبِ وَالِاضْطِرَابِ إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ بِالتَّوْفِيقِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا [مَرْيَم: ٦٦] ، وَقَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ [الْقِيَامَة: ٣] وَغَيْرِ ذَلِكَ وَلِأَنَّ فِي اسْمِ الْإِنْسَانِ مُنَاسِبَةً مَعَ النِّسْيَانِ الْآتِي فِي قَوْلِهِ: نَسِيَ مَا كانَ يَدْعُوا إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرٌ لِهَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ فِي سُورَةِ الرُّومِ [٣٣] .
...döneklik ve kararsızlığa riayet bulunduğu için açık isme geçilmiştir; Allah'ın tevfikiyle koruduğu kimseler müstesnadır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَإِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “İnsan: 'Öldüğüm zaman sahiden diri olarak [kabirden] çıkarılacak mıyım?' der” [Meryem: 66] ve { أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ } “İnsan, kemiklerini asla bir araya toplayamayacağımızı mı sanır?” [el-Kıyâme: 3] ve benzeri ayetler böyledir. Ayrıca "insan" isminde, devamında gelen { نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ } “daha önce O'na dua ettiğini unutur” buyruğundaki nisyan (unutma) kelimesiyle de bir münasebet vardır. Bu ayetin bir benzeri Rûm Suresi'ndeki şu buyrukta geçmişti: { وَإِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ } “İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman, O'na yönelerek Rablerine dua ederler” [er-Rûm: 33].
وَالتَّخْوِيلُ: الْإِعْطَاءُ وَالتَّمْلِيكُ دُونَ قَصْدِ عِوَضٍ. وَعَيْنُهُ وَاوٌ لَا مَحَالَةَ. وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْخَوَلِ بِفَتْحَتَيْنِ وَهُوَ اسْمٌ لِلْعَبِيدِ وَالْخَدَمِ، وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى فِعْلِ خَالَ بِمَعْنَى: افْتَخَرَ، فَتِلْكَ مَادَّةٌ أُخْرَى غَيْرُ مَا اشْتُقَّ مِنْهُ فِعْلُ خَوَّلَ.
Tehvîl (تَخْوِيل): Bir karşılık gözetmeksizin vermek ve mülk kılmaktır. Kelimenin orta harfi (aynul-fiil) kesinlikle vav'dır. Fetha ile okunan ve köleler ile hizmetçiler için bir isim olan el-havel (خَوَل) kelimesinden türemiştir. "Övündü/gururlandı" anlamındaki hâle (خَالَ) fiiline itibar edilmez; zira o, havvele (خَوَّلَ) fiilinin türediği kökten farklı başka bir maddedir.
وَالنِّسْيَانُ: ذُهُولُ الْحَافِظَةِ عَنِ الْأَمْرِ الْمَعْلُومِ سَابِقًا.
Nisyan (نِسْيَان): Hafızanın önceden bilinen bir şeyden gafil olmasıdır.
وَمَا صدق مَا فِي قَوْلِهِ: مَا كانَ يَدْعُوا إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ هُوَ الضُّرُّ، أَيْ نَسِيَ الضُّرَّ الَّذِي كَانَ يَدْعُو اللَّهَ إِلَيْهِ، أَيْ إِلَى كَشْفِهِ عَنهُ، ومفعول يَدْعُوا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
{ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ } buyruğundaki mâ (مَا) ism-i mevsulünün işaret ettiği mana (mâ sadakı) "zarar"dır; yani Allah'a [giderilmesi için] dua ettiği zararı, yani o zararı kendisinden kaldırması için dua ettiğini unuttu demektir. Yed'û (يَدْعُو) fiilinin mef'ûlü (tümleci) hazfedilmiştir, buna...
دَعا رَبَّهُ، وَضَمِيرُ إِلَيْهِ عَائِدٌ إِلَى مَا، أَيْ نَسِيَ الضُّرَّ الَّذِي كَانَ يَدْعُو اللَّهَ إِلَيْهِ، أَيْ إِلَى كَشْفِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَا صَادِقًا عَلَى الدُّعَاءِ كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الصِّلَةُ وَيَكُونَ الضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِ (إِلَى) عَائِدًا إِلَى رَبَّهُ، أَيْ نَسِيَ الدُّعَاءَ، وَضُمِّنَ الدُّعَاءُ مَعْنَى الِابْتِهَالِ
... { دَعَا رَبَّهُ } “Rabbine dua eder” ifadesi delalet etmektedir. İleyhi (إِلَيْهِ) ifadesindeki zamir de mâ'ya dönmektedir; yani Allah'a [giderilmesi] için dua ettiği zararı, yani onun kaldırılmasını unuttu demektir. Mâ'nın sıla cümlesinin delalet ettiği üzere doğrudan "dua" anlamına gelmesi ve (ilâ) ile mecrur olan zamirin { رَبَّهُ } “Rabbine” lafzına dönmesi de caizdir; yani duayı unuttu demektir. Dua kelimesine yakarış...
وَالتَّضَرُّعِ فَعُدِّيَ بِحَرْفِ (إِلَى) . وَعَائِدُ الصِّلَةِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ الصِّلَةِ تَفَادِيًا مَنْ تَكَرُّرِ الضَّمَائِرِ. وَالْمَعْنَى: نَسِيَ عِبَادَةَ اللَّهِ وَالِابْتِهَالَ إِلَيْهِ.
...ve tazarru (yalvarma) manası tazmin edildiği için (ilâ / إِلَى) harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır. Zamirlerin tekrarından kaçınmak amacıyla sıla zamiri (âid) hazfedilmiştir ve sıla fiili buna delalet etmektedir. Anlamı şudur: Allah'a ibadet etmeyi ve O'na yakarmayı unuttu.
وَالْأَنْدَادُ: جَمْعُ نِدٍّ بِكَسْرِ النُّونِ، وَهُوَ الْكُفْءُ، أَيْ وَزَادَ عَلَى نِسْيَانِ رَبِّهِ فَجَعَلَ لَهُ شُرَكَاءَ.
Endâd (أَنْدَاد): Nûn harfinin kesresiyle nidd (نِدّ) kelimesinin çoğuludur; denk ve emsal demektir. Yani Rabbini unutmakla kalmayıp O'na ortaklar koştu.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ لَامُ الْعَاقِبَةِ، أَيْ لَامُ التَّعْلِيلِ الْمَجَازِيِّ لِأَنَّ الْإِضْلَالَ لَمَّا كَانَ نَتِيجَةُ الْجَعْلِ جَازَ تَعْلِيلُ الْجَعْلَ بِهِ كَأَنَّهُ هُوَ الْعِلَّةُ لِلْجَاعِلِ. وَالْمَعْنَى:
{ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } “O'nun yolundan saptırmak için” buyruğundaki lâm, akıbet lâmıdır; yani mecazî illet (sebep) bildiren lâmdır. Çünkü saptırma bu ortak koşmanın bir neticesi olduğunda, sanki yapan kimsenin asıl gayesiymiş gibi ortak koşmanın gerekçesi kılınması caiz olmuştur. Anlamı şöyledir:
وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا فَضَّلَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ.
Allah'a ortaklar koştu da Allah'ın yolundan saptı [ve saptırdı].
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لِيُضِلَّ بِضَمِّ الْيَاءِ، أَيْ لِيُضِلَّ النَّاسَ بَعْدَ أَنْ أَضَلَّ نَفْسَهُ إِذْ لَا يُضِلُّ النَّاسَ إِلَّا ضَالٌّ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ بِفَتْحِ الْيَاءِ، أَيْ لِيُضِلَّ هُوَ، أَيِ الْجَاعِلُ وَهُوَ إِذَا ضَلَّ أَضَلَّ النَّاسَ.
Cumhur { لِيُضِلَّ } kelimesini yâ harfinin zammesiyle (lüyudille) okumuştur; yani bizzat kendisi saptıktan sonra insanları da saptırmak için demektir, çünkü insanları ancak sapkın olan saptırır. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kūb ise yâ harfinin fethasıyla (liyedılle) okumuşlardır; yani o ortak koşan kimsenin bizzat kendisinin sapması için demektir; o saptığında insanları da saptırmış olur.
قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ.
{ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ } “De ki: 'Küfrünle birazcık yaşayıp eğlen, şüphesiz sen cehennemliklerdensin!'”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ ذِكْرَ حَالَةِ الْإِنْسَانِ الْكَافِرِ الْمُعْرِضِ عَنْ شُكْرِ رَبِّهِ يُثِيرُ وَصْفُهَا سُؤَالَ السَّامِعِ عَنْ عَاقِبَةِ هَذَا الْكَافِرِ، أَيْ قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِلْإِنْسَانِ الَّذِي جَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا، أَيْ قُلْ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ ذَلِكَ الْجِنْسِ، أَوْ رُوعِيَ فِي الْإِفْرَادِ لَفْظُ الْإِنْسَانِ. وَالتَّقْدِيرُ: قُلْ تَمَتَّعُوا بِكُفْرِكُمْ قَلِيلًا إِنَّكُمْ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ. وَعَلَى مِثْلِ هَذَيْنِ الْإِعْتِبَارَيْنِ جَاءَ إِفْرَادُ كَافِ الْخِطَابِ بَعْدَ الْخَبَرِ عَنِ الْإِنْسَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَقُولُ الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ كَلَّا لَا وَزَرَ إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ فِي سُورَةِ الْقِيَامَةِ [١٠- ١٢] .
Bu, istînâf-ı beyânîdir (açıklayıcı yeni bir cümledir). Çünkü Rabbine şükretmekten yüz çeviren kâfir insanın durumunun zikredilmesi ve vasfedilmesi, dinleyicide bu kâfirin akıbetine dair bir soru uyandırır; yani: Ey Muhammed! Allah'a ortaklar koşan o insana, yani bu cinsten olan herkesin her bir ferdine söyle! Veya tekil getirilmesinde "insan" lafzı gözetilmiştir. Takdiri şöyledir: "De ki: Küfrünüzle birazcık yaşayıp eğlenin, şüphesiz siz cehennemliklerdensiniz!" Nitekim Kıyâme Suresi'ndeki { يَقُولُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ كَلَّا لَا وَزَرَ إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ } “O gün insan: 'Kaçacak yer neresi?' der. Hayır, hiçbir sığınak yoktur! O gün varıp durulacak yer sadece Rabbinin huzurudur” [el-Kıyâme: 10-12] buyruğunda da insandan haber verildikten sonra hitap kâfının tekil getirilmesi bu iki mülahazaya dayanır.
وَالتَّمَتُّعُ: الِانْتِفَاعُ الْمُوَقَّتُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ فِي سُورَةِ [الْأَعْرَافِ: ٢٤] .
Temettu' (تَمَتُّع): Geçici olarak faydalanmaktır. Bu kelime A'râf Suresi'ndeki { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ } “Sizin için yeryüzünde bir süreye kadar yerleşme ve faydalanma vardır” [el-A'râf: 24] buyruğunda geçmişti.
وَالْبَاءُ فِي بِكُفْرِكَ ظَرْفِيَّةٌ أَوْ لِلْمُلَابَسَةِ وَلَيْسَتْ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ التَّمَتُّعِ. ومتعلّق التَّمَتُّع مَحْذُوف دَلَّ عَلَيْهِ سِيَاقُ التَّهْدِيدِ. وَالتَّقْدِيرُ: تَمَتَّعْ بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْعَذَابِ فِي زَمَنِ كُفْرِكَ أَوْ مُتَكَسِّبًا بِكُفْرِكَ تَمَتُّعًا قَلِيلًا فَأَنْتَ آئِلٌ إِلَى الْعَذَابِ لِأَنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ.
{ بِكُفْرِكَ } “küfrünle” ifadesindeki bâ (ب) harf-i cerri zarfiyye veya mülâbese (beraberlik) içindir; temettu' fiilini geçişli kılmak için değildir. Temettu' fiilinin müteallakı (tümleci) hazfedilmiştir, tehdit bağlamı buna delalet eder. Takdiri şöyledir: Küfür içinde bulunduğun sürece azaptan selamette olarak veya küfrün sayesinde kazandıklarınla azıcık faydalan; nasılsa senin varacağın yer azaptır, çünkü sen cehennemliklerdensin.
وَوَصْفُ التَّمَتُّعِ بِالْقَلِيلِ لِأَنَّ مُدَّةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ [التَّوْبَة: ٣٨] . وَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: تَمَتَّعْ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْإِمْهَالِ الْمُرَادِ مِنْهُ الْإِنْذَارُ وَالْوَعِيدُ.
Faydalanmanın "az" (kalîl) olarak nitelenmesi, dünya hayatının süresinin ahiretteki azaba nispetle pek az olmasındandır. Bu durum Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ } “Oysa dünya hayatının geçimliği ahiretin yanında pek azdır” [et-Tevbe: 38]. { تَمَتَّعْ } “yaşayıp eğlen/faydalan” buyruğundaki emir kipi, kendisiyle uyarı ve tehdit kastedilen mühlet verme anlamında kullanılmıştır.
وَجُمْلَةُ إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ بَيَانٌ لِلْمَقْصُودِ مِنْ جُمْلَةِ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا وَهُوَ الْإِنْذَارُ بِالْمَصِيرِ إِلَى النَّارِ بَعْدَ مُدَّةِ الْحَيَاةِ.
{ إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ } “Şüphesiz sen cehennemliklerdensin” cümlesi, { تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا } “Küfrünle birazcık yaşayıp eğlen” cümlesinden kastedilen maksadın beyanıdır; o da dünya hayatının süresinden sonra varış yerinin cehennem ateşi olacağıyla korkutmaktır.
وَ (مِنْ) لِلتَّبْعِيضِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ بَعْضُ الْأُمَمِ
{ مِنْ } “-den/-dan” edatı teb'îz (kısmîlik) içindir; çünkü müşrikler, ümmetlerin ve...
وَالطَّوَائِفِ الْمَحْكُومِ عَلَيْهَا بِالْخُلُودِ فِي النَّارِ.
...cehennemde ebedî kalmalarına hükmedilmiş fırkaların bir kısmıdır.
وَأَصْحَابُ النَّارِ: هُمُ الَّذِينَ لَا يُفَارِقُونَهَا فَإِنَّ الصُّحْبَةَ تُشْعِرُ بِالْمُلَازَمَةِ، فَأَصْحَابُ النَّارِ: الْمُخَلَّدُونَ فِيهَا.
"Ashâbü'n-nâr" (cehennemlikler), ondan hiç ayrılmayan kimselerdir; zira sohbet (sahip/arkadaş olma) kelimesi ayrılmamayı hissettirir. Dolayısıyla ashâbü'n-nâr, orada ebedî kalacak olanlar demektir.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٩]
[Zümer Suresi (39), Ayet 9]
أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ (٩)
{ أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ } “Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak ibadet eden, ahiretten korkan ve Rabbinin rahmetini uman gibi midir? De ki: 'Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?' Doğrusu ancak akıl sahipleri öğüt alıp düşünür.” (9)
أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ.
{ أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ } “Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak ibadet eden, ahiretten korkan ve Rabbinin rahmetini uman gibi midir?”
قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَحْدَهُمْ أَمَّنْ بِتَخْفِيفِ الْمِيمِ عَلَى أَنَّ الْهَمْزَةَ دَخَلَتْ عَلَى (مَنِ) الْمَوْصُولَةِ فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْهَمْزَةُ هَمْزَةَ اسْتِفْهَامٍ وَ (مَنْ) مُبْتَدَأٌ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ قَبْلَهُ مِنْ ذِكْرِ الْكَافِرِ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْداداً إِلَى قَوْلِهِ: مِنْ أَصْحابِ النَّارِ [الزمر: ٨] . وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ وَالْقَرِينَةُ عَلَى إِرَادَةِ الْإِنْكَارِ تَعْقِيبُهُ بِقَولِهِ:
Nâfi', İbn Kesîr ve Hamza sadece { أَمَّنْ } lafzını mîm harfini şeddesiz (em-men) olarak okumuşlardır; buna göre istifham (soru) hemzesi mevsûl olan { مَنْ } edatının başına gelmiştir. Hemzenin istifham hemzesi olması, { مَنْ } kelimesinin mübteda (özne) olması ve haberin hazfedilmiş bulunması caizdir; zira önceki sözde kâfirin { وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا } “Allah'a eşler koşar” buyruğundan { مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ } “cehennemliklerdensin” [ez-Zümer: 8] ifadesine kadar zikredilmiş olması buna delalet eder. Buradaki istifham inkârîdir (reddetme amaçlıdır). İnkârın kastedildiğine dair karine, hemen ardından gelen şu buyruktur:
قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لِظُهُورِ أَنَّ هَلْ فِيهِ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ وَبِقَرِينَةِ صِلَةِ الْمَوْصُولِ. تَقْدِيرُهُ: أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ أَفْضَلُ أَمْ مَنْ هُوَ كَافِرٌ؟
{ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: 'Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?'” buyruğudur. Çünkü buradaki hel (هَلْ) edatının istifham-ı inkârî olduğu açıktır ve sıla cümlesi de buna karinedir. Takdiri şöyledir: İbadet eden kimse mi daha hayırlıdır yoksa inkâr eden kimse mi?
وَالِاسْتِفْهَامُ حِينَئِذٍ تَقْرِيرِيٌّ وَيُقَدَّرُ لَهُ مُعَادِلٌ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ عَقِبَهُ: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ.
Bu durumda istifham takrîrî (onaylatıcı) olur ve hemen ardından gelen { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: 'Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?'” sözünün delaletiyle hazfedilmiş bir karşıt (muâdil) takdir edilir.
وَجَعَلَ الْفَرَّاءُ الْهمزَة للنداء وأَمَّنْ هُوَ قانِتٌ: النَّبِيءُ ﷺ، نَادَاهُ اللَّهُ بِالْأَوْصَافِ الْعَظِيمَةِ الْأَرْبَعَةِ لِأَنَّهَا أَوْصَافٌ لَهُ وَنِدَاءٌ لِمَنْ هُمْ مِنْ أَصْحَابِ هَذِهِ الْأَوْصَافِ، يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَقُولُوا: هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ، وَعَلَيْهِ فَإِفْرَادُ (قُلْ) مُرَاعَاةً لِلَّفْظِ (مِنَ) الْمُنَادَى.
Ferrâ hemzeyi nida (çağrı) için kabul etmiş ve { أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ } ifadesini Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] olarak yorumlamıştır; yani Allah ona bu dört yüce vasıfla nida etmiştir, çünkü bunlar onun vasıflarıdır. Ayrıca bu, mezkûr vasıflara sahip olan kimselere, yani müminlere, { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” demeleri için yapılan bir çağrıdır. Buna göre { قُلْ } “De ki” emrinin tekil olması, kendisine nida edilen { مَنْ } lafzı gözetilerek yapılmıştır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ بِتَشْدِيدِ مِيمِ (مَنْ) عَلَى أَنَّهُ لَفْظٌ مُرَكَّبٌ مِنْ كَلِمَتَيْنِ (أَمْ) وَ (مَنْ) فَأُدْغِمَتْ مِيمُ (أَمْ) فِي مِيمِ (مَنْ) . وَفِي مَعْنَاهُ وَجْهَانِ:
Cumhur { أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ } lafzını { مَنْ } kelimesinin mîm harfini şeddeli (emmen) olarak okumuştur; buna göre bu ifade { أَمْ } ve { مَنْ } olmak üzere iki kelimeden mürekkep bir lafızdır ve { أَمْ } edatının mîm'i { مَنْ } edatının mîm'ine idgam edilmiştir. Bunun anlamında iki vecih vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ (أَمْ) مُعَادِلَةً لِهَمْزَةِ اسْتِفْهَامٍ مَحْذُوفَةٍ مَعَ جُمْلَتِهَا دَلَّتْ عَلَيْهَا (أَمْ) لِاقْتِضَائِهَا مُعَادِلًا. وَدَلَّ عَلَيْهَا تَعْقِيبُهُ بِ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لِأَنَّ التَّسْوِيَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بَيْنَ شَيْئَيْنِ. فَالتَّقْدِيرُ: أَهَذَا الْجَاعِلُ لِلَّهِ أَنْدَادًا
Birincisi: { أَمْ } edatının, cümlesiyle birlikte hazfedilmiş bir istifham hemzesinin muadili (dengi) olmasıdır; { أَمْ } edatı bir muadil gerektirdiği için bu hemzeye delalet etmiştir. Hemen ardından gelen { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” buyruğu da buna delalet etmektedir, zira eşitlik ancak iki şey arasında olur. Buna göre takdir şöyledir: Allah'a ortaklar koşan bu...
الْكَافِرُ خَيْرٌ أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ، وَالِاسْتِفْهَامُ حَقِيقِيٌّ وَالْمَقْصُودُ لَازِمُهُ، وَهُوَ التَّنْبِيهُ عَلَى الْخَطَأِ عِنْدَ التَّأَمُّلِ.
...kâfir mi daha hayırlıdır yoksa ibadet eden kimse mi? Buradaki istifham hakikidir; kastedilen ise onun gerektirdiği mana, yani etraflıca düşünüldüğünde hataya dikkat çekmektir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ (أَمْ) مُنْقَطِعَةً لِمُجَرَّدِ الْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ. و (أَمْ) تَقْتَضِي اسْتِفْهَامًا مُقَدَّرًا بَعْدَهَا. وَمَعْنَى الْكَلَامِ: دَعْ تَهْدِيدَهُمْ بِعَذَابِ النَّارِ وَانْتَقِلْ بِهِمْ إِلَى هَذَا
İkinci vecih: { أَمْ } edatının, sadece bir konudan diğerine geçiş (idrâb-ı intikālî) bildiren munkatı' (kopuk) bir edat olmasıdır. Ve { أَمْ } edatı kendisinden sonra takdir edilen bir istifhamı gerektirir. Kelamın anlamı şudur: Onları cehennem azabıyla tehdit etmeyi bırak da onları şu...
السُّؤَالِ: الَّذِي هُوَ قَانِتٌ، وَقَائِمٌ، وَيَحْذَرُ اللَّهَ وَيَرْجُو رَحْمَتَهُ. وَالْمَعْنَى: أَذَلِكَ الْإِنْسَانُ الَّذِي جَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا هُوَ قَانِتٌ إِلَخْ، وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهَكُّمِ لِظُهُورِ أَنَّهُ لَا تَتَلَاقَى تِلْكَ الصِّفَاتُ الْأَرْبَعُ مَعَ صِفَةِ جَعْلِهِ لِلَّهِ أَنْدَادًا.
...soruya yönlendir: Gece ibadet eden, ayakta duran, Allah'tan korkan ve O'nun rahmetini uman kimse [nasıldır]? Manası şöyledir: Allah'a eşler koşan o insan mı geceleri ibadet edendir...? Buradaki istifham tehekküm (alay/kinaye) amacıyla kullanılmıştır; zira bu dört vasfın, Allah'a eşler koşma vasfıyla asla bir araya gelemeyeceği açıktır.
وَالْقَانِتُ: الْعَابِدُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ فِي سُورَةِ [الْبَقَرَةِ:
Kānit (قَانِت): İbadet eden kimsedir. Bu kelime Bakara Suresi'ndeki { وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ } “Saygı ve huşû ile Allah'ın divanına durun” [el-Bakara:...
٢٣٨] .
238] ayetinde geçmişti.
وَالْآنَاءُ: جَمْعُ أَنًى مِثْلُ أَمْعَاءٍ وَمَعًى، وَأَقْفَاءٍ وَقَفًى، وَالْأَنَى: السَّاعَةُ، وَيُقَالُ أَيْضًا:
Ânâ' (آنَاء): Enen (أَنًى) kelimesinin çoğuludur; em'â' (أَمْعَاء) ile mi'an (مِعًى) ve akfâ' (أَقْفَاء) ile kafan (قَفًى) gibidir. Enâ (أَنَى): Vakit, saat demektir. Ayrıca...
إِنَى بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ فِي سُورَةِ [الْأَحْزَابِ: ٥٣] .
...hemzenin kesresiyle inâ (إِنَى) şeklinde de söylenir; nitekim Ahzâb Suresi'ndeki { غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ } “yemeğin pişmesini beklemeksizin” [el-Ahzâb: 53] buyruğunda geçmişti.
وَانْتَصَبَ آناءَ عَلَى الظَّرْفِ لِ قانِتٌ، وَتَخْصِيصُ اللَّيْلِ بِقُنُوتِهِمْ لِأَنَّ الْعِبَادَةَ بِاللَّيْلِ أَعْوَنُ عَلَى تَمَحُّضِ الْقَلْبِ لِذِكْرِ اللَّهِ، وَأَبْعَدُ عَنْ مُدَاخَلَةِ الرِّيَاءِ وَأَدَلُّ عَلَى إِيثَارِ عِبَادَةِ اللَّهِ عَلَى حَظِّ النَّفْسِ مِنَ الرَّاحَةِ وَالنَّوْمِ، فَإِنَّ اللَّيْلَ أَدْعَى إِلَى طَلَبِ الرَّاحَةِ فَإِذَا آثَرَ الْمَرْءُ الْعِبَادَةَ فِيهِ اسْتَنَارَ قَلْبُهُ بِحُبِّ التَّقَرُّبِ إِلَى الله قَالَ تَعَالَى: إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا [المزمل: ٦] ، فَلَا جَرَمَ كَانَ تَخْصِيصُ اللَّيْلِ بِالذِّكْرِ دَالًّا عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَانِتَ لَا يَخْلُوَ مِنَ السُّجُودِ وَالْقِيَامِ أَنَاءَ النَّهَارِ بِدَلَالَةِ فَحْوَى الْخِطَابِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً [المزمل: ٧] ، وَبِذَلِكَ يَتِمُّ انْطِبَاقُ هَذِهِ الصِّلَةِ عَلَى حَالِ النَّبِيءِ ﷺ.
{ آنَاءَ } lafzı { قَانِتٌ } kelimesinin zarfı olarak mansub olmuştur. İbadetlerinin geceye has kılınması, gece vaktinde yapılan ibadetin kalbin sırf Allah'ı zikre yoğunlaşmasına daha çok yardımcı olması, riyanın karışmasından daha uzak bulunması ve nefsin dinlenme ile uyku payına karşı Allah'a ibadeti tercih etmeye daha açık bir delil teşkil etmesi sebebiyledir. Zira gece insanı istirahate çağırır; kişi onda ibadeti tercih ettiğinde kalbi Allah'a yakınlaşma sevgisiyle aydınlanır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلًا } “Şüphesiz gece kalkışı hem daha tesirlidir hem de söz daha etkilidir” [el-Müzzemmil: 6]. Kuşkusuz gecenin zikre tahsis edilmesi, sözün gelişinin delaletiyle (fahva'l-hitâb) bu kānit kulun gündüz saatlerinde de secde ve kıyamdan geri kalmadığını gösterir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا } “Şüphesiz gündüzün senin için uzun bir meşguliyet vardır” [el-Müzzemmil: 7]. Böylece bu sıla cümlesinin Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] hâline mutabakatı tamamlanmış olur.
وَقَوْلُهُ: ساجِداً وَقائِماً حَالَانِ مُبَيِّنَانِ لِ قانِتٌ وَمُؤَكِّدَانِ لِمَعْنَاهُ. وَجُمْلَةُ يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ حَالَانِ، فَالْحَالُ الْأَوَّلُ وَالثَّانِي لِوَصْفِ عَمَلِهِ الظَّاهِرِ وَالْجُمْلَتَانِ اللَّتَانِ هُمَا ثَالِثٌ وَرَابِعٌ لِوَصْفِ عَمَلِ قَلْبِهِ وَهُوَ أَنَّهُ بَيْنَ الْخَوْفِ مِنْ سَيِّئَاتِهِ وَفَلَتَاتِهِ وَبَيْنَ الرَّجَاءِ لِرَحْمَةِ رَبِّهِ أَنْ يُثِيبَهُ عَلَى حَسَنَاتِهِ. وَفِي هَذَا تَمَامُ الْمُقَابَلَةِ بَيْنَ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ الْجَارِيَةِ عَلَى وفْق حَال نبيئهم ﷺ وَحَال
{ سَاجِدًا وَقَائِمًا } “secde ederek ve ayakta durarak” buyruğu, { قَانِتٌ } lafzını açıklayan ve onun anlamını tekit eden iki hâldir. { يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ } “ahiretten korkan ve Rabbinin rahmetini uman” cümlesi de iki hâldir. Birinci ve ikinci hâl onun zahirî amelini tavsif etmek içindir; üçüncü ve dördüncü olan iki cümle ise kalbinin amelini tavsif etmek içindir; o da günahlarından ve hatalarından korkmak ile Rabbinin iyiliklerine karşılık mükâfat vereceği rahmetini ummak arasında bulunmasıdır. Bunda, peygamberleri [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in hâline uygun olarak yaşayan müminlerin durumu ile...
أَهْلِ الشِّرْكِ الَّذِينَ لَا يَدْعُونَ اللَّهَ إِلَّا فِي نَادِرِ الْأَوْقَاتِ، وَهِيَ أَوْقَاتُ الِاضْطِرَارِ، ثُمَّ يُشْرِكُونَ بِهِ بَعْدَ ذَلِكَ، فَلَا اهْتِمَامَ لَهُمْ إِلَّا بِعَاجِلِ الدُّنْيَا لَا يَحْذَرُونَ الْآخِرَةَ وَلَا يَرْجُونَ ثَوَابَهَا.
...Allah'a ancak çok nadir vakitlerde, yani çaresizlik anlarında dua eden, ardından da O'na ortak koşan şirk ehlinin durumu arasındaki tam karşıtlık açıkça görülmektedir; zira onların geçici dünyadan başka bir dertleri yoktur, ahiretten çekinmez ve onun sevabını ummazlar.
وَالرَّجَاءُ وَالْخَوْف مِنْ مَقَامَاتِ السَّالِكِينَ، أَيْ أَوْصَافِهِمُ الثَّابِتَةِ الَّتِي لَا تَتَحَوَّلُ.
Recâ (ümit) ve havf (korku), sâliklerin (maneviyat yolcularının) makamlarındandır; yani onların değişmeyen sabit sıfatlarındandır.
وَالرَّجَاءُ: انْتِظَارُ مَا فِيهِ نَعِيمٌ وَمُلَاءَمَةٌ لِلنَّفْسِ. وَالْخَوْفُ: انْتِظَارُ مَا هُوَ مَكْرُوهٌ لِلنَّفْسِ.
Recâ: İçinde nimet ve nefse uygunluk bulunan şeyi beklemektir. Havf ise: Nefsin hoşlanmadığı şeyi beklemektir.
وَالْمُرَادُ هُنَا: الْمُلَاءَمَةُ الْأُخْرَوِيَّةُ لِقَوْلِهِ: يَحْذَرُ الْآخِرَةَ، أَيْ يَحْذَرُ عِقَابَ الْآخِرَةِ فَتَعَيَّنَ أَنَّ الرَّجَاءَ أَيْضًا الْمَأْمُولَ فِي الْآخِرَةِ. وَلِلْخَوْفِ مَزِيَّتُهُ مِنْ زَجْرِ النَّفْسِ عَمَّا لَا يُرْضِي اللَّهَ، وَلِلرَّجَاءِ مَزِيَّتُهُ مِنْ حَثِّهَا عَلَى مَا يُرْضِي اللَّهَ وَكِلَاهُمَا أَنِيسُ السَّالِكِينَ.
Buradaki murad, { يَحْذَرُ الْآخِرَةَ } “ahiretten korkar” yani ahiretin azabından korkar buyruğundan ötürü ahirete dair uygunluktur; dolayısıyla recânın da ahirette umulan şey olduğu kesinleşir. Havfın, nefsi Allah'ın razı olmadığı şeylerden menetme meziyeti vardır; recânın ise nefsi Allah'ın razı olduğu şeylere teşvik etme meziyeti vardır ve her ikisi de sâliklerin can yoldaşıdır.
وَإِنَّمَا يَنْشَأُ الرَّجَاءُ عَلَى وُجُودِ أَسْبَابِهِ لِأَنَّ الْمَرْءَ لَا يَرْجُو إِلَّا مَا يَظُنُّهُ حَاصِلًا وَلَا يَظُنُّ
Recâ ancak sebeplerinin bulunmasıyla doğar; çünkü insan ancak gerçekleşeceğini zannettiği (umduğu) şeyi ümit eder; insan bir şeyi...
الْمَرْءُ أَمْرًا إِلَّا إِذَا لَاحَتْ لَهُ دَلَائِلُهُ وَلَوَازِمُهُ، لِأَنَّ الظَّنَّ لَيْسَ بِمُغَالَطَةٍ وَالْمَرْءُ لَا يُغَالِطُ نَفْسَهُ، فَالرَّجَاءُ يَتْبَعُ السَّعْيَ لِتَحْصِيلِ الْمَرْجُوِّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً [الْإِسْرَاء: ١٩] فَإِنَّ تَرَقُّبَ الْمَرْءِ الْمَنْفَعَةَ مِنْ غَيْرِ أَسْبَابِهَا فَذَلِكَ التَّرَقُّبُ يُسَمَّى غُرُورًا.
...ancak delilleri ve gerekleri kendisine belirdiğinde [gerçekleşeceğini] zanneder. Çünkü zannetmek bir yanılgı değildir ve insan kendi kendini yanıltmaz. Dolayısıyla recâ, umulanı elde etmek için harcanan çabaya tâbidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا } “Kim de ahireti ister ve bir mümin olarak ona yaraşır bir gayretle çalışırsa, işte onların çabası karşılık görür” [el-İsrâ: 19]. Şayet insan bir faydayı sebepleri olmaksızın beklerse, işte bu bekleyişe gurûr (aldanma/kuru avuntu) denir.
وَإِنَّمَا يَكُونُ الرَّجَاءُ أَوِ الْخَوْفُ ظَنًّا مَعَ تَرَدُّدٍ فِي الْمَظْنُونِ، أَمَّا الْمَقْطُوعُ بِهِ فَهُوَ الْيَقِينُ وَالْيَأْسُ وَكِلَاهُمَا مَذْمُومٌ قَالَ تَعَالَى: فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ [الْأَعْرَاف:
Recâ veya havf, zannedilen hususta bir tereddüt bulunmasıyla birlikte ancak bir zan olur. Kesin olarak inanılan şey ise yakîn ve ye'stir (ümitsizliktir); bunların ikisi de yerilmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ } “Allah'ın azabından/tuzağından ancak ziyana uğrayan topluluk emin olur” [el-A'râf:...
٩٩] ، وَقَالَ: إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ [يُوسُف: ٨٧] .
...99] ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ } “Doğrusu kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez” [Yûsuf: 87].
وَقَدْ بَسَطَ ذَلِكَ حُجَّةُ الْإِسْلَامِ أَبُو حَامِدٍ فِي كِتَابِ الرَّجَاءِ وَالْخَوْفِ مِنْ كِتَابِ «الْإِحْيَاءِ» . وَلِلَّهِ دَرُّ أَبِي الْحَسَنِ التِّهَامِيِّ إِذْ يَقُولُ:
Hüccetülislâm Ebû Hâmid [el-Gazzâlî] bunu el-İhyâ adlı eserinin "Recâ ve Havf" kitabında ayrıntılı olarak açıklamıştır. Ebü'l-Hasen et-Tihâmî ne güzel söylemiştir:
وَإِذَا رَجَوْتَ الْمُسْتَحِيلَ فَإِنَّمَا ... تَبْنِي الرَّجَاءَ عَلَى شَفِيرٍ هَارِ
İmkânsız olanı umduğun zaman, muhakkak ki sen ... Umudunu çökmek üzere olan bir yarın kenarına kurarsın.
وَسُئِلَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ عَنْ رَجُلٍ يَتَمَادَى فِي الْمَعَاصِي وَيَرْجُو فَقَالَ: هَذَا تَمَنٍّ وَإِنَّمَا الرَّجَاءُ، قَوْلُهُ: يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ.
Hasan-ı Basrî'ye günahlarda ısrar edip durduğu halde [bağışlanma] uman bir adam hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: “Bu kuru bir temennidir; asıl recâ ise Yüce Allah'ın: { يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ } “ahiretten korkar ve Rabb'inin rahmetini umar” buyruğudur.”
وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسّرين أُرِيد بِمن هُوَ قانِتٌ أَبُو بَكْرٍ، وَقِيلَ عَمَّارُ بْنُ
Müfessirlerin bir kısmı, { مَنْ هُوَ قَانِتٌ } “geceleyin secde ederek ve ayakta durarak boyun büken” ifadesiyle Ebû Bekir'in kastedildiğini söylemiş, Ammâr b....
يَاسر، وَقيل صُهَيْب، وَقِيلَ: أَبُو ذَرٍّ، وَقِيلَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَهِيَ رِوَايَاتٌ ضَعِيفَةٌ وَلَا جَرَمَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمَعْدُودِينَ هُمْ مِنْ أَحَقِّ مَنْ تَصْدُقُ عَلَيْهِ هَذِهِ الصِّلَةُ فَهِيَ شَامِلَةٌ لَهُمْ وَلَكِنَّ مَحْمَلَ الْمَوْصُولِ فِي الْآيَةِ عَلَى تَعْمِيمِ كُلِّ مَنْ يَصْدُقُ عَلَيْهِ مَعْنَى الصِّلَةِ.
...Yâsir olduğu da söylenmiştir; Suheyb olduğu, Ebû Zer olduğu, İbn Mes'ûd olduğu da söylenmiştir. Bunlar zayıf rivayetlerdir. Şüphe yok ki sayılan bu zatlar, bu sıfatın kendilerine uygun düşmesi bakımından en lâyık olan kimselerdendir ve bu vasıf onları da içine almaktadır; ancak ayetteki mevsûlün (ismin mevsûlünün) hamledileceği anlam, bu sılanın manasının kendisi için geçerli olduğu herkesi kapsayacak şekilde geneldir.
قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ موقعه كموقع قَوْله: قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا [الزمر: ٨] أَثَارُهُ وَصْفُ الْمُؤْمِنِ الطَّائِعِ، وَالْمَعْنَى: أَعْلِمْهُمْ يَا مُحَمَّدُ بِأَنَّ هَذَا الْمُؤْمِنَ الْعَالِمَ بِحَقِّ رَبِّهِ لَيْسَ سَوَاءٌ لِلْكَافِرِ الْجَاهِلِ بِرَبِّهِ. وَإِعَادَةُ فِعْلِ قُلْ هُنَا لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْمَقُولِ وَلِاسْتِرْعَاءِ الْأَسْمَاعِ إِلَيْهِ.
{ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ } “De ki: 'Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Doğrusu ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır.'” cümlesi, itaatkâr müminin vasfedilmesinin tetiklediği, konumu itibarıyla { قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا } “De ki: 'Küfrünle birazcık yaşayıp zevklen!'” [ez-Zümer: 8] buyruğu konumunda olan bir isti'nâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır). Anlam şudur: Onlara bildir [ey Muhammed], Rabb'inin hakkını bilen bu mümin ile Rabb'inden gafil olan inkârcı asla bir değildir. Burada { قُلْ } “De ki” fiilinin tekrarlanması, bu söze dikkat çekmek ve kulakları ona yöneltmek içindir.
وَالِاسْتِفْهَامُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْكَارِ. وَالْمَقْصُودُ: إِثْبَاتُ عَدَمِ الْمُسَاوَاةِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَعَدَمِ الْمُسَاوَاةِ يُكَنَّى بِهِ عَنِ التَّفْضِيلِ. وَالْمُرَادُ: تَفْضِيلُ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ [النِّسَاء: ٩٥] الْآيَة، فَيعرف المفضّل بالتصريح كَمَا فِي آيَة لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ [النِّسَاء: ٩٥] أَوْ بِالْقَرِينَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ هُنَا:
Buradaki soru (istifham) inkâr anlamında kullanılmıştır. Maksat, iki grup arasındaki eşitliğin bulunmadığını ispat etmektir; eşitliğin bulunmayışı ise üstünlükten (tafdîl) kinayedir. Murad edilen, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi, bilenlerin bilmeyenlere üstün kılınmasıdır: { لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler bir olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri derece bakımından üstün kıldı...” [en-Nisâ: 95]. Üstün kılınan, ya { لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ } “oturanlar bir olmaz” [en-Nisâ: 95] ayetinde olduğu gibi açık bir ifadeyle veya buradaki:
هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ إِلَخْ لِظُهُورِ أَنَّ الْعِلْمَ كَمَالٌ وَلِتَعْقِيبِهِ بِقَوْلِهِ: إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا
{ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ } “Hiç bilenler... bir olur mu?” buyruğunda olduğu gibi, ilmin kemal olduğunun aşikâr bulunması ve ardından { إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو... } “ancak... akıl sahipleri düşünüp öğüt alır” buyruğunun gelmesiyle oluşan karîne yoluyla bilinir.
الْأَلْبابِ
{ ...الْأَلْبَابِ } “...akıl sahipleri”