. وَلِهَذَا كَانَ نَفْيُ الِاسْتِوَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَبْلَغُ مِنْ نَفْيِ الْمُمَاثَلَةِ فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:
İşte bu sebeple bu ayetteki eşitliğin nefyedilmesi (olumsuzlanması), Nâbiğa'nın şu sözündeki benzerliğin nefyedilmesinden daha belîğdir:
يُخْبِرُكَ ذُو عِرْضِهِمْ عَنِّي وَعَالِمُهُم ... وَلَيْسَ جَاهِلُ شَيْءٍ مِثْلَ مَنْ عَلِمَا
Onların şereflisi ve bileni sana benden haber verir ... Bir şeyi bilmeyen, bilen kimse gibi değildir.
وَفِعْلُ يَعْلَمُونَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مُنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ فَلَمْ يُذْكَرْ لَهُ مَفْعُولٌ. وَالْمَعْنَى:
Her iki yerdeki { يَعْلَمُونَ } “bilirler / bilenler” fiili lâzım (geçişsiz) makamına indirilmiş ve bu yüzden ona bir mef'ûl (nesne) zikredilmemiştir. Anlam şudur:
الَّذِينَ اتَّصَفُوا بِصِفَةِ الْعِلْمِ، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ الَّذِينَ عَلِمُوا شَيْئًا مُعَيَّنًا حَتَّى يَكُونَ مِنْ حَذْفِ الْمَفْعُولَيْنِ اخْتِصَارًا إِذْ لَيْسَ الْمَعْنَى عَلَيْهِ، وَقَدْ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الَّذِينَ اتَّصَفُوا بِصِفَةِ الْعِلْمِ قَوْلُهُ عَقِبَهُ: إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ أَي أهل الْعُقُولُ، وَالْعَقْلُ وَالْعِلْمُ مُتَرَادِفَانِ، أَيْ لَا يَسْتَوِي الَّذِينَ لَهُمْ عَلِمٌ فَهُمْ يُدْرِكُونَ حَقَائِقَ الْأَشْيَاءِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ وَتَجْرِي أَعْمَالُهُمْ عَلَى حَسْبِ عِلْمِهِمْ، مَعَ الَّذِينَ
İlim sıfatıyla nitelenen kimselerdir; kasıt, iki mef'ûlün kısaltma maksadıyla hazfedilmesi biçiminde belirli bir şeyi bilenler değildir; zira mana bu değildir. Muradı, ilim sıfatıyla nitelenenler olduğuna peşinden gelen şu buyruk delalet etmiştir: { إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ } “Doğrusu ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır” yani akıl ehli olanlar; akıl ve ilim ise birbirine yakın anlamlıdır. Yani ilim sahibi olup eşyanın hakikatini olduğu gibi kavrayan ve amelleri de ilimleri doğrultusunda gerçekleşen kimselerle...
لَا يَعْلَمُونَ فَلَا يُدْرِكُونَ الْأَشْيَاءَ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ بَلْ تَخْتَلِطُ عَلَيْهِمُ الْحَقَائِقُ وَتَجْرِي أَعْمَالُهُمْ عَلَى غَيْرِ انْتِظَامٍ، كَحَالِ الَّذِينَ تَوَهَّمُوا الْحِجَارَةَ آلِهَةً وَوَضَعُوا الْكُفْرَ مَوْضِعَ الشُّكْرِ. فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمَعْنَى: لَا يَسْتَوِي مَنْ هُوَ قَانِتٌ أَنَاءَ اللَّيْلِ يَحْذُرُ رَبَّهُ وَيَرْجُوهُ، وَمَنْ جَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ. وَإِذْ قَدْ تَقَرَّرَ أَنَّ الَّذِينَ جَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا هُمُ الْكُفَّارُ بِحُكْمِ قَوْلِهِ: قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا ثَبَتَ أَنَّ الَّذِينَ لَا يَسْتَوُونَ مَعَهُمْ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، أَيْ هُمْ أَفْضَلُ مِنْهُم، وَإِذ قد تَقَرَّرَ أَنَّ الْكَافِرِينَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ فَقَدِ اقْتَضَى أَنَّ الْمُفَضَّلِينَ عَلَيْهِمْ هُمْ مِنْ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ.
...bilmeyen, dolayısıyla eşyayı olduğu gibi kavrayamayan, aksine hakikatleri birbirine karıştıran ve tıpkı taşları ilah zannedip şükür yerine küfrü koyanların hali gibi amelleri bir düzene bağlı olmaksızın gelişen kimseler bir olmaz. Böylece mananın: “Geceleyin secde ederek ve kıyamda durarak boyun büken, Rabb'inden korkup O'nu uman kimse ile Allah'ın yolundan saptırmak için O'na eşler/ortaklar koşan kimse bir olmaz” şeklinde olduğu kesinleşti. Allah'a eşler koşanların kâfirler olduğu { قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا } “De ki: 'Küfrünle birazcık zevklen!'” buyruğunun hükmüyle sabit olduğuna göre, onlarla bir olmayanların da müminler olduğu, yani onların bunlardan üstün olduğu sabit olmuştur. Kâfirlerin cehennemlik olduğu kesinleştiğine göre, onlara üstün kılınanların da cennetlik olması gerekmiştir.
وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يَقُولَ: هَلْ يَسْتَوِي هَذَا وَذَاكَ، إِلَى التَّعْبِيرِ بِالْمَوْصُولِ إِدْمَاجًا لِلثَّنَاءِ عَلَى فَرِيقٍ وَلِذَمِّ فَرِيقٍ بِأَنَّ أَهْلَ الْإِيمَانِ أَهْلُ عِلْمٍ وَأَهْلَ الشِّرْكِ أَهْلُ جَهَالَةٍ فَأَغْنَتِ الْجُمْلَةُ بِمَا فِيهَا مِنْ إِدْمَاجٍ عَنْ ذِكْرِ جُمْلَتَيْنِ، فَالَّذِينَ يَعْلَمُونَ هُمْ أَهْلُ الْإِيمَانِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فاطر: ٢٨] وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ هُمْ أَهْلُ الشِّرْكِ الْجَاهِلُونَ، قَالَ تَعَالَى: قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ [الزمر: ٦٤] .
“Bu ile şu bir olur mu?” demekten kaçınıp ism-i mevsûl ile ifade edilmesine yönelmek, iman ehlinin ilim ehli olduğunu ve şirk ehlinin cehalet ehli olduğunu bildirmek suretiyle bir fırkayı övme ve diğer fırkayı yerme maksadını iç içe barındırmak (idmâc) içindir; böylece cümle, içerdiği bu mezcedişle iki ayrı cümle zikretmeye ihtiyaç bırakmamıştır. Nitekim bilenler iman ehlidir; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ } “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” [Fâtır: 28]. Bilmeyenler ise cahil olan şirk ehlidir; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ } “De ki: 'Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz, ey cahiller!'” [ez-Zümer: 64].
وَفِي ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْإِيمَانَ أَخُو الْعِلْمِ لِأَنَّ كِلَيْهِمَا نُورٌ وَمَعْرِفَةٌ حَقٌّ، وَأَنَّ الْكُفْرَ أَخُو الضَّلَالِ لِأَنَّهُ وَالضَّلَالَ ظُلْمَةٌ وَأَوْهَامٌ بَاطِلَة.
Bunda, imanın ilmin kardeşi olduğuna işaret vardır; çünkü her ikisi de nurdur ve hakiki bilgidir; inkârın da sapıklığın kardeşi olduğuna işaret vardır; çünkü inkâr ve sapıklık karanlıktır ve asılsız kuruntulardır.
هَذَا وَوَقع فِعْلِ يَسْتَوِي فِي حَيِّزِ النَّفْيِ يَكْسِبُهُ عُمُومَ النَّفْيِ لِجَمِيعِ جِهَاتِ الِاسْتِوَاءِ.
Bununla birlikte { يَسْتَوِي } “bir olur” fiilinin olumsuzluk sahasında yer alması, ona eşitliğin bütün yönlerini kapsayan bir olumsuzluk genelliği kazandırmaktadır.
وَإِذْ قَدْ كَانَ نَفْيُ الِاسْتِوَاءِ كِنَايَةً عَنِ الْفَضْلِ آلَ إِلَى إِثْبَاتِ الْفَضْلِ لِلَّذِينَ يَعْلَمُونَ عَلَى وَجْهِ الْعُمُومِ، فَإِنَّكَ مَا تَأَمَّلْتَ مَقَامًا اقْتَحَمَ فِيهِ عَالِمٌ وَجَاهِلٌ إِلَّا وَجَدْتَ لِلْعَالَمِ فِيهِ مِنَ السَّعَادَةِ مَا لَا تَجِدُهُ لِلْجَاهِلِ وَلِنَضْرِبَ لِذَلِكَ مَثَلًا بِمَقَامَاتٍ سِتَّةٍ هِيَ جُلُّ وَظَائِفِ الْحَيَاةِ الِاجْتِمَاعِيَّةِ:
Eşitliğin olumsuzlanması üstünlükten kinaye olduğuna göre, neticede genel anlamda bilenler için üstünlüğün ispatına varmıştır. Nitekim bir âlim ile bir cahilin girdiği hangi makamı/durumu incelersen incele, mutlaka âlim için orada cahilde bulamayacağın bir saadet bulursun. Buna sosyal hayatın başlıca görevleri olan altı makam ile örnek verelim:
الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: الِاهْتِدَاءُ إِلَى الشَّيْءِ الْمَقْصُودِ نَوَالُهُ بِالْعَمَلِ بِهِ وَهُوَ مَقَامُ الْعَمَلِ،
Birinci Makam: Amel ile ulaşılması kastedilen şeye doğru yolu bulmak ki bu amelin makamıdır.
فَالْعَالِمُ بِالشَّيْءِ يَهْتَدِي إِلَى طُرُقِهِ فَيَبْلُغُ الْمَقْصُودَ بِيُسْرٍ وَفِي قُرْبٍ وَيَعْلَمُ مَا هُوَ مِنَ الْعَمَلِ أولى بالإقبال عَنهُ، وَغَيْرُ الْعَالِمِ بِهِ يَضِلُّ مَسَالِكَهُ وَيُضِيعُ زَمَانَهُ فِي طَلَبِهِ فَإِمَّا أَنْ يَخِيبَ فِي سَعْيِهِ وَإِمَّا أَنْ يَنَالَهُ بَعْدَ أَنْ تَتَقَاذَفَهُ الْأَرْزَاءُ وَتَنْتَابَهُ النَّوَائِبُ وَتَخْتَلِطَ عَلَيْهِ الْحَقَائِقُ فَرُبَّمَا يَتَوَهَّمُ أَنَّهُ بَلَغَ الْمَقْصُودَ حَتَّى إِذَا انْتَبَهَ وَجَدَ نَفْسَهُ فِي غَيْرِ مُرَادِهِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً [النُّور: ٣٩] .
Bir şeyi bilen kimse, onun yollarına hidayet bulur, böylece hedeflenen şeye kolaylıkla ve kısa sürede ulaşır; amelden hangisine yönelmenin daha evla olduğunu bilir. O şeyi bilmeyen kimse ise onun yollarını şaşırır, onu ararken vaktini heba eder; ya çabasında hüsrana uğrar ya da belalara savrulduktan, musibetler başına üşüştükten ve hakikatler kendisine karıştktan sonra elde eder; hatta belki de hedefine ulaştığını zanneder de ayıldığında kendisini murad ettiği şeyin tamamen dışında bulur. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا } “İnkâr edenlere gelince; onların amelleri ıssız çöllerdeki serap gibidir; susayan kimse onu su zanneder. Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz...” [en-Nûr: 39].
وَمِنْ أَجْلِ هَذَا شَاعَ تَشْبِيهُ الْعِلْمِ بِالنُّورِ وَالْجَهْلِ بِالظُّلْمَةِ.
İşte bu yüzden ilmin nura, cehaletin ise karanlığa benzetilmesi yaygınlaşmıştır.
الْمقَام الثَّانِي: ناشىء عَنِ الْأَوَّلِ وَهُوَ مقَام السَّلَام مِنْ نَوَائِبِ الْخَطَأِ وَمُزِلَّاتِ الْمَذَلَاتِ، فَالْعَالِمُ يَعْصِمُهُ عِلْمُهُ مِنْ ذَلِكَ، وَالْجَاهِلُ يُرِيدُ السَّلَامَةَ فَيَقَعُ فِي الْهَلَكَةِ، فَإِنَّ الْخَطَأَ قَدْ يُوقِعُ فِي الْهَلَاكِ مِنْ حَيْثُ طَلَبِ الْفَوْزِ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ [الْبَقَرَة: ١٦] إِذْ مَثَّلَهُمْ بِالتَّاجِرِ خَرَجَ يَطْلُبُ فَوَائِدَ الرِّبْحِ مِنْ تِجَارَتِهِ فَآبَ بِالْخُسْرَانِ وَلِذَلِكَ يُشَبَّهُ سَعْيُ الْجَاهِلِ بِخَبْطِ الْعَشْوَاءِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَزَلْ أَهْلُ النُّصْحِ يُسَهِّلُونَ لِطَلَبَةِ الْعِلْمِ الْوَسَائِلَ الَّتِي تَقِيهُمُ الْوُقُوعَ فِيمَا لَا طَائِلَ تَحْتَهُ مِنْ أَعْمَالِهِمْ.
İkinci Makam: Birincisinden doğan, hatanın musibetlerinden ve alçaltıcı kaygan zeminlerden esenlik makamıdır. Âlimi ilmi bundan korur; cahil ise esenlik isterken helake düşer; zira hata, kazanç ararken kişiyi helake sürükleyebilir. Yüce Allah'ın şu buyruğu bunun gibidir: { فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ } “Onların bu ticareti kazanç sağlamamıştır” [el-Bakara: 16]. Zira onları ticaretinden kazanç elde etmek üzere yola çıkan fakat hüsranla dönen tüccara benzetmiştir. Bu yüzden cahilin çabası gece karanlığında rastgele yürüyen devenin basışına benzetilir; yine bu yüzden nasihat ehli, ilim taliplerine amellerinden hiçbir netice çıkmayacak şeylere düşmelerini önleyecek araçları her zaman kolaylaştırmışlardır.
الْمَقَامُ الثَّالِثُ: مَقَامُ أُنْسِ الِانْكِشَافِ فَالْعَالِمُ تَتَمَيَّزُ عِنْدَهُ الْمَنَافِعُ وَالْمَضَارُّ وَتَنْكَشِفُ لَهُ الْحَقَائِقُ فَيَكُونُ مَأْنُوسًا بِهَا وَاثِقًا بِصِحَّةِ إِدْرَاكِهِ وَكُلَّمَا انْكَشَفَتْ لَهُ حَقِيقَةٌ كَانَ كَمَنْ لَقِيَ أَنِيسًا بِخِلَافِ غَيْرِ الْعَالِمِ بِالْأَشْيَاءِ فَإِنَّهُ فِي حَيْرَةٍ مِنْ أَمْرِهِ حِينَ تَخْتَلِطُ عَلَيْهِ الْمُتَشَابِهَاتُ فَلَا يَدْرِي مَاذَا يَأْخُذُ وَمَاذَا يَدَعُ، فَإِنِ اجْتَهَدَ لِنَفْسِهِ خَشِيَ الزَّلَلَ وَإِنْ قَلَّدَ خَشِيَ زَلَلَ مُقَلَّدِهِ، وَهَذَا الْمَعْنَى يَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا [الْبَقَرَة:
Üçüncü Makam: Hakikatin açığa çıkmasının verdiği huzur (ünsiyet) makamıdır. Âlimin nezdinde faydalar ve zararlar birbirinden ayrılır, hakikatler ona açılır; böylece o bunlarla ünsiyet içinde olur, idrakinin doğruluğuna güvenir ve kendisine her ne hakikat açılırsa, bir can yoldaşına kavuşan kimse gibi olur. Şeyleri bilmeyen kimse ise öyle değildir; birbirine benzeyen şeyler kendisine karıştığı vakit neyi alacağını ve neyi bırakacağını bilmeyerek şaşkınlık içinde kalır. Kendi başına ictihad etse yanılmaktan korkar; taklit etse taklit ettiğinin yanılgısından korkar. Bu mana, Yüce Allah'ın şu buyruğu altına girer: { كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا } “Önlerini her aydınlattığında onda yürürler; üzerlerine karanlık çöktüğünde ise dikilip kalırlar” [el-Bakara:...
٢٠] .
...20].
الْمَقَامُ الرَّابِعُ: مَقَامُ الْغِنَى عَنِ النَّاسِ بِمِقْدَارِ الْعِلْمِ وَالْمَعْلُومَاتِ فَكُلَّمَا ازْدَادَ عِلْمُ الْعَالِمِ قَوِيَ غِنَاهُ عَنِ النَّاسِ فِي دِينِهِ وَدُنْيَاهُ.
Dördüncü Makam: İlim ve malumat ölçüsünde insanlara muhtaç olmama makamıdır. Âlimin ilmi arttıkça, dininde ve dünyasında insanlara olan ihtiyacı azalır ve bağımsızlığı güçlenir.
الْمَقَامُ الْخَامِسُ: الِالْتِذَاذُ بِالْمَعْرِفَةِ، وَقَدْ حَصَرَ فَخْرُ الدِّينِ الرَّازِيُّ اللَّذَّةُ فِي الْمَعَارِفِ وَهِيَ لَذَّةٌ لَا تَقْطَعُهَا الْكَثْرَةُ. وَقَدْ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا بِالظِّلِّ إِذْ قَالَ: وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ [فاطر: ١٩- ٢١] فَإِنَّ الْجُلُوسَ فِي الظِّلِّ يَلْتَذُّ بِهِ أَهْلُ الْبِلَادِ الْحَارَّةِ.
Beşinci Makam: Bilgiyle lezzetlenmedir. Fahreddin er-Râzî lezzeti ma'rifetlere (bilgilere) hasretmiştir ve bu, çokluğu sebebiyle kesintiye uğramayan bir lezzettir. Yüce Allah gölgeyi misal vererek şöyle buyurmuştur: { وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُمَاتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ } “Gören ile görmeyen bir olmaz. Karanlıklar ile aydınlık da bir değildir. Gölge ile yakıcı sıcaklık da bir olmaz” [Fâtır: 19-21]. Zira sıcak memleketlerin ahalisi gölgede oturmaktan büyük bir haz alırlar.
الْمَقَامُ السَّادِسُ: صُدُورُ الْآثَارِ النَّافِعَةِ فِي مَدَى الْعُمْرِ مِمَّا يُكْسِبُ ثَنَاءَ النَّاسِ فِي الْعَاجِلِ وَثَوَابَ اللَّهِ فِي الْآجِلِ، فَإِنَّ الْعَالِمَ مَصْدَرُ الْإِرْشَادِ وَالْعِلْمِ دَلِيل عَلَى الْخَيْرِ وَقَائِدٌ إِلَيْهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فاطر: ٢٨] . وَالْعِلْمُ عَلَى مُزَاوَلَتِهِ
Altıncı Makam: Ömür boyunca dünyada insanların övgüsünü, ahirette ise Allah'ın sevabını kazandıracak faydalı eserlerin sadır olmasıdır. Nitekim âlim doğru yolu gösterme kaynağıdır; ilim ise hayrın delili ve ona götüren kılavuzdur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ } “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” [Fâtır: 28]. İlmi tahsil edip onunla meşgul olmanın...
ثَوَابٌ جَزِيلٌ،
...büyük bir sevabı vardır.
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «مَا اجْتَمَعَ قَوْمٌ فِي بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللَّهِ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ وَغَشِيَتْهُمُ الرَّحْمَةَ وَذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِيمَنْ عِنْدَهُ».
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bir topluluk Allah'ın evlerinden bir evde toplanıp Allah'ın Kitabı'nı okur ve onu aralarında müzakere ederlerse, mutlaka üzerlerine melekler iner, onları rahmet bürür ve Allah onları kendi katındakiler arasında anar.”.
وَعَلَى بَثِّهِ مِثْلُ ذَلِكَ،
İlmi yaymanın da tıpkı bunun gibi karşılığı vardır.
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «إِذَا مَاتَ ابْنُ آدَمَ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ: صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، وَعِلْمٍ بثه فِي صُدُور الرِّجَال، وَوَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ بِخَيْرٍ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Âdemoğlu öldüğü zaman ameli kesilir; ancak üç şey müstesnadır: Sadaka-i câriye, insanların göğüslerine (hafızalarına) yaydığı ilim ve kendisine hayırla dua eden salih evlat.”
. فَهَذَا التَّفَاوُتُ بَيْنَ الْعَالِمِ وَالْجَاهِلِ فِي صُوَرِهِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا مَشْمُولٌ لِنَفْيِ الِاسْتِوَاءِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ وَتَتَشَعَّبُ مِنْ هَذِهِ الْمَقَامَاتِ فُرُوعٌ جَمَّةٌ وَهِيَ عَلَى كَثْرَتِهَا تَنْضَوِي تَحْتَ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ.
Âlim ile cahil arasındaki zikrettiğimiz suretlerdeki bu fark, Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: 'Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?'” buyruğundaki eşitliğin olumsuzlanmasının kapsamına dahildir. Bu makamlardan sayısız kollar dallanıp budaklanır ve onlar, çokluklarına rağmen bu ayetin manası altına girerler.
وَقَوْلُهُ: إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ وَاقِعٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِنَفْيِ الِاسْتِوَاءِ بَيْنَ الْعَالِمِ وَغَيْرِهِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ تَفْضِيلُ الْعَالِمِ وَالْعِلْمِ، فَإِنَّ كَلِمَةَ (إِنَّمَا) مَرْكَبَةٌ مِنْ حَرْفَيْنِ (إِنْ) وَ (مَا) الْكَافَّةُ أَوِ النَّافِيَةُ فَكَانَتْ (إِنْ) فِيهِ مُفِيدَةٌ لِتَعْلِيلِ مَا قَبْلَهَا مُغْنِيَةً غَنَاءَ فَاءِ التَّعْلِيلِ إِذْ لَا فَرْقَ بَيْنَ (إِنِ) الْمُفْرَدَةِ وَ (إِنَّ) الْمُرَكَّبَةَ مَعَ (مَا) ، بَلْ أَفَادَهَا التَّرْكِيبُ زِيَادَةَ تَأْكِيدٍ وَهُوَ نَفْيُ الْحُكْمِ الَّذِي أَثْبَتَتْهُ (إِنَّ) عَنْ غَيْرِ مَنْ أَثْبَتَتْهُ لَهُ. وَقَدْ أُخِذَ فِي تَعْلِيلِ ذَلِكَ جَانب إِثْبَات التَّذَكُّر لِلْعَالَمِينَ، وَنَفْيُهُ مِنْ غَيْرِ الْعَالَمَيْنِ، بِطَرِيقِ الْحَصْرِ لِأَن جَانب التَّذَكُّر هُوَ جَانِبُ الْعَمَلِ الدِّينِيِّ وَهُوَ الْمَقْصِدُ الْأَهَمُّ فِي الْإِسْلَامِ لِأَنَّ بِهِ تَزْكِيَةُ النَّفْسِ وَالسَّعَادَةُ الْأَبَدِيَّةُ
Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ } “Doğrusu ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır” buyruğu, âlim ile başkası arasındaki eşitliğin olumsuzlanması için gerekçe (ta'lîl) makamındadır ve bundan maksat, âlimi ve ilmi üstün kılmaktır. Nitekim { إِنَّمَا } kelimesi iki harften, yani { إِنْ } ile { مَا } edatının kâffe veya nâfiye halinden terekküp etmiştir (oluşmuştur); dolayısıyla buradaki { إِنْ } harfi, kendisinden öncekini gerekçelendirmeyi sağlayıp ta'lîl fâ'sının yerini tutmuştur. Çünkü müfret olan { إِنَّ } ile { مَا } ile birleşmiş olan { إِنَّ } arasında fark yoktur; bilakis bu terkip ona ek bir pekiştirme kazandırmıştır; o da { إِنَّ } edatının ispat ettiği hükmü, lehine ispat ettiği kimseden başkasından nefyetmektir. Bunun gerekçelendirilmesinde, tezekkürün (ibret almanın) hasr yoluyla âlimler için ispatı ve âlim olmayanlardan nefyedilmesi ciheti ele alınmıştır. Çünkü tezekkür ciheti dinî amel cihetidir; bu ise nefsin arınması ve ebedî saadet onunla gerçekleştiği için İslam'daki en önemli gayedir.
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah kimin hakkında hayır dilerse, onu dinde fakih (derin anlayış sahibi) kılar.”
. وَالْأَلْبَابُ: الْعُقُولُ، وَأُولُو الْأَلْبَابِ: هُمْ أَهلُ الْعُقُولِ الصَّحِيحَةِ، وَهُمْ أَهْلُ الْعِلْمِ.
Elbâb (الأَلْبَابُ): Akıllardır. Ülü'l-elbâb (أُولُو الْأَلْبَابِ) ise: Sağlam akıl sahipleridir ki onlar da ilim ehlidir.
فَلَمَّا كَانَ أَهْلُ الْعِلْمِ هُمْ أَهْلُ التَّذَكُّرِ دُونَ غَيْرِهِمْ أَفَادَ عَدَمَ اسْتِوَاءِ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ. فَلَيْسَ قَوْلُهُ: إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ كلَاما مُسْتقِلّا.
İlim ehli, başkaları değil de sadece kendileri tezekkür (öğüt ve ibret) ehli olunca, bilenlerle bilmeyenlerin eşit olmadığını ifade etmiştir. Dolayısıyla { إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ } “Doğrusu ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır” buyruğu [öncesinden] bağımsız bir kelam değildir.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ١٠]
[Zümer Suresi (39): Ayet 10]
قُلْ يَا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ (١٠)
{ قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ } “De ki: 'Ey inanan kullarım! Rabbinizden korkun. Bu dünyada iyilik yapanlara bir iyilik vardır. Allah'ın arzı geniştir. Ancak sabredenlere ecirleri hesapsızca tam ödenecektir.'” (10)
لَمَّا أُجْرِيَ الثَّنَاءُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِإِقْبَالِهِمْ عَلَى عِبَادَةِ اللَّهِ فِي أَشَدِّ الْآنَاءِ وَبِشِدَّةِ
Müminler, gecenin en meşakkatli vakitlerinde Allah'a ibadete yönelmeleriyle ve son derece...
مُرَاقَبَتِهُمْ إِيَّاهُ بِالْخَوْفِ وَالرَّجَاءِ وَبِتَمْيِيزِهِمْ بِصِفَةِ الْعِلْمِ وَالْعَقْلِ وَالتَّذَكُّرِ، بِخِلَافِ حَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ، أُتْبِعَ ذَلِكَ بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْإِقْبَالِ عَلَى خِطَابِهِمْ لِلِاسْتِزَادَةِ مِنْ ثَبَاتِهِمْ وَرِبَاطَةِ جَأْشِهِمْ، وَالتَّقْدِيرُ: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: يَا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَخْ.
...korku ve recâ ile O'nu murakabe etmeleriyle, ilim, akıl ve tezekkür sıfatıyla temayüz etmeleriyle övüldükten sonra —bütün bunlarda müşriklerin halinin aksine—, sebatlarının ve metanetlerinin artırılması için Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara hitap etmesi emredilmiştir. Takdirî mana şudur: { يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey inanan kullarım!” ifadesinin karînesiyle “Müminlere de ki...” demektir.
وَابْتِدَاءُ الْكَلَامِ بِالْأَمْرِ بِالْقَوْلِ لِلْوَجْهِ الَّذِي تَقَدَّمَ فِي نَظِيرِهِ آنِفًا، وَابْتِدَاءُ الْمَقُولِ بِالنِّدَاءِ وَبِوَصْفِ الْعُبُودِيَّةِ الْمُضَافِ إِلَى ضَمِيرِ اللَّهِ تَعَالَى، كُلُّ ذَلِكَ يُؤْذِنُ بِالِاهْتِمَامِ بِمَا سَيُقَالُ وَبِأَنَّهُ
Söze söyleme emriyle başlanması, az önce benzerinde geçen vechile göredir. Söylenecek sözün ise nida ile ve Yüce Allah'ın zamirine izafe edilen kulluk vasfıyla başlaması, bütün bunlar söylenecek söze verilen önemi ve onun...
سَيُقَالُ لَهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ، وَهَذَا وَضِعَ لَهُمْ فِي مَقَامِ الْمُخَاطَبَةِ مِنَ اللَّهِ وَهِيَ دَرَجَةٌ عَظِيمَةٌ. وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ الْمُضَافِ إِلَيْهَا عِبادِ وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ فِي الْمُنَادَى الْمُضَافِ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ.
...kendilerine Rableri tarafından söyleneceğini bildirmektedir; bu ise onları Allah katından doğrudan hitap edilme makamına yerleştirmektir ki bu pek yüce bir mertebedir. { عِبَادِ } kelimesinin kendisine muzaf olduğu mütekellim yâ'sı hazfedilmiştir ve bu, mütekellim yâ'sına muzaf olan münâdâda pek çok görülen bir kullanımdır.
وَقَرَأَهُ الْعَشَرَةُ يَا عِبادِ بِدُونِ يَاءٍ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ كَمَا فِي «إِبْرَازِ الْمَعَانِي» لِأَبِي شَامَةَ وَكَمَا فِي «الدُّرَّةِ الْمُضِيئَةِ» فِي الْقِرَاءَاتِ الثَّلَاثِ الْمُتَمِّمَةِ لِلْعَشْرِ لِعَلِيٍّ الضَّبَّاعِ الْمِصْرِيِّ، بِخِلَافِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ [الزمر: ٥٣] الْآتِي فِي هَذِهِ السُّورَةِ، فَالْمُخَالَفَةُ بَيْنَهُمَا مُجَرَّدُ تَفَنُّنٍ. وَقَدْ يُوَجَّهُ هَذَا التَّخَالُفُ بِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُمْ عِبَادُ اللَّهِ الْمُتَّقُونَ، فَانْتِسَابُهُمْ إِلَى اللَّهِ مُقَرَّرٌ فَاسْتُغْنِيَ عَنْ إِظْهَارِ ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ فِي إِضَافَتِهِمْ إِلَيْهِ، بِخِلَافِ الْآيَةِ الْآتِيَةِ، فَلَيْسَ فِي كَلِمَةِ يَا عِبادِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا وَجْهٌ وَاحِدٌ بِاتِّفَاقِ الْعَشَرَةِ وَلِذَلِكَ كَتَبَهَا كُتَّابُ الْمُصْحَفِ بِدُونِ يَاءٍ بَعْدَ الدَّالِ.
On kıraat imamı, Ebû Şâme'nin İbrâzü'l-me'ânî'sinde ve Ali ed-Dabbâ' el-Mısrî'nin on kıraati tamamlayan üç kıraate dair ed-Dürretü'l-mudıyye'sinde belirtildiği üzere, hem vasıl (okuyup geçme) hem de vakıf (durma) halinde { يَا عِبَادِ } lafzını yâ harfi olmaksızın okumuşlardır. Bu surenin ilerisinde gelecek olan: { قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ } “De ki: 'Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım!'” [ez-Zümer: 53] ayeti ise böyle değildir; ikisi arasındaki farklılık sırf bir tefennündür (üslup çeşitliliğidir). Bu farklılık şu şekilde de açıklanabilir: Bu ayetteki muhataplar Allah'ın takva sahibi kullarıdır; onların Allah'a mensubiyetleri zaten sabit ve yerleşik olduğundan, kendilerine yapılan izafette celal zamirini açıkça göstermeye ihtiyaç duyulmamıştır; gelecek ayet ise bunun aksinedir. Dolayısıyla bu ayetteki { يَا عِبَادِ } kelimesinde on imamın ittifakıyla tek bir vecih vardır; bu sebeple mushaf kâtipleri onu dâl harfinden sonra yâ yazmaksızın yazmışlardır.
وَمَا وَقَعَ فِي «تَفْسِيرِ ابْنِ عَطِيَّةَ» مِنْ قَوْلِهِ: وَقَرَأَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ قُلْ يَا عِبادِيَ بِفَتْحِ الْيَاءِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو أَيْضًا وَعَاصِمٌ وَالْأَعْشَى وَابْنُ كَثِيرٍ يَا عِبادِ بِغَيْرِ يَاءٍ فِي الْوَصْلِ اهـ. سَهْوٌ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٥٣] فَإِنَّهَا ثَبَتَتْ فِيهِ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ فَاخْتَلَفُوا كَمَا سَنَذْكُرُهُ.
İbn Atıyye'nin tefsirinde yer alan: “Kurrâ cumhuru { قُلْ يَا عِبَادِيَ } lafzını yâ'nın fethasıyla okumuştur. Ebû Amr da, Âsım, el-A'şâ ve İbn Kesîr de vasıl halinde yâ olmaksızın { يَا عِبَادِ } okumuştur...” şeklindeki ifade ise bir sehvedir (dalgınlıktır). Kurrâ ancak bu suredeki ileride gelecek olan { قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ } [53] ayetinde ihtilaf etmişlerdir; çünkü onda mütekellim yâ'sı sabittir ve zikredeceğimiz üzere onda ihtilaf etmişlerdir.
وَالْأَمْرُ بِالتَّقْوَى مُرَادٌ بِهِ الدَّوَامُ عَلَى الْمَأْمُورِ بِهِ لِأَنَّهُمْ مُتَّقُونَ مِنْ قَبْلُ، وَهُوَ يَشْعِرُ بِأَنَّهُمْ قَدْ نَزَلَ بِهِمْ مِنَ الْأَذَى فِي الدِّينِ مَا يُخْشَى عَلَيْهِمْ مَعَهُ أَنْ يُقَصِّرُوا فِي تَقْوَاهُمْ. وَهَذَا الْأَمْرُ تَمْهِيدٌ لِمَا سَيُوَجَّهُ إِلَيْهِمْ مِنْ أَمْرِهِمْ بِالْهِجْرَةِ لِلسَّلَامَةِ مِنَ الْأَذَى فِي دِينِهِمْ، وَهُوَ مَا عُرِّضَ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ.
Takva ile emredilmekten maksat, emredilen şey üzere devamlı olmaktır; zira onlar zaten daha önceden takva sahibi kimselerdir. Bu ise, dinleri uğrunda başlarına öyle eziyetler geldiğini hissettirmektedir ki bu durumda takvalarında kusur etmelerinden endişe edilir. Bu emir, dinlerinde eziyetten kurtulmaları için kendilerine yöneltilecek olan hicret emrine bir hazırlıktır; nitekim bu durum Yüce Allah'ın: { وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ } “Allah'ın arzı geniştir” buyruğunda üstü kapalı olarak işaret edilen husustur.
وَفِي اسْتِحْضَارِهِمْ بِالْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ تَقَرُّرَ إِيمَانُهُمْ مِمَّا يَقْتَضِي التَّقْوَى وَالِامْتِثَالَ لِلْمُهَاجَرَةِ. وَجُمْلَةُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ إِيرَادَ الْأَمْرِ بِالتَّقْوَى لِلْمُتَّصِفِينَ بِهَا يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلِ عَنِ الْمَقْصُودِ مِنْ ذَلِكَ الْأَمْرِ فَأُرِيدُ بَيَانُهُ بِقَوْلِهِ: أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ، وَلَكِنْ جُعِلَ قَوْلُهُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ تَمْهِيدًا لَهُ لِقَصْدِ تَعْجِيلِ التَّكَفُّلِ لَهُمْ بِمُوَافَقَةِ الْحُسْنَى فِي هِجْرَتِهِمْ.
Onların ism-i mevsûl ve sılasıyla zikredilmesinde, imanlarının sabit olmasının takvayı ve hicret emrine uymayı gerektirdiğine bir ima vardır. { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ } “Bu dünyada iyilik yapanlara bir iyilik vardır” cümlesi ve ona matuf olanlar bir isti'nâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır); zira takva ile nitelenmiş olanlara takva emrinin yöneltilmesi, bu emirden maksadın ne olduğuna dair bir soru uyandırır; bu maksat { أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ } “Allah'ın arzı geniştir” buyruğu ile beyan edilmek istenmiştir; fakat hicretlerinde en güzel neticeye ulaşacaklarının kendilerine peşinen teminatını vermek maksadıyla { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ } “Bu dünyada iyilik yapanlara bir iyilik vardır” buyruğu buna bir hazırlık kılınmıştır.
وَيَجُوزُ أَنَّ تَكُونَ جُمْلَةُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ مَسُوقَةً مَسَاقَ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِالتَّقْوَى الْوَاقِعِ بَعْدَهَا.
{ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ } “Bu dünyada iyilik yapanlara bir iyilik vardır” cümlesinin kendisinden önce geçen takva emrine gerekçe (ta'lîl) olarak getirilmiş olması da caizdir.
وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ أَحْسَنُوا: الَّذِينَ اتَّقَوُا اللَّهَ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الْمَوْصُوفُونَ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ [الزمر: ٩] الْآيَةَ، لِأَنَّ تِلْكَ الْخِصَالَ تَدُلُّ عَلَى الْإِحْسَانِ الْمُفَسَّرِ
İyilik edenler ile murad edilen: Allah'a karşı takvalı olan kimselerdir; onlar da daha önce geçen { أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ } “Yoksa geceleyin boyun büken kimse mi...” [ez-Zümer: 9] ayetinde vasfedilen müminlerdir; zira bu hasletler ihsana delalet eder ki ihsan...
بِقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ»
...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözüyle tefsir edilmiştir: “Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; zira her ne kadar sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir.”
، فَعَدَلَ عَنِ التَّعْبِيرِ بِضَمِيرِ
...Dolayısıyla hitap zamiriyle...
الْخِطَابِ بِأَنْ يُقَالَ: لَكُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةٌ، إِلَى الْإِتْيَانِ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ الظَّاهِرِ وَهُوَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا لِيَشْمَلَ الْمُخَاطِبِينَ وَغَيْرَهُمْ مِمَّنْ ثَبَتَتْ لَهُ هَذِهِ الصِّلَةُ. وَذَلِكَ فِي مَعْنَى: اتَّقَوْا رَبَّكُمْ لِتَكُونُوا مُحْسِنِينَ فَإِنَّ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا حَسَنَةً عَظِيمَةً فَكُونُوا مِنْهُمْ. وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ فِي لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ لِلِاهْتِمَامِ بِالْمُحْسَنِ إِلَيْهِمْ وَأَنَّهُمْ أَحْرِيَاءٌ بِالْإِحْسَانِ.
...«Sizin için dünyada bir iyilik vardır» denilerek ifade edilmesinden vazgeçilip, hem muhatapları hem de bu sıla (nitelik) kendisinde sabit olan başkalarını kapsasın diye açık bir ism-i mevsûl olan { الَّذِينَ أَحْسَنُوا } getirilmiştir. Bu durum şu anlamdadır: «İyilik edenlerden olmak için Rabbinize karşı takvalı olun; zira iyilik edenler için büyük bir mükâfat vardır, siz de onlardan olun!» { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ } “Bu dünyada iyilik yapanlara bir iyilik vardır” ifadesinde müsnedin öne alınması ise kendilerine iyilik edilecek kimselere verilen önemden ve onların iyiliğe layık olduklarını göstermek içindir.
وَالْمُرَادُ بِالْحَسَنَةِ الْحَالَةُ الْحَسَنَةُ، وَاسْتُغْنِيَ بِالْوَصْفِ عَنِ الْمَوْصُوفِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ:
Hasene (حَسَنَة) ile kastedilen, güzel durumdur. Tıpkı Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi, sıfat ile yetinilip mevsûf zikredilmemiştir:
رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً [الْبَقَرَة: ٢٠١] . وَقَوْلِهِ فِي عَكْسِهِ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشورى: ٤٠] . وَتَوْسِيطُ قَوْلِهِ: فِي هذِهِ الدُّنْيا بَيْنَ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا وَبَيْنَ حَسَنَةٌ نَظْمٌ مِمَّا اخْتُصَّ بِهِ الْقُرْآنُ فِي مَوَاقِعِ الْكَلِمِ لِإِكْثَارِ الْمَعَانِي الَّتِي يَسْمَحُ بِهَا النَّظْمُ، وَهَذَا مِنْ طُرُقِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ. فَيَجُوزُ أَنَّ يَكُونَ قَوْلُهُ: فِي هذِهِ الدُّنْيا حَالًا مِنْ حَسَنَةٌ قُدِّمَ عَلَى صَاحِبِ الْحَالِ لِلتَّنْبِيهِ مِنْ أَوَّلِ الْكَلَامِ عَلَى أَنَّهَا جَزَاؤُهُمْ فِي الدُّنْيَا، لِقِلَّةِ خُطُورِ ذَلِكَ فِي بَالِهِمْ ضَمِنَ اللَّهُ لَهُمْ تَعْجِيلَ الْجَزَاءِ الْحَسَنِ فِي الدُّنْيَا قَبْلَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ عَلَى
{ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } “Rabbimiz! Bize dünyada da bir iyilik ver, ahirette de bir iyilik ver” [el-Bakara: 201] ve bunun zıddı olan { وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا } “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” [eş-Şûrâ: 40] buyruklarında olduğu gibidir. { فِي هَذِهِ الدُّنْيَا } ifadesinin { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } ile { حَسَنَةٌ } arasına yerleştirilmesi, nazmın elverdiği manaları çoğaltmak amacıyla kelimelerin yerleştirilmesinde Kur'an'a has bir diziliştir; bu da Kur'an'ın i'câz yollarındandır. Buna göre { فِي هَذِهِ الدُّنْيَا } ifadesinin { حَسَنَةٌ } kelimesinden hâl olması ve zihinlerinde bunun pek az yer etmesi sebebiyle, sözün başından itibaren bunun dünyadaki karşılıkları olduğuna dikkat çekmek üzere zü'l-hâlden öne geçirilmiş olması caizdir; zira Allah, ahiret sevabından önce dünyada güzel karşılığı peşinen vermeyi...
نَحْوَ مَا أَثْنَى عَلَى مَنْ يَقُولُ: رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً. وَقَدْ جَاءَ فِي نَظِيرِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٣٠] قَوْلُهُ: وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ، أَيْ خَيْرٌ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا، وَيَكُونُ الِاقْتِصَارُ عَلَى حَسَنَةِ الدُّنْيَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهَا مُسَوَّقَةٌ لِتَثْبِيتِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى مَا يُلَاقُونَهُ مِنَ الْأَذَى، وَلِأَمْرِهِمْ بِالْهِجْرَةِ عَنْ دَارِ الشِّرْكِ وَالْفِتْنَةِ فِي الدِّينِ، فَأَمَّا ثَوَابُ الْآخِرَةِ فَأَمْرٌ مُقَرَّرٌ عِنْدَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَمُومًى إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ أَيْ يُوَفَّوْنَ أَجْرَهُمْ فِي الْآخِرَةِ. قَالَ السُّدِّيُّ: الْحَسَنَةُ فِي الدُّنْيَا الصِّحَّةُ وَالْعَافِيَةُ.
...{ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } “Rabbimiz! Bize dünyada da bir iyilik ver, ahirette de bir iyilik ver” diyen kimseyi övdüğü minval üzere onlara garanti etmiştir. Nahl Suresi'nde [30] bu cümlenin benzerinde: { وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } “Ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır” buyruğu yer almıştır; yani dünya işlerinden daha hayırlıdır. Bu ayette yalnızca dünya iyiliğiyle yetinilmesi ise, ayetin Müslümanları karşılaştıkları eziyetler karşısında sebatkâr kılmak ve onlara şirk yurdundan ve dindeki fitneden hicret etmelerini emretmek üzere sevk edilmiş olmasındandır. Ahiret sevabına gelince, bu onlar nezdinde zaten önceden sabit olan bir husustur ve hemen ardından gelen: { إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ } “Sabredenlere mükâfatları hesapsızca tastamam verilecektir” buyruğuyla da buna işaret edilmiştir; yani mükâfatları ahirette tastamam verilecektir. Süddî şöyle demiştir: Dünyadaki iyilik (hasene), sağlık ve afiyettir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلِهِ: «فِي الدُّنْيَا» مُتَعَلِّقًا بِفِعْلِ أَحْسَنُوا عَلَى أَنَّهُ ظَرْفٌ لُغَوِيٌّ، أَيْ فَعَلُوا الْحَسَنَاتِ فِي الدُّنْيَا فَيَكُونُ الْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى الْمُبَادَرَةِ بِالْحَسَنَاتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا قَبْلَ الْفَوَاتِ وَالتَّنْبِيهِ عَلَى عَدَمِ التَّقْصِيرِ فِي ذَلِكَ.
«fî'd-dünyâ» (فِي الدُّنْيَا) ifadesinin, lügat zarfı olarak { أَحْسَنُوا } fiiline taalluk etmesi de caizdir; yani «dünyada güzel ameller işlediler» demektir. Bu durumda maksat, fırsat kaçmadan önce dünya hayatında güzel ameller işlemeye acele etmeye ve bu konuda kusur etmemeye dikkat çekmektir.
وَتَنْوِينُ حَسَنَةٌ لِلتَّعْظِيمِ وَهُوَ بِالنِّسْبَةِ لِحَسَنَةِ الْآخِرَةِ لِلتَّعْظِيمِ الذَّاتِيِّ، وَبِالنِّسْبَةِ لِحَسَنَةِ الدُّنْيَا تَعْظِيمٌ وَصْفِيٌّ، أَيْ حَسَنَةٌ أَعْظَمُ مِنَ الْمُتَعَارَفِ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ:
{ حَسَنَةٌ } kelimesindeki tenvin tazim (büyütme) içindir; bu, ahiret iyiliğine nispetle zâtî tazimdir, dünya iyiliğine nispetle ise vasfî tazimdir; yani alışılagelenden daha büyük bir iyiliktir. Her halükarda Allah'ın şu buyruğundaki işaret ismi:
فِي هذِهِ الدُّنْيا لِتَمْيِيزِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ وَإِحْضَارِهِ فِي الْأَذْهَانِ. وَعَلَيْهِ فَالْمُرَادُ بِ حَسَنَةٌ يُحْتَمَلُ حَسَنَةُ الْآخِرَةِ وَيُحْتَمَلُ حَسَنَةُ الدُّنْيَا، كَمَا فِي قَوْله تَعَالَى: الَّذين يَقُولُونَ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٠١] . وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٣٠] قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ، فَأُلْحِقَ بِهَا مَا قُرِّرَ هُنَا.
{ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا } ifadesindeki [işaret ismi], işaret edileni belirginleştirmek ve onu zihinlerde hazır kılmak içindir. Buna göre { حَسَنَةٌ } ile kastedilenin, tıpkı Bakara Suresi'nde [201] Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } “...şöyle diyenler: Rabbimiz! Bize dünyada da bir iyilik ver, ahirette de bir iyilik ver” buyruğunda olduğu gibi, ahiret iyiliği olması da muhtemeldir, dünya iyiliği olması da muhtemeldir. Nahl Suresi'nde [30] bu ayetin bir benzeri olarak Yüce Allah'ın: { وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا خَيْرًا لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } “Takva sahiplerine: «Rabbiniz ne indirdi?» dendiğinde «Hayır!» dediler. Bu dünyada iyilik yapanlara bir iyilik vardır; ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır” buyruğu geçmişti; burada tespit edilenler de ona dâhil edilir.
وَعُطِفُ عَلَيْهِ وَأَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ عَطْفَ الْمَقْصُودِ عَلَى التَّوْطِئَةِ. وَهُوَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْرِيضِ بِالْحَثِّ عَلَى الْهِجْرَةِ فِي الْأَرْضِ فِرَارًا بِدِينِهِمْ مِنَ الْفِتَنِ بِقَرِينَةِ أَنَّ كَوْنَ الْأَرْضِ وَاسِعَةً أَمْرٌ مَعْلُومٌ لَا يَتَعَلَّقُ الْغَرَضُ بِإِفَادَتِهِ وَإِنَّمَا كُنِّيَ بِهِ عَنْ لَازِمِ مَعْنَاهُ، كَمَا قَالَ إِيَاسُ بْنُ قَبِيصَةَ الطَّائِيِّ:
{ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ } “Allah'ın arzı geniştir” buyruğu, asıl maksadın mukaddimeye atfedilmesi kabilinden ona atfedilmiştir. Bu, yeryüzünün geniş olmasının zaten bilinen bir husus olması ve asıl maksadın bunu haber vermekle ilgili olmaması karinesiyle, fitnelerden dinlerini kurtarmak amacıyla yeryüzünde hicret etmeye dolaylı olarak teşvikte bulunmak için kullanılmış bir haber cümlesidir; nitekim bununla mananın lazımı kinaye edilmiştir. İyâs b. Kabîsa et-Tâî'nin şöyle dediği gibi:
أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْأَرْضَ رَحْبٌ فَسِيحَةٌ ... فَهَلْ تُعْجِزَنِّي بُقْعَةٌ مِنْ بِقَاعِهَا
Görmedin mi yeryüzünün ne kadar engin ve geniş olduğunu! / Onun beldelerinden herhangi bir yer beni aciz mi bırakacak?
وَالْوَجْهُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَأَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ مُعْتَرِضَةً وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةً لِأَنَّ تِلْكَ الْجُمْلَةَ جَرَتْ مَجْرَى الْمَثَلِ.
Uygun olan, { وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ } “Allah'ın arzı geniştir” cümlesinin bir ara cümle (cümle-i mu'tarıza), vav harfinin de i'tirâzıyye olmasıdır; zira bu cümle mesel mesabesinde cereyan etmiştir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ وَعَدَهُمْ أَنْ يُلَاقُوا حَسَنَةً إِذَا هُمْ هَاجَرُوا مِنْ دِيَارِ الشِّرْكِ. وَلَيْسَ حُسْنُ الْعَيْشِ وَلَا ضِدُّهُ مَقْصُورًا عَلَى مَكَانٍ مُعَيَّنٍ وَقَدْ وَقَعَ التَّصْرِيحُ بِمَا كُنِّيَ عَنْهُ هُنَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها [النِّسَاء: ٩٧] .
Anlam şudur: Allah, şirk diyarlarından hicret ettikleri takdirde onlara bir güzellikle karşılaşacaklarını vaat etmiştir. Ne güzel bir maişet ne de bunun zıddı belirli bir mekâna hasredilmiş değildir. Burada kinaye yoluyla anlatılan husus, Yüce Allah'ın şu buyruğunda açıkça ifade edilmiştir: { قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا } “[Melekler] «Allah'ın arzı geniş değil miydi ki onda hicret edeydiniz?» dediler” [en-Nisâ: 97].
وَالْمُرَادُ: الْإِيمَاءُ إِلَى الْهِجْرَةِ إِلَى الْحَبَشَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ يُرِيدُ جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَالَّذِينَ خَرَجُوا مَعَهُ إِلَى الْحَبَشَةِ.
Murad edilen: Habeşistan'a hicrete ima etmektir. İbn Abbâs Yüce Allah'ın: { قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ } “De ki: Ey iman eden kullarım! Rabbinizden sakının” buyruğu hakkında: «Ca'fer b. Ebî Tâlib'i ve onunla birlikte Habeşistan'a çıkanları kastetmektedir» demiştir.
وَنُكْتَةُ الْكِنَايَةِ هُنَا إِلْقَاءُ الْإِشَارَةِ إِلَيْهِمْ بِلُطْفٍ وَتَأْنِيسٍ دُونَ صَرِيحِ الْأَمْرِ لِمَا فِي مُفَارَقَةِ الْأَوْطَانِ مِنَ الْغَمِّ عَلَى النَّفْسِ، وَأَمَّا الْآيَةُ الَّتِي فِي سُورَةِ النِّسَاءِ فَإِنَّهَا حِكَايَةُ تَوْبِيخُ الْمَلَائِكَةِ لِمَنْ لَمْ يُهَاجِرُوا.
Buradaki kinayenin nüktesi, vatanlardan ayrılmanın nefse verdiği keder sebebiyle, açık bir emir yerine onlara lütuf ve teselli ile işaret etmektir. Nisâ Suresi'ndeki ayete gelince; o, meleklerin hicret etmeyenleri azarlamasını hikâye etmektedir.
وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ مَوْقِعُ التَّذْيِيلِ لِجُمْلَةِ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا لِأَنَّ مُفَارَقَةَ الْوَطَنِ وَالتَّغَرُّبَ وَالسَّفَرَ مَشَاقٌّ لَا يَسْتَطِيعُهَا إِلَّا صَابَرٌ، فَذُيِّلَ الْأَمْرُ بِهِ بِتَعْظِيمِ أَجْرِ الصَّابِرِينَ لِيَكُونَ إِعْلَامًا لِلْمُخَاطَبِينَ بِأَنَّ أَجْرَهُمْ عَلَى ذَلِكَ عَظِيمٌ لِأَنَّهُمْ حِينَئِذٍ مِنَ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ أَجَرُهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ.
{ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ } “Sabredenlere mükâfatları hesapsızca tastamam verilecektir” cümlesinin konumu, { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } cümlesine ve ona matuf olanlara tezyîl (tamamlayıcı pekiştirme) konumundadır. Çünkü vatandan ayrılmak, gurbete çıkmak ve yolculuk yapmak ancak sabreden bir kimsenin güç yetirebileceği meşakkatlerdir. Bu sebeple hicret emri, sabredenlerin mükâfatının büyüklüğü belirtilerek tezyîl edilmiştir ki muhataplara buna karşılık alacakları mükâfatın çok büyük olduğu bildirilsin; zira onlar bu durumda mükâfatları hesapsız olan sabredenlerden olurlar.
وَالصَّبْرُ: سُكُونُ النَّفْسِ عِنْدَ حُلُولِ الْآلَامِ وَالْمَصَائِبِ بِأَنْ لَا تَضْجَرَ وَلَا تَضْطَرِبَ لِذَلِكَ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٥٥] . وَصِيغَةُ الْعُمُومِ فِي قَوْلِهِ: الصَّابِرِينَ تَشْمَلُ كُلَّ مَنْ صَبَرَ عَلَى مَشَقَّةٍ فِي الْقِيَامِ بِوَاجِبَاتِ الدِّينِ وَامْتِثَالِ الْمَأْمُورَاتِ وَاجْتِنَابِ الْمَنْهِيَّاتِ، وَمَرَاتِبُ هَذَا الصَّبْرُ مُتَفَاوِتَةٌ وَبِقَدْرِهَا يَتَفَاوَتُ الْأَجْرُ.
Sabır: Acılar ve musibetler başa geldiğinde nefsin bıkkınlık göstermemesi ve sarsılmaması suretiyle sükûnet bulmasıdır; bu husus Bakara Suresi'nde [155] Yüce Allah'ın: { وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Sabredenleri müjdele” buyruğunda geçmişti. { الصَّابِرِينَ } buyruğundaki umum (kapsayıcılık) sîgası, dinin vaciplerini yerine getirme, emirlere uyma ve yasaklardan kaçınma konusundaki her türlü meşakkate sabreden herkesi kapsar. Bu sabrın mertebeleri farklı farklıdır ve mükâfat da onun derecesine göre farklılık gösterir.
وَالتَّوْفِيَةُ: إِعْطَاءُ الشَّيْءِ وَافِيًا، أَيْ تَامًّا. وَالْأَجْرُ: الثَّوَابُ فِي الْآخِرَةِ كَمَا هُوَ مُصْطَلَحُ الْقُرْآنِ.
Tevfiye (تَوْفِيَة): Bir şeyi tam ve eksiksiz olarak vermektir. Ecr (أَجْر) ise Kur'an terminolojisinde olduğu üzere ahiretteki sevaptır.
وَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ حِسابٍ كِنَايَةٌ عَنِ الْوَفْرَةِ وَالتَّعْظِيمِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْكَثِيرَ لَا يُتَصَدَّى لِعَدِّهِ، وَالشَّيْءَ الْعَظِيمَ لَا يُحَاطُ بِمِقْدَارِهِ فَإِنَّ الْإِحَاطَةَ بِالْمِقْدَارِ ضَرْبٌ مِنَ الْحِسَابِ وَذَلِكَ
{ بِغَيْرِ حِسَابٍ } buyruğu, çokluk ve büyüklükten kinayedir; zira pek çok olan bir şey sayılmaya çalışılmaz ve pek büyük olan şeyin miktarı kavranamaz; nitekim miktarı kavramak da bir tür hesaptır. İşte bu...
شَأْنُ ثَوَابِ الْآخِرَةِ الَّذِي لَا يَخْطُرُ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ.
...hiçbir beşerin kalbinden geçmemiş olan ahiret sevabının şanındandır.
وَفِي ذِكْرِ التَّوْفِيَةِ وَإِضَافَةِ الْأَجْرِ إِلَى ضَمِيرِهِمْ تَأْنِيسٌ لَهُمْ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا ذَلِكَ لَا مِنَّةَ عَلَيْهِمْ فِيهِ وَإِنْ كَانَتِ الْمِنَّةُ لِلَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ [الانشقاق: ٢٥] .
Tevfiyenin (tastamam verilmesinin) zikredilmesinde ve ecrin onların zamirine izafe edilmesinde, minnet her halükarda Allah'a ait olmakla birlikte, Yüce Allah'ın: { لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ } “Onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır” [el-İnşikâk: 25] buyruğuna benzer şekilde, bunu hak ettiklerine ve bunda kendilerine bir başa kakma olmayacağına dair onlar için bir teselli vardır.
وَالْحَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ إِنَّما مُنْصَبٌّ عَلَى الْقَيْدِ وَهُوَ بِغَيْرِ حِسابٍ وَالْمَعْنَى: مَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ إِلَّا بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ مَبْنِيٌّ عَلَى قَلْبِ ظَنِّ الصَّابِرِينَ أَنَّ أَجْرَ صَبْرِهِمْ بِمِقْدَارِ صَبْرِهِمْ، أَيْ أَنَّ أَجْرَهُمْ لَا يَزِيدُ عَلَى مِقْدَارِ مَشَقَّةِ صَبْرِهِمْ.
{ إِنَّمَا } edatından anlaşılan hasr (kasıt/sınırlandırma), { بِغَيْرِ حِسَابٍ } kaydına yöneliktir. Anlam şudur: «Sabredenlere mükâfatları ancak hesapsızca verilir.» Bu, sabredenlerin sabır mükâfatının sabırları ölçüsünde olacağı, yani mükâfatlarının sabırlarının meşakkat miktarından fazla olmayacağı yönündeki zannını tersine çevirmeye dayalı bir kasr-ı kalbtir.
وَالْهِجْرَةُ إِلَى الْحَبَشَةِ كَانَتْ سَنَةَ خَمْسٍ قَبْلَ الْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ. وَكَانَ سَبَبُهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا رَأَى مَا يُصِيبُ أَصْحَابَهُ مِنَ الْبَلَاءِ وَأَنَّ عَمَّهُ أَبَا طَالِبِ كَانَ يَمْنَعُ ابْنَ أَخِيهِ مِنْ أَضْرَارِ الْمُشْرِكِينَ وَلَا يَقْدِرُ أَنْ يَمْنَعَ أَصْحَابَهُ
Habeşistan'a hicret, Medine'ye hicretten beş yıl önce gerçekleşmiştir. Sebebi ise şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının başına gelen belaları gördüğünde ve amcası Ebû Tâlib kardeşinin oğlunu müşriklerin eziyetlerinden koruyabilirken onun ashabını korumaya güç yetiremediğinde...
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَوْ خَرَجْتُمْ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ فَإِنَّ بِهَا مَلِكًا لَا يُظْلَمُ عِنْدَهُ أَحَدٌ حَتَّى يَجْعَلَ اللَّهُ لَكُمْ فَرَجًا مِمَّا أَنْتُمْ فِيهِ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Keşke Habeşistan topraklarına çıksanız; zira orada, Allah içinde bulunduğunuz durumdan sizin için bir kurtuluş yolu açıncaya kadar yanında kimseye zulmedilmeyen bir hükümdar vardır.»
، فَخَرَجَ مُعْظَمُ الْمُسْلِمِينَ مَخَافَةَ الْفِتْنَةِ فَخَرَجَ ثَلَاثَةٌ وَثَمَانُونَ رَجُلًا وَتِسْعَ عَشْرَةَ امْرَأَةً سِوَى أَبْنَائِهِمُ الَّذِينَ خَرَجُوا بِهِمْ صِغَارًا. وَقَدْ كَانَ أَبُو بَكْرِ الصِّدِّيقُ اسْتَأْذَنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي الْهِجْرَةِ فَأَذِنَ لَهُ فَخَرَجَ قَاصِدًا بِلَادَ الْحَبَشَةِ فَلَقِيَهُ ابْنُ الدِّغِنَّةِ فَصَدَّهُ وَجَعَلَهُ فِي جِوَارِهِ.
...Bunun üzerine Müslümanların çoğu fitne korkusuyla yola çıktı; yanlarında götürdükleri küçük çocukları hariç seksen üç erkek ve on dokuz kadın hicret etti. Ebû Bekir es-Sıddîk da hicret etmek için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemiş, o da kendisine izin vermişti. Ebû Bekir Habeş topraklarına yönelerek yola çıktı; fakat İbnü'd-Degıne onunla karşılaşıp onu geri çevirdi ve onu kendi himayesine aldı.
وَلِمَا تَعَلَّقَتْ إِرَادَةُ اللَّهِ تَعَالَى بِنَشْرِ الْإِسْلَامِ فِي مَكَّةَ بَيْنَ الْعَرَبِ لِحِكْمَةٍ اقْتَضَتْ ذَلِكَ وَعُذِرَ بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ فِيمَا لَقُوهُ مِنَ الْأَذَى فِي دِينِهِمْ أَذِنَ لَهُمْ بِالْهِجْرَةِ وَكَانَتْ حِكْمَتُهُ مُقْتَضِيَةً بَقَاءَ رَسُولِهِ ﷺ بَيْنَ ظَهْرَانِيِّ الْمُشْرِكِينَ لِبَثِّ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ لَمْ يَأْذَنْ لَهُ بِالْهِجْرَةِ إِلَى مَوْطِنٍ آخَرَ حَتَّى إِذَا تَمَّ مُرَادُ اللَّهِ مِنْ تَوَشُّجِ نَوَاةِ الدِّينِ فِي تِلْكَ الْأَرْضِ الَّتِي نَشَأَ فِيهَا رَسُولُهُ ﷺ، وَأَصْبَحَ انْتِقَالُ الرَّسُولِ ﷺ إِلَى بَلَدٍ آخَرَ أَسْعَدَ بِانْتِشَارِ الْإِسْلَامِ فِي الْأَرْضِ أَذِنَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ ﷺ بِالْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ بَعْدَ أَنْ هَيَّأَ لَهُ بِلُطْفِهِ دُخُولَ أَهْلِهَا فِي الْإِسْلَامِ وَكُلُّ ذَلِكَ جَرَى بِقَدَرٍ وَحِكْمَةٍ ولطف بِرَسُولِهِ ﷺ.
Yüce Allah'ın iradesi, bunu gerektiren bir hikmet sebebiyle İslam'ı Mekke'de Araplar arasında yaymaya taalluk ettiğinde ve müminlerin bir kısmı dinleri uğrunda çektikleri eziyetler sebebiyle mazur görülüp onlara hicret izni verildiğinde; O'nun hikmeti İslam davetini yayması için Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in müşriklerin arasında kalmasını gerektirdiğinden, başka bir yere hicret etmesine izin vermedi. Nihayet Allah'ın muradı olan dinin çekirdeğinin Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in yetiştiği o topraklarda kök salması tamamlanıp Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in başka bir şehre intikal etmesi İslam'ın yeryüzünde yayılmasına daha elverişli hale gelince, Allah lütfuyla Medine halkının İslam'a girmesini hazırladıktan sonra Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e Medine'ye hicret etmesi için izin verdi. Bütün bunlar bir kader, hikmet ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan bir lütufla cereyan etmiştir.
[سُورَة الزمر (٣٩) : الْآيَات ١١ إِلَى ١٢]
[Zümer Suresi (39), Ayetler 11-12]
قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ (١١) وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ (١٢)
{ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ (١١) وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ (١٢) } “De ki: «Bana, dini Allah'a has kılarak O'na kulluk etmem emrolundu. Ve bana Müslümanların ilki olmam emrolundu.»”
بَعْدَ أَنْ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِخِطَابِ الْمُسْلِمِينَ بِقَوْلِهِ: قُلْ يَا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا [الزمر: ١٠] أَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ بَعْدَ ذَلِكَ أَنْ يَقُولَ قَوْلًا يَتَعَيَّنُ أَنَّهُ مَقُولٌ لِغَيْرِ الْمُسْلِمِينَ.
Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا } “De ki: Ey iman eden kullarım! [Rabbinizden] sakının” [ez-Zümer: 10] buyruğuyla Müslümanlara hitap etmesini emrettikten sonra, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e Müslüman olmayanlara söylenmesi gereken bir söz söylemesini emretmiştir.
نَقَلَ الْفَخْرُ عَنْ مُقَاتِلٍ: أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْش قَالُوا للنبيء ﷺ: مَا يَحْمِلُكَ عَلَى هَذَا الدِّينِ
Fahreddin er-Râzî Mukātil'den şöyle nakletmiştir: Kureyş kâfirleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dediler ki: «Seni bize getirdiğin bu dine sevk eden nedir?
الَّذِي أَتَيْتَنَا بِهِ، أَلَا تَنْظُرُ إِلَى مِلَّةِ أَبِيكَ وَجِدِّكَ وَسَادَاتِ قَوْمِكَ يَعْبُدُونَ اللَّاتَ وَالْعُزَّى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ.
Babalarının, dedelerinin ve kavminin ileri gelenlerinin Lât ve Uzzâ'ya taptıkları milletlerine (dinlerine) bakmaz mısın?» Bunun üzerine Allah: { قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ } “De ki: «Bana, dini Allah'a has kılarak O'na kulluk etmem emrolundu»” ayetini indirdi.
وَحَقًّا فَإِنَّ إِخْبَارَ النَّبِيءِ ﷺ بِذَلِكَ إِذَا حُمِلَ عَلَى صَرِيحِهِ إِنَّمَا يُنَاسِبُ تَوْجِيهَهُ إِلَى الْمُشْركين الَّذِي يَبْتَغُونَ صَرْفَهُ عَنْ ذَلِكَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُوَجَّهًا إِلَى الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ أَذِنَ اللَّهُ لَهُمْ بِالْهِجْرَةِ إِلَى الْحَبَشَةِ عَلَى أَنَّهُ تَوْجِيهٌ لِبَقَائِهِ بِمَكَّةَ لَا يُهَاجِرُ مَعَهُمْ لِأَنَّ الْإِذْنَ لَهُمْ بِالْهِجْرَةِ لِلْأَمْنِ عَلَى دِينِهِمْ مِنَ الْفِتَنِ، فَلَعَلَّهُمْ تَرَقَّبُوا أَنْ يُهَاجِرَ الرَّسُولُ ﷺ مَعَهُمْ إِلَى الْحَبَشَةِ فَآذَنَهُمُ الرَّسُولُ ﷺ بِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ أَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ، أَيْ أَنَّ يُوَحِّدُهُ فِي مَكَّةَ فَتَكُونُ الْآيَةُ نَاظِرَةً إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ [الْحجر: ٩٤- ٩٥] ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ بِأَنْ يُقِيمَ عَلَى التَّبْلِيغِ بِمَكَّةَ فَإِنَّهُ لَوْ هَاجَرَ إِلَى الْحَبَشَةِ لَانْقَطَعَتِ الدَّعْوَةُ وَإِنَّمَا كَانَتْ هِجْرَتُهُمْ إِلَى الْحَبَشَةِ رُخْصَةً لَهُمْ إِذْ ضَعُفُوا عَنْ دِفَاعِ الْمُشْرِكِينَ عَنْ دِينِهِمْ وَلَمْ يُرَخَّصْ ذَلِكَ لِلنَّبِيءِ ﷺ.
Hakikaten Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu haber vermesi, zahirine hamledildiğinde, ancak kendisini bundan vazgeçirmek isteyen müşriklere yöneltilmesine uygundur. Bunun, Allah'ın Habeşistan'a hicret etmelerine izin verdiği Müslümanlara yöneltilmiş olması da caizdir; bu durumda kendileriyle birlikte hicret etmeyip Mekke'de kalışının gerekçesi olur; çünkü onlara hicret izni verilmesi, dinlerini fitnelerden emin kılmak içindi. Muhtemelen onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de kendileriyle birlikte Habeşistan'a hicret etmesini bekliyorlardı; fakat Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın kendisine dini O'na has kılarak ibadet etmesini, yani Mekke'de O'nu birlemesini emrettiğini bildirdi. Bu takdirde ayet, Yüce Allah'ın: { فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ } “Sana emrolunanı açıkça tebliğ et ve müşriklerden yüz çevir! Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” [el-Hicr: 94-95] buyruğuna bakmaktadır; yani Allah ona Mekke'de tebliğ vazifesini sürdürmesini emretmiştir; zira o Habeşistan'a hicret etseydi davet kesintiye uğrardı. Onların Habeşistan'a hicreti ise müşriklerin baskısına karşı dinlerini savunmaktan aciz kaldıkları için kendilerine tanınan bir ruhsattı; bu ruhsat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tanınmamıştı.
وَقَدْ جَاءَ قَرِيبٌ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدَ ذِكْرِ أَنَّ حَيَاةَ الرَّسُولِ ﷺ وَمَمَاتَهُ لِلَّهِ، أَيْ فَلَا يَفْرَقَ مِنَ الْمَوْتِ فِي سَبِيلِ الدِّينِ وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٦٢، ١٦٣] : قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ.
Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatının ve ölümünün Allah için olduğunun, yani din yolunda ölümden korkmadığının zikredilmesinin ardından bu ayetin bir benzeri gelmiştir ki o da Yüce Allah'ın En'âm Suresi'ndeki [162, 163] şu buyruğudur: { قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } “De ki: «Şüphesiz benim namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim.»”
فَكَانَ قَوْلُهُ: لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ عِلَّةً لِ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ، فَالتَّقْدِيرُ: وَأُمِرْتُ بِذَلِكَ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ، فَمُتَعَلِّقُ أُمِرْتُ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ:
Buna göre { لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ } “Müslümanların ilki olmam için” buyruğu, { أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ } “Dini Allah'a has kılarak O'na kulluk etmem” ifadesinin gerekçesi olmuştur. Takdiri şöyledir: «Müslümanların ilki olayım diye bununla emrolundum.» Dolayısıyla...
أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ عَلَيْهِ. فَ أَوَّلَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي مَجَازِهِ فَقَطْ إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْأَوَّلِيَّةِ مُجَرَّدُ السَّبْقِ فِي الزَّمَانِ فَإِنَّ ذَلِكَ حَصَلَ فَلَا جَدْوَى فِي الْإِخْبَارِ بِهِ، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ أَنَّهُ مَأْمُورٌ بِأَنْ يَكُونَ أَقْوَى الْمُسْلِمِينَ إِسْلَامًا بِحَيْثُ أَنَّ مَا يَقُومُ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ مِنْ أُمُورِ الْإِسْلَامِ أَعْظَمُ مِمَّا يَقُومُ بِهِ كُلُّ مُسْلِمٍ كَمَا
...{ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ } “Dini Allah'a has kılarak O'na kulluk etmem” ifadesinin delaleti sebebiyle { أُمِرْتُ } fiilinin müteallakı hazfedilmiştir. Buradaki { أَوَّلَ } kelimesi yalnızca mecazi anlamında kullanılmıştır; çünkü evveliyetten maksat sırf zamandaki öncelik değildir, zira bu zaten gerçekleşmiştir ve bunu haber vermenin bir yararı yoktur; aksine maksat, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in İslam hususunda yerine getirdiği şeylerin her Müslümanın yerine getirdiğinden daha üstün olması anlamında, Müslümanların İslam bakımından en güçlüsü olmakla emrolunmuş olmasıdır; nitekim...
قَالَ: «إِنِّي لِأَتْقَاكُمْ لِلَّهِ وَأَعْلَمُكُمْ بِهِ»
...şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz ben Allah'a karşı en takvalınız ve O'nu en iyi bilinizim.»
. وَعَطْفُ وَأُمِرْتُ الثَّانِي عَلَى أُمِرْتُ الْأَوَّلِ لِلتَّنْوِيهِ بِهَذَا الْأَمْرِ الثَّانِي وَلِأَنَّهُ غَايَرَ الْأَمْرَ الْأَوَّلَ بِضَمِيمَةِ قَيْدِ التَّعْلِيلِ فَصَارَ ذِكْرُ الْأَمْرِ الْأَوَّلِ لِبَيَانِ الْمَأْمُورِ، وَذِكْرُ الْأَمْرِ الثَّانِي لِبَيَانِ الْمَأْمُورِ لِأَجْلِهِ، لِيُشِيرَ إِلَى أَنَّهُ أَمَرَ بِأَمْرَيْنِ عَظِيمَيْنِ: أَحَدُهُمَا يُشَارِكُهُ فِيهِ غَيْرُهُ وَهُوَ أَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ، وَالثَّانِي يَخْتَصُّ بِهِ وَهُوَ أَنْ يَعْبُدَهُ كَذَلِكَ لِيَكُونَ بِعِبَادَتِهِ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ، أَيْ أَمَرَهُ اللَّهُ بِأَنْ يَبْلُغَ الْغَايَةَ الْقُصْوَى فِي عِبَادَةِ اللَّهِ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ، فَجَعَلَ وَجُودَهُ مُتَمَحَّضًا لِلْإِخْلَاصِ عَلَى أَيِّ حَالٍ كَانَ كَمَا قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ
İkinci { وَأُمِرْتُ } fiilinin birinci { أُمِرْتُ } fiiline atfedilmesi, bu ikinci emri yüceltmek içindir ve talil (gerekçe) kaydının eklenmesiyle birinci emirden farklılaştığı içindir. Böylece birinci emrin zikredilmesi emrolunan şeyi beyan etmek, ikinci emrin zikredilmesi ise kendisi için emrolunmuş olan gayeyi beyan etmek için olmuştur; ta ki onun iki büyük şeyle emrolunduğuna işaret edilsin: Biri, başkalarının da kendisiyle paylaştığı, dini Allah'a has kılarak O'na kulluk etmesidir; ikincisi ise kendisine has olan, kulluğuyla Müslümanların ilki/en önde geleni olması için O'na bu şekilde kulluk etmesidir; yani Allah ona dini O'na has kılarak ibadette en son gayeye ulaşmasını emretmiş, böylece onun varlığını her halükarda sırf ihlas kılmıştır; nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ }
[الْأَنْعَام: ١٦٢، ١٦٣] .
“De ki: «Şüphesiz benim namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim.»” [el-En'âm: 162-163].
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْإِسْلَامُ هُوَ دِينُ الْأَنْبِيَاءِ فِي خَاصَّتِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣٢] وَنَظَائِرِهَا كَثِيرَةٌ، كَانَتْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلَالَةً عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ أَفْضَلُ الرُّسُلِ لِشُمُولِ لَفْظِ الْمُسْلِمِينَ للرسل السَّابِقين.
Bil ki İslam, Bakara Suresi'nde [132] geçen: { فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Siz de ancak Müslüman olarak ölün” buyruğunda ve pek çok benzerinde geçtiği üzere peygamberlerin bizzat kendi dini olduğuna göre, bu ayette «Müslümanlar» lafzının önceki peygamberleri de kapsaması sebebiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in resullerin en faziletlisi olduğuna bir delalet vardır.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ١٣]
[Zümer Suresi (39), Ayet 13]
قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣)
{ قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣) } “De ki: «Şüphesiz ben, eğer Rabbime isyan edersem, büyük bir günün azabından korkarım.»”
هَذَا الْقَوْلُ مُتَعَيِّنٌ لِأَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ ﷺ مَأْمُورًا بِأَنْ يُوَاجِهَ بِهِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ كَانُوا يُحَاوِلُونَ النَّبِيءَ ﷺ أَنْ يَتْرُكَ الدَّعْوَةَ وَأَنْ يُتَابِعَ دِينَهُمْ. وَهُمَا أَحَدُ الشِّقَّيْنِ
Bu sözün, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in tebliği bırakması ve kendi dinlerine uyması için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ikna etmeye çalışan müşriklerin yüzüne karşı söylenmesi emrolunan bir söz olması kesindir. Onlar...
اللَّذَيْنِ وُجِّهَ الْخِطَابُ السَّابِقُ إِلَيْهِمَا، وَتَعْيِينُ كُلٍّ لِمَا وُجِّهَ إِلَيْهِ مُنْطَوٍ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ وَقَرِينَةِ مَا بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ [الزمر: ١٥] .
...önceki hitabın yöneltildiği iki taraftan biridir; her birinin kime yöneltildiğinin belirlenmesi bağlam karinesi ve sonrasında gelen: { فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ } “Siz de O'ndan başka dilediğinize kulluk edin” [ez-Zümer: 15] buyruğunun karinesiyle anlaşılmaktadır.
وَإِعَادَةُ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ عَلَى هَذَا لِلتَّأْكِيدِ اهْتِمَامًا بِهَذَا الْمَقُولِ، وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي مِنَ الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِي الْمُرَادِ مِنْ تَوْجِيهِ الْمَطْلَبِ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ [الزمر: ١١] الْآيَةَ فَتَكُونُ إِعَادَةُ فِعْلِ قُلْ لِأَجْلِ اخْتِلَافِ الْمَقْصُودِينَ بِتَوْجِيهِ الْقَوْلِ إِلَيْهِمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُ مُقَاتِلٍ: قَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ لِلنَّبِيءِ: مَا يَحْمِلُكَ عَلَى هَذَا الدِّينِ الَّذِي أَتَيْتَنَا بِهِ أَلَا تَنْظُرَ إِلَى مِلَّةِ أَبِيكَ وُجِدِّكَ وَسَادَاتِ قَوْمِكَ يَعْبُدُونَ اللَّاتَ وَالْعُزَّى.
Buna göre söyleme emrinin (kul) tekrarlanması, söylenecek söze verilen önem dolayısıyla tekit içindir. { إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ } “Bana, dini Allah'a has kılarak O'na kulluk etmem emrolundu” [ez-Zümer: 11] ayetinde hitabın kime yöneltildiği hakkındaki iki vecihten ikincisine göre ise { قُلْ } fiilinin tekrarlanması, sözün yöneltildiği muhatapların farklı olmasından dolayıdır. Mukātil'in şu sözü daha önce geçmişti: «Kureyş kâfirleri Peygamber'e: Seni bize getirdiğin bu dine sevk eden nedir? Babalarının, dedelerinin ve kavminin ileri gelenlerinin Lât ve Uzzâ'ya taptıkları milletlerine (dinlerine) bakmaz mısın? dediler.»
[١٤- ١٥]
[14-15]
[سُورَة الزمر (٣٩) : الْآيَات ١٤ إِلَى ١٥]
[Zümer Suresi (39), Ayetler 14-15]
قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي (١٤) فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ (١٥)
{ قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي (١٤) فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ (١٥) } “De ki: «Ben dinimi yalnız O'na has kılarak sadece Allah'a kulluk ederim. Artık siz de O'ndan başka dilediğinize kulluk edin!» De ki: «Asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde kendilerini de ailelerini de hüsrana uğratanlardır. Dikkat edin! İşte apaçık hüsran budur!»”
قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ (١٤) .
{ قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ (١٤) } “De ki: «Ben dinimi yalnız O'na has kılarak sadece Allah'a kulluk ederim. Artık siz de O'ndan başka dilediğinize kulluk edin!»”
أَمْرٌ بِأَنْ يُعِيدَ التَّصْرِيحَ بِأَنَّهُ يَعْبُدُ اللَّهَ وَحْدَهُ تَأْكِيدًا لِقَوْلِهِ: قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ [الزمر: ١١] ، لِأَهَمِّيَّتِهِ، وَإِنْ كَانَ مُفَادُ الْجُمْلَتَيْنِ وَاحِدًا لِأَنَّهُمَا مَعًا تُفِيدَانِ أَنَّهُ لَا يَعْبُدُ إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى بِاعْتِبَارِ تَقْيِيدِ أَعْبُدَ اللَّهَ الْأَوَّلِ بِقَيْدِ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ وَبِاعْتِبَارِ تَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ عَلَى أَعْبُدَ الثَّانِي فَتَأَكَّدَ مَعْنَى التَّوْحِيدِ مَرَّتَيْنِ لِيَتَقَرَّرَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَتَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ: فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ وَهُوَ الْمَقْصُودُ.
Bu, önemine binaen { قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ } “De ki: Bana, dini Allah'a has kılarak O'na kulluk etmem emrolundu” [ez-Zümer: 11] buyruğunu tekit etmek üzere yalnızca Allah'a ibadet ettiğini açıkça yinelemesi için bir emirdir. Her ne kadar iki cümlenin ifade ettiği mana bir olsa da böyledir; zira birinci { أَعْبُدَ اللَّهَ } ifadesinin { مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ } kaydıyla kayıtlanması ve ikinci { أَعْبُدُ } ifadesinde ise mefulün öne geçirilmesi itibariyle her ikisi de sadece Yüce Allah'a ibadet ettiğini ifade eder; böylece tevhit manası iki kez tekit edilmiş olup üç defa perçinlenmiş ve asıl maksat olan: { فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ } “Artık siz de O'ndan başka dilediğinize kulluk edin” buyruğuna bir hazırlık olmuştur.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَاعْبُدُوا إِلَخْ لِتَفْرِيعِ الْكَلَامِ الَّذِي بَعْدَهَا عَلَى الْكَلَامِ قَبْلَهَا فَهُوَ تَفْرِيعٌ ذِكْرِيٌّ. وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى التَّخْلِيَةِ، وَيُعَبَّرُ عَنْهُ بِالتَّسْوِيَةِ. وَالْمَقْصُودُ التَّسْوِيَةُ فِي ذَلِكَ عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِ فَتَكُونُ التَّسْوِيَةُ كِنَايَةً عَنْ قِلَّةِ
{ فَاعْبُدُوا } vb. buyruğundaki fâ (فَ), kendisinden sonraki sözün kendisinden önceki söze terettüp etmesi (tefri'i) içindir; bu ise zikrî bir tefri'dir. { فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ } “Artık siz de O'ndan başka dilediğinize kulluk edin” buyruğundaki emir kipi, tahliye (serbest bırakma/kendi haline terk etme) anlamında kullanılmıştır ve tesviye (eşit tutma/farksız görme) olarak da ifade edilir. Maksat, bunun mütekellim katında eşit/farksız olmasıdır; dolayısıyla tesviye, azlığından...
الِاكْتِرَاثِ بِفِعْلِ الْمُخَاطَبِ، أَيْ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَضُرُّنِي كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٢٩] : فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ، أَيْ اعْبُدُوا أَيَّ شَيْءٍ شِئْتُمْ عِبَادَتِهِ مِنْ دُونِ اللَّهِ. وَجُعِلَتِ الصِّلَةُ هُنَا فِعْلَ الْمَشِيئَةِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ رَائِدَهُمْ فِي تَعْيِينِ مَعْبُودَاتِهِمْ هُوَ مُجَرَّدُ الْمَشِيئَةِ وَالْهَوَى بِلَا دَلِيلٍ.
...muhatabın yaptığına aldırış etmenin azlığından kinayedir; yani «Bu bana zarar vermez» demektir. Nitekim Kehf Suresi'nde [29]: { فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ } “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” buyrulmuştur. Yani «Allah'tan başka ibadet etmek istediğiniz ne varsa ona kulluk edin» demektir. Burada sıla cümlesinin meşiet (dileme) fiili kılınması, onların ibadet edilecek varlıkları belirlemedeki yegane kılavuzlarının delilsiz bir şekilde sadece salt heves ve arzu (meşiet) olduğuna işaret etmek içindir.
قُلْ إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ أَعْقَبَ أَمْرَ التَّسْوِيَةِ فِي شَأْنِهِمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَوْعِظَةِ حِرْصًا عَلَى إِصْلَاحِهِمْ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ، وَلُوحِظَ فِي إِبْلَاغِهِمْ هَذِهِ الْمَوْعِظَةَ مَقَامُ مَا سَبَقَ مِنَ التَّخْلِيَةِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ شَأْنِهِمْ جَمْعًا بَيْنَ الْإِرْشَادِ وَبَيْنَ التَّوْبِيخِ، فَجِيءَ بِالْمَوْعِظَةِ عَلَى طَرِيقِ التَّعْرِيضِ وَالْحَدِيثِ عَنِ الْغَائِبِ وَالْمُرَادُ الْمُخَاطَبُونَ.
{ قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ } “De ki: «Asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde kendilerini de ailelerini de hüsrana uğratanlardır. Dikkat edin! İşte apaçık hüsran budur!»” Kur'an'ın adetine uygun olarak onların ıslahına duyulan hırs sebebiyle, onların durumu hakkındaki tesviye emrinin hemen ardından bir nebze vaaz getirilmiştir. Bu vaazın kendilerine tebliğ edilmesinde, hem irşad hem de kınamayı (tevbih) bir arada toplamak üzere, daha önce geçen onları kendi hallerine bırakma (tahliye) makamı gözetilmiştir. Dolayısıyla vaaz, tariz yoluyla ve gaip hakkında konuşma şeklinde getirilmiştir; oysa kastedilenler bizzat muhataplardır.
وَافْتُتِحَ الْمَقُولُ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ وَاقِعٌ وَتَعْرِيفُ الْخاسِرِينَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، أَيْ أَنَّ الْجِنْسَ الَّذِينَ عُرِفُوا بِالْخُسْرَانِ هُمُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ.
Söylenen söz (makûl), bunun gerçekleşeceğini bildirmek üzere tekit harfiyle ({ إِنَّ }) başlatılmıştır. { الْخَاسِرِينَ } kelimesinin elif-lam ile marife yapılması (ta'rifi) ise cins ta'rifidir; yani hüsran ile bilinen cins, kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanların ta kendileridir.
وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ وَالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ مِنْ طَرِيقِ الْقَصْرِ، فَيُفِيدُ هَذَا التَّرْكِيبُ قَصْرَ جِنْسِ الْخَاسِرِينَ عَلَى الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ، وَهُوَ قَصْرُ مُبَالَغَةٍ لِكَمَالِ جِنْسِ الْخُسْرَانِ فِي الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ فَخُسْرَانُ غَيْرِهِمْ كَلَا خُسْرَانٍ، وَلِهَذَا يُقَالُ فِي لَامِ التَّعْرِيفِ فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ إِنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى مَعْنَى الْكَمَالِ فَلَيْسُوا يُرِيدُونَ أَنَّ مَعْنَى الْكَمَالِ مِنْ مَعَانِي لَامِ التَّعْرِيفِ.
Müsned ve müsnedün ileyhin marife kılınması kasr yollarındandır; dolayısıyla bu terkip, hüsrana uğrayanlar cinsini kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanlara hasretmeyi (kasr) ifade eder. Bu, kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanlarda hüsran cinsinin kemale ermiş olması sebebiyle bir kasr-ı mübalağadır (mübalağalı hasır); öyle ki onların dışındakilerin hüsranı adeta yok hükmündedir. İşte bu sebeple, böyle bir terkipteki elif-lam için kemal manasına delalet ettiği söylenir; yoksa kemal manasının bizzat elif-lam'ın vaz'i anlamlarından biri olduğunu kastetmezler.
وَلَمَّا كَانَ الْكَلَامُ مَسُوقًا بِطَرِيقِ التَّعْرِيضِ بِالَّذِينَ دَارَ الْجِدَالُ مَعَهُمْ مِنْ قَوْلِهِ: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ [الزمر: ٧- ١٥] ، عُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ هُمُ الَّذِينَ جَرَى الْجِدَالُ مَعَهُمْ، فَأَفَادَ مَعْنَى: إِنَّ الْخَاسِرِينَ أَنْتُمْ، إِلَّا أَنَّ وَجْهَ الْعُدُولِ عَنِ الضَّمِيرِ إِلَى الْمَوْصُولِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ لِإِدْمَاجِ وَعِيدِهِمْ بِأَنَّهُمْ يَخْسَرُونَ أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Söz, { إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz ki Allah size muhtaç değildir” buyruğundan { فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ } “Artık siz de O'ndan başka dilediğinize kulluk edin” [ez-Zümer: 7-15] buyruğuna kadar kendileriyle tartışma yürütülen kimselere tariz yoluyla sevk edilmiş olduğu için, kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanlardan maksadın, kendileriyle tartışılan bu kimseler olduğu anlaşılmıştır. Böylece bu ifade «Şüphesiz asıl hüsrana uğrayanlar sizlersiniz» manasını vermiştir. Ancak { الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } ifadesinde zamirden ism-i mevsule dönülmesinin (udûl) sebebi, kıyamet gününde kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratacakları yönündeki tehdidi (vaidi) söze idrac etmek içindir.
وَمَعْنَى خُسْرَانِهِمْ أَنْفُسَهُمْ: أَنَّهُمْ تَسَبَّبُوا لِأَنْفُسِهِمْ فِي الْعَذَابِ فِي حِينِ حَسِبُوا أَنَّهُمْ سَعَوْا لَهَا فِي النَّعِيمِ وَالنَّجَاحِ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِحَالِهِمْ فِي إِيقَاعِ أَنْفُسِهِمْ فِي الْعَذَابِ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُلْقُونَهَا فِي النَّعِيمِ، بِحَالِ التَّاجِرِ الَّذِي عَرَّضَ مَالَهُ لِلنَّمَاءِ وَالرِّبْحِ فَأُصِيبَ بِالتَّلَفِ، فَأُطْلِقَ عَلَى هَذِهِ الْهَيْئَةِ تَرْكِيبُ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Onların kendilerini hüsrana uğratmalarının manası: Kendileri için nimet ve başarı peşinde koştuklarını zannederken, bizzat kendi elleriyle kendilerini azaba sürüklemiş olmalarıdır. Bu durum; kendilerini nimete kavuşturduklarını sanırken azaba düşürmeleri bakımından, malını nemalandırmak ve kazanç sağlamak amacıyla ortaya koyup da telef olmasına yol açan tüccarın durumuna benzetilmiştir (temsîl). Dolayısıyla bu duruma { خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } terkibi ıtlak edilmiştir. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما كانُوا بِآياتِنا يَظْلِمُونَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٩] .
A'râf Suresi'nin başında [9]: { وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ } “Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar ayetlerimize haksızlık etmeleri sebebiyle kendilerini hüsrana uğratanlardır”.
وَأَمَّا خُسْرَانُهُمْ أَهْلِيهِمْ فَهُوَ مِثْلُ خُسْرَانِهِمْ أَنْفُسَهُمْ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ أَغْرَوْا أَهْلِيهِمْ مِنْ أَزْوَاجِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ بِالْكُفْرِ كَمَا أَوْقَعُوا أَنْفُسَهُمْ فِيهِ فَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِأَهْلِيهِمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَمْ يَنْفَعُوهُمْ: لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ [عبس: ٣٧] ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Ailelerini hüsrana uğratmalarına gelince; bu da kendilerini hüsrana uğratmaları gibidir. Şöyle ki onlar, kendilerini küfre düşürdükleri gibi eş ve çocuklarından oluşan ailelerini de küfre teşvik etmişlerdir; böylece ahirette ne ailelerinden fayda görebilmişler ne de onlara fayda sağlayabilmişlerdir: { لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ } “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi/meşgalesi vardır” [Abese: 37]. Bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğuna yakındır:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارا [التَّحْرِيم: ٦] ، فَكَانَ خُسْرَانُهُمْ خُسْرَانًا عَظِيمًا.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً } “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan bir ateşten koruyun” [et-Tahrîm: 6]. Dolayısıyla onların hüsranı pek büyük bir hüsran olmuştur.
فَقَوْلُهُ: أَلا ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ اسْتِئْنَافٌ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْفَذْلَكَةِ وَالنَّتِيجَةِ مِنَ الْكَلَامِ السَّابِقِ لِأَنَّ وَصْفَ الَّذِينَ خَسِرُوا بِأَنَّهُمْ خَسِرُوا أَحَبَّ مَا عِنْدَهُمْ وَبِأَنَّهُمُ الَّذِينَ انْحَصَرَ فِيهِمْ جِنْسُ الْخَاسِرِينَ، يُسْتَخْلَصُ مِنْهُ أَنَّ خَسَارَتَهُمْ أَعْظَمُ خَسَارَةٍ وَأَوْضَحُهَا لِلْعَيَانِ، وَلِذَلِكَ أُوثِرَتْ خَسَارَتُهُمْ بِاسْمِ الْخُسْرَانِ الَّذِي هُوَ اسْمُ مَصْدَرِ الْخَسَارَةِ دَالٌّ عَلَى قُوَّةِ الْمَصْدَرِ وَالْمُبَالَغَةِ فِيهِ.
{ أَلَا ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ } “Dikkat edin! İşte apaçık hüsran budur!” buyruğu, önceki sözün özeti (fezlekesi) ve neticesi konumunda olan bir istinaftır. Çünkü hüsrana uğrayanların, ellerindeki en sevdikleri şeyleri kaybettiklerinin ve hüsrana uğrayanlar cinsinin kendilerinde hasredildiğinin nitelenmesinden, onların kaybının en büyük kayıp ve gözle görülür derecede en açık olanı olduğu neticesi çıkarılır. Bundan dolayı onların bu kaybı için, hasaret (kayıp) kelimesinin ism-i masdarı olan ve masdarın kuvvetine ve mübalağasına delalet eden { الْخُسْرَانُ } ismi tercih edilmiştir.
وَأُشِيرَ إِلَى الْعِنَايَةِ وَالِاهْتِمَامِ بِوَصْفِ خَسَارَتِهِمْ، بِأَنِ افْتَتَحَ الْكَلَامَ بِحَرْفِ التَّنْبِيهِ دَاخِلًا عَلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ الْمُفِيدِ تَمْيِيزَ الْمُشَارِ إِلَيْهِ أَكْمَلَ تَمْيِيزٍ، وَبِتَوَسُّطِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ الْمُفِيدِ لِلْقَصْرِ وَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ، وَالْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي الْحَصْرِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ.
Onların hüsranını nitelemeye gösterilen özene ve öneme; sözün, işaret edilen şeyi en mükemmel şekilde temyiz etmeyi ifade eden ism-i işaretin başına gelen tenbih harfiyle ({ أَلَا }) başlatılması ve kasr ifade eden fasl zamirinin ({ هُوَ }) araya girmesiyle işaret edilmiştir. Bu, iddiaî bir kasrdır; buradaki kasr hakkındaki açıklama, { إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ } buyruğundaki hasır hakkındaki açıklama gibidir.