[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ١٦]
[Zümer Suresi (39), Ayet 16]
لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ يَا عِبادِ فَاتَّقُونِ (١٦)
{ لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ يَا عِبَادِ فَاتَّقُونِ (١٦) } “Onların hem üstlerinde ateşten kat kat gölgelikler, hem altlarında kat kat gölgelikler vardır. İşte Allah, kullarını bununla korkutur: Ey kullarım, Benden korkup sakının!”
لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ.
{ لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ } “Onların hem üstlerinde ateşten kat kat gölgelikler, hem altlarında kat kat gölgelikler vardır.”
بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ أَلا ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ [الزمر: ١٥] ، وَخُصَّ بِالْإِبْدَالِ لِأَنَّهُ أَشَدُّ خُسْرَانَهِمْ عَلَيْهِمْ لِتَسَلُّطِهِ عَلَى إِهْلَاكِ أَجْسَامِهِمْ. وَالْخُسْرَانُ يَشْتَمِلُ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْخِزْيِ وَغَضَبِ اللَّهِ وَالْيَأْسِ مِنَ النَّجَاةِ. فَضَمِيرُ لَهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَجْمُوعِ أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ [الزمر: ١٥] .
[Bu cümle], { أَلَا ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ } [ez-Zümer: 15] cümlesinden bedel-i iştimaldir. Bedenlerini helak etmeye yönelmesi sebebiyle onların aleyhine olan hüsranın en şiddetlisi olduğundan dolayı bedel olarak tahsis edilmiştir. Zira hüsran, bunun yanı sıra rüsvalık, Allah'ın gazabı ve kurtuluştan ümit kesmek gibi başka şeyleri de içerir (iştimal eder). { لَهُمْ } zamiri ise { أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ } [ez-Zümer: 15] ifadesinin tamamına dönmektedir.
وَالظُّلَلُ: اسْمُ جَمْعِ ظُلَّةٍ، وَهِيَ شَيْءٌ مُرْتَفِعٌ مِنْ بِنَاءٍ أَوْ أَعْوَادٍ مِثْلُ الصُّفَّةِ يَسْتَظِلُّ بِهِ الْجَالِسُ تَحْتَهُ، مُشْتَقَّةُ مِنَ الظِّلِّ لِأَنَّهَا يَكُونُ لَهَا ظِلٌّ فِي الشَّمْسِ، وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٠] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ فِي سُورَةِ لُقْمَانَ [٣٢] . وَهِيَ هُنَا اسْتِعَارَةٌ لِلطَّبَقَةِ الَّتِي تَعْلُو أَهْلَ النَّارِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: مِنَ النَّارِ، شُبِّهَتْ بِالظُّلَّةِ فِي الْعُلُوِّ وَالْغَشَيَانِ
Zulel (ظُلَل), zulle (ظُلَّة) kelimesinin ism-i cem'idir. Zulle ise çardak (suffe) gibi bina yahut ağaç dallarından yapılmış yüksek bir şeydir ki altında oturan kimse onunla gölgelenir; güneşte gölgesi olduğu için zıll (ظِلِّ) kelimesinden türetilmiştir. Bu husus, Bakara Suresi'nde [210] Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ } “...bulut gölgeleri içinde Allah'ın kendilerine gelmesinden...” ve Lokman Suresi'nde [32]: { وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ } “Onları gölgelikler gibi dalgalar bürüdüğü zaman...” buyruklarında geçmişti. Burada ise { مِنَ النَّارِ } karinesiyle, cehennem ateşinde cehennemliklerin üstünü örten tabaka için bir istiaredir; yükseklik ve bürüme/kaplama bakımından zulleye (gölgeliğe) benzetilmiştir;
مَعَ التَّهَكُّمِ لِأَنَّهُمْ
alay (tehekküm) yoluyla böyledir, zira onlar...
يَتَمَنَّوْنَ مَا يَحْجُبُ عَنْهُمْ حَرَّ النَّارِ فَعَبَّرَ عَنْ طَبَقَاتِ النَّارِ بِالظُّلَلِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُمْ لَا وَاقِيَ لَهُمْ مِنْ حَرِّ النَّارِ عَلَى نَحْوِ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ، وَقَوْلُهُ لَهُمْ تَرْشِيحٌ لِلِاسْتِعَارَةِ.
...ateşin sıcağını kendilerinden engelleyecek bir şey temenni ederler. Dolayısıyla, bir şeyi zıddına benzeyen bir şeyle tekit etme kabilinden, ateşin sıcağından kendilerini koruyacak hiçbir şey bulunmadığına işaret etmek üzere ateş tabakaları «zulel» (gölgelikler) şeklinde ifade edilmiştir. { لَهُمْ } buyruğu ise istiare için bir terşihtir (istiareye uygun düşen unsurdur).
وَأَمَّا إِطْلَاقُ الظُّلَلِ عَلَى الطَّبَقَاتِ الَّتِي تَحْتَهُمْ فَهُوَ مِنْ بَابِ الْمُشَاكَلَةِ وَلِأَنَّ الطَّبَقَاتِ الَّتِي تَحْتَهُمْ مِنَ النَّارِ تَكُونُ ظُلَلًا لِكُفَّارٍ آخَرِينَ لِأَنَّ جَهَنَّمَ دَرَكَاتٌ كَثِيرَةٌ.
Altlarındaki tabakalara «zulel» denilmesi ise müşâkele kabilindendir ve altlarındaki ateş tabakaları başka kâfirler için gölgelikler (zulel) olacağı içindir; zira cehennem pek çok derekeden (aşağı basamaktan) ibarettir.
ذلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ.
{ ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ } “İşte Allah, kullarını bununla korkutur.”
تَذْيِيلٌ لِلتَّهْدِيدِ بِالْوَعِيدِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ [الزمر: ١٥] الْآيَةَ، أَوِ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ بِتَقْدِيرِ سُؤَالٍ يَخْطُرُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ لِوَصْفِ عَذَابهمْ بِأَنَّهُ ظلل مِنَ النَّارِ من فَوْقهم وظلل مِنْ تَحْتِهِمْ أَنْ يَقُولَ سَائِلُ: مَا يَقَعُ إِعْدَادُ الْعَذَابِ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَعْدَ فَوَاتِ تَدَارُكِ كُفْرِهِمْ؟ فَأُجِيبَ بِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ ذَلِكَ الْعَذَابَ فِي الْآخِرَةِ لِتَخْوِيفِ اللَّهِ عِبَادَهُ حِينَ يَأْمُرُهُمْ بِالِاسْتِقَامَةِ وَيُشَرِّعُ لَهُمُ الشَّرَائِعَ لِيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يَسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَرُسُلِهِ تَكُونُ ذَلِكَ عَاقِبَتُهُمْ. وَلَمَّا كَانَ وَعِيدُ اللَّهِ خَبَرًا مِنْهُ وَلَا يَكُونُ إِلَّا صِدْقًا حَقَّقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ مَا تَوَعَّدَهُمْ بِهِ فِي الْحَيَاةِ وَتَخْوِيفُ اللَّهِ بِهِ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يُخَوِّفُهُمْ بِالْإِخْبَارِ بِهِ وَبِوَصْفِهِ، أَمَّا إِذَاقَتُهُمْ إِيَّاهُ فَهِيَ تَحْقِيقٌ لِلْوَعِيدِ.
Yüce Allah'ın { قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } [ez-Zümer: 15] ayetinden itibaren yer alan tehdit ve vaide yönelik bir tezyildir; yahut azaplarının üstlerinden ateşten gölgelikler ve altlarından gölgelikler şeklinde nitelenmesini duyan dinleyicinin aklına gelebilecek bir soruya istinaden yapılmış bir istînâf-ı beyânîdir. Şöyle ki bir soran: «Onların küfürlerini telafi etme imkânı geçtikten sonra ahirette kendilerine azap hazırlanmasının yeri/anlamı nedir?» diyebilir. Buna cevaben şöyle denilmiştir: Allah, kullarına istikameti emrettiği ve onlara şeriatlar vazettiği vakit, Allah'a ve elçilerine icabet etmedikleri takdirde akıbetlerinin bu olacağını bilsinler diye kullarını korkutmak üzere bu azabı ahirette kılmıştır. Allah'ın vaidi O'ndan gelen bir haber olduğu ve ancak dosdoğru olabileceği için, hayatta iken kendilerini tehdit ettiği şeyi ahirette onlar için gerçekleştirmiştir. Allah'ın onunla korkutmasının manası ise, onu haber vererek ve niteleyerek korkutmasıdır; onu kendilerine tattırması ise vaidin fiilen gerçekleştirilmesidir.
وَيُعْلَمُ مِنْ هَذَا بِطْرِيقِ الْمُقَابَلَةِ جَعْلُ الْجَنَّةِ لِتَرْغِيبِ عِبَادِهِ فِي التَّقْوَى، إِلَّا أَنَّهُ طَوَى ذِكْرَهُ لِأَنَّ السِّيَاق موعظة لأهل الشِّرْكِ فَاللَّهُ جَعَلَ الْجَنَّةَ وَجَهَنَّمَ إِتْمَامًا لِحِكْمَتِهِ وَمُرَادِهِ مِنْ نِظَامِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِيَكُونَ النَّاسُ فِيهَا عَلَى أَكْمَلِ مَا تَرْتَقِي إِلَيْهِ النَّفْسُ الزَّكِيَّةُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْجَنَّةَ جَعَلَهَا اللَّهُ مَسْكَنًا لِأَهْلِ النُّفُوسِ الْمُقَدَّسَةِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ مِثْلَ الرُّسُلِ فَلِذَلِكَ هِيَ مَخْلُوقَةٌ مِنْ قَبْلِ ظُهُورِ التَّكْلِيفِ، وَأَمَّا جَهَنَّمُ فَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا مُقَدَّمَةٌ وَهُوَ ظَاهِرُ
Bundan, mukabele yoluyla cennetin de kullarını takvaya teşvik etmek için var edildiği anlaşılır; ancak bağlam şirk ehline yönelik bir vaaz olduğu için bunun zikri katlanmış (geçilmemiş)tir. Zira Allah, cenneti ve cehennemi, tertemiz nefislerin yükselebileceği en mükemmel seviyede insanlar bulunsun diye, dünya hayatı nizamına dair muradı ve hikmetinin bir tamamlayıcısı kılmıştır. Zahir olan odur ki Allah cenneti, meleklerden ve peygamberler gibi insanlardan oluşan kudsî nefis sahipleri için bir mesken kılmıştır; bu yüzden cennet mükellefiyetin ortaya çıkışından önce yaratılmıştır. Cehenneme gelince, onun da önceden yaratılmış olması muhtemeldir ki şu hadisin zahiri de bunu gösterir:
حَدِيثِ: «اشْتَكَتِ النَّارُ إِلَى رَبِّهَا فَقَالَتْ: أَكَلَ بَعْضِي بَعْضًا فَأَذِنَ لَهَا بِنَفَسَيْنِ نَفْسٍ فِي الشِّتَاءِ وَنَفْسٍ فِي الصَّيْفِ» .
Hadis: «Cehennem ateşi Rabbine şikayette bulunup: “Bir kısmım diğer kısmımı yedi” dedi; bunun üzerine Allah ona biri kışın, diğeri yazın olmak üzere iki nefes almasına izin verdi».
وَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا تُخْلَقُ يَوْمَ الْجَزَاءِ وَيُتَأَوَّلُ الْحَدِيثُ.
Cehennemin ceza gününde yaratılacağı ve hadisin tevil edileceği de muhtemeldir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا وَصَفَ مِنَ الْخُسْرَانِ وَالْعَذَابِ بِتَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ.
Yüce Allah'ın { ذَلِكَ } buyruğu, sözü edilen manasında tevil edilerek, nitelenen hüsran ve azaba bir işarettir.
وَالتَّخْوِيفُ: مَصْدَرُ خَوَّفَهُ، إِذَا جَعَلَهُ خَائِفًا إِذَا أَرَاهُ وَوَصَفَ لَهُ شَيْئًا يُثِيرُ فِي نَفْسِهِ الْخَوْفَ، وَهُوَ الشُّعُورُ بِمَا يُؤْلِمُ النَّفْسَ بِوَاسِطَةِ إِحْدَى الْحَوَاسِّ الْخَمْسِ.
Tehvîf (تَخْوِيف), bir kimseye nefsinde korku uyandıracak bir şeyi gösterip nitelediğinde onu korkutması anlamına gelen «havvefehu» (خَوَّفَهُ) fiilinin masdarıdır. Korku (havf) ise beş duyudan biri vasıtasıyla nefse acı veren şeyi hissetmektir.
وَالْعِبَادُ الْمُضَافُ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ هُنَا يَعُمُّ كُلَّ عَبْدٍ مِنَ النَّاسِ مِنْ مُؤْمِنٍ وَكَافِرٍ إِذِ الْجَمِيعُ يَخَافُونَ الْعَذَابَ عَلَى الْعِصْيَانِ، وَالْعَذَابُ مُتَفَاوِتٌ وَأَقْصَاهُ الْخُلُودُ لِأَهْلِ الشِّرْكِ، وَلَيْسَ الْعِبَادُ هُنَا مُرَادًا بِهِ أَهلُ الْقُرْبِ لِأَنَّهُ لَا يُنَاسِبُ مَقَامَ التَّخْوِيفِ وَلِأَنَّ
Buradaki iki yerde de celâlet zamirine muzaf olan «kullar» (el-ibâd), mümin ve kâfir olsun insanlardan her bir kulu kapsar; zira isyan sebebiyle herkes azaptan korkar. Azap ise farklı derecelerdedir ve en şiddetlisi şirk ehli için olan ebedîliktir. Buradaki kullardan maksat yakınlık ehli (ehlü'l-kurb) değildir; zira bu, korkutma (tehvîf) makamına uygun düşmez ve...
قَرِينَةَ قَوْلِهِ: عِبادَهُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُنَادَيْنَ جَمِيعُ الْعِبَادِ، فَفُرِّقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ نَحْوِ يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ [الزخرف: ٦٨] .
...{ عِبَادَهُ } buyruğunun karinesi, kendilerine seslenilenlerin bütün kullar olduğuna delalet eder. Dolayısıyla bununla { يَا عِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ } “Ey kullarım! Bugün size korku yoktur” [ez-Zuhruf: 68] gibi ayetlerin arası ayırt edilmiştir.
يَا عِبادِ فَاتَّقُونِ تَفْرِيعٌ وَتَعْقِيبٌ لِجُمْلَةِ ذلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ لِأَنَّ التَّخْوِيفَ مُؤْذِنُ بِأَنَّ الْعَذَابَ أُعِدَ لِأَهْلِ الْعِصْيَانِ فَنَاسَبَ أَنْ يُعْقَبَ بِأَمْرِ النَّاسِ بِالتَّقْوَى لِلتَّفَادِي مِنَ الْعَذَابِ.
{ يَا عِبَادِ فَاتَّقُونِ } “Ey kullarım, Benden korkup sakının!” ifadesi, { ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ } “İşte Allah, kullarını bununla korkutur” cümlesinin bir tefri'i ve takip eden sonucudur. Çünkü korkutma, azabın isyan ehli için hazırlandığını bildirir; dolayısıyla azaptan sakınmaları için insanlara takvanın emredilmesiyle sürdürülmesi uygun düşmüştür.
وَقُدِّمَ النِّدَاءُ عَلَى التَّفْرِيعِ مَعَ أَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ تَأْخِيرُهُ عَنْهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩٧] لِأَنَّ الْمَقَامَ هُنَا مَقَامُ تَحْذِيرٍ وَتَرْهِيبٍ، فَهُوَ جَدِيرٌ بِاسْتِرْعَاءِ أَلْبَابِ الْمُخَاطَبِينَ إِلَى مَا سَيَرِدُ مِنْ بَعْدُ مِنَ التَّفْرِيعِ عَلَى التَّخْوِيفِ بِخِلَافِ آيَةِ الْبَقَرَةِ فَإِنَّهَا فِي سِيَاقِ التَّرْغِيبِ فِي إِكْمَالِ أَعْمَالِ الْحَجِّ وَالتَّزَوُّدِ لِلْآخِرَةِ فَلِذَلِكَ جَاءَ الْأَمْرُ بِالتَّقْوَى فِيهَا مَعْطُوفًا بِالْوَاوِ.
Zahirî durumun gereği, Bakara Suresi'ndeki [197] Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ } “Ey akıl sahipleri, Benden korkup sakının!” buyruğunda olduğu gibi nidanın tefri'den sonraya bırakılması iken, burada öne geçirilmiştir. Zira buradaki makam bir sakındırma ve korkutma (terhib) makamıdır; dolayısıyla korkutmaya terettüp eden ve az sonra gelecek olan tefri'e muhatapların akıllarını çekmeye layıktır. Bakara ayeti ise bunun aksine, hac amellerini tamamlamaya ve ahiret için azık edinmeye teşvik (terğib) bağlamındadır; bu sebeple oradaki takva emri vâv (وَ) ile matuf olarak gelmiştir.
وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ قَوْلِهِ: يَا عِبادِ عَلَى أَحَدِ وُجُوهٍ خَمْسَةٍ فِي الْمُنَادَى الْمُضَافِ إِلَى يَاء الْمُتَكَلّم.
{ يَا عِبَادِ } buyruğundaki mütekellim yâ'sı, mütekellim yâ'sına muzaf olan münâdâdaki beş vecihten birine göre hazfedilmiştir.
[١٧- ١٨]
[17-18]
[سُورَة الزمر (٣٩) : الْآيَات ١٧ إِلَى ١٨]
[Zümer Suresi (39), Ayetler 17-18]
وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها وَأَنابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرى فَبَشِّرْ عِبادِ (١٧) الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ (١٨)
{ وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَى فَبَشِّرْ عِبَادِ (١٧) الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ (١٨) } “Tâğûta kulluk etmekten kaçınan ve Allah'a yönelenlere müjde vardır. O halde kullarımı müjdele! (17) Onlar ki sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar. İşte onlar, Allah'ın kendilerini hidayete erdirdiği kimselerdir ve işte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir. (18)”
لَمَّا انْتَهَى تَهْدِيدُ الْمُشْرِكِينَ وَمَوْعِظَةُ الْخَلَائِقِ أَجْمَعِينَ ثُنِيَ عَنَانِ الْخِطَابِ إِلَى جَانِبِ الْمُؤْمِنِينَ فِيمَا يَخْتَصُّ بِهِمْ مِنَ الْبِشَارَةِ مُقَابَلَةً لِنِذَارَةِ الْمُشْرِكِينَ.
Müşriklerin tehdit edilmesi ve bütün yaratılmışlara vaaz verilmesi tamamlanınca, müşriklerin uyarılmasına (inzârına) karşılık olmak üzere hitabın dizginleri, müminlere ve onlara has olan müjdeye çevrilmiştir.
وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ قُلْ إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ [غَافِر: ١٥] الْآيَةَ.
Bu cümle, { قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } [ez-Zümer: 15] ayetindeki cümleye matuftur.
وَالتَّعْبِيرُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ بِ- الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ لِمَا فِي الصِّلَةِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ وَهُوَ لَهُمُ الْبُشْرى، وَهَذَا مُقَابِلُ قَوْلِهِ: ذلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ [الزمر: ١٦] .
Müminlerden { الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ } “Tâğûttan kaçınanlar” şeklinde bahsedilmesi, sıla cümlesinde haberin üzerine bina edildiği gerekçeye -ki o da { لَهُمُ الْبُشْرَى } “onlara müjde vardır” ifadesidir- işaret bulunmasından dolayıdır. Bu da { ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ } “İşte Allah, kullarını bununla korkutur” [ez-Zümer: 16] buyruğunun karşılığıdır.
وَالطَّاغُوتُ: مَصْدَرٌ أَوِ اسْمُ مَصْدَرِ طَغَا عَلَى وَزْنِ فَعَلُوتٍ بِتَحْرِيكِ الْعَيْنِ بِوَزْن رحموت وملوكت. وَفِي أَصْلِهِ لُغَتَانِ الْوَاوُ وَالْيَاءُ لِقَوْلِهِمْ: طَغَا طُغُوًّا مِثْلَ عُلُوٍّ، وَقَوْلِهِمْ: طُغْوَانُ وَطُغْيَانُ. وَظَاهِرُ «الْقَامُوسِ» أَنَّهُ وَاوِيٌّ، وَإِذْ كَانَتْ لَامُهُ حَرْفَ عِلَّةٍ وَوَقَعَتْ بَعْدَهَا وَاوٌ زِنَةَ فَعَلَوْتٍ اسْتُثْقِلَتِ الضَّمَّةُ عَلَيْهَا فَقَدَّمُوهَا عَلَى الْعَيْنِ لِيَتَأَتَّى قَلْبُهَا أَلْفًا حَيْثُ تَحَرَّكَتْ وَانْفَتَحَ مَا
Tâğût (الطَّاغُوت), “rağamût” (رَحَمُوت) ve “melekût” (مَلَكُوت) vezninde, ayn harfinin harekeli olmasıyla “fe'alût” (فَعَلُوت) vezninde “tağâ” (طَغَا) fiilinin masdarı yahut ism-i masdarıdır. Aslında “uluwv” (عُلُوّ) gibi “tağâ tuğuvven” (طَغَا طُغُوّاً) denilmesinden ve “tuğvân” (طُغْوَان) ile “tuğyân” (طُغْيَان) denilmesinden ötürü vâv ve yâ olmak üzere iki lügat vardır. “el-Kāmûs”un zahirine göre vâvîdir. Lâm harfi illet harfi olup “fe'alevt” vezninde kendisinden sonra vâv geldiğinde, üzerindeki damme ağır bulunmuş ve kendisi harekeli olup bir önceki...
قَبْلَهَا فَصَارَ طَاغُوتٌ بِوَزْنِ فَلَعُوتٍ بِتَحْرِيكِ اللَّامِ وَتَاؤُهُ زَائِدَةٌ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْمَصْدَرِ.
...harf meftûh olduğunda elife dönüştürülebilmesi (kalb) için ayn harfinden öne geçirilmiştir; böylece lâm harfinin harekesiyle “fele'ût” (فَلَعُوت) vezninde “tâğût” (طَاغُوت) olmuştur. Buradaki tâ (ت) harfi ise masdarda mübalağa için zâiddir.
وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْ جَعَلَ الطَّاغُوتَ اسْمًا أَعْجَمِيًّا عَلَى وَزْنِ فَاعُولٍ مِثْلَ جَالُوتَ وَطَالُوتَ وَهَارُونَ، وَذَكَرَهُ فِي «الْإِتْقَانِ» فِيمَا وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْمُعَرَّبِ وَقَالَ: إِنَّهُ الْكَاهِنُ بِالْحَبَشِيَّةِ. وَاسْتَدْرَكَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِيمَا زَادَهُ عَلَى أَبْيَاتِ ابْنِ السُّبْكِيِّ فِي الْأَلْفَاظِ الْمُعَرَّبَةِ الْوَاقِعَةِ فِي الْقُرْآنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ بِأَخْصَرَ مِمَّا هُنَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٥١] .
Âlimlerden tâğûtu, Câlût, Tâlût ve Hârûn gibi “fâ'ûl” (فَاعُول) vezninde yabancı (a'cemî) bir isim kabul edenler de olmuştur. Süyûtî bunu “el-İtkān” adlı eserinde Kur'an'da geçen muarreb kelimeler arasında zikretmiş ve Habeşçe'de «kâhin» anlamına geldiğini söylemiştir. İbn Hacer de Kur'an'da geçen muarreb kelimeler konusunda İbnü's-Sübkî'nin beyitlerine yaptığı ilavelerde bunu istidrak etmiştir. Bu kelimenin zikri, Nisâ Suresi'nde [51] Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Cibte ve tâğûta inanıyorlar” buyruğunun tefsirinde buradakinden daha muhtasar olarak geçmişti.
وَأُطْلِقَ الطَّاغُوتُ فِي الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ عَلَى الْقَوِيِّ فِي الْكُفْرِ أَوِ الظُّلْمِ، فَأُطْلِقَ عَلَى الصَّنَمِ، وَعَلَى جَمَاعَةِ الْأَصْنَامِ، وَعَلَى رَئِيسِ أَهْلِ الْكُفْرِ مِثْلَ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ. وَأَمَّا جَمْعُهُ عَلَى طَوَاغِيتَ فَذَلِكَ عَلَى تَغْلِيبِ الْإِسْمِيَّةِ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ إِذْ جُعِلَ الطَّاغُوتُ لِوَاحِدِ الْأَصْنَامِ وَهُوَ قَلِيلٌ، وَهُوَ هَنَا مُرَادٌ بِهِ جَمَاعَةُ الْأَصْنَامِ وَقَدْ أُجْرِيَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ الْمُؤَنَّثِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ يَعْبُدُوها بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ جَمْعٌ لِغَيْرِ الْعَاقِلِ، وَأُجْرِيَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ جَمَاعَةِ الذُّكُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥٧] بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ وَقَعَ خَبَرًا عَنِ الْأَوْلِيَاءِ وَهُوَ جَمْعٌ مُذَكَّرٌ، وَبِاعْتِبَارِ تَنْزِيلِهَا مَنْزِلَةَ الْعُقَلَاءِ فِي زَعْمِ عِبَادِهَا. وأَنْ يَعْبُدُوها بَدَلٌ مِنَ الطَّاغُوتَ بَدَلَ اشْتِمَالٍ.
Tâğût kelimesi Kur'an ve Sünnet'te küfür veya zulümde aşırı giden kimse için kullanılmıştır; dolayısıyla puta, putlar topluluğuna ve Kâ'b b. el-Eşref gibi küfür ehlinin reisine ıtlak edilmiştir. «Tavâğît» (طَوَاغِيت) şeklinde çoğul yapılması ise, tâğût tek bir put için kullanıldığında galebe yoluyla alem kılınarak isim özelliğinin ağır basması (tağlib-i ismiyyet) sebebiyledir ki bu azdır. Burada ise tâğûttan maksat putlar topluluğudur; nitekim { أَنْ يَعْبُدُوهَا } “onlara kulluk etmekten” buyruğunda gayr-i âkil çoğulu olması itibariyle müennes zamiri dönmüştür. Bakara Suresi'nde [257] Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ } “İnkâr edenlerin dostları ise tâğûttur, onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar” buyruğunda ise müzekker çoğul olan «evliyâ»nın haberi olması ve tapanların zannınca akıl sahipleri yerine konulması itibariyle müzekker çoğul zamiri kullanılmıştır. { أَنْ يَعْبُدُوهَا } ifadesi ise { الطَّاغُوتَ } kelimesinden bedel-i iştimaldir.
وَالْإِنَابَةُ: التَّوْبَةُ وَتَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ فِي سُورَةِ هُودٍ [٧٥] . وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا التَّوْبَةُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ وَمَعْصِيَةٍ وَأَعْلَاهَا التَّوْبَةُ مِنَ الشِّرْكِ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ.
İnâbe (الْإِنَابَة): Tövbe etmektir; Hûd Suresi'nde [75] Yüce Allah'ın: { إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ } “Şüphesiz İbrahim çok yumuşak huylu, pek yufka yürekli ve [Allah'a] yönelip tövbe eden biriydi” buyruğunda geçmişti. Buradaki maksat ise her türlü günah ve isyandan tövbe etmektir ki bunların en üstünü de Câhiliye döneminde içinde bulundukları şirkten tövbe etmektir.
وَالْبُشْرَى: الْبِشَارَةُ، وَهِيَ الْإِخْبَارُ بِحُصُولِ نَفْعٍ، وَتَقَدَّمَتْ فِي قَوْله تَعَالَى: هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ
Büşrâ (الْبُشْرَى): Müjde (bişâret) demektir; bu da bir faydanın elde edileceğini haber vermektir. Yûnus Suresi'nde [64] Yüce Allah'ın: { لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ }...
فِي سُورَةِ يُونُسَ [٦٤] . وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا: الْبُشْرَى بِالْجَنَّةِ.
...“Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır” buyruğunda geçmişti. Buradaki maksat ise cennetle müjdelenmektir.
وَفِي تَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ مِنْ قَوْلِهِ: لَهُمُ الْبُشْرى إِفَادَةُ الْقَصْرِ وَهُوَ مِثلُ الْقَصْرِ فِي أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ.
{ لَهُمُ الْبُشْرَى } buyruğunda müsnedin öne geçirilmesinde kasr ifadesi vardır; bu da { أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ } “İşte onlar, Allah'ın kendilerini hidayete erdirdiği kimselerdir ve işte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir” buyruğundaki kasr gibidir.
وَفُرِّعَ عَلَى قَوْلِهِ: لَهُمُ الْبُشْرى قَوْله: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ وَهُمُ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ، فَعَدَلَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِضَمِيرِهِمْ بِأَنْ يُقَالَ: فَبَشِّرْهُمْ، إِلَى الْإِظْهَارِ باسم الْعباد مُضَاف إِلَى ضَمِيرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَبِالصِّلَةِ لِزِيَادَةِ مَدْحِهِمْ بِصِفَتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ وَهُمَا: صِفَةُ الْعُبُودِيَّةِ لِلَّهِ، أَيْ عُبُودِيَّةِ التَّقَرُّبِ، وَصِفَةُ اسْتِمَاعِ الْقَوْلِ وَاتِّبَاعِ أَحْسَنِهِ.
{ لَهُمُ الْبُشْرَى } buyruğuna, { فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “O halde sözü dinleyip en güzeline uyan kullarımı müjdele!” buyruğu tefri' edilmiştir; bunlar da tâğûttan kaçınan kimselerdir. Dolayısıyla «onları müjdele» (fe-beşşirhum) denilerek zamir getirilmesinden vazgeçilip, iki farklı vasıfla daha övgülerini artırmak üzere açık isimle (izhâr) Yüce Allah'ın zamirine muzaf olarak «kullar» ismi ve sıla cümlesi getirilmiştir. Bu iki vasıf ise: Allah'a kulluk -yani yakınlık kulluğu- vasfı ile sözü dinleyip en güzeline uyma vasfıdır.
وَقَرَأَ الْعَشَرَةُ مَا عَدَا السُّوسِيِّ رَاوِي أَبِي عَمْرٍو كَلِمَةَ عِبادِ بِكَسْرِ الدَّالِ دُونَ يَاءٍ
Ebû Amr'ın râvisi Sûsî müstesna, on kıraat imamı { عِبَادِ } kelimesini yâ harfi olmaksızın dâl harfinin kesresiyle okumuştur;
وَهُوَ تَخْفِيفٌ وَاجْتِزَاءٌ بِوُجُودِ الْكَسْرَةِ عَلَى الدَّالِ. وَقَرَأَهَا السُّوسِيُّ بِيَاءٍ بَعْدَ الدَّالِ مَفْتُوحَةٍ فِي الْوَصْلِ وَسَاكِنَةٍ فِي الْوَقْفِ، وَنُقِلَ عَنْهُ حَذْفُ الْيَاءِ فِي حَالَةِ الْوَقْفِ وَهُمَا وَجْهَانِ صَحِيحَانِ فِي الْعَرَبِيَّةِ كَمَا فِي «التَّسْهِيلِ» ، لَكِنِ اتّفقت الْمَصَاحِف على كِتَابَةَ عِبادِ هُنَا بِدُونِ يَاءٍ بَعْدَ الدَّالِ وَذَلِكَ يُوَهِّنُ قِرَاءَةَ السُّوسِيِّ إِلَّا أَنْ يُتَأَوَّلَ لَهَا بِأَنَّهَا مِنْ قَبِيلِ الْأَدَاءِ.
bu ise bir hafifletme ve dâl harfi üzerindeki kesre ile yetinmedir. Sûsî ise bunu dâl harfinden sonra vasl halinde fethalı, vakıf halinde ise sakin bir yâ ile okumuştur. Ondan vakıf halinde yâ'nın hazfedildiği de nakledilmiştir ki “et-Teshîl”de belirtildiği üzere her ikisi de Arap dilinde sahih iki vecihtir. Fakat mushaflar burada { عِبَادِ } kelimesinin dâl harfinden sonra yâ olmaksızın yazılmasında ittifak etmişlerdir; bu durum, edâ kabilinden olduğu tevil edilmedikçe Sûsî'nin kıraatini zayıflatır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْقَوْلَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، أَيْ يَسْتَمِعُونَ الْأَقْوَالَ مِمَّا يَدْعُو إِلَى الْهُدَى مِثْلَ الْقُرْآنِ وَإِرْشَادِ الرَّسُولِ ﷺ، وَيَسْتَمِعُونَ الْأَقْوَالَ الَّتِي يُرِيدُ أَهْلُهَا صَرْفَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ مِنْ تُرَّهَاتِ أَيِمَّةِ الْكُفْرِ فَإِذَا اسْتَمَعُوا ذَلِكَ اتَّبَعُوا أَحْسَنَهُ وَهُوَ مَا يَدْعُو إِلَى الْحَقِّ.
{ الْقَوْلَ } kelimesindeki marifelik (ta'rif) cins ta'rifidir; yani Kur'an ve Resulullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) irşadı gibi hidayete çağıran sözleri dinlerler; aynı şekilde küfür önderlerinin hezeyanlarından olup sahiplerinin kendilerini imandan döndürmek istediği sözleri de dinlerler. Bütün bunları dinlediklerinde ise en güzeline, yani hakka çağıran söze uyarlar.
وَالْمُرَادُ: يَتْبَعُونَ الْقَوْلَ الْحَسَنَ مِنْ تِلْكَ الْأَقْوَالِ، فَاسْمُ التَّفْضِيلِ هُنَا لَيْسَ
Kastedilen mana şudur: O sözler arasından güzel olan söze uyarlar. Dolayısıyla buradaki ism-i tafdîl,
مُسْتَعْمَلًا فِي تَفَاوُتِ الْمَوْصُوفِ بِهِ فِي الْفَضْلِ عَلَى غَيْرِهِ فَهُوَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى قُوَّةِ الْوَصْفِ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ [يُوسُف: ٣٣] . أَثْنَى اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ أَهْلُ نَقْدٍ يُمَيِّزُونَ بَيْنَ الْهُدَى وَالضَّلَالِ وَالْحِكْمَةِ وَالْأَوْهَامِ نُظَّارٌ فِي الْأَدِلَّةِ الْحَقِيقِيَّةِ نُقَّادٌ لِلْأَدِلَّةِ السُّفُسْطَائِيَّةِ. وَفِي الْمَوْصُولِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اتِّبَاعَ أَحْسَنِ الْقَوْلِ سَبَبٌ فِي حُصُولِ هِدَايَةِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ.
kendisiyle nitelenenin başkasına üstünlüğündeki fazilet farkı için kullanılmamış olup, vasfın kuvvetini belirtmek içindir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda da böyledir: { قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “[Yusuf] dedi ki: 'Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir'” [Yûsuf: 33]. Allah onları, doğru ile eğriyi, hikmet ile kuruntuları birbirinden ayıran seçkin birer tenkit ehli; hakiki delilleri inceleyen, sofistik safsata delillerini ise eleştiren kimseler olmaları hasebiyle övmüştür. İsm-i mevsûlde ise sözün en güzeline uymanın, Allah'ın onları hidayete erdirmesinin bir sebebi olduğuna dair bir işaret bulunmaktadır.
وَجُمْلَةُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ مُسْتَأْنِفَةٌ لِاسْتِرْعَاءِ الذِّهْنِ لِتَلَقِّي هَذَا الْخَبَرَ. وَأُكِّدَ هَذَا الِاسْتِرْعَاءُ بِجَعْلِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ اسْمَ إِشَارَةٍ لِيَتَمَيَّزَ الْمُشَارُ إِلَيْهِمْ. أَكْمَلَ تَمَيُّزَهُ مَعَ التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا أَحْرِيَاءَ بِهَذِهِ الْعِنَايَةِ الرَّبَّانِيَّةِ لِأَجْلِ مَا اتَّصَفُوا بِهِ مِنَ الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَهِيَ صِفَاتُ اجْتِنَابِهِمْ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ مَعَ الْإِنَابَةِ إِلَى اللَّهِ وَاسْتِمَاعِهِمْ كَلَامِ اللَّهِ وَاتِّبَاعِهِمْ إِيَّاهُ نَابِذِينَ مَا يُلْقِي بِهِ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَقْوَالِ التَّضْلِيلِ.
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ } “İşte onlar Allah'ın kendilerini hidayete erdirdiği kimselerdir” cümlesi, bu haberi almaya zihnin dikkatini çekmek için getirilmiş bir müste'nefe (başlangıç) cümlesidir. Bu dikkat çekme, işaret edilenlerin tam anlamıyla temeyyüz etmesi için müsnedün ileyhin işaret ismi yapılmasıyla pekiştirilmiştir; bununla birlikte, işaret isminden önce zikredilen vasıflarla -yani Allah'a yönelmekle birlikte putlara tapınmaktan kaçınmaları, Allah'ın kelamını dinleyip müşriklerin öne sürdüğü saptırıcı sözleri bir kenara atarak ona uymaları vasıflarıyla- nitelenmiş olmalarından ötürü bu ilahî inayete layık olduklarına da dikkat çekilmiştir.
وَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ عَقِبَ ذِكْرِ أَوْصَافٍ أَوْ أَخْبَارٍ طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ فِي الِاهْتِمَامِ بِالْحُكْمِ وَالْمَحْكُومِ عَلَيْهِ فَتَارَةً يُشَارُ إِلَى الْمَحْكُومِ عَلَيْهِ كَمَا هُنَا وَتَارَةً يُشَارُ إِلَى الْخَبَرِ كَمَا فِي قَوْلِهِ:
Vasıfların veya haberlerin zikredilmesinin hemen ardından işaret ismi getirilmesi, hükme ve hakkında hüküm verilen şeye önem vermede kullanılan bir Arap üslubudur; bu üslupta bazen burada olduğu gibi hakkında hüküm verilene işaret edilir, bazen de şu buyrukta olduğu gibi habere işaret edilir:
هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ فِي سُورَةِ [ص: ٥٥] .
Sâd Suresi'ndeki { هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ } “İşte bu böyledir. Şüphesiz azgınlar için pek kötü bir dönüş yeri vardır” [Sâd: 55] [ayeti gibi].
وَقَدْ أَفَادَ تَعْرِيفُ الْجُزْأَيْنِ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ قَصْرَ الْهِدَايَةِ عَلَيْهِمْ وَهُوَ قَصْرُ صِفَةٍ عَلَى مَوْصُوفٍ وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ قَصْرَ تَعْيِينٍ، أَيْ دُونِ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ.
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ } buyruğundaki iki cüz'ün de marife olması, hidayetin onlara hasredilmesini ifade etmiştir ki bu, sıfatın mevsûfa kasrıdır; izâfî bir kasr ve ta'yin kasrıdır. Yani kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratan hüsrandakilere değil, sadece onlara mahsustur.
وَمَعْنَى هَداهُمُ اللَّهُ أَنَّهُمْ نَالُوا هَذِهِ الْفَضِيلَةَ بِأَنْ خَلَقَ اللَّهُ نُفُوسَهُمْ قَابِلَةً لِلْهُدَى الَّذِي يُخَاطِبُهُمْ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ فَتَهَيَّأَتْ نُفُوسُهُمْ لِذَلِكَ وَأَقْبَلُوا عَلَى سَمَاعِ الْهُدَى بِشَرَاشِرِهِمْ وَسَعَوْا إِلَى مَا يُبَلِّغُهُمْ إِلَى رِضَاهُ وَطَلَبُوا النَّجَاةَ مِنْ غَضَبِهِ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهَدْيِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ أَنَّهُ وَجَّهَ
{ هَدَاهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın kendilerini hidayete erdirdiği kimselerdir” ifadesinin anlamı şudur: Onlar bu fazilete, Allah'ın onların nefislerini Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerine tebliğ ettiği hidayeti kabule elverişli yaratmasıyla nail olmuşlardır; böylece nefisleri buna hazırlanmış, bütün varlıklarıyla hidayeti dinlemeye yönelmiş, kendilerini O'nun rızasına ulaştıracak şeylere koşmuş ve O'nun gazabından kurtuluşu aramışlardır. Allah'ın onlara hidayet etmesinden kastedilen, yalnızca onlara
إِلَيْهِمْ أَوَامِرَ إِرْشَادِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ حَاصِلُ لِلَّذِينَ خُوطِبُوا بِالْقُرْآنِ فَأَعْرَضُوا عَنْهُ وَلَمْ يَتَطَلَّبُوا الْبَحْثَ عَمَّا يُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى فَأَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ.
irşad emirlerini yöneltmiş olması değildir; zira bu durum, Kur'an ile muhatap olup da ondan yüz çeviren, Yüce Allah'ı razı edecek şeyi araştırmaya yönelmeyip küfürde ısrar eden kimseler için de gerçekleşmiştir.
وَأَشَارَتْ جُمْلَةُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ إِلَى معنى تهيئهم لِلِاهْتِدَاءِ بِمَا فَطَرَهُمُ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ عُقُولٍ كَامِلَةٍ، وَأَصْلُ الْخِلْقَةِ مَيَّالَةٌ لِفَهْمِ الْحَقَائِقِ غَيْرُ مُكْتَرِثَةٍ بِالْمَأْلُوفِ وَلَا مُرَاعَاةِ الْبَاطِلِ، عَلَى تَفَاوُتِ تِلْكَ الْعُقُولِ فِي مَدَى سُرْعَةِ الْبُلُوغِ لِلِاهْتِدَاءِ، فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ عِنْدَ أول دُعَاء النبيء ﷺ مِثْلُ خَدِيجَةَ وَأَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بُعَيْدَ ذَلِكَ أَوْ بَعْدَهُ، فَأُشِيرُ إِلَى رُسُوخِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ فِي عُقُولِهِمْ بِذِكْرِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ مَعَ كَلِمَةِ أُولُوا الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْمَوْصُوفَ بِهَا مُمْسِكٌ بِمَا أضيفت إِلَيْهِ كملة أُولُوا، وَبِمَا دَلَّ عَلَيْهِ تَعْرِيفُ الْأَلْبابِ مِنْ مَعْنَى الْكَمَالِ، فَلَيْسَ التَّعْرِيفُ فِيهِ تَعْرِيفَ الْجِنْسِ لِأَنَّ جِنْسَ الْأَلْبَابِ ثَابَتٌ لِجَمِيعِ الْعُقَلَاءِ. وَأَشَارَ إِعَادَةُ اسْمِ الْإِشَارَةِ إِلَى تَمَيُّزِهِمْ بِهَذِهِ الْخَصْلَةِ مِنْ بَيْنِ نُظَرَائِهِمْ وَأَهْلِ عَصْرِهِمْ.
{ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ } “İşte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir” cümlesi ise, Allah'ın fıtratlarına yerleştirdiği kâmil akıllar sayesinde hidayete hazır oluşlarının manasına işaret etmiştir. Bu yaratılışın aslı, alışılagelmiş şeylere aldırmadan ve batılı gözetmeksizin hakikatleri anlamaya meyillidir; her ne kadar bu akıllar hidayete ulaşma sürati bakımından farklılık gösterse de: Kimileri Hatice, Ebû Bekir es-Sıddîk ve Ali b. Ebî Tâlib gibi Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilk davetinde iman etmiş, kimileri ise bundan az sonra veya bir süre sonra iman etmiştir. Bu hallerin onların akıllarında kökleşmiş olduğuna, { أُولُوا } kelimesinin tamlananına sımsıkı bağlı olduğunu gösteren { أُولُوا } kelimesiyle birlikte fasl zamiri zikredilerek ve { الْأَلْبَابِ } kelimesindeki marifeliğin (ta'rif) ifade ettiği kemâl manasıyla işaret edilmiştir. Dolayısıyla buradaki ta'rif cins ta'rifi değildir; zira akıl cinsi bütün akıl sahiplerinde mevcuttur. İşaret isminin tekrar edilmesi ise, onların kendi benzerleri ve çağdaşları arasından bu hasletle temeyyüz ettiklerine işaret etmiştir.
وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ حُصُولَ الْهِدَايَةِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ فَاعِلٍ وَقَابِلٍ، فَأُشِيرَ إِلَى الْفَاعِلِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: هَداهُمُ اللَّهُ، وَإِلَى الْقَابِل بِقَوْلِهِ: هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ. وَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنَ الْقَصْرِ مَا فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ.
Bunda, hidayetin gerçekleşmesi için mutlaka bir fail (yapan) ve bir kabil (kabul eden) bulunması gerektiğine de bir dikkat çekme vardır: Nitekim faile Yüce Allah'ın { هَدَاهُمُ اللَّهُ } buyruğuyla, kabule ise { هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ } buyruğuyla işaret edilmiştir. Bu cümlede de { أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ } buyruğundaki gibi bir kasr bulunmaktadır.
وَقَدْ دَلَّ ثَنَاءُ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ الْكُمَّلِ بِأَنَّهُمْ أَحْرَزُوا صِفَةَ اتِّبَاعِ أَحْسَنِ الْقَوْلِ الَّذِي يَسْمَعُونَهُ، عَلَى شَرَفِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ لِلتَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَلِلتَّفْرِقَةِ بَيْنَ الصَّوَابِ وَالْخَطَأِ وَلِغَلْقِ الْمَجَالِ فِي وَجْهِ الشُّبْهَةِ وَنَفْيِ تَلَبُّسِ السَّفْسَطَةِ. وَهَذَا مِنْهُ مَا هُوَ وَاجِبٌ عَلَى الْأَعْيَانِ وَهُوَ مَا يُكْتَسَبُ بِهِ الِاعْتِقَادُ الصَّحِيحُ عَلَى قَدْرِ قَرِيحَةِ النَّاظِرِ، وَمِنْهُ وَاجِبٌ عَلَى الْكِفَايَةِ وَهُوَ فَضِيلَةٌ وَكَمَالٌ فِي الْأَعْيَانِ وَهُوَ النَّظَرُ وَالِاسْتِدْلَالُ فِي شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ وَإِدْرَاكُ دَلَائِلِ ذَلِكَ وَالْفِقْهُ فِي ذَلِكَ وَالْفَهْمُ فِيهِ وَالتَّهَمُّمُ بِرِعَايَةِ مَقَاصِدِهِ فِي شَرَائِعِ الْعِبَادَاتِ وَالْمُعَامَلَاتِ، وَآدَابِ الْمُعَاشَرَةِ لِإِقَامَةِ نِظَامِ الْجَامِعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ عَلَى أَصْدَقِ وَجْهٍ وَأَكْمَلِهِ، وَإِلْجَامُ الْخَائِضِينَ فِي ذَلِكَ بِعَمَايَةٍ وَغُرُورٍ، وَإِلْقَامُ الْمُتَنَطِّعِينَ وَالْمُلْحِدِينَ.
Allah'ın kâmil mümin kullarını, işittikleri sözün en güzeline uyma niteliğini elde etmiş olmalarıyla övmesi; hak ile batılı, doğru ile yanlışı birbirinden ayırmak, şüphenin önünü tıkamak ve safsatanın karışmasını engellemek için akıl yürütme (nazar) ve delil getirmenin (istidlâl) şerefine delalet etmiştir. Bunun bir kısmı ferdî olarak farzdır (farz-ı ayn) ki o da düşünen kimsenin kabiliyeti ölçüsünde doğru inancın kendisiyle kazanıldığı miktardır. Bir kısmı ise farz-ı kifâyedir ki fertler için bir fazilet ve kemâldir: O da İslam'ın şeriatlarında akıl yürütüp delil getirmek, bunların delillerini idrak etmek, bu hususta derin kavrayış ve anlayış sahibi olmak, İslam toplumunun nizamını en doğru ve en kâmil şekilde kurmak için ibadetler, muameleler ve muaşeret adabındaki şer'î gayeleri gözetmeye ehemmiyet vermek, bu konularda körü körüne ve gururla lafa dalanların ağzını tıkamak ve haddi aşan müfritler ile mülhidleri susturmaktır.
وَمِمَّا يَتْبَعُ ذَلِكَ انْتِفَاءُ أَحْسَنِ الْأَدِلَّةِ وَأَبْلَغِ الْأَقْوَالِ الْمُوَصِّلَةِ إِلَى هَذَا الْمَقْصُودِ بِدُونِ اخْتِلَالِ وَلَا اعْتِلَالِ بِتَهْذِيبِ الْعُلُومِ وَمُؤَلَّفَاتِهَا، فَقَدْ قِيلَ: خُذُوا مِنْ كُلِّ عِلْمٍ أَحْسَنَهُ أَخْذًا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى هُنَا: الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ.
Buna bağlı olarak, ilimleri ve eserleri arındırıp düzenlemek suretiyle hiçbir bozukluk ve kusur olmaksızın bu maksada ulaştıran en güzel delilleri ve en veciz sözleri seçip almak da buna dahildir. Nitekim Yüce Allah'ın buradaki { الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “Onlar ki sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar” buyruğundan hareketle: «Her ilmin en güzelini alınız» denilmiştir.
وَعَنِ ابْنِ زَيْدٍ نَزَلَتْ فِي زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ وَأَبِي ذَرِّ الْغِفَارِيِّ وَسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا فِي جَاهِلِيَّتِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَحْسَنَ مَا بَلَغَهُمْ مِنَ الْقَوْلِ.
İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre bu ayet, cahiliye dönemlerinde putlara tapmaktan kaçınan ve kendilerine ulaşan sözün en güzeline uyan Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Ebû Zer el-Gıfârî ve Selmân-ı Fârisî hakkında inmiştir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَزَلَ قَوْله: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ الْآيَةَ فِي عُثْمَان وَعبد الرحمان بْنِ عَوْفٍ وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَسَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، وَسَعْدِ بْنِ أبي وَقاص جاؤوا إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ حِينَ أَسْلَمَ فَسَأَلُوهُ فَأَخْبَرَهُمْ بإيمانه فآمنوا.
İbn Abbas'tan nakledildiğine göre ise { فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ } “O halde sözü dinleyen kullarımı müjdele!” ayeti; Osman, Abdurrahman b. Avf, Talha, Zübeyr, Saîd b. Zeyd ve Sa'd b. Ebî Vakkas hakkında inmiştir. Bunlar Ebû Bekir es-Sıddîk müslüman olduğunda yanına gelip ona sormuşlar, o da iman ettiğini haber verince onlar da iman etmişlerdir.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ١٩]
[Zümer Suresi (39), Ayet 19]
أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ (١٩)
{ أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } “Hakkında azap sözü kesinleşmiş kimseyi [sen mi kurtaracaksın]? Ateşte olanı sen mi kurtaracaksın?” (19)
لَمَّا أَفَادَ الْحُصْرُ فِي قَوْلِهِ: لَهُمُ الْبُشْرى [الزمر: ١٧] وَالْحَصْرَانِ اللَّذَانِ فِي قَوْلِهِ:
{ لَهُمُ الْبُشْرَى } “Müjde onlaradır” [Zümer: 17] buyruğundaki hasr ile
أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ [الزمر: ١٨] أَنَّ مَنْ سِوَاهُمْ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ لَا بُشْرَى لَهُمْ وَلَمْ يَهْدِهِمُ اللَّهُ وَلَا أَلْبَابَ لَهُمْ لِعَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِعُقُولِهِمْ، وَكَانَ حَاصِلُ ذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ مَحْرُومُونَ مِنْ حُسْنِ الْعَاقِبَةِ بِالنَّعِيمِ الْخَالدِ لِحِرْمَانِهِمْ مِنَ الطَّاعَةِ الَّتِي هِيَ سَبَبُهُ فُرِّعَ عَلَى ذَلِكَ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ مُفِيدٌ التَّنْبِيهَ عَلَى انْتِفَاءِ الطَّمَاعِيَةِ فِي هِدَايَةِ الْفَرِيقِ الَّذِي حَقَّتْ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ، وَهُمُ الَّذِينَ قُصِدَ إِقْصَاؤُهُمْ عَنِ الْبُشْرَى، وَالْهِدَايَةِ وَالِانْتِفَاعِ بِعُقُولِهِمْ، بِالْقَصْرِ الْمَصُوغَةِ عَلَيْهِ صِيَغُ الْقَصْرِ الثَّلَاثِ الْمُتَقَدِّمَةِ كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ.
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ } “İşte onlar, Allah'ın kendilerini hidayete erdirdiği kimselerdir ve işte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir” [Zümer: 18] buyruğundaki iki hasr; onların dışındakiler olan müşrikler için hiçbir müjdenin bulunmadığını, Allah'ın onları hidayete erdirmediğini ve akıllarından yararlanmadıkları için onların gerçek anlamda akıl sahibi olmadıklarını ifade edince ve bunun neticesi de müşriklerin, sebebini teşkil eden itaatten mahrum olmaları yüzünden ebedi nimetle olan güzel akıbetten de mahrum kalmaları olunca; buna dayalı olarak (tefri'en), hakkında azap sözü kesinleşmiş olan grubun hidayete ermesinden ümit kesildiğini bildiren bir inkârî istifham getirilmiştir. Bunlar, işaret ettiğimiz üzere daha önce geçen üç kasr kalıbıyla oluşturulan kasr ile müjdeden, hidayetten ve akıllarından istifade etmekten uzaklaştırılması kastedilen kimselerdir.
وَقَدْ جَاءَ نَظْمُ الْكَلَامِ عَلَى طَرِيقَةٍ مُبْتَكَرَةٍ فِي الْخَبَرِ الْمُهْتَمِّ بِهِ بِأَنْ يُؤَكِّدَ مَضْمُونَهُ الثَّابِتَ لِلْخَبَرِ عَنْهُ، بِإِثْبَاتِ نَقِيضِ أَوْ ضِدِّ ذَلِكَ الْمَضْمُونِ لِضِدِّ الْمُخْبَرَ عَنْهُ لِيَتَقَرَّرَ مَضْمُونُ الْخَبَرِ مَرَّتَيْنِ مَرَّةً بِأَصْلِهِ وَمَرَّةً بِنَقِيضِهِ أَوْ ضِدِّهُ، لِضِدِّ الْمُخْبَرِ عَنْهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ [ص: ٥٥] عَقِبَ قَوْلِهِ: هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ [ص: ٤٩] . وَيَكْثُرُ أَنْ يَقَعَ ذَلِكَ بَعْدَ الْإِتْيَان باسم إِشَارَة لِلْخَبَرِ الْمُتَقَدِّمِ كَمَا فِي الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ أَوْ لِلْمُخْبَرِ عَنْهُ كَمَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ فِي قَوْلِهِ آنِفًا: أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ [الزمر: ١٨] فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ أُشِيرَ إِلَى الْمَوْصُوفِينَ مَرَّتَيْنِ فُرِّعَ عَلَيْهِ بَعْدَهُ إِثْبَاتُ ضِدِّ حُكْمِهِمْ لِمَنْ هُمْ مُتَّصِفُونَ بِضِدِّ حَالِهِمْ.
Sözün dizilişi, önem verilen bir haberde özgün bir üslupla gelmiştir: Şöyle ki, haberin içeriğinin iki defa pekişmesi için -bir defa aslıyla, bir defa da hakkında haber verilenin zıddına veya çelişiğine onun zıddı yahut çelişiği ispat edilerek- hakkında haber verilene sabit olan muhteva teyit edilir. Nitekim Yüce Allah'ın: { هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ } “Bu bir hatırlatmadır. Şüphesiz muttakiler için elbette güzel bir dönüş yeri vardır” [Sâd: 49] buyruğunun ardından gelen { هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ } “İşte bu böyledir. Şüphesiz azgınlar için pek kötü bir dönüş yeri vardır” [Sâd: 55] buyruğu böyledir. Bu durum çoğunlukla, zikredilen ayette olduğu gibi geçmiş habere işaret eden bir işaret isminin getirilmesinden sonra veya bu surede az önce geçen { أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ } [Zümer: 18] buyruğunda olduğu gibi hakkında haber verilene işaret edilmesinden sonra vuku bulur. Nitekim nitelenen kimselere iki kez işaret edildikten sonra, onların durumlarının zıddıyla nitelenen kimseler için hükümlerinin zıddının ispatı buna tefri' edilmiştir.
وَبِهَذَا يَظْهَرُ حُسْنُ مَوْقِعِ الْفَاءِ لِتَفْرِيعِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى جُمْلَةِ
Böylece bu cümlenin,
أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ [الزمر: ١٨] لِأَنَّ التَّفْرِيعَ يَقْتَضِي اتِّصَالًا وَارْتِبَاطًا بَيْنَ الْمُفَرَّعِ وَالْمُفَرَّعِ عَلَيْهِ وَذَلِكَ، كَالتَّفْرِيعِ فِي قَوْلِ لَبِيَدٍ:
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ } [Zümer: 18] cümlesine tefri' edilmesindeki fâ harfinin ne kadar güzel bir konumda yer aldığı ortaya çıkmaktadır. Zira tefri', dallandırılan (müferra') ile dallanılan asıl (müferra'un aleyh) arasında bir irtibat ve bitişiklik gerektirir. Bu da Lebîd'in şu beytindeki tefri' gibidir:
أَفَتِلْكَ أَمْ وَحْشِيَّةٌ مَسْبُوعَةٌ ... خُذِلَتْ وَهَادِيَةُ الصِّوَارِ قِوَامُهَا
«Yoksa o mu, yoksa yırtıcılar tarafından kovalanıp / Yalnız bırakılmış, sürünün öncüsü duruşlu vahşi bir sığır mı?»
إِذْ فَرَّعَ تَشْبِيهًا عَلَى تَشْبِيهٍ لِاخْتِلَافِ الْمُشَبَّهِ بِهِمَا.
Zira o, benzetilenlerin farklılığından ötürü bir teşbihi diğer bir teşbihe tefri' etmiştir.
وَكَلِمَةُ الْعَذابِ كَلَامُ وَعِيدِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ بِالْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ. وَمَعْنَى حَقَّ تَحَقَّقَتْ فِي الْوَاقِعِ، أَيْ كَانَتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ الْمُتَوَعَّدِ بِهَا حَقًّا غَيْرَ كَذِبٍ، فَمَعْنَى حَقَّ هُنَا تَحَقُّقُ، وَحَقُّ كَلِمَةِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ ضِدُّ هَدْيِ اللَّهِ الْآخَرِينَ، وَكَوْنِهِمْ فِي النَّارِ ضِدُّ كَوْنِ
{ كَلِمَةُ الْعَذَابِ } ifadesi, Allah'ın ahirette onları azapla tehdit ettiği kelamıdır. { حَقَّ } fiilinin manası ise vakıada gerçekleşti, yani tehdit olunan azap sözü bir yalan değil hakikat oldu demektir. Dolayısıyla buradaki { حَقَّ } kelimesinin anlamı gerçekleşmedir. Azap kelimesinin onlar üzerine hak olması, diğerlerinin Allah tarafından hidayete erdirilmesinin zıddıdır; onların ateşte olmaları da diğerlerinin
الْآخَرِينَ لَهُمُ الْبُشْرَى، وَتَرْتِيبُ الْمُتَضَادَّيْنِ جَرَى عَلَى طَرِيقَةِ شِبْهِ اللَّفِّ وَالنَّشْرِ الْمَعْكُوسِ، نَظِيرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ [الْبَقَرَة: ٦، ٧] بَعْدَ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [الْبَقَرَة: ٤، ٥] ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ ضِدٌّ لِقَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَقَوْلُهُ: وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ ضِدُّ قَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.
müjdeye nail olmalarının zıddıdır. Zıtların sıralanışı ise aksine leff ü neşr benzeri bir üslupla cereyan etmiştir; bu da Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ } ayetinden { أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } [Bakara: 4-5] ayetine kadarki kısmın ardından gelen { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ } ayetinden { وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ } [Bakara: 6-7] ayetine kadarki buyruğuna benzer. Zira O'nun { خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ } buyruğu { أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ } buyruğunun zıddıdır; { وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ } buyruğu da { أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } buyruğunun zıddıdır.
وَ (مَنْ) مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا أَبُو لَهَبٍ وَوَلَدُهُ وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنِ الْإِيمَانِ مِنْ عَشِيرَةِ النَّبِيءِ ﷺ، فَيَكُونُ (مَنْ) مُبْتَدَأٌ حُذِفَ خَبَرُهُ. وَالتَّقْدِيرُ: تُنْقِذُهُ مِنَ النَّارِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ مَا بَعْدَهُ وَتَكُونُ جُمْلَةُ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ تَذْيِيلًا، أَيْ أَنْتَ لَا تُنْقِذُ الَّذِينَ فِي النَّارِ. وَالْهَمْزَةُ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ، وَالْهَمْزَةُ الثَّانِيَةُ كَذَلِكَ. وَإِحْدَاهُمَا تَأْكِيدٌ لِلْأُخْرَى الَّتِي قَبْلَهَا لِلِاهْتِمَامِ بِشَأْنِ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ عَلَى نَحْوِ تَكْرِيرِ (أَنْ) فِي قَوْلِ قُسِّ بْنِ سَاعِدَةَ:
Yüce Allah'ın { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ } buyruğundaki { مَنْ } edatının, İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre Ebû Leheb, onun çocuğu ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) aşiretinden imandan geri kalan kimseler olduğu belirtilmiştir. Buna göre { مَنْ } haberi hazfedilmiş bir mübtedadır. Takdiri ise sonrasının da delalet ettiği üzere: «Onu ateşten kurtarabilir misin?» şeklindedir. { أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } cümlesi ise tezyîl (pekiştirme) olur; yani «Sen ateşte olanları kurtaramazsın» demektir. Buradaki hemze inkârî istifham içindir, ikinci hemze de aynı şekildedir. Bu inkârî istifhamın önemine binaen biri kendisinden önceki diğerini tekit etmektedir; nitekim Kuss b. Sâide'nin şu sözünde { أَنَّ } edatının tekrarlanması da böyledir:
لَقَدْ عَلِمَ الْحَيُّ اليمانون أنني ... إِذْ قُلْتُ: أَمَّا بَعْدُ، أَنِّي خَطِيبُهَا
«Yemen kabilesi kesinlikle bildi ki ben, / 'Ammâ ba'd' dediğim vakit, onun hatibiyim.»
وَالَّذِي دَرَجَ عَلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَتَبِعَهُ شَارِحُوهُ أَنَّ (مَنْ) فِي قَوْلِهِ: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ شَرْطِيَّةٌ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ: أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ
Keşşâf sahibinin benimsediği ve şarihlerinin de ona uyduğu görüşe göre, { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ } buyruğundaki { مَنْ } şart edatıdır; bu da { أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } buyruğundaki fâ harfinin,
يَحْسُنُ أَنْ تَكُونَ لِمَعْنَى غَيْرِ مَعْنَى التَّفْرِيعِ الْمُسْتَفَادِ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا وَإِلَّا كَانَتْ مُؤَكِّدَةً لِلْأُولَى وَذَلِكَ يُنْقِصُ مَعْنًى مِنَ الْآيَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مِنَ) الْأُولَى مَوْصُولَةً مُبْتَدَأً وَخَبَرُهُ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ، وَتَكُونُ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ مُؤَكِّدَةً لِلْفَاءِ الْأُولَى فِي قَوْلِهِ: أَفَمَنْ حَقَّ إِلَخْ فَتَكُونُ الْهَمْزَةُ وَالْفَاءُ مَعًا مُؤَكِّدَتَيْنِ لِلْهَمْزَةِ الْأُولَى وَالْفَاءُ الَّتِي مَعَهَا لِاتِّصَالِهِمَا، وَلِأَنَّ جُمْلَةَ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ صَادِقَةٌ عَلَى مَا صَدَقَتْ عَلَيْهِ جُمْلَةُ أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ، وَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ الْإِنْكَارِيُّ جَارِيًا عَلَى غَالِبِ اسْتِعْمَالِهِ مِنْ تَوَجُّهِهِ إِلَى كَلَامٍ لَا شَرْطَ فِيهِ. وَأَصْلُ الْكَلَامِ عَلَى اعْتِبَارِ (مَنْ) شَرْطِيَّةً: أَمَّنْ تَحَقُقْ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَأَنْتَ لَا تُنْقِذُهُ مِنْهُ فَتَكُونُ هَمْزَةُ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ وَتَكُونُ هَمْزَةُ أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ افْتُتِحَ بِهَا الْكَلَامُ الْمُتَضَمِّنُ الْإِنْكَارَ لِلتَّنْبِيهِ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ يَتَضَمَّنُ إِنْكَارًا، كَمَا أَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي يَشْتَمِلُ عَلَى نَفْيٍ قَدْ يَفْتَتِحُونَهُ بِحَرْفِ نَفْيٍ قَبْلَ أَنْ يَنْطِقُوا بِالنَّفْيِ كَمَا فِي قَوْلِ مُسْلِمِ بْنِ مَعْبَدٍ الْوَالِبِيِّ مِنْ بَنِي أَسَدٍ:
kendisinden öncekinden anlaşılan tefri' manasından başka bir mana ifade etmesinin daha uygun olacağı esasına dayanır; aksi takdirde birinciyi tekit etmiş olur ki bu da ayetten bir manayı eksiltir. Birinci { مَنْ } edatının mübteda olan bir mevsûl, haberinin de { أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } olması caizdir. { أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } buyruğundaki fâ harfi de { أَفَمَنْ حَقَّ } vb. buyruğundaki birinci fâ harfini tekit eder; dolayısıyla birbirine bağlılıklarından ve { أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ } cümlesi { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ } cümlesinin işaret ettiği anlama mutabık olduğundan hemze ile fâ birlikte birinci hemze ile beraberindeki fâyı tekit etmiş olurlar. Böylece inkârî istifham, şart içermeyen bir söze yönelmesi şeklindeki galip kullanımına uygun cereyan etmiş olur. { مَنْ } edatının şart kabul edilmesine göre sözün aslı şudur: «Gelecekte üzerine azap sözü kesinleşen kimseyi sen ondan kurtaramazsın». Buna göre { أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } kısmındaki hemze inkârî istifham içindir; { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ } kısmındaki hemze ise, sözün bir inkâr içerdiğine daha işin başında dikkat çekmek üzere inkârı kapsayan kelama onunla başlanmıştır. Nitekim olumsuzluk içeren bir söze de bazen henüz olumsuzluğu telaffuz etmeden önce olumsuzluk harfiyle başlarlar; Esed oğullarından Müslim b. Ma'bed el-Vâlibî'nin şu sözünde olduğu gibi:
فَلَا وَاللَّهِ لَا يُلْفَى لِمَا بِي ... وَلَا لِمَا بِهِمُ أَبَدًا دَوَاءُ
«Hayır, Allah'a yemin olsun ki, ne bendeki derde / Ne de onlardaki derde asla bir çare bulunmaz.»
وَيُفِيدُ ذِكْرُهَا تَوْكِيدُ مُفَادِ هَمْزَةِ الْإِنْكَارِ إِفَادَةَ تَبَعِيَّةٍ.
Onun zikredilmesi, inkâr hemzesinin ifade ettiği manayı dolaylı bir ifade olarak pekiştirmeyi sağlar.
وَأَصْلُ الْكَلَامِ عَلَى اعْتِبَارِ (مَنِ) الْأُولَى مَوْصُولَةَ: الَّذِينَ تَحِقُّ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ أَنْتَ لَا تُنْقِذُهُمْ مِنَ النَّارِ، فَتَكُونُ الْهَمْزَةُ فِي قَوْلِهِ: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ وَتَكُونُ هَمْزَةُ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ تَأْكِيدًا لِلْهَمْزَةِ الْأُولَى.
Birinci { مَنْ } edatının ism-i mevsûl kabul edilmesine göre sözün aslı şöyledir: «Üzerlerine azap kelimesi hak olanları sen ateşten kurtaramazsın». Buna göre { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ } buyruğundaki hemze inkârî istifham içindir; { أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } buyruğundaki hemze ise birinci hemzeyi tekit etmek içindir.
ومَنْ مِنْ قَوْلِهِ: مَنْ فِي النَّارِ مَوْصُولَةٌ. ومَنْ فِي النَّارِ هُمْ مَنْ حَقَّ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ لِأَنَّ كَلِمَةَ الْعَذَابِ هِيَ أَنْ يَكُونُوا مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَوَقَعَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ، وَالْأَصْلُ: «أَفَأَنْتَ تُنْقِذُهُ مِنَ النَّارِ» .
{ مَنْ فِي النَّارِ } buyruğundaki { مَنْ } mevsûledir. Ateşte olanlar da üzerlerine azap sözü hak olan kimselerdir; zira azap sözü onların cehennemlik olmaları demektir. Dolayısıyla zamir makamında açık isim getirilmiştir (izhâr fi makâmi'l-idmâr); sözün aslı ise «Sen onu ateşten mi kurtaracaksın?» şeklindedir.
وَفَائِدَةُ هَذَا الْإِظْهَارِ تَهْوِيلُ حَالَتِهِمْ لِمَا فِي الصِّلَةِ مِنْ حَرْفِ الظَّرْفِيَّةِ الْمُصَوِّرِ لِحَالَةِ إِحَاطَةِ النَّارِ بِهِمْ، أَيْ أَفَأَنْتَ تُرِيدُ إِنْقَاذَهُمْ مِنَ الْوُقُوعِ فِي النَّارِ وَهُمُ الْآنَ فِي النَّارِ لِأَنَّهُ مُحَقَّقُ مَصِيرُهُمْ إِلَى النَّارِ، فَشُبِّهَ تَحَقُّقُ الْوُقُوعِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِتَحَقُّقِهِ فِي الْحَالِ. وَقَدْ صُرِّحَ بِمِثْلِ هَذَا الْخَبَرِ الْمَحْذُوفِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ فِي سُورَةِ فُصِّلَتْ [٤٠] وَقَوْلُهُ: أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ أَهْدى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ فِي سُورَةِ الْمُلْكِ [٢٢] .
Açık ismin getirilmesinin (izhâr) faydası, sıla cümlesindeki zarfiyet harfinin ateşin onları kuşatmış halini tasvir etmesi sebebiyle durumlarının dehşetini vurgulamaktır; yani: «Onların ateşe gidişi kesinleşmiş olduğu için şu anda ateşteymiş gibi oldukları halde sen onları ateşe düşmekten kurtarmak mı istiyorsun?» demektir. Böylece gelecekte vuku bulmanın kesinliği, halihazırda vuku bulmanın kesinliğine benzetilmiştir. Bu hazfedilen haberin benzeri Yüce Allah'ın Fussilet Suresi'ndeki { أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Ateşe atılan kimse mi daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen kimse mi?” [Fussilet: 40] buyruğunda ve Mülk Suresi'ndeki { أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلَى وَجْهِهِ أَهْدَى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Yüzüstü sürünen mi daha doğru yoldadır, yoksa dosdoğru bir yolda dümdüz yürüyen mi?” [Mülk: 22] buyruğunda açıkça ifade edilmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ كِنَايَةً عَنْ عَدَمِ التَّسَاوِي بَيْنَ هَذَا وَبَيْنَ الْمُؤْمِنِ.
İstifham takrîrî olup bu kimse ile müminin eşit olmadığından kinayedir.
وَكَلِمَةُ الْعَذابِ هِيَ كَلَامُ اللَّهِ الْمُقْتَضِي أَنَّ الْكَافِرَ فِي الْعَذَابِ، أَيْ تَقْدِيرُ اللَّهِ ذَلِكَ لِلْكَافِرِ فِي وَعِيدِهِ الْمُتَكَرِّرِ فِي الْقُرْآنِ. وَتَجْرِيدُ فِعْلِ حَقَّ مِنْ تَاءِ التَّأْنِيثِ مَعَ أَنَّ فَاعِلَهُ مُؤَنَّثُ اللَّفْظِ وَهُوَ كَلِمَةُ، لِأَنَّ الْفَاعِلَ اكْتَسَبَ التَّذْكِيرَ مِمَّا أُضِيفَ هُوَ إِلَيْهِ نَظَرًا لِإِمْكَانِ الِاسْتِغْنَاءِ عَنِ الْمُضَافِ بِالْمُضَافِ إِلَيْهِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ. وَفَائِدَةُ إِقْحَامِ كَلِمَةُ
{ كَلِمَةُ الْعَذَابِ } (azap kelimesi), Allah'ın kâfirin azapta olmasını gerektiren kelamıdır; yani Allah'ın Kur'an'daki mükerrer tehdidinde kâfir için bunu takdir etmesidir. Failinin lafzen müennes olan { كَلِمَةُ } kelimesi olmasına rağmen { حَقَّ } fiilinin müenneslik tâ'sından soyutlanması, muzaf yerine muzafun ileyh ile yetinilmesinin mümkün olması nazara alınarak failin muzaf olduğu kelimeden müzekkerlik kazanmış olmasındandır; sanki «üzerine azap hak olan kimse» denilmiş gibidir. { كَلِمَةُ } lafzının araya sokulmasının faydası ise,
الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ أَمْرُ اللَّهِ وَوَعِيدُهُ.
bunun Allah'ın emri ve tehdidi olduğuna işaret etmektir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِي أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مُفِيدٌ لِتَقَوِّي الْحُكْمِ وَهُوَ إِنْكَارُ أَنْ يَكُونَ النَّبِيءُ ﷺ بِتَكْرِيرِ دَعْوَتِهِ يُخَلِّصُهُمْ مِنْ تَحَقُّقِ الْوَعِيدِ أَوْ يَحْصُلُ لَهُمُ الْهِدَايَةُ إِذَا لَمْ يُقَدِّرْهَا اللَّهُ لَهُمْ.
{ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ } buyruğunda müsnedün ileyhin fiilî haberin önüne geçirilmesi, hükmü kuvvetlendirmeyi ifade eder; o da Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davetini tekrarlamakla onları bu tehdidin gerçekleşmesinden kurtarabileceği yahut Allah kendilerine takdir etmediği halde onlara hidayet sağlayabileceği zannını inkâr etmektir.
وَالْخَطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ تَهْوِينًا عَلَيْهِ بَعْضَ حِرْصِهِ عَلَى تَكْرِيرِ دَعْوَتِهِمْ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَحُزْنِهِ عَلَى إِعْرَاضِهِمْ وَضَلَالِهِمْ، وَإِلَّا فَلَمْ يَكُنِ النَّبِيءُ ﷺ بِالَّذِي يَظُنُّ أَنَّهُ يُنْقِذُهُمْ مِنْ وَعِيدِ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ اجْتُلِبَ فِعْلُ الْإِنْقَاذِ هُنَا تَشْبِيهًا لِحَالِ النَّبِيءِ ﷺ فِي حِرْصِهِ عَلَى هَدْيِهِمْ وَبُلُوغِ جُهْدِهِ فِي إِقْنَاعِهِمْ بِتَصْدِيقِ دَعَوْتِهِ، وَحَالِهِمْ فِي انْغِمَاسِهِمْ فِي مُوجِبَاتِ وَعِيدِهِمْ بِحَالِ مَنْ
Hitap Peygamber'edir (sallallâhu aleyhi ve sellem); onları İslam'a daveti tekrarlamadaki aşırı hırsını ve yüz çevirip sapmalarından duyduğu hüznü hafifletmek içindir. Yoksa Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları Allah'ın tehdidinden kurtaracağını zanneden biri değildi. Bu sebeple burada kurtarma (inkâz) fiili getirilmiştir: Bu, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları hidayete erdirme hırsı ve davetini tasdik etmeye ikna hususundaki azami gayreti ile onların kendilerini tehdide müstahak kılan hallere dalmış durumlarını,
يُحَاوِلُ إِنْقَاذَ سَاقِطٍ فِي النَّارِ قَدْ أَحَاطَتِ النَّارُ بِجَوَانِبِهِ اسْتِحْقَاقًا قَضَى بِهِ مَنْ لَا يُرِدْ مُرَادَهُ، فَحَالُهُمْ تُشْبِهُ حَالَ وُقُوعِهِمْ فِي النَّارِ مِنَ الْآنِ لِتَحَقُّقِ وُقُوعِهِ، وَحُذِفَ الْمُرَكَّبُ الدَّالُّ عَلَى الْحَالَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا، وَرُمِزَ إِلَى مَعْنَاهُ بِذِكْرِ شَيْءٍ مِنْ مُلَائِمَاتِ ذَلِكَ الْمُرَكَّبِ الْمَحْذُوفِ وَهُوَ فِعْلُ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ الَّذِي هُوَ مِنْ مُلَائِمَاتِ وُقُوعِهِمْ فِي النَّارِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ بِالْمَكْنِيَّةِ، أَيْ إِجْرَاءَ الِاسْتِعَارَةِ الْمَكْنِيَّةِ فِي الْمُرَكَّبِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ
muradı geri çevrilemeyen Zat'ın hükmettiği bir müstahaklık sebebiyle ateşin her yanını sardığı ateşe düşmüş bir kimseyi kurtarmaya çalışan birinin haline teşbih etmek içindir. Zira onların durumu, gerçekleşmesinin kesinliğinden ötürü şu andan itibaren ateşe düşmüş kimselerin durumuna benzemektedir. Kendisine benzetilen durumu gösteren mürekkep ibare hazfedilmiş ve hazfedilen o mürekkebin uygun unsurlarından (mülâimât) biri -ki o da temsîlî istiâre-i mekniyye yoluyla, yani mürekkepten mekniyye istiâresi yapılarak ateşe düşmelerinin gereklerinden olan { تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } fiilidir- zikredilerek manasına işaret edilmiştir. { تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } buyruğu ise
قَرِينَةَ هَذِهِ الْمَكْنِيَّةِ وَهُوَ فِي ذَاتِهِ اسْتِعَارَةٌ تَحْقِيقِيَّةٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢٧] .
bu mekniyyenin karinesidir; nitekim Yüce Allah'ın { يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ } “Allah'ın ahdini bozarlar” [Bakara: 27] buyruğunda olduğu gibi, bu ifadenin kendisi de hakiki bir istiâredir.
وَهَذَا مِمَّا أَشَارَ إِلَيْهِ «الْكَشَّاف» وَبَينه التفتازانيّ فَيُعَدُّ مِنْ مُبْتَكَرَاتِ دَقَائِقِ أَنْظَارِهِمَا، وَبِهِ يَتِمُّ تَقْسِيمُ الِاسْتِعَارَةِ التَّمْثِيلِيَّةِ إِلَى قِسْمَيْنِ مُصَرِّحَةٍ وَمَكْنِيَّةٍ. وَذَلِكَ كَانَ مَغْفُولًا عَنْهُ فِي عِلْمِ الْبَيَانِ وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ الْإِنْقَاذَ أُطْلِقَ عَلَى الْإِلْحَاحِ فِي الْإِنْذَارِ مِنْ إِطْلَاقِ اسْمِ الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ، وَأَنَّ مَنْ فِي النَّارِ مَنْ هُوَ صَائِرٌ إِلَى النَّارِ، فَلَا مُتَمَسَّكُ لِلْمُعْتَزِلَةِ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِالْآيَةِ عَلَى نَفْيِ الشَّفَاعَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ عَلَى أَنَّنَا لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ الْآيَةَ مَسُوقَةٌ فِي غَرَضِ الشَّفَاعَةِ فَإِنَّمَا نَفَتِ الشَّفَاعَةَ لَأَهْلِ الشِّرْكِ لِأَنَّ مَنْ فِي النَّارِ يَحْتَمِلُ الْعَهْدَ وَهُمُ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا شَفَاعَةَ فِيهِمْ قَالَ تَعَالَى:
Bu husus, «el-Keşşâf»ın işaret ettiği ve Teftâzânî'nin açıkladığı konulardandır; dolayısıyla onların ince ve dakik nazariyelerinin özgün ürünlerinden sayılır. Temsîlî istiârenin musarraha ve mekniyye diye iki kısma ayrılması da bununla tamamlanır. Bu incelik daha önce beyan ilminde gözden kaçırılmıştı. Buradan anlarsın ki: Kurtarma (inkâz) lafzı, uyarılarda ısrarcı olmaya müsebbebin adının sebebe verilmesi kabilinden ıtlak edilmiştir; { مَنْ فِي النَّارِ } (ateşte olan) ifadesi de sonu ateşe varacak olan kimse demektir. Dolayısıyla Mutezile'nin bu ayeti büyük günah sahiplerine Muhammedî şefaatin yokluğuna delil getirmesine imkân yoktur. Kaldı ki ayetin şefaat gayesiyle sevk edildiğini kabul etsek bile, o sadece şirk ehli için şefaati nefyetmiştir; zira { مَنْ فِي النَّارِ } ifadesinin ahde hamledilmesi muhtemeldir ki onlar da bu ayette kendilerinden bahsedilen kimselerdir. Müşriklere şefaat edilmeyeceği hususunda ise hiçbir ihtilaf yoktur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ [المدثر: ٤٨] ، عَلَى أَنَّ الْمَنْفِيَّ هُوَ أَنْ يَكُونَ النَّبِيءُ ﷺ مُنْقِذًا لِمَنْ أَرَادَ اللَّهُ عَدَمَ إِنْقَاذِهِ، فَأَمَّا الشَّفَاعَةُ فَهُوَ سُؤَالُ اللَّهِ أَنْ يُنْقِذَهُ.
{ فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” [Müddessir: 48]. Bununla beraber nefyedilen husus, Allah'ın kurtarmak istemediği kimseyi Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) [bizzat] kurtarıcı olmasıdır; şefaate gelince, o Allah'tan o kimseyi kurtarmasını niyaz etmektir.
وَقَدِ اشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى نُكَتٍ بَدِيعَةٍ مِنَ الْإِعْجَازِ إِذْ أَفَادَتْ أَنَّ هَذَا الْفَرِيقَ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ الَّذِينَ يَكْمُنُ الْكُفْرُ فِي قُلُوبِهِمْ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ اللَّهِ بِتَعْذِيبِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَأَنَّ حَالَهُمُ الْآنَ كَحَالِ مَنْ وَقَعَ فِي النَّارِ فَهُوَ هَالِكٌ لَا مَحَالَةَ، وَحَالَ النَّبِيءِ ﷺ فِي حِرْصِهِ عَلَى هَدْيِهِمْ كَحَالِ مَنْ رَأَى سَاقِطًا فِي النَّارِ فَانْدَفَعَ بِدَافِعِ الشَّفَقَةِ إِلَى مُحَاوَلَةِ إِنْقَاذِهِ وَلَكِنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ ذَلِكَ فَلِذَلِكَ أُنْكِرَتْ شِدَّةُ حِرْصِهِ عَلَى تَخْلِيصِهِمْ فَكَانَ إِيدَاعُ هَذَا الْمَعْنَى فِي جُمْلَتَيْنِ نِهَايَةً فِي الْإِيجَازِ مَعَ قَرْنِهِ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ تَأْكِيدُ الْهَمْزَةِ وَالْفَاءُ فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ مِنَ الْإِطْنَابِ فِي مَقَامِ الصَّرَاحَةِ. ثُمَّ بِمَا أُودِعَ فِي هَاتَيْنِ الْجُمْلَتَيْنِ مِنَ الِاسْتِعَارَةِ التَّمْثِيلِيَّةِ الْعَجِيبَةِ بِطَرِيقِ الْمَكْنِيَّةِ وَمِنَ الِاسْتِعَارَةِ الْمُصَرِّحَةِ فِي قَرِينَةِ الْمَكْنِيَّةِ.
Bu ayet mucizevi birçok bediî nükteyi içermiştir: Şirk ehlinden olup kalplerinde küfür kökleşen bu grubun üzerine Allah'ın azap kelimesinin hak olduğunu ve bu yüzden iman etmeyeceklerini; şu anki hallerinin ateşe düşmüş ve kaçınılmaz olarak helak olacak kimsenin hali gibi olduğunu; Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları hidayete erdirme hırsındaki halinin ise ateşe düşmüş birini görüp de şefkat sevkiyle onu kurtarmaya çalışan fakat buna güç yetiremeyen birinin hali gibi olduğunu, bu sebeple onları kurtarma hususundaki aşırı hırsının yadırgandığını ifade etmiştir. Bu derin mananın iki cümleye sığdırılması son derece veciz bir anlatım (îcâz) olmuş; bununla birlikte açıklık makamında ikinci cümledeki hemze ve fâ'nın tekidinin delalet ettiği itnab (pekiştirmeli anlatım) ile birleştirilmiştir. Ayrıca bu iki cümleye mekniyye yoluyla harika bir temsîlî istiâre ve mekniyyenin karinesinde de musarraha istiâre yerleştirilmiştir.
وَحَاصِلُ نَظْمِ هَذَا التَّرْكِيبِ: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ فَهُوَ فِي النَّارِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُهُ وَتُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ.
Bu terkibin nazmının özeti şudur: Hakkında azap sözü kesinleşmiş ve bu yüzden ateşte olan kimseyi sen mi kurtaracaksın, ateşte olanı sen mi kurtaracaksın?
وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذِهِ الْحَالَةِ الْمُمَثَّلَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيءَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Bu ayette temsil edilen bu hale, Ebû Hureyre'nin Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) işittiği şu hadis işaret etmektedir:
يَقُولُ: «إِنَّمَا مَثَلِي وَمَثَلُ النَّاسِ كَمَثَلِ رَجُلٍ اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ جَعَلَ الْفَرَاشَ
Şöyle buyurmuştur: «Benim ve insanların misali, ateş yakan bir adamın misali gibidir: Ateş etrafını aydınlatınca kelebekler
وَهَذِهِ الدَّوَابُّ الَّتِي تَقَعُ فِي النَّارِ يَقَعْنَ فِيهَا فَجَعَلَ يَنْزِعُهُنَّ وَيَغْلِبْنَهُ فَيَقْتَحِمْنَ فِيهَا، فَأَنَا آخِذٌ بِحُجَزِكُمْ عَنِ النَّارِ وَأَنْتُمْ تقتحمون فِيهَا» .
ve ateşe düşen bu hayvanlar içine düşmeye başlarlar. Adam onları engellemeye çalışır, onlar ise ona baskın gelip ateşe dalarlar. İşte ben ateşe düşmeyesiniz diye kuşaklarınızdan tutuyorum, siz ise ateşe dalıyorsunuz».
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٢٠]
[Zümer Suresi (39), Ayet 20]
لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ (٢٠)
{ لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ } “Fakat Rablerinden korkup sakınanlar için üst üste bina edilmiş, altlarından ırmaklar akan köşkler vardır. Bu, Allah'ın vaadidir. Allah vaadinden asla caymaz.” (20)
أُعِيدَتْ بِشَارَةُ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ تَفْصِيلًا لِلْإِجْمَالِ الْوَاقِعِ مِنْ قَبْلُ. وَافْتُتِحَ الْإِخْبَارُ عَنْهُمْ بِحَرْفِ الِاسْتِدْرَاكِ لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ الْفَارِقِ بَيْنَ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَحَالِ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُضَادَّةِ بَيْنَهُمَا، فَحَرْفُ الِاسْتِدْرَاكِ هُنَا لِمُجَرَّدِ الْإِشْعَارِ بِتَضَادِّ الْحَالَيْنِ لِيَعْلَمَ السَّامِعُ أَنَّهُ سَيَتَلَقَّى حُكَمًا مُخَالِفًا لِمَا سَبَقَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٤٣] ، وَقَوْلِهِ: وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [٤٦] ، فَحَصَلَ فِي قَضِيَّةِ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا عِبَادَةَ الطَّاغُوتِ تَقْرِيرٌ عَلَى تَقْرِير ابتدئ بالإشارتين فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ [الزمر: ١٨] ثُمَّ بِمَا أُعْقِبَ مِنْ تَفْرِيعِ حَالِ أَضْدَادِهِمْ عَلَى ذِكْرِ أَحْوَالِهِمْ ثُمَّ بِالِاسْتِدْرَاكِ الْفَارِقِ بَيْنَ حَالِهِمْ وَحَالِ أَضْدَادِهِمْ.
Daha önce geçen icmali (özeti) tafsil etmek (açıklamak) amacıyla tâğûttan kaçınanların müjdesi tekrar edildi. Müminlerin durumu ile müşriklerin durumu arasındaki farkı ve aralarındaki karşıtlığı daha güçlü pekiştirmek için onlar hakkındaki haber istidrâk harfi [lâkin/fakat] ile başlatıldı. Buradaki istidrâk harfi, salt iki halin zıtlığını hissettirmek içindir; ta ki muhatap, A'râf Suresi'ndeki { وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ } “Fakat dağa bak” [143] ve Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki { وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ } “Fakat Allah onların savaşa çıkmalarını istemedi” [46] ayetlerinde geçtiği gibi, öncekinden farklı bir hükümle karşılaşacağını anlasın. Böylece tâğûta kulluktan kaçınanların durumunda tekit üstüne tekit meydana gelmiştir; bu da Zümer Suresi 18. ayetteki { أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ } “İşte onlar Allah'ın hidayete erdirdiği kimselerdir ve işte onlar akıl sahiplerinin ta kendileridir” kavlindeki iki işaretle başlamış, ardından onların hallerinin zikrinin peşinden zıtlarının halinin getirilmesiyle ve sonra da kendi halleri ile zıtlarının hali arasındaki farkı ortaya koyan istidrâk ile sürdürülmüştür.
وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ: هُمُ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا عِبَادَةَ الطَّاغُوتِ وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ وَاتَّبَعُوا أَحْسَنَ الْقَوْلِ وَاهْتَدَوْا بِهَدْيِ اللَّهِ وَكَانُوا أولي الْأَلْبَاب، فَعُدِلَ عَن الْإِتْيَان بضميرهم هُنَا إِلَى الْمَوْصُولِ لِقَصْدِ مَدْحِهِمْ بِمَدْلُولِ الصِّلَةِ وَلِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الصِّلَةَ سَبَبٌ لِلْحُكْمِ الْمَحْكُومِ بِهِ عَلَى الْمَوْصُولِ وَهُوَ نُوَالُهُمُ الْغُرَفَ. وَعُدِلَ عَنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ إِلَى وَصْفِ الرَّبِّ الْمُضَافِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَّقِينَ لِمَا فِي تِلْكَ الْإِضَافَةِ مِنْ تَشْرِيفِهِمْ بِرِضَى رَبِّهِمْ عَنْهِمْ.
Rablerinden sakınanlardan maksat; tâğûta ibadetten kaçınan, Allah'a yönelen, sözün en güzeline uyan, Allah'ın hidayetiyle doğru yolu bulan ve akıl sahipleri olan kimselerdir. Burada onlar için zamir getirilmesi yerine ism-i mevsûle başvurulması, sılanın delalet ettiği mana ile onları övmek ve sılanın, mevsûl hakkında hükmedilen şeye -yani köşklere kavuşmalarına- bir sebep olduğuna işaret etmek içindir. Lafzatullah yerine, muttakilerin zamirine muzaf olan "Rab" vasfına gidilmesi ise, bu tamlamada Rablerinin kendilerinden razı olmasıyla onları onurlandırma anlamı bulunduğu içindir.
وَاللَّامُ فِي لَهُمْ لِلِاخْتِصَاصِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ، أَيْ أُعِدَّتْ لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ.
{ لَهُمْ } “onlar içindir” ifadesindeki lâm harfi tahsis (aidiyet) içindir. Mana şudur: O [köşkler], cennette onlar içindir; yani cennette onlar için hazırlanmıştır.
وَالْغُرَفُ: جَمْعُ غُرْفَةٍ بِضَمِّ الْغَيْنِ وَسُكُونِ الرَّاءِ، وَهِيَ الْبَيْتُ الْمُرْتَكِزُ عَلَى بَيْتٍ آخَرَ، وَيُقَالُ لَهَا الْعُلِّيَّةُ (بِضَمِّ الْعَيْنِ وَكَسْرِهَا وَبِكَسْرِ اللَّامِ مُشَدَّدَةً وَالتَّحْتِيَّةُ كَذَلِكَ)
Guref (الْغُرَفُ); gayn harfinin ötresi ve râ'nın sükûnu ile gurfe (غُرْفَة) kelimesinin çoğuludur ve başka bir evin/odanın üzerine oturtulmuş ev (oda/köşk) demektir. Ona ulliye (العُلِّيَّةُ) de denir (ayın harfinin ötresi ve kesresiyle, lâm harfinin şeddeli kesresiyle ve yâ harfi de aynı şekilde).
وَتَقَدَّمَتِ الْغُرْفَةُ فِي آخِرَ سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٧٥] .
Gurfe (غُرْفَة) kelimesi Furkân Suresi'nin sonunda [75] geçmişti.
وَمَعْنَى مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ أَنَّهَا مَوْصُوفَةٌ بِاعْتِلَاءِ غَرْفٍ عَلَيْهَا وَكُلُّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِي حَيِّزِ لَامِ الِاخْتِصَاصِ، فَالْغُرَفُ الَّتِي فَوْقَ الْغُرَفِ هِيَ لَهُمْ أَيْضًا لِأَنَّ مَا فَوْقَ الْبِنَاءِ تَابِعٌ لَهُ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالْهَوَاءِ فِي اصْطِلَاحِ الْفُقَهَاءِ. فَالْمَعْنَى: لَهُمْ أَطْبَاقٌ مِنَ الْغُرَفِ، وَذَلِكَ مُقَابِلُ مَا جُعِلَ لِأَهْلِ النَّارِ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ [الزمر: ١٦] .
{ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ } “üstlerinde köşkler vardır” ifadesinin manası; onların, üzerlerine köşkler yükseltilmiş olmakla vasıflanmış olmalarıdır ve bunların tamamı tahsis lâm'ının kapsamına dahildir. Dolayısıyla köşklerin üzerindeki köşkler de onlarındır; çünkü binanın üstü ona tabidir ve bu, fakihlerin ıstılahında «hava» olarak isimlendirilen şeydir. Mana şöyledir: Onlar için kat kat köşkler vardır. Bu da Zümer Suresi 16. ayette cehennem ehli için belirlenen { لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ } “Onların hem üstlerinde ateşten kat kat örtüler, hem de altlarında [böyle] örtüler vardır” ifadesinin tam karşılığıdır.
وَخُولِفَ بَيْنَ الْحَالَتَيْنِ: فَجُعِلَ لِلْمُتَّقِينَ غُرَفٌ مَوْصُوفَةٌ بِأَنَّهَا فَوْقَهَا غُرَفٌ، وَجُعِلَتْ لِلْمُشْرِكِينَ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ، وَعُطِفَ عَلَيْهَا أَنَّ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلًا لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْمُتَّقِينَ مُتَنَعِّمُونَ بِالتَّنَقُّلِ فِي تِلْكَ الْغُرَفِ، وَإِلَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ مَحْبُوسُونَ فِي مَكَانِهِمْ، وَأَنَّ الظَّلَلَ مِنَ النَّارِ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِهِمْ لِتَتَظَاهَرَ الظُّلَلُ بِتَوْجِيهِ لَفْحِ النَّارِ إِلَيْهِ مِنْ جَمِيعِ جِهَاتِهِمْ.
İki durum arasında farklılık gözetilmiştir: Muttakiler için üstlerinde köşkler bulunan köşkler verilmiş; müşrikler için ise ateşten örtüler kılınmış ve altlarında da örtüler olduğu buna atfedilmiştir. Bu, muttakilerin o köşklerde gezinip nimetlenmelerine; müşriklerin ise bulundukları yerde hapsedilmiş olduklarına ve ateşten örtülerin hem üstlerinden hem altlarından onları sararak ateşin yalazını her taraflarından üzerlerine yöneltmek için birbiri ardınca toplandığına işaret etmek içindir.
وَالْمَبْنِيَّةُ: الْمَسْمُوكَةُ الْجُدْرَانِ بِحَجَرٍ وَجَصٍّ، أَوْ حَجَرٍ وَتُرَابٍ، أَوْ بِطُوبٍ مُشَمَّسٍ ثُمَّ تُوضَعُ عَلَيْهَا السَّقْفُ، وَهَذَا نَعْتٌ لِغُرَفٍ الَّتِي فَوْقَهَا غُرَفٌ. وَيُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّ الْغُرَفَ الْمُعْتَلَى عَلَيْهَا مَبْنِيَّةٌ بِدَلَالَةِ الْفَحْوَى. وَقَدْ تَرَدَّدَ الْمُفَسِّرُونَ فِي وَجْهِ وَصْفِ الْغُرَفِ مَعَ أَنَّ الْغُرْفَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا مِنْ بِنَاءٍ، وَلَمْ يَذْهَبُوا إِلَى أَنَّهُ وَصَفٌ كَاشِفٌ وَلَهُمُ الْعُذْرُ فِي ذَلِكَ لِقِلَّةِ جَدْوَاهُ فَقِيلَ ذِكْرُ الْمَبْنِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهَا غرف حَقِيقَة لَا أَشْيَاءَ مُشَابَهَةُ الْغُرَفِ فَرْقًا بَيْنَهُمَا وَبَيْنَ الظُّلَلِ الَّتِي جُعِلَتْ لِلَّذِينَ خَسِرُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَإِنْ ظُلَلَهُمْ كَانَتْ مِنْ نَارٍ فَلَا يَظُنُّ السَّامِعُ أَنَّ غُرَفَ الْمُتَّقِينَ مَجَازٌ عَنْ سَحَابَاتٍ مِنَ الظِّلِّ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ لِعَدَمِ الدَّاعِي إِلَى الْمَجَازِ هُنَا بِخِلَافِهِ هُنَالِكَ لِأَنَّهُ اقْتَضَاهُ مَقَامَ التَّهَكُّمِ.
Mebniyye (الْمَبْنِيَّةُ); duvarları taş ve alçıyla, ya da taş ve çamurla yahut güneşte kurutulmuş kerpiçle yükseltilip ardından üzerine tavan konulan yapıdır. Bu, üstünde köşkler bulunan köşklerin sıfatıdır. Buradan, delâlet-i fahvâ (öncelik yolu) ile üzerine bina yapılan alt köşklerin de muhkem yapılmış olduğu anlaşılır. Müfessirler, gurfenin (köşkün) zaten ancak bir binadan ibaret olabileceği gerçeğine rağmen köşklerin [mebniyye şeklinde] nitelenmesinin gerekçesi üzerinde durmuşlar; bunun gereksiz bir açıklama (vasf-ı kâşif) olduğunu düşünmemişlerdir ki faydası az olacağı için bu konuda haklıdırlar. Denilmiştir ki: Mebniyye vasfının zikredilmesi, kıyamet gününde hüsrana uğrayanlara verilen örtüler ile bunlar arasındaki farkı ortaya koymak üzere, bunların köşke benzeyen şeyler değil, hakiki köşkler olduğunu göstermek içindir. Zira onların örtüleri ateşten idi; bu yüzden dinleyen kimse, muttakilerin köşklerinin de gölge bulutlarından veya benzeri şeylerden ibaret mecazi bir anlatım olduğunu zannetmesin. Çünkü burada mecaza sevk eden bir durum yoktur; oysa cehennemlikler hakkında tehekküm (alay ve istihza) makamı mecazı gerektirmiştir.
وَقَالَ فِي «الْكَشَّاف» : مَبْنِيَّةٌ مِثْلُ الْمَنَازِلِ اللَّاصِقَةِ لِلْأَرْضِ، أَيْ فَذكر الْوَصْف تمهيد لِقَوْلِهِ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لِأَنَّ الْمَعْرُوفَ أَنَّ الْأَنْهَارَ لَا تَجْرِي إِلَّا تَحْتَ الْمَنَازِلِ السُّفْلِيَّةِ أَيْ لَمْ يَفُتِ الْغُرَفَ شَيْءٌ مِنْ مَحَاسِنِ الْمَنَازِلِ السُّفْلِيَّةِ.
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: "Yere bitişik olan konaklar gibi muhkem inşa edilmiştir." Yani bu vasfın zikredilmesi, { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altlarından ırmaklar akar” kavline bir hazırlıktır; zira bilinen odur ki ırmaklar ancak alt katlardaki konutların altından akar. Yani bu köşkler alt katlardaki konutların güzelliklerinden hiçbir şeyi kaçırmış değildir.
وَقِيلَ: أُرِيدَ أَنَّهَا مُهَيَّأَةٌ لَهُمْ مِنَ الْآنَ. فَهِيَ مَوْجُودَةٌ لِأَنَّ اسْمَ الْمَفْعُولِ كَاسْمِ
Bir diğer görüşe göre: Onların şimdiden kendileri için hazırlanmış olduğu kastedilmiştir. Dolayısıyla onlar mevcuttur; çünkü ism-i mef'ûl tıpkı ism-i
الْفَاعِلِ فِي اقْتِضَائِهِ الِاتِّصَافِ بِالْوَصْفِ فِي زَمَنِ الْحَالِ فَيَكُونُ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ الْجَنَّةَ مَخْلُوقَةٌ مِنَ الْآنَ.
fâil gibi şimdiki zamanda o vasıfla nitelenmeyi iktiza eder. Bu da cennetin şimdiden yaratılmış olduğuna bir işarettir.
وَيَجُوزُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ الْوَصْفُ احْتِرَازًا عَنْ نَوْعٍ مِنَ الْغُرَفِ تَكُونُ نَحْتًا فِي الْحَجَرِ فِي الْجِبَالِ مِثْلُ غُرَفِ ثَمُودَ، وَمِثْلُ مَا يُسَمِّيهِ أَهْلُ الْجَنُوبِ التُّونِسِيِّ غُرَفًا، وَهِيَ بُيُوتٌ مَنْقُورَةٌ فِي جبال (مدنين) و (مطماطة) و (تطاوين) وَانْظُرْ هَلْ تُسَمَّى تِلْكَ الْبُيُوتُ غُرَفًا فِي الْعَرَبِيَّةِ فَإِنَّ كُتُبَ اللُّغَةِ لَمْ تَصِفْ مُسَمَّى الْغُرْفَةِ وَصْفًا شَافِيًا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَبْنِيَّةٌ وَصْفًا لِلْغُرَفِ بِاعْتِبَارِ مَا دَلَّ عَلَيْهِ لَفْظُهَا مِنْ مَعْنَى الْمَبْنِيِّ الْمُعْتَلِي فَيَكُونُ الْوَصْفُ دَالًّا عَلَى تَمَكُّنِ الْمَعْنَى الْمَوْصُوفِ، أَيْ مَبْنِيَّةٌ بِنَاءً بَالِغًا الْغَايَةَ فِي نَوْعِهِ كَقَوْلِهِمْ: لَيْلٌ أَلْيَلُ، وَظِلٌّ ظَلِيلٌ.
Bana göre bu nitelemenin; Semûd kavminin köşkleri gibi ve Tunus'un güney halkının gurfe (odalar) olarak adlandırdığı, Medenîn, Matmâta ve Tatâvîn dağlarında kayalara oyulmuş evler gibi, dağlardaki kayaların yontulmasıyla yapılan köşk türlerinden sakındırma (ihtiraz) olması da caizdir. Bakınız, o evlere Arapçada gurfe denir mi; zira lügat kitapları gurfe isminin kapsamını doyurucu bir şekilde tasvir etmemiştir. «Mebniyye» kelimesinin, gurfe lafzının delalet ettiği 'yükseltilmiş bina' manası göz önüne alınarak köşklere sıfat yapılması da mümkündür; bu durumda sıfat, nitelenen mananın tam anlamıyla yerleştiğini gösterir. Yani Arapların "leylün elyelu (kapkaranlık bir gece)" ve "zıllün zalîlun (koyu bir gölge)" demeleri gibi, kendi türünde zirveye ulaşmış bir bina demektir.