وَجَرْيُ الْأَنْهَارِ مِنْ تَحْتِهَا مِنْ كَمَالِ حُسْنِ مَنْظَرِهَا لِلْمُطِلِّ مِنْهَا. وَمَعْنَى مِنْ تَحْتِهَا أَنَّ الْأَنْهَارَ تَمُرُّ عَلَى مَا يُجَاوِرُ تَحْتَهَا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فِي آلِ عِمْرَانَ [١٥] ، فَأُطْلِقَ اسْمُ «تَحْتٍ» عَلَى مُجَاوِرِهِ.
Irmakların altlarından akması, oradan bakan kimse için manzarasının güzelliğinin kemalindendir. { مِنْ تَحْتِهَا } “altlarından” ifadesinin manası; Âl-i İmrân Suresi'nde geçen { جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altlarından ırmaklar akan cennetler” [15] kavlinde olduğu gibi, ırmakların onların alt taraflarına bitişik olan yerlerden geçmesidir; zira «taht (alt)» ismi, ona komşu/bitişik olan yer için de kullanılır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: تَجْرِي مِنْ تَحْتِ أُسُسِهَا الْأَنْهَارُ، أَيْ تَخْتَرِقُ أُسُسَهَا وَتَمُرُّ
Şu manaya gelmesi de caizdir: Irmaklar onların temellerinin altından akar; yani temellerini yarıp geçer ve
فِيهَا وَفِي سَاحَاتِهَا، وَذَلِكَ مِنْ أَحْسَنِ مَا يُرَى فِي الدِّيَارِ كَدِيَارِ دِمَشْقَ وَقَصْرِ الْحَمْرَاءِ بِالْأَنْدَلُسِ وَدِيَارِ أَهْلِ التَّرَفِ فِي مَدِينَةِ فَاسٍ فَيَكُونُ إِطْلَاقُ «تَحْتِ» حَقِيقَةً.
içlerinden ve avlularından akar; bu da Şam evlerinde, Endülüs'teki Elhamra Sarayı'nda ve Fas şehrindeki refah ehlinin konaklarında görülen en güzel manzaralardandır. Bu durumda «taht (alt)» kelimesinin kullanımı hakiki anlamda olur.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ كُلَّ غُرْفَةٍ مِنْهَا يَجْرِي تَحْتَهَا نَهَرٌ فَهُوَ مِنْ مُقَابَلَةِ الْجَمْعِ لِيُقَسَّمَ عَلَى الْآحَادِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَصْعَدَ الْمَاءُ إِلَى كُلِّ غُرْفَةٍ فَيَجْرِي تَحْتَهَا.
Mana şudur: O köşklerin her birinin altından bir ırmak akar; bu, fertlere paylaştırılmak üzere yapılan çoğul karşılaması kabilindendir. Bu da suyun her bir köşke kadar yükselip altından akması suretiyle gerçekleşir.
ووَعْدَ اللَّهِ مَصْدَرٌ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مُؤَكِّدٌ لِنَفْسِهِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَهُمْ غُرَفٌ فِي مَعْنَى: وَعَدَهُمُ اللَّهُ غُرَفًا وَعَدًا مِنْهُ. وَيَجُوزُ انْتِصَابُهُ عَلَى الْحَالِ مِنْ غُرَفٌ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ: وَعْداً عَلَيْنا، وَإِضَافَةُ وَعْدَ إِلَى اَسْمِ الْجَلَالَةِ مُؤْذِنَةٌ بِأَنَّهُ وَعْدٌ مُوفًّى بِهِ فَوَقَعَتْ جُمْلَةُ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ بَيَانًا لِمَعْنَى وَعْدَ اللَّهِ.
{ وَعْدَ اللَّهِ } “Allah'ın vaadi” ifadesi, nefsini tekit eden mef'ûl-i mutlak olarak mensub bir mastardır; çünkü { لَهُمْ غُرَفٌ } “onlar için köşkler vardır” kavli, "Allah onlara bir vaad olarak köşkler vaat etti" manasındadır. { وَعْداً عَلَيْنا } “üzerimize bir vaaddir” kavlinde olduğu gibi { غُرَفٌ } kelimesinden hâl olarak mensub olması da caizdir. «Va'd» kelimesinin Lafzatullah'a izafe edilmesi, onun mutlaka yerine getirilecek bir vaat olduğunu bildirir. Bu sebeple { لَا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ } “Allah vaadinden asla dönmez” cümlesi, { وَعْدَ اللَّهِ } ifadesinin manasını açıklayan bir beyan olarak gelmiştir.
وَالْمِيعَادُ: مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ بِمَعْنى الْوَعْد.
el-Mîâd (الْمِيعَادُ); vaad (söz) manasında mîmî bir mastardır.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٢١]
[Zümer Suresi (39), Ayet 21]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٢١)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onu yerdeki su kaynaklarına soktu. Sonra onunla türlü türlü renklerde ekinler çıkarır, sonra o ekin kurur da sen onu sapsarı görürsün. Sonra da onu bir çöpe dönüştürür. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için kesin bir ibret ve öğüt vardır.” (21)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ انْتُقِلَ بِهِ إِلَى غَرَضِ التَّنْوِيهِ بِالْقُرْآنِ وَمَا احْتَوَى عَلَيْهِ مِنْ هُدَى الْإِسْلَامِ، وَهُوَ الْغَرَضُ الَّذِي ابْتُدِئَتْ بِهِ السُّورَةُ وَانْثَنَى الْكَلَامُ مِنْهُ إِلَى الِاسْتِطْرَادِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ [الزمر: ٢] إِلَى هُنَا، فَهَذَا تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ إِلَى قَوْلِهِ: ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ [الزمر: ٢٢، ٢٣] فَمُثِّلَتْ حَالَةُ إِنْزَالِ الْقُرْآنِ وَاهْتِدَاءِ الْمُؤْمِنِينَ بِهِ وَالْوَعْدِ بِنَمَاءِ ذَلِكَ الِاهْتِدَاءِ، بِحَالَةِ إِنْزَالِ الْمَطَرِ وَنَبَاتِ الزَّرْعِ بِهِ وَاكْتِمَالِهِ. وَهَذَا التَّمْثِيلُ قَابِلٌ لِتَجْزِئَةِ أَجْزَائِهِ عَلَى أَجْزَاءِ الْحَالَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا:
Kur'an'ı ve onun içerdiği İslam hidayetini övme gayesine geçiş yapan ibtidâî bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır). Bu gaye, surenin kendisiyle başladığı ve { فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ } “Öyleyse dini yalnız Allah'a has kılarak O'na kulluk et” [Zümer: 2] kavlinden buraya kadar sözün istıtrâd (ara bahis) olarak yöneldiği gayedir. İşte bu ayet, { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } kavlinden { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ } “İşte bu Allah'ın hidayetidir, dilediğini onunla doğru yola iletir” [Zümer: 22, 23] kavline kadar olan kısım için bir hazırlıktır. Böylece Kur'an'ın indirilmesi, müminlerin onunla hidayet bulması ve bu hidayetin büyüyeceği vaadi hali; yağmurun indirilmesi, onunla ekinin bitmesi ve olgunlaşması haline benzetilmiştir. Bu temsili teşbihin parçaları, kendisine benzetilen durumun parçalarına şu şekilde ayrılabilir:
فَإِنْزَالُ الْمَاءِ مِنَ السَّمَاءِ تَشْبِيهٌ لِإِنْزَالِ الْقُرْآنِ لِإِحْيَاءِ الْقُلُوبِ، وَإِسْلَاكُ الْمَاءِ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ تَشْبِيهٌ لِتَبْلِيغِ الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ، وَإِخْرَاجُ الزَّرْعِ الْمُخْتَلِفِ الْأَلْوَانِ تَشْبِيهٌ لِحَالِ اخْتِلَافِ النَّاسِ مِنْ طَيِّبٍ وَغَيْرِهِ، وَنَافِعٍ وَضَارٍّ، وَهِيَاجُ الزَّرْعِ تَشْبِيهٌ لِتَكَاثُرِ الْمُؤْمِنِينَ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ.
Gökten suyun indirilmesi, kalpleri diriltmek için Kur'an'ın indirilmesine bir benzetmedir. Suyun yerdeki kaynaklara sokulması, Kur'an'ın insanlara tebliğ edilmesine bir benzetmedir. Türlü renklerde ekinlerin çıkarılması, insanların iyi-kötü, faydalı-zararlı şeklinde farklı hallerine bir benzetmedir. Ekinin boy atıp olgunlaşması ise müminlerin müşrikler arasında çoğalmasına bir benzetmedir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً فَهُوَ إِدْمَاجٌ لِلتَّذْكِيرِ بِحَالَةِ الْمَمَاتِ وَاسْتِوَاءِ النَّاسِ فِيهَا مِنْ نَافِعٍ وَضَارٍّ. وَفِي تَعْقِيبِ هَذَا بِقَوْلِهِ: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ إِلَى قَوْلِهِ:
{ ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً } “Sonra da onu bir çöpe dönüştürür” kavline gelince bu, ölüm halini ve faydalısı ile zararlısıyla insanların bu halde eşitlenmesini hatırlatmak için yapılmış bir idmâctır (araya yerleştirmedir). Bunun peşinden { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } ayetinden
وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ [الزمر: ٢٢، ٢٣] إِشَارَةٌ إِلَى الْعِبْرَةِ مِنْ هَذَا التَّمْثِيلِ.
{ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi de saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur” [Zümer: 22, 23] kavline kadar olan kısmın getirilmesinde, bu temsilden çıkarılacak ibrete bir işaret vardır.
وَقَرِيبٌ مِنْ تَمْثِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا
Bu ayetteki temsile yakın bir mana,
فِي «الصَّحِيحَيْنِ» عَنِ النَّبِيءِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَثَلُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ مِنَ الْهُدَى وَالْعلم كَمثل الْغَيْث الْكثير أصَاب أَرضًا فَكَانَ مِنْهَا نَقِيَّةٌ قَبِلَتِ الْمَاءَ
Sahîhayn'da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilen şu hadiste yer almaktadır: «Allah'ın benimle gönderdiği hidayet ve ilmin misali, bir araziye düşen bol yağmurun misali gibidir. O arazinin bir kısmı verimli bir topraktı; suyu kabul etti,
فَأَنْبَتَتِ الْكَلَأَ وَالْعُشْبَ الْكَثِيرَ، وَكَانَ مِنْهَا أَجَادِبُ أَمْسَكَتِ الْمَاءَ فَنَفَعَ اللَّهُ بِهَا النَّاسَ فَشَرِبُوا وَسقوا وزرعوا، وَأَصَابَ مِنْهَا طَائِفَةً أُخْرَى إِنَّمَا هِيَ قِيعَانٌ لَا تُمْسِكُ مَاءً وَلَا تُنْبِتُ كَلَأً فَذَلِكَ مَثَلُ مَنْ فَقُهَ فِي دِينِ الله ونفعه مَا بَعَثَنِيَ اللَّهُ بِهِ فَعَلِمَ وَعَلَّمَ، وَمَثَلُ مَنْ لَمْ يَرْفَعْ بِذَلِكَ رَأْسًا وَلَمْ يَقْبَلْ هُدَى اللَّهِ الَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ»
bol çayır ve ot bitirdi. Bir kısmı da çorak topraktı; suyu tuttu da Allah onunla insanları faydalandırdı; ondan içtiler, [hayvanlarını] suladılar ve ziraat yaptılar. O yağmur diğer bir kısma daha isabet etti ki orası sadece düz ve kaygan bir alandı; ne su tutar ne de ot bitirirdi. İşte bu, Allah'ın dininde fakih olan (derin anlayış kazanan), Allah'ın benimle gönderdiği şeyden faydalanıp hem öğrenen hem öğreten kimse ile buna hiç başını kaldırıp bakmayan ve kendisiyle gönderildiğim Allah'ın hidayetini kabul etmeyen kimsenin misalidir».
. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَصَالَةً وَإِدْمَاجًا عَلَى عَكْسِ مَا بَيَّنَّا، فَيَكُونُ عُودًا إِلَى
Açıklamış olduğumuz durumun aksine, asıl mana ile idmâcın (yan mananın) yer değiştirmesi de caizdir. Bu takdirde söz,
الِاسْتِدْلَالِ عَلَى تَفَرُّدِ الله تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ بِدَلِيلٍ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ الَّتِي يُشَاهِدُهَا النَّاسُ مُشَاهَدَةً مُتَكَرِّرَةً، فَيَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً إِلَى قَوْله: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (١) مُتَّصِلًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها [الزمر: ٦] الْمُتَّصِلِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ [الزمر: ٥] ، وَيَكُونُ مَا بَيَّنَّاهُ مِنْ تَمْثِيلِ حَالِ نُزُولِ الْقُرْآنِ وَانْتِفَاعِ الْمُؤْمِنِينَ إِدْمَاجًا فِي هَذَا الِاسْتِدْلَالِ. وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ أُدْمِجَ فِي أَثْنَاءِ الْكَلَامِ إِيمَاءً إِلَى إِمْكَانِ إِحْيَاءِ النَّاسِ حَيَاةً ثَانِيَةً.
insanların tekrar tekrar müşahede ettiği mahluklarından bir delil ile Yüce Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna istidlal etmeye (delil getirmeye) bir dönüş olur. Dolayısıyla { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } kavlinden { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } kavline kadar olan kısım; { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ } “Gökleri ve yeri hak ile yarattı, geceyi gündüzün üzerine örtüyor” [Zümer: 5] kavline bağlı olan { خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها } “Sizi tek bir nefisten yarattı, sonra ondan da eşini var etti” [Zümer: 6] kavline bağlanmış olur. Kur'an'ın inişi ve müminlerin ondan istifadesi hususunda açıkladığımız temsil ise bu istidlale idmâc edilmiş (araya yerleştirilmiş) olur. Her iki yaklaşıma göre de sözün arasına, insanların ikinci bir hayatla diriltilmesinin imkânına bir ima yerleştirilmiştir.
وَالْكَلَامُ اسْتِفْهَامٌ تَقْرِيرِيٌّ، وَالْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لِلْخِطَابِ فَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ مُخَاطَبًا مُعَيَّنًا. وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةُ.
İfade takrîrî bir istifhamdır (muhataba onaylatma amaçlı sorudur). Hitap ise hitaba elverişli olan her fert içindir; dolayısıyla bununla belirli bir muhatap kastedilmemiştir. Görme (ru'yet) ise gözle görmektir.
وَقَوْلُهُ: أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فِي سُورَة الْأَنْعَام [٩٩] .
{ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “gökten bir su indirdi” kavlinin benzeri, En'âm Suresi'ndeki { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “O, gökten su indirendir” [99] ayetinde geçmişti.
وفَسَلَكَهُ أَدْخَلَهُ، أَيْ جَعَلَهُ سَالِكًا، أَيْ دَاخِلًا، فَفِعْلُ سَلَكَ هُنَا مُتَعَدٍّ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا فِي سُورَةِ طه [٥٣] ، وَذَكَرْنَا هُنَالِكَ أَنَّ فِعْلَ سَلَكَ يَكُونُ قَاصِرًا وَمُتَعَدِّيًا، وَهَذَا الْإِدْخَالُ دَلِيلٌ ثَانٍ.
{ فَسَلَكَهُ } onu girdirdi/soktu, yani yol bulup giren kıldı demektir. Buradaki seleke (سَلَكَ) fiili müteaddîdir (geçişlidir). Tâhâ Suresi'ndeki { وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا } “ve orada sizin için yollar açtı” [53] kavlinde bu geçmiş ve seleke fiilinin hem lâzım hem müteaddî olarak kullanıldığını orada belirtmiştik. Bu sokma/girdirme fiili ikinci bir delildir.
ويَنابِيعَ جَمْعُ يَنْبُوعٍ وَهُوَ الْعَيْنُ مِنَ الْمَاءِ، تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٩٠] . وَانْتَصَبَ يَنابِيعَ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ مَاءً. وَتَصْيِيرُ الْمَاءِ الدَّاخِلِ فِي الْأَرْضِ يَنَابِيعَ دَلِيلٌ ثَالِثٌ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ.
{ يَنابِيعَ } kelimesi yenbû' (يَنْبُوع) kelimesinin çoğuludur ve su kaynağı (pınar) demektir. İsrâ Suresi'ndeki { حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “bize yerden bir pınar fışkırtmadıkça” [90] kavlinde geçmişti. Yenâbî' kelimesi { مَاءً } kelimesinin zamirinden hâl olarak mensub olmuştur. Yere giren suyun pınarlara dönüştürülmesi, Allah'ın yüce kudretine üçüncü bir delildir.
وَعَطَفَ بِ ثُمَّ قَوْلَهُ: ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً لِإِفَادَةِ التَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ بِحَرْفِ ثُمَّ كَشَأْنِهَا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ لِأَنَّ إِخْرَاجَ الزَّرْعِ مِنَ الْأَرْضِ بَعْدَ إِقْحَالِهَا أَوْقَعُ فِي نُفُوسِ النَّاسِ لِأَنَّهُ أَقْرَبُ لِأَبْصَارِهِمْ وَأَنْفَعُ لِعَيْشِهِمْ وَإِذْ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْمَطَرِ. وَهَذَا الْإِخْرَاجُ دَلِيلٌ رَابِعٌ.
{ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً } kavlini sümme (ثُمَّ) harfi ile atfetmiştir; cümlelerin atfındaki kuralı gereğince sümme harfiyle mertebece sonralığı (terâhî-i rütbîyi) bildirmek içindir. Çünkü kuraklıktan sonra topraktan ekini çıkarmak insanların nefsinde daha derin bir tesir bırakır; zira gözlerine daha yakındır ve geçimlerine daha faydalıdır, nitekim yağmurdan asıl maksat da odur. Bu ekin çıkarma hadisesi dördüncü bir delildir.
وَالْأَلْوَانُ: جَمْعُ لَوْنٍ، وَاللَّوْنُ: كَيْفِيَّةٌ لَائِحَةٌ عَلَى ظَاهِرِ الْجِسْمِ فِي الضَّوْءِ، وَتَقَدَّمَ فِي
Elvân (الْأَلْوَانُ); levn (لَوْن) kelimesinin çoğuludur. Renk: Işıkta cismin dış yüzeyinde beliren bir keyfiyettir. Bu,
سُورَةِ فَاطِرٍ
Fâtır sûresinde [geçmişti].
وَاخْتِلَافُ أَلْوَانِ الزَّرْعِ بِالْمَعْنَى الْأَوَّلِ أَنَّ لِكُلِّ نَوْعٍ مِنَ الزَّرْعِ لَوْنًا وَلِنَوْرِهَا أَلْوَانًا وَلِكُلِّ صِنْفٍ مِنَ الزَّرْعِ أَلْوَانٌ مُخْتَلِفَةٌ فِي أَطْوَارِ نَبَاتِهِ وَبُلُوغِهِ أَشُدَّهُ، وَهَذَا الِاخْتِلَافُ مَعَ اتِّحَادِ الْأَرْضِ الَّتِي تَنْبُتُ فِيهَا وَاتِّحَادِ الْمَاءِ الَّذِي نَبَتَ بِهِ آيَةٌ خَامِسَةٌ عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ وَالِانْفِرَادِ بِالتَّصَرُّفِ.
Ekinlerin renklerinin ilk manadaki farklılığı; her bir ekin türünün bir rengi, çiçeklerinin türlü renkleri olması ve her ekin çeşidinin büyüme ve olgunlaşma evrelerinde farklı renklere bürünmesidir. Bittiği toprağın bir ve onunla bittiği suyun bir olmasına rağmen bu farklılığın bulunması, yüce kudrete ve tasarrufta teklik vasfına beşinci bir delildir.
وَمَعْنَى يَهِيجُ يُغْلُظُ وَيَرْتَفِعُ. وَحَقِيقَةُ الْهِيَاجِ: ثَوْرَةُ الْإِنْسَانِ أَوِ الْحَيَوَانِ، وَيُسْتَعَارُ الْهِيَاجُ لِشِدَّةِ الشَّيْءِ مِنْ غَيْرِ الْحَيَوَانِ يُقَالُ: هَاجَتْ رِيحٌ، وَمِنْهُ هِيَاجُ الزَّرْعِ فِي الْآيَةِ لِأَنَّ الزَّرْعَ تَطُولُ سُوقُهُ وَسَنَابِلُهُ فَيَتِمُّ جَفَافُهُ فَإِذَا تَحَرَّكَ بِمُرُورِ الرِّيحِ عَلَيْهِ صَارَ لَهُ حَفِيفٌ وَخَشْخَشَةٌ سَوَاءٌ فِي ذَلِكَ الْحَبُّ وَالْكَلَأُ وَهَذَا الطَّوْرُ آيَةٌ سَادِسَةٌ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ.
{ يَهِيجُ } kavlinin manası: Kalınlaşır, boy atıp yükselir demektir. Heyecanın (hiyâc) hakiki manası; insanın veya hayvanın coşması, galeyana gelmesidir. Canlı olmayan şeylerin şiddetlenmesi için de heyecan kelimesi istiâre yoluyla kullanılır; nitekim "rüzgâr şiddetlendi (hâcetir-rîh)" denir. Ayetteki ekinin coşup kuruması (hiyâc) da bundandır; zira ekinin sapları ve başakları uzar, tam olarak kurur; rüzgârın üzerinden geçmesiyle hareket ettiğinde tane olsun ot olsun hışırtı ve ses çıkarır. Bu evre de tevhide altıncı bir delildir.
وَالْحُطَامُ: الْمَحْطُومُ، أَيِ الْمَكْسُورُ الْمَفْتُوتُ، وَوَزْنُ فُعَالٍ (بِضَمِّ الْفَاءِ) يَدُلُّ عَلَى الْمَفْعُولِ كَالْفُتَاتِ وَالدُقَاقِ، وَمُثُلُهُ الْفُعَالَةُ كَالصُبَابَةِ وَالْقُلَامَةِ وَالْقُمَامَةِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَبْلُغُ مِنَ الْيَبْسِ إِلَى حَدِّ أَنْ يَتَحَطَّمَ وَيَتَكَسَّرَ بِحَكِّ بَعْضِهِ بَعْضًا وَتَسَاقُطِهِ وَكَسْرِ الرِّيحِ إِيَّاهُ. وَهَذَا الطَّوْرُ آيَةٌ سَابِعَةٌ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ. وَجَمِيعُهَا آيَاتٌ عَلَى دِقَّةِ صُنْعِهِ وَكَيْفَ أَوْدَعَ الْأَطْوَارَ الْكَثِيرَةَ فِي الشَّيْءِ الْوَاحِدِ يَخْلُفُ بَعْضُهَا بَعْضًا مِنْ طَوْرِ وُجُودِهِ إِلَى طَوْرِ اضْمِحْلَالِهِ.
Hutâm (الْحُطَامُ); mahzûm yani kırılmış, unufak edilmiş kırıntı demektir. Fu'âl (فُعَال - fâ harfinin ötresiyle) vezni futât (kırıntı) ve dukâk (ufantı) gibi mef'ûle delalet eder; subâbe (kap dibindeki artık su), kulâme (tırnak kırıntısı) ve kumâme (çerçöp) gibi fu'âle vezni de böyledir. Mana şudur: Birbirine sürtünmesiyle, dökülmesiyle ve rüzgârın onu kırmasıyla kırılıp ufalanacak derecede bir kuruluk noktasına ulaşır. Bu evre de Allah'ın kudretine yedinci bir delildir. Bunların tamamı O'nun sanatının inceliğine ve varlık evresinden yok oluş evresine kadar birbiri ardınca gelen birçok aşamayı tek bir varlığa nasıl yerleştirdiğine dair birer ayettir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ مُبَيِّنَةٌ لِلِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ وَفَذْلَكَةٌ لِلْأَطْوَارِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهَا، فَالْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنَ الْإِنْزَالِ إِلَى أَخِرِ الْأَطْوَارِ.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Şüphesiz bunda akıl sahipleri için kesin bir ibret ve öğüt vardır” cümlesi, takrîrî istifhamı açıklamakta ve sorulan aşamaların bir hülasasını (fezlekesini) sunmaktadır. Buradaki «zâlike» ile işaret edilen şey; indirmeden son aşamaya kadar zikredilen hususlardır.
وَالْمُرَادُ: ذِكْرَى بِالدَّلَالَةِ عَلَى مَا يَغْفُلُ عَنْهُ الْعَاقِلُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الذِّكْرَى لِمَا يَذْهَلُ عَنْهُ الْعَاقِلُ مِمَّا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ هَذِهِ الْأَحْوَالُ مِنْ مَبْدَئِهَا إِلَى مُنْتَهَاهَا. فَمِنْ ذَلِكَ أَنَّهَا تَصْلُحُ مِثَالًا لِتَقْرِيبِ الْبَعْثِ فَإِنَّ إِنْزَالَ الْمَاءِ عَلَى الْأَرْضِ وَإِنْبَاتَهَا بِسَبَبِهِ أَمْرٌ يَتَجَدَّدُ بَعْدَ أَنْ صَارَ مَا عَلَيْهَا مِنَ النَّبَاتِ حُطَامًا، وَتَخَلَّلَتْ زَرَارِيعُهُ الْأَرْضَ فَنَبَتَتْ مَرَّةً أُخْرَى بِنُزُولِ الْمَاءِ، فَكَذَلِكَ يُعُودُ الْإِنْسَانُ بَعْدَ فَنَائِهِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها وَيُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً [نوح: ١٧، ١٨] فَتَتَضَمَّنُ الْآيَةُ إِدْمَاجَ تَقْرِيبِ الْبَعْثِ وَإِمْكَانِهِ مَعَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالتَّصَرُّفِ، وَمِنْ
Kastedilen: Akıl sahibinin gafil olduğu hususlara bir delalet ile ibret ve hatırlatmadır. Bu ibretin, başlangıcından nihayetine kadar bu hallerin kapsadığı ve akıllı kimsenin unutup gaflete düştüğü hususlar için olması da caizdir. Bunlardan biri şudur: Bu süreç, öldükten sonra dirilmeyi akla yaklaştırmak için güzel bir misal olmaya elverişlidir; zira yeryüzüne suyun indirilmesi ve onun sebebiyle toprağın bitki bitirmesi, üzerindeki bitkiler çerçöp haline geldikten ve tohumları toprağa karıştıktan sonra suyun inmesiyle yeniden bitmesi şeklinde tekrar eden bir hadisedir. Nûh Suresi 17-18. ayetlerdeki { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها وَيُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً } “Allah sizi yerden bir bitki gibi bitirdi. Sonra sizi yine oraya döndürecek ve sizi bir çıkarışla [yeniden] çıkaracaktır” kavlinin işaret ettiği gibi, insan da yok oluşundan sonra böylece geri döndürülecektir. Böylece ayet, Yüce Allah'ın tasarrufta tek olduğuna istidlal ile birlikte yeniden dirilişin akla yaklaştırılmasını ve imkânını da araya yerleştirmiş (idmâc etmiş) olmaktadır. Yine
ذَلِكَ أَنَّهَا تَصْلُحُ مَثَلًا لِلْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ يُونُسَ وَفِي سُورَةِ الْكَهْفِ، وَالْمَقْصُودُ: تَشْبِيهُ الْحَالَةِ بِالْحَالَةِ فَلَا يُعْتَبَرُ التَّجَوُّزُ فِي مُفْرَدَاتِ هَذَا الْمُرَكَّبِ بِأَنْ يُطْلَبَ لِكُلِّ طَوْرٍ مِنْ أَطْوَارِ الدُّنْيَا طَوْرٌ يَشْتَبِهُ بِهِ مِنْ أَطْوَارِ النَّبَاتِ. وَمِنْهَا أَنَّهَا مَثَلٌ لِأَطْوَارِ الْإِنْسَانِ مِنْ طَوْرِ النُّطَفِ إِلَى الشَّبَابِ إِلَى الشَّيْخُوخَةِ ثُمَّ الْهَلَاكِ، وَالْمَقْصُودُ تَشْبِيهُ الْحَالَةِ بِالْحَالَةِ مَعَ إِمْكَانِ تَوْزِيعِ تَشْبِيهِ كُلِّ طَوْرٍ مِنْ أَطْوَارِ الْحَالَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِطَوْرٍ مِنْ أطوار الْحَالة الْمُشبه بِهَا وَهُوَ أَكْمَلُ أَنْوَاع التمثيلية.
bunlardan biri; Yûnus Suresi'ndeki ve Kehf Suresi'ndeki ayette olduğu gibi dünya hayatı için bir misal olmaya elverişli olmasıdır. Burada maksat durumu duruma benzetmektir; dolayısıyla bu mürekkep yapının tek tek kelimelerinde mecaz aranmaz; yani dünyanın her bir evresi için bitkinin evrelerinden ona benzeyen bir evre aranmaz. Yine bunlardan biri; insanın nutfe evresinden gençliğe, oradan yaşlılığa ve sonra ölüme kadar uzanan evreleri için bir misal olmasıdır. Buradaki maksat, benzetilen durumun her bir evresinin kendisine benzetilen durumun bir evresiyle eşleştirilmesi imkânı bulunmakla birlikte durumu duruma benzetmektir ki bu da temsili teşbihin en kâmil türüdür.
وأولي اَلْأَلْبَابِ هُمُ الَّذِينَ يَنْتَفِعُونَ بِأَلْبَابِهِمْ فَيَهْتَدُونَ بِمَا نُصِبَ لَهُمْ مِنَ الْأَدِلَّةِ، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ [الزمر: ٩] ، وَهُمُ الَّذِينَ اسْتَدَلُّوا فَآمَنُوا. وَفِي هَذَا تَعْرِيض بِأَنَّ الَّذِينَ لَمْ يَسْتَفِيدُوا مِنَ الْأَدِلَّةِ بِمَنْزِلَةِ مَنْ عَدِمُوا الْعُقُولَ.
Akıl sahipleri (ulü'l-elbâb); akıllarından istifade eden, böylece kendileri için konulan delillerle doğru yolu bulan kimselerdir; nitekim az önce geçen { إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ } “Ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır” [Zümer: 9] kavlinde olduğu gibi. Bunlar, delilleri görüp iman edenlerdir. Bunda, delillerden istifade etmeyenlerin akıldan yoksun kimseler konumunda olduğuna dair üstü kapalı bir tariz (eleştiri) vardır.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٢٢]
[Zümer Suresi (39), Ayet 22]
أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٢)
{ أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Allah kimin göğsünü İslam'a açmış da o Rabbinden bir nur üzerinde ise [o, kalbi katılaşan kimse gibi midir]? Kalpleri Allah'ın zikrinden katılaşmış olanların vay haline! İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.” (22)
أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ.
{ أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ } “Allah kimin göğsünü İslam'a açmış da o Rabbinden bir nur üzerinde ise...”
تَفْرِيعٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ [الزمر: ٢٠] وَمَا أُلْحِقَ بِهِ مِنْ تَمْثِيلِ حَالِهِمْ فِي الِانْتِفَاعِ بِالْقُرْآنِ فُرِّعَ عَلَيْهِ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ التَّقْرِيرِيُّ.
Daha önce geçen { لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ } “Fakat Rablerinden korkup sakınanlar için köşkler vardır” [Zümer: 20] kavline ve buna eklenen, Kur'an'dan istifade etme hususundaki durumlarının temsiline dayanan bir tafri'dir (çıkarımdır); işte bu takrîrî istifham onun üzerine bina edilmiştir.
وَ (مَنْ) مُوصِلَةٌ مُبْتَدَأٌ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ مِمَّا اقْتَضَاهُ حَرْفُ الِاسْتِدْرَاكِ مِنْ مُخَالَفَةِ حَالِهِ لِحَالِ مَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ.
Ayetin başındaki { مَنْ } "men" mevsul olup mübtedadır (öznedir); haber (yüklem) ise mahzuftur (düşmüştür). İstidrak (düzeltme) harfinin, onun durumunun üzerine azap sözü hak olmuş kimsenin durumuna aykırı olmasını gerektirmesi yönüyle buna, { لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ } [kavli] delalet etmiştir.
وَالتَّقْدِيرُ: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ مِثْلُ الَّذِي حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ فَهُوَ فِي ظُلْمَةِ الْكُفْرِ، أَوْ تَقْدِيرُهُ: مِثْلُ مَنْ قَسَا قَلْبُهُ بِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ، وَهَذَا مِنْ دَلَالَةِ اللَّاحِقِ.
Takdiri şöyledir: "Allah kimin göğsünü İslam'a açmış da o Rabbinden bir nur üzerinde ise, [o kimse] üzerine azap sözü hak olup da küfür karanlığı içinde kalan kimse gibi midir?" yahut { فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ } kavlinin delaletiyle takdiri: "...kalbi katılaşan kimse gibi midir?" şeklindedir; bu da sonraki lafzın delaletindendir.
وَشَرْحُ الصَّدْرِ لِلْإِسْلَامِ اسْتِعَارَةٌ لِقَبُولِ الْعَقْلِ هُدَى الْإِسْلَامِ وَمَحَبَّتِهِ. وَحَقِيقَةُ الشَّرْحِ أَنَّهُ: شَقُّ اللَّحْمِ، وَمِنْهُ سُمِّيَ عِلْمُ مُشَاهِدَةِ بَاطِنِ الْأَسْبَابِ وَتَرْكِيبِهِ عِلْمُ التَّشْرِيحِ لِتَوَقُّفِهِ عَلَى شَقِّ الْجِلْدِ وَاللَّحْمِ وَالِاطِّلَاعِ عَلَى مَا تَحْتَ ذَلِكَ. وَلَمَّا كَانَ الْإِنْسَانُ إِذَا تَحَيَّرَ وَتَرَدَّدَ فِي أَمْرٍ يَجِدُ فِي نَفسه غما يَتَأَثَّرُ مِنْهُ جِهَازُهُ الْعَصَبِيُّ فَيَظْهَرُ تَأَثُّرُهُ فِي انْضِغَاطِ نَفْسِهِ حَتَّى يَصِيرَ تُنَفُّسُهُ عَسِيرًا وَيَكْثُرُ تَنَهُّدُهُ وَكَانَ
Göğsün İslam'a açılması (şerh-i sadr), aklın İslam'ın hidayetini kabul etmesi ve onu sevmesi için yapılan bir istiaredir. Şerhin gerçek anlamı ise etin yarılmasıdır; organların içini ve yapısını gözlemleme ilmine de deriyi ve eti yarıp altındakini görmeye dayandığı için anatomi (teşrih) ilmi denmiştir. İnsan bir konuda şaşkınlık ve tereddüt yaşadığında içinde bir keder bulur; bundan sinir sistemi etkilenir ve bu etki, soluğunun daralmasıyla öyle ortaya çıkar ki nefes alması güçleşir, iç çekişleri artar; ve...
عُضْوُ التَّنَفُّسِ فِي الصَّدْرِ، شُبِّهَ ذَلِكَ الِانْضِغَاطُ بِالضِّيقِ وَالِانْطِبَاقِ فَقَالُوا: ضَاقَ صَدْرُهُ، قَالَ تَعَالَى عَنْ مُوسَى: وَيَضِيقُ صَدْرِي [الشُّعَرَاء: ١٣] ، وَقَالُوا:
solunum organı da göğüste olduğu için bu sıkışma daralmaya ve kapanmaya benzetilmiş ve "göğsü daraldı" demişlerdir. Nitekim Yüce Allah Musa'dan naklen şöyle buyurur: { وَيَضِيقُ صَدْرِي } “Göğsüm daralır” [Şuarâ: 13]. Yine şöyle demişlerdir:
انْطَبَقَ صَدْرُهُ وَانْطَبَقَتْ أَضْلَاعُهُ وَقَالُوا فِي ضِدِّ ذَلِكَ: شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ، وَجَمَعَ بَيْنَهُمَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٢٥] ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: فُلَانٌ فِي انْشِرَاحٍ، أَيْ يُحِسُّ كَأَنَّ صَدْرَهُ شُرِحَ وَوُسِّعَ.
"Göğsü daralıp kapandı, kaburgaları birbirine geçti." Bunun zıddı için de "Allah onun göğsünü açtı (şerh etti)" demişlerdir. Yüce Allah En'âm Suresi'ndeki şu kavlinde her ikisini bir arada zikretmiştir: { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslam'a açar; kimi de saptırmak isterse onun göğsünü, sanki göğe yükseliyormuş gibi dar ve sıkıntılı kılar” [125]. "Filanca inşirah içinde" sözü de bundandır; yani göğsü açılıp genişletilmiş gibi hisseder.
وَمِنْ رَشَاقَةِ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ إِيثَارُ كَلِمَةِ شَرَحَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى قَبُولِ الْإِسْلَامِ لِأَنَّ تَعَالِيمَ الْإِسْلَامِ وَأَخْلَاقَهُ وَآدَابَهُ تُكْسِبُ الْمُسْلِمَ فَرَحًا بِحَالِهِ وَمَسَرَّةً بِرِضَى رَبِّهِ وَاسْتِخْفَافًا لِلْمَصَائِبِ وَالْكَوَارِثِ لِجَزْمِهِ بِأَنَّهُ عَلَى حَقٍّ فِي أَمْرِهِ وَأَنَّهُ مُثَابٌ عَلَى ضُرِّهِ وَأَنَّهُ رَاجٍ رَحْمَةَ رَبِّهِ فِي
Kur'an lafızlarının zarafetindendir ki İslam'ın kabul edildiğini ifade etmek için { شَرَحَ } (açtı/genişletti) kelimesi tercih edilmiştir; çünkü İslam'ın öğretileri, ahlakı ve adabı; Müslümana durumuyla sevinç, Rabbinin rızasıyla huzur ve başa gelen musibet ve felaketleri hafif görme duygusu kazandırır. Zira o, davasında hak üzere olduğundan, uğradığı zarardan ötürü mükâfatlandırılacağından ve...
الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلِعَدَمِ مُخَالَطَةِ الشَّكِّ وَالْحَيْرَةِ ضَمِيرَهُ.
dünya ve ahirette Rabbinin rahmetini umduğundan, vicdanına şüphe ve tereddüt karışmadığından kesinlikle emindir.
فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ أَوَّلُ مَا يُؤْمِنُ بِأَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ وَأَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ رَسُولُهُ يَنْشَرِحُ صَدْرُهُ بِأَنَّهُ ارْتَفَعَ دَرَجَاتٍ عَنِ الْحَالَةِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا حَالَةَ الشِّرْكِ أَنِ اجْتَنَبَ عِبَادَةَ أَحْجَارٍ هُوَ أَشْرَفُ مِنْهَا وَمُعْظَمُ مُمْتَلَكَاتِهِ أَشْرَفُ مِنْهَا كَفَرَسِهِ وَجَمَلِهِ وَعَبْدِهِ وَأَمَتِهِ وَمَاشِيَتِهِ وَنَخْلِهِ، فَشَعَرَ بِعِزَّةِ نَفْسِهِ مُرْتَفِعًا عَمَّا انْكَشَفَ لَهُ مِنْ مَهَانَتِهَا السَّابِقَةِ الَّتِي غَسَلَهَا عَنْهُ الْإِسْلَامُ، ثُمَّ أَصْبَحَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَيَنْطِقُ عَنِ الْحِكْمَةِ وَيَتَّسِمُ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَأَصَالَةِ الرَّأْيِ وَمَحَبَّةِ فِعْلِ الْخَيْرِ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا لِلرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ، وَلَا يَنْطَوِي بَاطِنُهُ عَلَى غِلٍّ وَلَا حَسَدٍ وَلَا كَرَاهِيَةٍ فِي ذَاتِ اللَّهِ وَأَصْبَحَ يَعُدُّ الْمُسْلِمِينَ لِنَفْسِهِ إِخْوَانًا، وَقَدْ تَرَكَ الِاكْتِسَابَ بِالْغَارَةِ وَالْمَيْسِرِ، وَاسْتَغْنَى بِالْقَنَاعَةِ عَنِ الضَّرَاعَةِ إِلَّا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا مَسَّهُ ضَرٌّ رَجَا زَوَالَهُ وَلَمْ يَيْأَسْ مِنْ تَغَيُّرِ حَالِهِ. وَأَيْقَنَ أَنَّهُ مُثَابٌ عَلَى تَحَمُّلِهِ وَصَبْرِهِ، وَإِذَا مَسَّتْهُ نِعْمَةٌ حَمِدَ رَبَّهُ وَتَرَقَّبَ الْمَزِيدَ، فَكَانَ صَدْرُهُ مُنْشَرِحًا بِالْإِسْلَامِ مُتَلَقِّيًا الْحَوَادِثَ بِاسْتِبْصَارٍ غَيْرَ هَيَّابٍ شُجَاعَ الْقَلْبِ عَزِيزَ النَّفْسِ.
Nitekim mümin, Allah'ın bir olduğuna ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem O'nun elçisi olduğuna ilk iman ettiği anda; kendisinden ve atı, devesi, kölesi, cariyesi, davarları ve hurmalığı gibi mallarının çoğundan daha değersiz olan taşlara tapınmaktan uzaklaşarak şirk halindeyken bulunduğu durumdan katbekat derecelerle yükseldiği için göğsü ferahlar. Böylece İslam'ın kendisinden temizleyip attığı önceki zilletinden kurtularak nefsinin izzetini hisseder. Ardından Kur'an okumaya, hikmetle konuşmaya başlar; güzel ahlak, isabetli görüş ve gösteriş yahut şöhret için değil, sırf Allah rızası için hayır yapma sevgisiyle vasıflanır. İçi kin, haset ve Allah için olmayan bir nefret barındırmaz; Müslümanları kendisine kardeş sayar. Çapulculuk ve kumarla kazanç sağlamayı terk eder; kanaat ederek Yüce Allah'tan başkasına boyun büküp yalvarmaktan müstağni olur. Başına bir sıkıntı geldiğinde onun kalkmasını umar, durumunun değişmesinden ümidini kesmez. Katlanıp sabretmesinden ötürü sevap alacağına kesin olarak inanır; kendisine bir nimet ulaştığında Rabbine hamdeder ve artmasını bekler. Böylece İslam ile göğsü inşirah bulmuş, olayları basiretle karşılayan, korkusuz, cesur yürekli ve izzet sahibi bir kimse haline gelir.
وَاللَّامُ فِي لِلْإِسْلامِ لَامُ الْعِلَّةِ، أَيْ شَرَحَهُ لِأَجْلِ الْإِسْلَامِ، أَيْ لِأَجْلِ قَبُولِهِ. وَفُرِّعَ عَلَى أَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى مِنْ.
{ لِلْإِسْلامِ } lafzındaki lam, illet (sebep bildiren) lamıdır; yani "İslam için, yani onu kabul etmesi için göğsünü açtı" demektir. Allah'ın onun göğsünü İslam'a açmış olması üzerine Yüce Allah'ın { فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ } “o Rabbinden bir nur üzerindedir” kavli tafri' edilmiştir (bina edilmiştir); zamir ise { مَنْ } "men" lafzına racidir.
وَالنُّورُ: مُسْتَعَارٌ لِلْهُدَى وَوُضُوحِ الْحَقِّ لِأَنَّ النُّورَ بِهِ تَنْجَلِي الْأَشْيَاءُ وَيَخْرُجُ الْمُبْصِرُ مِنْ غَيَاهِبِ الضَّلَالَةِ وَتَرَدُّدِ اللَّبْسِ بَيْنَ الْحَقَائِقِ وَالْأَشْبَاحِ.
Nur ise hidayet ve hakkın açıklığı için müstear kılınmıştır (istiara yoluyla kullanılmıştır); zira nur sayesinde eşya aydınlanır, gören kimse sapıklığın karanlıklarından ve hakikatler ile karaltılar arasındaki iltibasın tereddüdünden kurtulur.
وَاسْتُعِيرَتْ عَلى اسْتِعَارَةٍ تَبَعِيَّةٍ أَوْ تَمْثِيلِيَّةٍ لِلتَّمَكُّنِ مِنَ النُّورِ كَمَا اسْتُعِيرَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمُقَرَّرَيْنِ هُنَالِكَ. ومِنْ رَبِّهِ نعت ل- نُورٍ ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ نُورٌ مَوْصُوفٌ بِأَنَّهُ جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَهُوَ نُورٌ كَامِلٌ لَا تُخَالِطُهُ ظَلَمَةٌ، وَهُوَ النُّورُ الَّذِي أُضِيفَ إِلَى اسْمِ اللَّهِ فِي قَوْله تَعَالَى: يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ فِي سُورَةِ النُّورِ [٣٥] .
{ عَلى } edatı, orada kararlaştırılan iki vecih üzere Yüce Allah'ın { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [Bakara: 5] kavlinde istiara kılındığı gibi, nura tam manasıyla yerleşip hâkim olmayı ifade etmek üzere tebeî veya temsîlî bir istiara ile kullanılmıştır. { مِنْ رَبِّهِ } ifadesi { نُورٍ } kelimesinin sıfatıdır; { مِنْ } ise ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); yani "Allah katından geldiği niteliğine sahip bir nurdur; dolayısıyla içine karanlık karışmayan kâmil bir nurdur." Bu, Nur Suresi'ndeki { يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğini nuruna iletir” [35] kavlinde Allah'ın ismine izafe edilen nurdur.
فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ فُرِّعَ عَلَى وَصْفِ حَالِ مَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ، مَا يَدُلُّ عَلَى حَالِ ضِدِّهِ وَهُمُ الَّذِينَ لَمْ يَشْرَحِ اللَّهُ صُدُورَهُمْ لِلْإِسْلَامِ فَكَانَتْ لِقُلُوبِهِمْ قَسَاوَةٌ فُطِرُوا عَلَيْهَا فَلَا تَسْلُكُ دَعْوَةُ الْخَيْرِ إِلَى قُلُوبِهِمْ. وَأُجْمِلَ سُوءُ حَالِهِمْ بِمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ كلمة فَوَيْلٌ مِنْ بُلُوغِهِمْ أَقْصَى غَايَاتِ الشقاوة والتعاسة، وَقد تَقَدَّمَ تَفْصِيلُ مَعَانِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Kalpleri Allah'ın zikrinden katılaşmış olanların vay haline! İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.” [ayeti]; Allah'ın göğsünü İslam'a açtığı ve Rabbinden bir nur üzerinde olan kimsenin durumunun vasfedilmesi üzerine, onun zıddının durumuna delalet eden şey tafri' edilmiştir. Bunlar ise Allah'ın göğüslerini İslam'a açmadığı, yaratılışlarında kalplerinde katılık bulunan ve bu sebeple hayır çağrısının kalplerine ulaşamadığı kimselerdir. Onların durumlarının kötülüğü, { فَوَيْلٌ } kelimesinin delalet ettiği bedbahtlık ve mutsuzluğun en son noktasına ulaşmış olmalarıyla veciz biçimde ifade edilmiştir. Bunun anlamlarının tafsilatı Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti:
فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ فِي سُورَةِ [الْبَقَرَةِ: ٧٩] .
{ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ } “Kitabı elleriyle yazanların vay haline!” [[Bakara: 79]].
وَالْقَاسِي: الْمُتَّصِفُ بِالْقَسَاوَةِ فِي الْحَالِ، وَحَقِيقَةُ الْقَسَاوَةِ: الْغِلَظُ وَالصَّلَابَةُ فِي الْأَجْسَامِ، وَقَدْ تَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً [الْبَقَرَة: ٧٤] .
el-Kâsî (قَاسِي): Hali hazırda katılıkla vasıflanmış olandır. Kasvetin hakiki anlamı cisimlerdeki kabalık ve sertliktir; bu açıklama Yüce Allah'ın { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “Taş gibi yahut daha da katı” [Bakara: 74] kavlinde geçmişti.
وقسوة الْقَلْبِ: مُسْتَعَارَةٌ لِقِلَّةِ تَأَثُّرِ الْعَقْلِ بِمَا يُسْدَى إِلَى صَاحِبِهِ مِنَ الْمَوَاعِظِ وَنَحْوِهَا، وَيُقَابِلُ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةَ اسْتِعَارَةُ اللِّينِ لِسُرْعَةِ التَّأَثُّرِ بِالنَّصَائِحِ وَنَحْوِهَا، كَمَا سَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ [الزمر: ٢٣] .
Kalbin katılığı (kasvetü'l-kalb): Aklın, sahibine sunulan öğüt ve benzeri şeylerden az etkilenmesi için yapılan bir istiaredir. Bu istiarenin karşılığı ise Yüce Allah'ın { ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ } “Sonra derileri ve kalpleri yumuşar” [Zümer: 23] kavlinde geleceği üzere, nasihatlerden ve benzeri şeylerden çabuk etkilenmek için yumuşaklık (lîn) kelimesinin istiara yapılmasıdır.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى (عَنْ) بِتَضْمِينِ الْقاسِيَةِ مَعْنَى الْمُعْرِضَةِ وَالنَّافِرَةِ، وَقَدْ عُدَّ مُرَادِفُ مَعْنَى (عَنْ) مِنْ مَعَانِي مِنْ، وَاسْتُشْهِدَ لَهُ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبُ» بِهَذِهِ الْآيَةِ وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا [ق: ٢٢] ، وَفِيهِ نظر، لِإِمْكَان حملهما عَلَى مَعْنَيَيْنِ شَائِعَيْنِ مِنْ مَعَانِي مِنْ وَهُمَا مَعْنَى التَّعْلِيلِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى كَقَوْلِهِمْ: سَقَاهُمْ مِنَ الْغَيْمَةِ، أَيْ لِأَجْلِ
{ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ } kavlindeki { مِنْ } "min" edatının, { الْقاسِيَةِ } kelimesine yüz çeviren ve nefret eden anlamı tazmin edilerek (içirilerek) { عَنْ } "an" manasında olması caizdir. Nitekim { عَنْ } manasının eşanlamlısı olması, { مِنْ } edatının manalarından sayılmıştır. «Muğni'l-Lebîb» adlı eserde buna bu ayet ve Yüce Allah'ın { لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا } “Andolsun sen bundan gaflet içindeydin” [Kâf: 22] kavli delil getirilmiştir; ancak bunda bir eleştiri payı (nazar) vardır; zira her ikisini de { مِنْ } edatının yaygın iki manasına hamletmek mümkündür: İlki, birinci ayette tıpkı "susuzluk sebebiyle (من الغيمة) onlara su içirdi", yani için...
الْعَطَشِ، قَالَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ. وَجَعَلَ الْمَعْنَى: أَنَّ قَسْوَةَ قُلُوبِهِمْ حَصَلَتْ فِيهِمْ مِنْ أَجْلِ ذِكْرِ اللَّهِ، وَمَعْنَى الِابْتِدَاءِ فِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ، أَيْ قَسَتْ قُلُوبُهُمُ ابْتِدَاءً مِنْ سَمَاعِ ذِكْرِ اللَّهِ. وَالْمُرَادُ بِذِكْرِ اللَّهِ الْقُرْآنُ وَإِضَافَتُهُ إِلَى اللَّهِ زِيَادَةُ تَشْرِيفٍ لَهُ.
susuzluktan dolayı demeleri gibi ta'lil (sebep bildirme) manasıdır; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. O, manayı şöyle takdir etmiştir: Onların kalplerinin katılığı, Allah'ın zikri sebebiyle kendilerinde meydana gelmiştir. İkincisi ise [ikinci ayetteki] ibtida (başlangıç) manasıdır; yani kalpleri Allah'ın zikrini işitmekten başlayarak katılaşmıştır. "Allah'ın zikri" ile kastedilen Kur'an'dır ve onun Allah'a izafe edilmesi, onun için bir şeref artışıdır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ إِذَا تُلِيَتْ آيَةٌ اشْمَأَزُّوا فَتَمَكَّنَ الِاشْمِئْزَازُ مِنْهُمْ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ.
Mana şudur: Bir ayet okunduğunda nefret duyarlar, bu nefret onların içine iyice yerleşir ve böylece kalpleri katılaşır.
وَحَاصِلُ الْمَعْنَى: أَنَّ كُفْرَهُمْ يَحْمِلُهُمْ عَلَى كَرَاهِيَةِ مَا يَسْمَعُونَهُ مِنَ الدَّعْوَةِ إِلَى الْإِسْلَامِ بِالْقُرْآنِ فَكُلَّمَا سَمِعُوهُ أَعْرَضُوا وَعَانَدُوا وَتَجَدَّدَتْ كَرَاهِيَةُ الْإِسْلَامِ فِي قُلُوبِهِمْ حَتَّى تُرَسَّخَ تِلْكَ الْكَرَاهِيَةُ فِي قُلُوبِهِمْ فَتَصِيرَ قُلُوبُهُمْ قَاسِيَةً.
Mananın özeti şudur: Küfürleri, onları Kur'an ile İslam'a yapılan çağrıdan işittikleri şeylerden nefret etmeye sevk eder; bu sebeple onu her işittiklerinde yüz çevirir ve inat ederler; İslam nefreti kalplerinde yenilenir durur, nihayet bu nefret kalplerine iyice yerleşir ve kalpleri katılaşır.
فَكَانَ الْقُرْآنُ أَنْ سَبَّبَ اطْمِئْنَانَ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرَّعْد: ٢٨] . وَكَانَ سَبَبًا فِي قَسَاوَةِ قُلُوبِ الْكَافِرِينَ. وَسَبَبُ ذَلِكَ اخْتِلَافُ الْقَابِلِيَّةِ فَإِنَّ السَّبَبَ الْوَاحِدَ تَخْتَلِفُ آثَارُهُ وَأَفْعَالُهُ بِاخْتِلَافِ الْقَابِلِيَّةِ، وَإِنَّمَا تُعْرَفُ خَصَائِصُ الْأَشْيَاءِ بِاعْتِبَارِ غَالِبِ آثَارِهَا فِي غَالِبِ الْمُتَأَثِّرَاتِ، فَذِكْرُ اللَّهِ سَبَبٌ فِي لِينِ الْقُلُوبِ وَإِشْرَاقِهَا إِذَا كَانَتِ الْقُلُوبُ سَلِيمَةً مِنْ مَرِضِ الْعِنَادِ وَالْمُكَابَرَةِ وَالْكِبْرِ، فَإِذَا حَلَّ فِيهَا هَذَا الْمَرَضُ صَارَتْ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ عِنْدَهَا أَشَدَّ مَرَضًا مِمَّا كَانَتْ عَلَيْهِ.
Böylece Kur'an, müminlerin kalplerinin huzura kavuşmasına sebep olmuştur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurur: { الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Onlar iman eden ve kalpleri Allah'ın zikriyle huzur bulan kimselerdir. Dikkat edin, kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzur bulur” [Ra'd: 28]. Kur'an aynı zamanda kâfirlerin kalplerinin katılaşmasına da sebep olmuştur. Bunun sebebi kabiliyetin (yatkınlığın/istidadın) farklılığıdır; zira tek bir sebep, kabiliyetin farklılaşmasıyla farklı eserler ve fiiller doğurur. Eşyanın özellikleri ancak etkilenen şeylerin çoğundaki galip eserleri dikkate alınarak bilinir. Kalpler inat, büyüklenme ve kibir hastalığından salim olduğunda Allah'ın zikri kalplerin yumuşamasına ve aydınlanmasına vesiledir. Fakat kalplere bu hastalık yerleştiğinde, yanlarında Allah anıldıkça önceki hallerinden daha da hasta hale gelirler.
وَجُمْلَةُ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ مَا قَبْلَهُ مِنَ الْحُكْمِ بِأَنَّ قَسَاوَةَ قُلُوبِهِمْ مِنْ أَجْلِ أَنْ يُذْكَرَ اللَّهُ عِنْدَهُمْ يُثِيرُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ أَنْ يَتَسَاءَلَ: كَيْفَ كَانَ ذِكْرُ اللَّهِ سَبَبَ قَسَاوَةِ قُلُوبِهِمْ؟ فَأُفِيدَ بِأَنَّ سَبَبَ ذَلِكَ هُوَ أَنَّهُمْ مُتَمَكِّنُونَ مِنَ الضَّلَالَةِ مُنْغَمِسُونَ فِي حَمْأَتِهَا فَكَانَ ضَلَالُهُمْ أَشَدَّ مِنْ أَنْ يَتَقَشَّعَ حِينَ يَسْمَعُونَ ذِكْرَ اللَّهِ.
{ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } cümlesi beyânî bir isti'nâftır; çünkü bundan önceki "onların kalplerinin katılığı yanlarında Allah'ın zikredilmesinden ötürüdür" şeklindeki hüküm, dinleyicinin nefsinde "Allah'ın zikri nasıl olur da onların kalplerinin katılığına sebep olur?" sorusunu uyandırır. İşte bunun sebebinin onların sapıklığa iyice yerleşmiş ve onun balçığına gömülmüş olmaları olduğu bildirilmiştir; öyle ki onların sapıklığı, Allah'ın zikrini işittiklerinde dağılıp gidecek türden olmaktan çok daha şiddetlidir.
وَافْتِتَاحُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ عَقِبَ مَا وُصِفُوا بِهِ مِنْ قَسَاوَةِ الْقُلُوبِ لِإِفَادَةِ أَنَّ مَا سَيُذْكَرُ مِنْ حَالِهِمْ بَعْدَ الْإِشَارَةِ إِلَيْهِمْ صَارُوا بِهِ أَحْرِيَاءَ لِأَجْلِ مَا ذُكِرَ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥] ، فَكَانَ مَضْمُونُ قَوْلِهِ:
Kalplerinin katılığıyla vasıflanmalarının hemen ardından bu cümlenin işaret ismiyle başlatılması, kendilerine işaret edildikten sonra durumlarına dair zikredilecek şeye, işaret isminden önce anılan vasıflar sebebiyle müstahak olduklarını bildirmek içindir; nitekim Bakara Suresi'ndeki { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [5] kavlinde geçtiği gibi. Dolayısıyla Yüce Allah'ın...
أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَهُوَ الضَّلَالُ الشَّدِيدُ عِلَّةً لِقَسْوَةِ قُلُوبِهِمْ
{ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler” kavlinin içeriği olan şiddetli sapıklık, kalplerinin katılığı için bir illet (sebep)...
حَسْبَمَا اقْتَضَاهُ وُقُوعُ جُمْلَتِهِ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا. وَكَانَ مَضْمُونُهَا مَفْعُولًا لِقَسْوَةِ قُلُوبِهِمْ حَسْبَمَا اقْتَضَاهُ تَصْدِيرُ جُمْلَتِهَا بِاسْمِ الْإِشَارَةِ عقب وَصْفِ الْمُشَارِ إِلَيْهِمْ بِأَوْصَافٍ.
olmuştur; zira cümlesinin beyânî isti'nâf olarak gelmesi bunu gerektirmektedir. Aynı zamanda bu cümlenin içeriği, işaret edilenlerin birtakım vasıflarla nitelenmesinin ardından cümlenin işaret ismiyle başlatılmasının gerektirdiği üzere, onların kalplerinin katılığının bir neticesi (mef'ûlü/eseri) olmuştur.
وَكَذَلِكَ شَأْنُ الْأَعْرَاضِ النَّفْسِيَّةِ أَنْ تَكُونَ فَاعِلَةً وَمُنْفَعِلَةً بِاخْتِلَافِ الْمُثَارِ وَمَا تَتْرُكُهُ مِنَ الْآثَارِ لِأَنَّهَا عِلَلٌ وَمَعْلُولَاتٌ بِالِاعْتِبَارِ لَا يَتَوَقَّفُ وُجُودُ أَحَدِ الشَّيْئَيْنِ مِنْهُمَا عَلَى وُجُودِ الْآخَرِ التَّوَقُّفَ الْمُسَمَّى بِالدَّوْرِ الْمَعِيِّ.
Nefsi arazların durumu da böyledir; uyarıcının ve bıraktığı izlerin farklılığına göre fail (etkileyen) ve münfail (etkilenen) olurlar. Çünkü bunlar itibari illetler ve ma'lûllerdir; bu iki şeyden birinin varlığı diğerinin varlığına "beraberlik devri" (ed-devru'l-ma'î) adı verilen şekilde bağlı değildir.
وَالْمُبِينُ: الشَّدِيدُ الَّذِي لَا يَخْفَى لِشِدَّتِهِ، فَالْمُبِينُ كِنَايَةٌ عَنِ الْقُوَّةِ وَالرُّسُوخِ فَهُوَ يَبِينُ لِلْمُتَأَمِّلِ أَنَّهُ ضَلَالٌ.
Mübîn (مُبِين): Şiddetinden ötürü gizli kalmayan, pek aşikâr olan demektir. Dolayısıyla mübîn, kuvvet ve kökleşmişlikten kinayedir; düşünen kimseye onun apaçık bir sapıklık olduğunu gösterir.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٢٣]
[Zümer Suresi (39), Ayet 23]
اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٢٣)
{ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah, sözün en güzelini; [ayetleri birbiriyle] uyumlu ve ikişerli (tekrarlanan) bir kitap halinde indirmiştir. Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine [karşı] yumuşar. İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki O'nunla dilediğini doğru yola iletir. Allah kimi de saptırırsa artık ona doğru yolu gösterecek kimse yoktur.” (23)
اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ.
{ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah, sözün en güzelini; [ayetleri birbiriyle] uyumlu ve ikişerli (tekrarlanan) bir kitap halinde indirmiştir. Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine [karşı] yumuşar.”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ نَشَأَ بِمُنَاسَبَةِ الْمُضَادَّةِ بَيْنَ مَضْمُونِ جُمْلَةِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ [الزمر: ٢٢] . وَمَضْمُونِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَهُوَ أَنَّ الْقُرْآنَ يُلَيِّنُ قُلُوبَ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ لِأَنَّ مَضْمُونَ الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلٍ عَنْ وَجْهِ قَسْوَةِ قُلُوبِ الضَّالِّينَ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ فَكَانَتْ جُمْلَةُ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ إِلَى قَوْلِهِ: مِنْ هادٍ مُبَيِّنَةً أَنَّ قَسَاوَةَ قُلُوبِ الضَّالِّينَ مِنْ سَمَاعِ الْقُرْآنِ إِنَّمَا هِيَ لِرَيْنٍ فِي قُلُوبِهِمْ وَعُقُولِهِمْ لَا لِنَقْصٍ فِي هِدَايَتِهِ. وَهَذَا كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢] : هُدىً لِلْمُتَّقِينَ ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ [الْبَقَرَة: ٦- ٧] .
{ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Kalpleri Allah'ın zikrinden katılaşmış olanların vay haline!” [Zümer: 22] cümlesinin içeriği ile bu cümlenin içeriği olan Kur'an'ın Rablerinden korkanların kalplerini yumuşattığı hususu arasındaki tezat münasebetiyle ortaya çıkan beyânî bir isti'nâftır. Çünkü önceki cümlenin içeriği, sapkınların kalplerinin Allah'ın zikri sebebiyle katılaşmasının gerekçesine dair bir soru uyandırmaktadır. Dolayısıyla { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ } lafzından { مِنْ هادٍ } kavline kadar olan cümle; sapkınların kalplerinin Kur'an'ı işitmekten dolayı katılaşmasının, onun hidayetindeki bir eksiklikten değil, sırf kendi kalp ve akıllarındaki pastan ileri geldiğini beyan etmektedir. Bu, Yüce Allah'ın Bakara Suresi'nde [2] { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” buyurup ardından { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ } “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar. Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir” [Bakara: 6-7] buyurması gibidir.
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَكْمِيلٌ لِلتَّنْوِيهِ بِالْقُرْآنِ الْمُفْتَتَحِ بِهِ غَرَضُ السُّورَةِ وَسَيُقَفَّى بِثَنَاءٍ آخَرَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ [الزمر: ٢٧]
Bu cümle, surenin asıl gayesinin kendisiyle açıldığı Kur'an'ın övgüsünü tamamlayıcı niteliktedir; nitekim Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara düşünüp öğüt alsınlar diye her türlü misali verdik” [Zümer: 27]...
الْآيَةَ، ثُمَّ بِقَوْلِهِ: إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ [الزمر: ٤١] ثُمَّ بِقَوْلِهِ: وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ [الزمر: ٥٥] .
ayetinde, ardından { إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ } “Şüphesiz biz bu Kitabı insanlar için sana hak olarak indirdik” [Zümer: 41] kavlinde ve daha sonra { وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun” [Zümer: 55] kavlinde başka övgülerle de takip edilecektir.
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِاسْمِ الْجَلَالَةِ يُؤْذِنُ بِتَفْخِيمِ أَحْسَنِ الْحَدِيثِ الْمُنَزَّلِ بِأَنَّ مُنْزِلَهُ هُوَ أَعْظَمُ عَظِيمٍ، ثُمَّ الْإِخْبَارُ عَنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ بِالْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ يَدُلُّ عَلَى تَقْوِيَةِ الْحُكْمِ
Cümlenin lafza-i celâl ile başlatılması, indirilen bu "sözün en güzelini", onu indirenin en yüce ve en azametli Zat olduğunu belirterek tazim etmeye işaret eder. Ardından lafza-i celâlden fiil cümlesi şeklinde haber verilmesi ise hükmün pekiştirilmesine...
وَتَحْقِيقِهِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِمْ: هُوَ يُعْطِي الْجَزِيلَ، وَيُفِيدُ مَعَ التَّقْوِيَةِ دَلَالَةً عَلَى الِاخْتِصَاصِ، أَيْ اخْتِصَاصُ تَنْزِيلِ الْكِتَابِ بِاللَّهِ تَعَالَى، وَالْمَعْنَى: اللَّهُ نَزَّلَ الْكِتَابَ لَا غَيْرُهُ وَضَعَهُ، فَفِيهِ إِثْبَاتٌ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ عَالَمِ الْقُدْسِ، وَذَلِكَ أَيْضًا كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهِ وَحْيًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَا مِنْ وَضْعِ الْبَشَرِ. فَدَلَّتِ الْجُمْلَةُ عَلَى تَقَوٍّ وَاخْتِصَاصٍ بِالصَّرَاحَةِ، وَعَلَى اخْتِصَاصٍ بِالْكِنَايَةِ، وَإِذْ أُخِذَ مَفْهُومُ الْقَصْرِ وَمَفْهُومُ الْكِنَايَةِ وَهُوَ الْمُغَايِرُ لِمَنْطُوقِهِمَا كَذَلِكَ يُؤْخَذُ مُغَايِرُ التَّنْزِيلِ فِعْلًا يَلِيقُ بِوَضْعِ الْبَشَرِ، فَالتَّقْدِيرُ: لَا غَيْرَ اللَّهِ وَضَعَهُ، رَدًّا لِقَوْلِ الْمُشْرِكِينَ: هُوَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ.
ve tıpkı "O, pek çok bahşeder" sözlerinde olduğu gibi tahkik edilmesine delalet eder; ayrıca pekiştirmeyle birlikte ihtisasa (has kılmaya) delalet eder; yani Kitabın indirilmesinin yalnızca Yüce Allah'a mahsus olduğuna işaret eder. Mana: "Kitabı Allah indirmiştir, başkası uydurmamıştır." Dolayısıyla onda kudsiyet âleminden indirilmiş olduğuna dair bir ispat vardır; bu da onun insan uydurması değil, Allah katından bir vahiy olduğundan kinayedir. Böylece cümle sarih olarak pekiştirmeye ve ihtisasa, kinaye yoluyla da yine ihtisasa delalet etmiştir. Hasr mefhumu ve kinaye mefhumu —ki bunların mantukuna aykırıdır— alındığında, tenzilin (indirmenin) zıddı da insanın uydurmasına layık bir fiil olarak alınır; takdiri: "Allah'tan başkası onu uydurmamıştır" şeklinde olup müşriklerin "Bu öncekilerin masallarıdır" sözlerine bir reddiyedir.
وَالتَّحْقِيقُ الَّذِي دَرَجَ عَلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٥] هُوَ أَنَّ التَّقَوِّيَ وَالِاخْتِصَاصَ يَجْتَمِعَانِ فِي إِسْنَادِ الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ إِلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، وَوَافَقَهُ عَلَى ذَلِكَ شُرَّاحُ «الْكَشَّافِ» .
«el-Keşşâf» sahibinin Yüce Allah'ın { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” [Bakara: 15] kavlinde benimsediği tahkik şudur: Fiilî haberin müsnedün ileyhe isnadında pekiştirme (tekavvî) ile has kılma (ihtisas) bir arada bulunur; «el-Keşşâf» şarihleri de bu konuda ona muvafakat etmişlerdir.
وَمُفَادُ هَذَا التَّقْدِيمِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِيهِ تَحْقِيقٌ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ الْإِضَافَةُ مِنَ التَّعْظِيمِ لِشَأْنِ الْمُضَافِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ [الزمر: ٢٢] كَمَا عَلِمْتَهُ آنِفًا، فَالْمُرَادُ بِ- أَحْسَنَ الْحَدِيثِ عَيْنُ الْمُرَادِ بِ- ذِكْرِ اللَّهِ وَهُوَ الْقُرْآنُ، عُدِلَ عَنْ ذِكْرِ ضَمِيرِهِ لِقَصْدِ إِجْرَاءِ الْأَوْصَافِ الثَّلَاثَةِ عَلَيْهِ. وَهِيَ قَوْلُهُ: كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ إِلَخْ، فَانْتَصَبَ كِتاباً عَلَى الْحَالِ مِنْ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ أَوْ عَلَى الْبَدَلِيَّةِ مِنْ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ، وَانْتُصِبَ مُتَشابِهاً عَلَى أَنَّهُ نَعْتُ كِتاباً.
Fiilî haberin önüne yapılan bu takdimin ifade ettiği mana, daha önce bildiğin gibi Yüce Allah'ın { مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ın zikrinden” [Zümer: 22] kavlindeki muzafın şanını yüceltmeyi içeren izafetin gereğini tahkik etmektedir. Dolayısıyla { أَحْسَنَ الْحَدِيثِ } ile kastedilen, { ذِكْرِ اللَّهِ } ile kastedilenin aynısı olup Kur'an'dır; ona ait zamirin zikredilmesinden sarf-ı nazar edilerek üzerine şu üç vasfın getirilmesi hedeflenmiştir: { كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } ilh. { كِتاباً } kelimesi { أَحْسَنَ الْحَدِيثِ } terkibinden hal veya bedel olarak mansub kılınmış, { مُتَشابِهاً } kelimesi de { كِتاباً } kelimesinin sıfatı olarak mansub olmuştur.
الْوَصْفُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِيثِ. أَيْ أَحْسَنُ الْخَبَرِ، وَالتَّعْرِيفُ لِلْجِنْسِ، وَالْحَدِيثُ: الْخَبَرُ، سُمِّيَ حَدِيثًا لِأَنَّ شَأْنَ الْإِخْبَارِ أَنْ يَكُونَ عَنْ أَمْرٍ حَدَثَ وَجَدَّ. سُمِّيَ الْقُرْآنُ حَدِيثًا بِاسْمِ بَعْضِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنْ أَخْبَارِ الْأُمَمِ وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ. وَأَمَّا مَا فِيهِ مِنَ الْإِنْشَاءِ مِنْ أَمْرٍ وَنَهْيٍ وَنَحْوِهِمَا فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ النَّبِيءُ ﷺ مُبَلِّغَهُ لِلنَّاسِ آلَ إِلَى أَنَّهُ إِخْبَارٌ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ وَنَهْيِهِ.
Birinci vasıf: Onun "ahsenü'l-hadîs" (sözün/haberin en güzeli) olmasıdır. Yani en güzel haberdir; başındaki belirlilik takısı cins içindir. Hadis kelimesi haber demektir; haber vermenin özelliği yeni meydana gelmiş ve yeni ortaya çıkmış bir şey hakkında olmak olduğundan hadis diye isimlendirilmiştir. Kur'an da geçmiş ümmetlerin haberleri, vaat ve tehdit gibi ihtiva ettiği şeylerin bir kısmının adıyla hadis olarak adlandırılmıştır. İçinde emir, nehiy ve benzeri inşaî (yapısal) ifadeler bulunmasına gelince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu insanlara tebliğ edici olduğu için neticede Allah'ın emrini ve nehyini haber vermeye dönüşmektedir.
وَقَدْ سُمِّيَ الْقُرْآنُ حَدِيثًا فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ
Kur'an birçok yerde hadis olarak adlandırılmıştır; nitekim Yüce Allah'ın... { فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ }
فِي سُورَةِ [الْأَعْرَافِ: ١٨٥] ، وَقَوْلِهِ: فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً فِي سُورَةِ [الْكَهْفِ: ٦] .
[A'râf Suresi: 185] kavlinde [“Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?”] ve Kehf Suresi'ndeki { فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً } “Demek onlar bu söze inanmazlarsa, arkalarından üzüntüden neredeyse kendini helak edeceksin!” [[6]] kavlinde olduğu gibi.
وَمَعْنَى كَوْنِ الْقُرْآنِ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ أَنَّهُ أَفْضَلُ الْأَخْبَارِ لِأَنَّهُ اشْتَمَلَ عَلَى أَفْضَلِ مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الْأَخْبَارُ مِنَ الْمَعَانِي النَّافِعَةِ وَالْجَامِعَةِ لِأُصُولِ الْإِيمَانِ، وَالتَّشْرِيعِ، وَالِاسْتِدْلَالِ، وَالتَّنْبِيهِ عَلَى عِظَمِ الْعَوَالِمِ وَالْكَائِنَاتِ، وَعَجَائِبِ تَكْوِينِ الْإِنْسَانِ، وَالْعَقْلِ، وَبَثِّ الْآدَابِ، وَاسْتِدْعَاءِ الْعُقُولِ لِلنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ الْحَقِّ، وَمِنْ فَصَاحَةِ أَلْفَاظِهِ وَبَلَاغَةِ مَعَانِيهِ الْبَالِغَيْنِ حَدَّ الْإِعْجَازِ، وَمِنْ كَوْنِهِ مُصَدِّقًا لِمَا تَقَدَّمَهُ مِنْ كُتُبِ اللَّهِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهَا. وَفِي إِسْنَادِ إِنْزَالِهِ إِلَى اللَّهِ اسْتِشْهَادٌ عَلَى حُسْنِهِ حَيْثُ نَزَّلَهُ الْعَلِيمُ بِنِهَايَةِ مَحَاسِنِ الْأَخْبَارِ وَالذِّكْرِ.
Kur'an'ın sözün en güzeli olmasının manası, en faziletli haberler olmasıdır; çünkü o, haberlerin kapsayabileceği en faziletli faydalı manaları; imanın, teşriin, istidlalâtın esaslarını; âlemlerin ve kâinatın azametine, insanın yaratılışındaki harikalara ve akla dikkat çekmeyi; edepleri yaymayı, akılları tefekküre ve doğru istidlale davet etmeyi; mucize derecesine ulaşan lafızlarının fesahatini ve manalarının belagatini; kendisinden önceki Allah'ın kitaplarını tasdik edici ve onların üzerinde şahit ve koruyucu (müheymin) oluşunu ihtiva etmiştir. İndirilişinin Allah'a isnad edilmesinde ise onun güzelliğine bir şahitlik vardır; zira onu haberlerin ve zikrin nihai güzelliklerini en iyi bilen indirmiştir.
الْوَصْفُ الثَّانِي: أَنَّهُ كِتَابٌ، أَيْ مَجْمُوعُ كَلَامٍ مُرَادٌ قِرَاءَتُهُ وَتِلَاوَتُهُ وَالِاسْتِفَادَةُ مِنْهُ، مَأْمُورٌ بِكِتَابَتِهِ لِيَبْقَى حُجَّةً عَلَى مَرِّ الزَّمَانِ فَإِنْ جُعِلَ الْكَلَامُ كِتَابًا يَقْتَضِي أَهَمِّيَّةَ ذَلِكَ الْكَلَامِ وَالْعِنَايَةَ بِتَنْسِيقِهِ وَالِاهْتِمَامَ بِحِفْظِهِ عَلَى حَالَتِهِ. وَلَمَّا سَمَّى اللَّهُ الْقُرْآنَ كِتَابًا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَأْمُرُ كُتَّابَ الْوَحْيِ مِنْ أَصْحَابِهِ أَنْ يَكْتُبُوا كُلَّ آيَةٍ تَنْزِلُ مِنَ الْوَحْيِ فِي الْمَوْضِعِ الْمُعَيَّنِ لَهَا بَيْنَ أَخَوَاتِهَا اسْتِنَادًا إِلَى أَمْرٍ مِنَ اللَّهِ، لِأَنَّ اللَّهَ أَشَارَ إِلَى الْأَمْرِ بِكِتَابَتِهِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ أَوَّلِهَا قَوْلُهُ: بَلْ هُوَ قُرْآنٌ (١) مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ [البروج: ٢١- ٢٢] وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ [الْوَاقِعَة: ٧٧- ٧٨] .
İkinci vasıf: Onun "kitap" olmasıdır; yani okunması, tilavet edilmesi ve kendisinden istifade edilmesi murat edilen, zamanın akışı boyunca bir hüccet olarak kalması için yazılması emredilen bir sözler bütünüdür. Bir sözün kitap kılınması, o sözün ehemmiyetini, düzenlenmesine özen gösterilmesini ve aynen korunmasına itina edilmesini gerektirir. Allah Kur'an'ı kitap olarak isimlendirdiği için, Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy kâtipleri olan ashabına, vahiyden inen her ayeti Allah'tan gelen bir emre dayanarak diğer kardeş ayetler arasındaki belirlenmiş yerine yazmalarını emrederdi. Çünkü Allah, onun yazılması emrine pek çok yerde işaret etmiştir; bunların ilki { بَلْ هُوَ قُرْآنٌ (١) مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ } “Hayır, o şerefli bir Kur'an'dır; Levh-i Mahfuz'dadır” [Bürûc: 21-22] kavli ve { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ } “Şüphesiz o, korunmuş bir kitapta bulunan pek şerefli bir Kur'an'dır” [Vâkıa: 77-78] kavlidir.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ مُتَشَابِهٌ، أَيْ مُتَشَابِهَةٌ أَجْزَاؤُهُ مُتَمَاثِلَةٌ فِي فَصَاحَةِ أَلْفَاظِهَا وَشَرَفِ مَعَانِيهَا، فَهِيَ مُتَكَافِئَةٌ فِي الشَّرَفِ وَالْحُسْنِ (وَهَذَا كَمَا قَالُوا: امْرَأَةٌ مُتَنَاصِفَةٌ الْحُسْنِ، أَيْ أَنْصَفَتْ صِفَاتُهَا بَعْضُهَا بَعْضًا فَلَمْ يَزِدْ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٌ، قَالَ ابْنُ هَرْمَةَ:
Üçüncü sıfat: Onun "müteşâbih" (birbiriyle uyumlu/benzeşen) olmasıdır; yani lafızlarının fesahatinde ve manalarının yüceliğinde parçaları birbirine benzeyen ve denk olan demektir; dolayısıyla şeref ve güzellikte birbiriyle eşdeğerdir. (Bu, Arapların "güzelliği denk dağılmış kadın" demeleri gibidir; yani özellikleri birbirine adaletli davranmış, hiçbiri diğerinden ne eksik ne fazla olmuştur. İbn Herme şöyle demiştir:
إِنِّي غَرِضْتُ إِلَى تَنَاصُفِ وَجْهِهَا ... غَرَضَ الْمُحِبِّ إِلَى الْحَبِيبِ الْغَائِبِ
Doğrusu ben onun yüzündeki kusursuz dengeyi ve güzelliği özledim / Tıpkı sevenin uzaktaki sevgilisini özlediği gibi.
وَمِنْهُ: قَوْلُهُمْ وَجْهٌ مُقَسَّمٌ، أَيْ مُتَمَاثِلُ الْحُسْنِ، كَأَنَّ أَجْزَاءَهُ تَقَاسَمَتِ الْحُسْنَ وَتَعَادَلَتْهُ، قَالَ أَرَقَمُ بْنُ عَلْبَاءَ الْيَشْكُرِيُّ:
Yine "mukassem yüz" (bölüştürülmüş yüz) sözleri de bundandır; yani sanki uzuvları güzelliği aralarında eşitçe paylaşıp denkleştirmiş gibi her tarafı eşit güzellikte demektir. Erkam b. Ilbâ el-Yeşkurî şöyle demiştir:
وَيَوْمًا تَوَافَيْنَا بِوَجْهٍ مُقَسَّمِ ... كَأَنَّ ظَبْيَةً تَعْطُو إِلَى وَارْقِ السَّلَمِ
Bir gün kusursuz güzellikte (bölüştürülmüş) bir yüzle buluştuk / Selem ağacının yapraklarına uzanan bir ceylan gibiydi sanki.
أَيْ بِوَجْهٍ قُسِّمَ الْحُسْنُ عَلَى أَجْزَائِهِ أَقْسَامًا.
Yani güzelliğin parçalarına eşit paylar halinde bölüştürüldüğü bir yüzle.
فَمَعَانِيهُ مُتَشَابِهَةٌ فِي صِحَّتِهَا وَأَحْكَامِهَا وَابْتِنَائِهَا عَلَى الْحَقِّ وَالصِّدْقِ وَمُصَادَفَةِ الْمَحَزِّ مِنَ الْحُجَّةِ وَتَبْكِيتِ الْخُصُومِ وَكَوْنِهَا صَلَاحًا لِلنَّاسِ وَهُدًى. وَأَلْفَاظُهُ مُتَمَاثِلَةُ فِي الشَّرَفِ وَالْفَصَاحَةِ وَالْإِصَابَةِ لِلْأَغْرَاضِ مِنَ الْمَعَانِي بِحَيْثُ تَبْلُغُ أَلْفَاظُهُ وَمَعَانِيهُ أَقْصَى مَا تَحْتَمِلُهُ أَشْرَفُ لُغَةٍ لِلْبَشَرِ وَهِيَ اللُّغَةُ الْعَرَبِيَّةُ مُفْرَدَاتٍ وَنَظْمًا، وَبِذَلِكَ كَانَ مُعْجِزًا لكل بليغ عَن أَنْ يَأْتِيَ بِمِثْلِهِ، وَفِي هَذَا
Kur'an'ın manaları; sıhhatinde, sağlamlığında, hak ve doğruluk üzerine kurulmasında, delilde tam hedefe isabet etmesinde, hasımları susturmasında ve insanlar için salah ile hidayet olmasında birbirine benzemektedir. Lafızları ise şerefte, fesahette ve manalardan murat edilen gayeleri tam vurmasında birbirine denktir; öyle ki lafızları ve manaları, insanların en şerefli dili olan Arap dilinin kelime ve nazım bakımından kaldırabileceği en üst sınıra ulaşmaktadır. İşte bu sebeple her beliğ kimseyi benzerini getirmekten aciz bırakmıştır. Bunda...
إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ جَمِيعَ آيَاتِ الْقُرْآنِ بَالِغٌ الطَّرَفَ الْأَعْلَى مِنَ الْبَلَاغَةِ وَأَنَّهَا مُتَسَاوِيَةٌ فِي ذَلِكَ بِحَسْبِ مَا يَقْتَضِيهِ حَالُ كُلِّ آيَةٍ مِنْهَا، وَأَمَّا تَفَاوُتُهَا فِي كَثْرَةِ الْخُصُوصِيَّاتِ وَقِلَّتِهَا فَذَلِكَ تَابِعٌ لِاخْتِلَافِ الْمَقَامَاتِ وَمُقْتَضَيَاتِ الْأَحْوَالِ، فَإِنَّ بَلَاغَةَ الْكَلَامِ مُطَابَقَتُهُ لِمُقْتَضَى الْحَالِ، وَالطَّرَفِ الْأَعْلَى مِنَ الْبَلَاغَةِ هُوَ مُطَابَقَةُ الْكَلَامِ لِجَمِيعِ مَا يَقْتَضِيهِ الْحَالُ، فَآيَاتُ الْقُرْآنِ مُتَمَاثِلَةُ مُتَشَابِهَةُ فِي الْحُسْنِ لَدَى أَهْلِ الذَّوْقِ مِنَ الْبُلَغَاءِ بِالسَّلِيقَةِ أَوْ بِالْعِلْمِ وَهُوَ فِي هَذَا مُخَالِفٌ لِغَيْرِهِ مِنَ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَخْلُو عَنْ تَفَاوُتٍ رُبَّمَا بَلَغَ بَعْضُهُ مُبْلَغَ أَنْ لَا يُشْبِهَ بَقِيَّتَهُ، وَهَذَا الْمَعْنَى مِمَّا يَدْخُلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً [النِّسَاء: ٨٢] ، فَالْكَاتِبُ الْبَلِيغُ وَالشَّاعِرُ الْمُجِيدُ لَا يَخْلُو كَلَامُ أَحَدٍ مِنْهُمَا مِنْ ضَعْفٍ فِي بَعْضِهِ، وَأَيْضًا لَا تَتَشَابَهُ أَقْوَالُ أَحَدٍ مِنْهُمَا بَلْ تَجِدُ لِكُلٍّ مِنْهُمَا قِطَعًا مُتَفَاوِتَةً فِي الْحُسْنِ وَالْبَلَاغَةِ وَصِحَّةِ الْمَعَانِي. وَبِمَا قَرَّرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ الْمُتَشَابِهَ هَنَا مُرَادٌ بِهِ مَعْنًى غَيْرَ الْمُرَادِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ [آل عمرَان: ٧] لِاخْتِلَافِ مَا فِيهِ التَّشَابُهِ.
Kur'an ayetlerinin tamamının belagatin en üst derecesine ulaştığına ve her bir ayetin durumunun gerektirdiği ölçüde bunda eşit olduğuna işaret vardır. İncelik ve hususiyetlerin çokluğu veya azlığındaki farklılık ise makamların ve halin gereklerinin farklılığına bağlıdır; zira sözün belagati mukteza-i hale uygunluğudur; belagatin en zirvesi ise sözün halin gerektirdiği her şeye tastamam uymasıdır. Dolayısıyla Kur'an ayetleri, gerek fıtraten gerekse ilim yoluyla zevk-i selim sahibi beliğ kimseler nezdinde güzellikte birbirine denk ve benzerdir. Kur'an bu hususta diğer beliğ sözlerden ayrılır; zira diğer sözlerde mutlaka bir farklılık bulunur, hatta bazen bir kısmı diğer kısmına hiç benzemeyecek seviyeye varır. Bu mana, Yüce Allah'ın { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Onlar hâlâ Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Eğer o Allah'tan başkası katından olsaydı, elbette içinde birçok çelişki bulurlardı” [Nisâ: 82] kavlinin kapsamına giren hususlardandır. Beliğ bir yazarın yahut usta bir şairin sözünün bir kısmı mutlaka zayıflıktan uzak kalmaz; ayrıca hiçbirinin sözleri baştan sona birbirine denk olmaz, bilakis her birinin güzellikte, belagatte ve manaların sıhhatinde farklılık gösteren parçaları bulunur. Bu açıkladığımız şeyle anlaşılır ki buradaki "müteşâbih" kelimesiyle kastedilen mana, Yüce Allah'ın { وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ } “Diğerleri ise müteşâbihlerdir” [Âl-i İmrân: 7] kavlindeki murattan farklıdır; zira benzerliğin (teşabühün) gerçekleştiği alanlar birbirinden ayrıdır.
الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: كَوْنُهُ مَثَانِيَ، وَمَثَانِي: جَمْعُ مَثْنًى بِضَمِّ الْمِيمِ وَبِتَشْدِيدِ النُّونِ جَمْعًا عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ، أَوِ اسْمُ جَمْعٍ. وَيَجُوزُ كَوْنُهُ جَمْعُ مَثْنًى بِفَتْحِ الْمِيمِ وَتَخْفِيفِ النُّونِ وَهُوَ اسْمٌ لِجَعْلِ الْمَعْدُودِ أَزْوَاجًا اثْنَيْنِ، اثْنَيْنِ، وَكِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ يُطْلَقُ عَلَى مَعْنَى التَّكْرِيرِ. كُنِّيَ عَنْ مَعْنَى التَّكْرِيرِ بِمَادَّةِ التَّثْنِيَةِ لِأَنَّ التَّثْنِيَةَ أَوَّلُ مَرَاتِبِ التَّكْرِيرِ، كَمَا كُنِّيَ بِصِيغَةِ التَّثْنِيَةِ عَنِ التَّكْرِيرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ [الْملك: ٤] ، وَقَوْلُ الْعَرَبِ: لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ، أَيْ إِجَابَاتٌ كَثِيرَةٌ وَمُسَاعَدَاتٌ كَثِيرَةٌ.
Dördüncü sıfat: Onun "mesânî" (tekrarlanan / ikili ikili) olmasıdır. Mesânî; mîm'in zammesi ve nûn'un şeddesiyle "müsenna" (مُثَنَّى) kelimesinin kural dışı (gayr-ı kıyâsî) çoğulu veya bir ismi cemidir. Mîm'in fethası ve nûn'un şeddesiz haliyle sayılan şeyleri ikişer ikişer çiftler kılmanın ismi olan "mesnâ" (مَثْنَى) kelimesinin çoğulu olması da caizdir; her iki ihtimal de tekrar manası için kullanılır. Tekrar manası tesniye kökünden kinaye yapılmıştır; çünkü tesniye (ikileme), tekrarın ilk mertebesidir; nitekim Yüce Allah'ın { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } “Sonra gözünü iki defa (tekrar tekrar) çevirip bak” [Mülk: 4] kavlinde ve Arapların "lebbeyk ve sa'deyk" (yani "pek çok icabet ve pek çok yardım senin içindir") sözlerinde tesniye sîgasıyla tekrardan kinaye yapılmıştır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى مَثانِيَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي فِي سُورَةِ [الْحِجْرِ: ٨٧] ، فَالْقُرْآنُ مَثَانِي لِأَنَّهُ مُكَرَّرُ الْأَغْرَاضِ.
Yüce Allah'ın [Hicr: 87] sûresindeki { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yediyi verdik” kavlinde "mesânî" kelimesinin anlamının açıklaması geçmişti. Dolayısıyla Kur'an, maksatları/konuları tekrarlandığı için mesânîdir.
وَهَذَا يَتَضَمَّنُ امْتِنَانًا عَلَى الْأُمَّةِ بِأَنَّ أَغْرَاضَ كِتَابِهَا مُكَرَّرَةٌ فِيهِ لِتَكُونَ مَقَاصِدُهُ أَرْسَخُ فِي نُفُوسِهَا، وَلِيَسْمَعُهَا مَنْ فَاتَهُ سَمَاعُ أَمْثَالِهَا مِنْ قَبْلُ. وَيَتَضَمَّنُ أَيْضًا تَنْبِيهًا عَلَى نَاحِيَةٍ مِنْ نَوَاحِي إِعْجَازِهِ، وَهِيَ عَدَمُ الْمَلَلِ مِنْ سَمَاعِهِ وَأَنَّهُ كُلَّمَا تَكَرَّرَ غَرَضٌ مِنْ أَغْرَاضِهِ زَادَهُ تَكَرُّرُهُ قَبُولًا وَحَلَاوَةً فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ. فَكَأَنَّهُ الْوَجْهُ الْحَسَنُ الَّذِي قَالَ فِي مِثْلِهِ أَبُو نُوَاسٍ:
Bu, kitabın gayelerinin onda tekrar edilerek maksatlarının ümmetin nefislerinde daha köklü yer etmesi ve daha önce benzerlerini işitme fırsatını kaçıran kimselerin onları işitmesi hususunda ümmete bir lütfu içermektedir. Aynı zamanda onun i'câz yönlerinden birine de dikkat çekmektedir ki o da: onu dinlemekten bıkkınlık duyulmaması ve gayelerinden bir gaye her tekrarlandığında, bu tekrarın dinleyenlerin nefislerindeki kabulü ve tatlılığı artırmasıdır. Sanki o, Ebû Nuvâs'ın benzeri hakkında şöyle dediği güzel yüz gibidir:
يَزِيدُكَ وَجْهُهُ حُسْنًا ... إِذَا مَا زِدْتَهُ نَظَرَا
«Ona baktıkça bakışını artırdığında... yüzü sana güzellik katar.»
وَقَدْ عَدَّ عِيَاضٌ فِي كِتَابِ «الشِّفَاءِ» مِنْ وُجُوهِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ: أَنَّ قَارِئَهُ لَا يَمَلُّهُ وَسَامِعَهُ لَا يَمَجُّهُ، بَلِ الْإِكْبَابُ عَلَى تِلَاوَتِهِ يَزِيدُهُ حَلَاوَةً، وَتَرْدِيدُهُ يُوجِبُ لَهُ مَحَبَّةً، لَا يَزَالُ غَضًّا طَرِيًّا، وَغَيْرُهُ مِنَ الْكَلَامِ وَلَوْ بَلَغَ مِنَ الْحُسْنِ وَالْبَلَاغَةِ مَبْلَغًا عَظِيمًا يُمَلُّ مَعَ التَّرْدِيدِ
İyâz, eş-Şifâ adlı kitabında Kur'an'ın i'câz vecihlerinden biri olarak şunu saymıştır: Onu okuyan bıkmaz, onu dinleyen usanıp dışlamaz; bilakis onun tilavetine yoğunlaşmak tatlılığını artırır ve onu tekrarlamak ona duyulan sevgiyi gerektirir; o daima taptaze kalır. Diğer sözler ise ne kadar büyük bir güzellik ve belagate ulaşırsa ulaşsın, tekrarlandıkça bıkkınlık verir
وَيُعَادَى إِذَا أُعِيدَ، وَلِذَا
ve yinelendikçe nefret edilir. Bundan dolayıdır ki
وَصَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْقُرْآنَ: «بِأَنَّهُ لَا يَخْلَقُ عَلَى كَثْرَةِ الرَّدِّ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ مَرْفُوعًا.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ı: «O, çokça tekrar edilmekle eskimez» şeklinde nitelemiştir. Bunu Tirmizî, Ali b. Ebî Tâlib'den merfû olarak rivayet etmiştir.
وَذَكَرَ عِيَاضٌ أَنَّ الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ سَمِعَ مِنَ النَّبِيءِ ﷺ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ [النَّحْل: ٩٠] الْآيَةَ فَقَالَ: «وَاللَّهِ إِنَّ لَهُ لَحَلَاوَةٌ وَإِنَّ عَلَيْهِ لَطَلَاوَةٌ»
İyâz, Velîd b. Mugîre'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder” [Nahl: 90] ayetini işittiğinde şöyle dediğini nakletmiştir: «Vallahi onun bir tatlılığı ve üzerinde bir parlaklığı vardır.»
. وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ وَصْفَ الْقُرْآنِ هُنَا بِكَوْنِهِ مَثَانِيَ هُوَ غَيْرُ الْوَصْفِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي [الْحجر: ٧٨] لِاخْتِلَافِ مَا أُرِيدَ فِيهِ بِالتَّثْنِيَةِ وَإِنْ كَانَ اشْتِقَاقُ الْوَصْفِ مُتَّحِدًا.
Bununla anlarsın ki Kur'an'ın burada "mesânî" olarak nitelenmesi, { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yediyi verdik” [Hicr: 87] kavlindeki nitelemeden farklıdır; çünkü sıfatın türeyişi bir olsa da tesniye ile kastedilen mana farklıdır.
وَوُصِفَ كِتاباً وَهُوَ مُفْرِدٌ بِوَصْفِ مَثانِيَ وَهُوَ مُقْتَضٍ التَّعَدُّدَ يُعَيِّنُ أَنَّ هَذَا الْوَصْفَ جَرَى عَلَيْهِ بِاعْتِبَارِ أَجْزَائِهِ، أَيْ سُوَرِهِ أَوْ آيَاتِهِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ كُلَّ غَرَضٍ مِنْهُ يُكَرَّرُ، أَيْ بِاعْتِبَارِ تَبَاعِيضِهِ.
Tekil olan "kitâb" kelimesinin çokluk gerektiren "mesânî" sıfatıyla nitelenmesi, bu sıfatın onun cüzleri yani sûreleri yahut ayetleri itibarıyla veya her bir gayesinin tekrarlanması yani kısımları itibarıyla gerçekleştiğini belirler.
الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ، وَهَذَا الْوَصْفُ مُرَتَّبٌ عَلَى الْوَصْفِ قَبْلَهُ وَهُوَ كَوْنُ الْقُرْآنِ مَثَانِيَ، أَيْ مُثَنَّى الْأَغْرَاضِ، وَهُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى ثَلَاثِ جِهَاتٍ:
Beşinci sıfat: Rablerinden korkanların derilerinin ondan ürpermesi, sonra da derilerinin ve kalplerinin yumuşamasıdır. Bu sıfat, kendisinden önceki sıfat olan Kur'an'ın "mesânî" olması, yani gayelerinin tekrarlanması sıfatı üzerine terettüp etmiştir ve üç yönü içermektedir:
أُولَاهَا: وَصْفُ الْقُرْآنِ بِالْجَلَالَةِ وَالرَّوْعَةِ فِي قُلُوبِ سَامِعِيهِ، وَذَلِكَ لِمَا فِي آيَاتِهِ الْكَثِيرَةِ مِنَ الْمَوْعِظَةِ الَّتِي تَوْجَلُ مِنْهَا الْقُلُوبُ، وَهُوَ وَصْفُ كَمَالٍ لِأَنَّهُ مِنْ آثَارِ قُوَّةِ
Birincisi: Kur'an'ın, onu dinleyenlerin kalplerinde bıraktığı celâlet ve mehâbetle nitelenmesidir. Bu da onun pek çok ayetinde kalplerin ürperdiği öğütlerin bulunmasından kaynaklanır. Bu bir kemal sıfatıdır; çünkü sözünün nefisler üzerindeki tesir gücünün
تَأْثِيرِ كَلَامِهِ فِي النُّفُوسِ، وَلَمْ يَزَلْ شَأْنُ أَهْلِ الْخَطَابَةِ وَالْحِكْمَةِ الْحِرْصُ عَلَى تَحْصِيلِ الْمَقْصُودِ مِنْ كَلَامِهِمْ لِأَنَّ الْكَلَامَ إِنَّمَا يُوَاجَهُ بِهِ السَّامِعُونَ لِحُصُولِ فَوَائِدَ مَرْجُوَّةٍ مِنَ الْعَمَلِ بِهِ، وَمَا تَبَارَى الْخُطَبَاءُ وَالْبُلَغَاءُ فِي مَيَادِينِ الْقَوْلِ إِلَّا لِلتَّسَابُقِ إِلَى غَايَاتِ الْإِقْنَاعِ، كَمَا قَالَ قَيْسُ بْنُ خَارِجَةَ، وَقَدْ قِيلَ لَهُ: مَا عِنْدَكَ؟ «عِنْدِي قِرَى كُلِّ نَازِلٍ، وَرِضَى كُلِّ سَاخِطٍ، وَخُطْبَةٌ مِنْ لَدُنْ تَطَلُعُ الشَّمْسُ إِلَى أَنْ تَغْرُبَ، آمُرُ فِيهَا بِالتَّوَاصُلِ وَأَنْهَى عَنِ التَّقَاطُعِ» . وَقَدْ ذَكَرَ أَرِسْطُو فِي الْغَرَضِ مِنَ الْخَطَابَةِ أَنَّهُ إِثَارَةُ الْأَهْوَاءِ وَقَالَ: «إِنَّهَا انْفِعَالَاتٌ فِي النَّفْسِ تُثِيرُ فِيهَا حُزْنًا أَوْ مَسَرَّةً» .
eserlerindendir. Hitabet ve hikmet ehlinin öteden beri tutumu, sözlerinden kastedilen maksadı elde etmeye hırslı olmaktır; zira söz dinleyenlere ancak onunla amel edilmesinden umulan faydaların hâsıl olması için yöneltilir. Hatibler ve beliğ kimseler söz meydanlarında ancak ikna hedeflerine yarışmak için yarışmışlardır; nitekim Kays b. Hârice'ye: "Yanında ne var?" denildiğinde: «Yanımda her konuk için ağırlama, her öfkeli için rıza ve güneşin doğuşundan batışına kadar süren, içinde sıla-i rahmi emredip kopmayı yasakladığım bir hutbe vardır» demiştir. Aristoteles de hitabetin amacının duyguları harekete geçirmek olduğunu belirtmiş ve: «Onlar nefisteki, içinde hüzün yahut neşe uyandıran infiallerdir» demiştir.
وَقَدِ اقْتَضَى قَوْلُهُ: تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ أَنَّ الْقُرْآنَ يَشْتَمِلُ عَلَى مَعَانٍ تَقْشَعِرُّ مِنْهَا الْجُلُودُ وَهِيَ الْمَعَانِي الْمَوْسُومَةُ بِالْجَزَالَةِ الَّتِي تُثِيرُ فِي النُّفُوسِ رَوْعَةً وَجَلَالَةً وَرَهْبَةً تَبْعُثُ عَلَى امْتِثَالِ السَّامِعِينَ لَهُ وَعَمَلِهِمْ بِمَا يَتَلَقَّوْنَهُ مِنْ قَوَارِعِ الْقُرْآنِ وَزَوَاجِرِهِ، وَكُنِّيَ عَنْ ذَلِكَ بِحَالَةٍ تُقَارِنُ انْفِعَالَ الْخَشْيَةِ وَالرَّهْبَةِ فِي النَّفْسِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا
Yüce Allah'ın: { تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir” kavli, Kur'an'ın derileri ürperten manaları içerdiğini gerektirmiştir. Bunlar nefislerde bir heybet, celâlet ve korku uyandıran, dinleyenleri ona boyun eğmeye ve Kur'an'ın sarsıcı tehdit ve sakındırmalarından aldıkları şeylerle amel etmeye sevk eden celâletle vasıflanmış manalardır. Bu durum, nefisteki haşyet ve korku hissine eşlik eden bir durumla kinaye edilmiştir; zira insan
ارْتَاعَ وَخَشِيَ اقْشَعَرَّ جِلْدُهُ مِنْ أَثَرِ الِانْفِعَالِ الرَّهْبَنِيِّ، فَمَعْنَى تَقْشَعِرُّ مِنْهُ تَقْشَعِرُّ مِنْ سَمَاعِهِ وَفَهْمِهِ، فَإِنَّ السَّمَاعَ وَالْفَهْمَ يَوْمَئِذٍ مُتَقَارِنَانِ لِأَنَّ السَّامِعِينَ أَهْلُ اللِّسَانِ. يُقَالُ:
korkup ürktüğünde bu korku hissinin tesiriyle derisi ürperir. Dolayısıyla { تَقْشَعِرُّ مِنْهُ } ifadesinin anlamı, onu dinlemekten ve anlamaktan dolayı ürpermesidir; çünkü o gün dinleyenler Arap dilinin ehli oldukları için işitme ile anlama birbirine eşlik ediyordu. Şöyle denir:
اقْشَعَرَّ الْجِلْدُ، إِذَا تَقَبَّضَ تَقَبُّضًا شَدِيدًا كَالَّذِي يَحْصُلُ عِنْدَ شِدَّةِ بَرْدِ الْجَسَدِ وَرِعْدَتِهِ. يُقَالُ:
İkşe'arra'l-cild (اقْشَعَرَّ الْجِلْدُ), beden aşırı soğuduğunda ve titrediğinde meydana gelen kasılma gibi şiddetli bir şekilde büzüşüp kasıldığında denir. Şöyle denir:
اقْشَعَرَّ جِلْدُهُ، إِذَا سَمِعَ أَوْ رَأَى مَا يُثِيرُ انْزِعَاجَهُ وَرَوْعَهُ، فَاقْشِعْرَارُ الْجُلُودِ كِنَايَةٌ عَنْ وَجِلِ الْقُلُوبِ الَّذِي تَلْزَمُهُ قَشْعَرِيرَةٌ فِي الْجِلْدِ غَالِبًا.
İkşe'arra cildühû (اقْشَعَرَّ جِلْدُهُ), tedirginliğini ve korkusunu uyandıran bir şeyi işittiğinde veya gördüğünde denir. Dolayısıyla derilerin ürpermesi, kalplerin korkuya kapılmasından kinayedir ki buna çoğunlukla deride bir ürperti eşlik eder.