وَقَدْ عَدَّ عِيَاضٌ فِي «الشِّفَاءِ» مِنْ وُجُوهِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ: الرَّوْعَةَ الَّتِي تَلْحَقُ قُلُوبَ سَامِعِيهِ عِنْدَ سَمَاعِهِ وَالْهَيْبَةَ الَّتِي تَعْتَرِيهِمْ عِنْدَ تِلَاوَتِهِ لِعُلُوِّ مَرْتَبَتِهِ عَلَى كُلِّ كَلَامٍ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَهَابَهُ سَامِعُهُ، قَالَ تَعَالَى: لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ [الْحَشْر: ٢١] .
İyâz, eş-Şifâ'da Kur'an'ın i'câz vecihlerinden biri olarak şunu saymıştır: Dinleyenlerin onu işittiklerinde kalplerine çöken mehâbet ve tilaveti esnasında onları saran heybettir; zira o, dinleyeninin saygı ve korku duyması beklenen her sözden çok daha üstün bir mertebededir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allah korkusundan baş eğmiş, parça parça olmuş görürdün. Biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz” [Haşr: 21].
وَعَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ كَانَ أَصْحَابُ النبيء ﷺ إِذا قرىء عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ كَمَا نَعَتَهُمُ اللَّهُ تَدْمَعُ أَعْيُنُهُمْ وَتَقْشَعِرُّ جُلُودُهُمْ. وَخَصُّ الْقُشَعْرِيرَةُ بِالَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِاعْتِبَارِ مَا سَيُرْدَفُ بِهِ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ كَمَا يَأْتِي، قَالَ عِيَاضٌ: «وَهِيَ، أَيِ الرَّوْعَةِ الَّتِي تَلْحَقُ قُلُوبَ سَامِعِيهِ عِنْدَ سَمَاعِهِ، عَلَى الْمُكَذِّبِينَ بِهِ أَعْظَمُ حَتَّى كَانُوا يَسْتَثْقِلُونَ سَمَاعَهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Esmâ bint Ebî Bekir'den [nakledildiğine göre]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına Kur'an okunduğunda, Allah'ın onları vasfettiği gibi gözleri yaşarır ve derileri ürperirdi. Ürpertinin Rablerinden korkanlara tahsis edilmesi, gelecekte belirtileceği üzere { ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ } “sonra derileri yumuşar” kavlinin peşinden getirilmesi itibarıyladır. İyâz şöyle demiştir: «Bu, yani dinleyenlerin onu işittiklerinde kalplerine çöken mehâbet, onu yalanlayanlar üzerinde daha büyüktü; öyle ki onu dinlemeyi ağır bulurlardı; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً [الْإِسْرَاء: ٤٦] .
{ وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } “Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman, nefretle arkalarına dönüp kaçarlar” [İsrâ: 46].
وَهَذِهِ الرَّوْعَةُ قَدِ اعْتَرَتْ جَمَاعَةً قَبْلَ الْإِسْلَامِ، فَمِنْهُمْ مَنْ أَسْلَمَ لَهَا لِأَوَّلِ وَهْلَةٍ. حُكِيَ
Bu mehâbet İslam'dan önce bir topluluğu sarmıştı; onlardan kimi ilk anda bunun tesiriyle Müslüman oldu.
فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مَطْعِمٍ قَالَ: «سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِالطَّوْرِ فَلَمَّا بَلَغَ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ إِلَى قَوْله:
Sahih hadiste Cübeyr b. Mut'ım'den şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i akşam namazında Tûr sûresini okurken işittim. Yüce Allah'ın: { أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ } kavlinden O'nun:
الْمُصَيْطِرُونَ [الطّور: ٣٥- ٣٧] كَادَ قَلْبِي أَنْ يَطِيرَ وَذَلِكَ أَوَّلُ مَا وَقَرَ الْإِسْلَامُ فِي قَلْبِي»
{ الْمُصَيْطِرُونَ } “Yoksa onlar hiçbir şey olmadan mı yaratıldılar, yoksa bizzat kendileri mi yaratıcıdırlar? Yoksa gökleri ve yeri onlar mı yarattılar? Hayır, onlar kesin olarak inanmıyorlar. Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mıdır, yoksa hâkimiyet sahibi onlar mıdır?” [Tûr: 35-37] kavline kadar ulaştığında, neredeyse kalbim uçacaktı ve bu, İslam'ın kalbime ilk yerleştiği an oldu.»
. وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ،
Onlardan kimi de Müslüman olmadı.
رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: «أُخْبِرْتُ أَنَّ عُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ كَلَّمَ النَّبِيءَ ﷺ فِي كَفِّهِ عَنْ سَبِّ أَصْنَامِهِمْ وَتَضْلِيلِهِمْ، وَعَرَضَ عَلَيْهِ أُمُورًا وَالنَّبِيءُ ﷺ يَسْمَعُ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ لَهُ النَّبِيءُ ﷺ: اسْمَعْ مَا أَقُولُ، وَقَرَأَ عَلَيْهِ حم فُصِّلَتْ [١] حَتَّى بَلَغَ قَوْلَهُ: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ [فصلت: ١٣] فَأَمْسَكَ عُتْبَةُ عَلَى فَمِ النَّبِيءِ ﷺ وَنَاشَدَهُ الرَّحِمَ أَنْ يَكُفَّ»
Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bana haber verildiğine göre Utbe b. Rebîa, putlarına sövmekten ve onları saptırmaktan vazgeçmesi hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuştu ve ona birtakım teklifler sundu; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de dinledi. Sözünü bitirince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Söyleyeceklerimi dinle" buyurdu ve ona { حم } [Fussilet: 1] sûresini okudu; nihayet { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ } “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Ben sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım'” [Fussilet: 13] kavline ulaşınca Utbe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ağzını tuttu ve akrabalık hakkı için durmasını rica etti»
أَيْ عَنِ الْقِرَاءَةِ.
yani okumayı bırakmasını rica etti.
وَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَلَا تَزَالُ رَوْعَتُهُ وَهَيْبَتُهُ إِيَّاهُ مَعَ تِلَاوَتِهِ تُولِيهِ انْجِذَابًا وَتُكْسِبُهُ هَشَاشَةً لِمَيْلِ قَلْبِهِ إِلَيْهِ، قَالَ تَعَالَى: تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ.
Mümine gelince; onun tilavetiyle birlikte duyduğu mehâbet ve heybet, kalbinin ona meyletmesinden ötürü kendisine daima bir çekim ve sevinç kazandırır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ } “Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar”.
الْجِهَةُ الثَّانِيَة من جِهَاتِ هَذَا الْوَصْفِ: لِينُ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ سَمَاعِهِ أَيْضًا عَقِبَ
Bu sıfatın yönlerinden ikincisi: Müminlerin kalplerinin onu dinlediklerinde de yumuşamasıdır; bu da
وَجَلِهَا الْعَارِضِ مِنْ سَمَاعِهِ قَبْلُ.
daha önce onu dinlemekten kaynaklanan ürperti ve korkunun hemen ardından olur.
وَاللِّينُ: مُسْتَعَارٌ لِلْقَبُولِ وَالسُّرُورِ، وَهُوَ ضِدٌّ لِلْقَسَاوَةِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ، فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا سَمِعَ آيَاتِ الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ يَخْشَى رَبَّهُ وَيَتَجَنَّبُ مَا حَذَّرَ مِنْهُ فَيَقْشَعِرُّ جِلْدُهُ فَإِذَا عُقِّبَ ذَلِكَ بِآيَاتِ الْبِشَارَةِ وَالْوَعْدِ اسْتَبْشَرَ وَفَرِحَ وَعَرَضَ أَعْمَالَهُ عَلَى تِلْكَ الْآيَاتِ فَرَأَى نَفْسَهُ مُتَحَلِّيَةً بِالْعَمَلِ الَّذِي وَعَدَ اللَّهَ عَلَيْهِ بِالثَّوَابِ فَاطْمَأَنَّتْ نَفْسُهُ وَانْقَلَبَ الْوَجَلُ وَالْخَوْفُ رَجَاءً وَتَرَقُّبًا، فَذَلِكَ مَعْنَى لِينِ الْقُلُوبِ.
Yumuşama (lîn), kabul ve sevinçten istiaredir; { فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ın zikrinden kalpleri katılaşanların vay hâline!” kavlindeki katılık halinin zıddıdır. Zira mümin, tehdit ve sakındırma ayetlerini işittiğinde Rabbinden korkar ve O'nun sakındırdığı şeylerden kaçınır da derisi ürperir; ardından bu durum müjde ve vaad ayetleriyle takip edildiğinde ise sevinir, ferahlar ve amellerini o ayetlere arz eder; böylece kendisini Allah'ın sevap vadettiği amelle bezenmiş görür. Nefsi mutmain olur, ürperti ve korku ümide ve beklentiye dönüşür. İşte kalplerin yumuşamasının manası budur.
وَإِنَّمَا يَبْعَثُ هَذَا اللِّينَ فِي الْقُلُوبِ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ مَعَانِي الرَّحْمَةِ وَذَلِكَ فِي الْآيَاتِ الْمَوْصُوفَةِ مَعَانِيهَا بِالسُّهُولَةِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Kalplerde bu yumuşamayı uyandıran şey ancak Kur'an'da bulunan rahmet manalarıdır; bu da manaları suhuletle (akıcılık ve kolaylıkla) nitelenen şu ayetlerdedir: Yüce Allah'ın kavli:
قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ [الزمر: ٥٣] ، وَالْمَوْصُوفَةِ مَعَانِيهَا بِالرِّقَّةِ نَحْوَ: يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ [الزخرف: ٦٨- ٦٩] ، وَقَدْ عُلِمَ فِي فَنِّ الْخَطَابَةِ أَنَّ لِلْجَزَالَةِ مَقَامَاتُهَا وللسهولة والرقة مقاماتهما.
{ قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir'” [Zümer: 53] ve manaları incelikle (rikkatle) nitelenen şu ayetlerdedir: { يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ } “'Ey kullarım! Bugün size bir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz. Onlar ki ayetlerimize iman etmişler ve Müslüman olmuşlardı'” [Zuhruf: 68-69]. Hitabet sanatında bilinmektedir ki cezaletin (ağırbaşlı ve haşmetli üslubun) makamları olduğu gibi, suhulet ve rikkat için de kendilerine has makamlar vardır.
الْجِهَةُ الثَّالِثَةُ مِنْ جِهَاتِ هَذَا الْوَصْفِ: أُعْجُوبَةُ جَمْعِهِ بَيْنَ التَّأْثِيرَيِنِ الْمُتَضَادَّيْنِ: مَرَّةً بِتَأْثِيرِ الرَّهْبَةِ، وَمَرَّةً بِتَأْثِيرِ الرَّغْبَةِ، لِيَكُونَ الْمُسْلِمُونَ فِي مُعَامَلَةِ رَبِّهِمْ جَارِينَ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ جَلَالُهُ وَمَا يَقْتَضِيهِ حِلْمُهُ وَرَحْمَتُهُ. وَهَذِهِ الْجِهَةُ اقْتَضَاهَا الْجَمْعُ بَيْنَ الْجِهَتَيْنِ الْمُصَرَّحِ بِهِمَا وَهُمَا جِهَةُ الْقُشَعْرِيرَةِ وَجِهَةُ اللِّينِ، مَعَ كَوْنِ الْمَوْصُوفِ بِالْأَمْرَيْنِ فَرِيقًا وَاحِدًا وَهُمُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ، وَالْمَقْصُود وَصفهم بالتأثرين عِنْدَ تَعَاقُبِ آيَاتِ الرَّحْمَةِ بَعْدَ آيَاتِ الرَّهْبَةِ. قَالَ الْفَخْرُ: إِنَّ الْمُحَقِّقِينَ مِنْ أَهْلِ الْكَمَالِ قَالُوا: «السَّائِرُونَ فِي مَبْدَأِ جَلَالِ اللَّهِ إِنْ نَظَرُوا إِلَى عَالَمِ الْجَلَالِ طَاشُوا، وَإِنْ لَاحَ لَهُمْ أَثَرٌ مِنْ عَالَمِ الْجَمَالِ عَاشُوا» اهـ-. فَالْآيَةُ هُنَا ذَكَرَتْ لَهُمُ الْحَالَتَيْنِ لِوُقُوعِهَا بَعْدَ قَوْلِهِ: مَثانِيَ كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ آنِفًا، وَإِلَّا فَقَدِ اقْتُصِرَ عَلَى وَصْفِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْوَجَلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ فِي سُورَةِ [الْأَنْفَالِ: ٢] ، فَالْمَقَامُ هُنَا لِبَيَانِ تَأَثُّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْقُرْآنِ، وَالْمَقَامُ هُنَالِكَ لِلثَّنَاءِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْخَشْيَةِ مِنَ اللَّهِ فِي غَيْرِ حَالَةِ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ.
Bu sıfatın yönlerinden üçüncüsü: Birbirine zıt iki tesiri bir arada toplamasındaki hayranlık uyandırıcı özelliktir: Bir defasında korku tesiriyle, bir defasında ise ümit tesiriyle; ta ki Müslümanlar Rablerine karşı muamelelerinde O'nun celâlinin gerektirdiği ile hilminin ve rahmetinin gerektirdiği üzere hareket etsinler. Bu yön, iki yönün açıkça bir arada zikredilmesini gerektirmiştir ki onlar da ürperme yönü ile yumuşama yönüdür; üstelik her iki durumla nitelenen zümre tek bir zümredir, onlar da Rablerinden korkanlardır. Kastedilen ise, korku ayetlerinin ardından rahmet ayetleri peş peşe geldiğinde onların bu iki tesirle vasıflanmalarıdır. Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: «Kemal ehlinden olan muhakkikler şöyle demişlerdir: "Allah'ın celâl mertebesinde seyredenler, celâl âlemine baktıklarında kendilerinden geçerler; cemâl âleminden bir iz kendilerine belirdiğinde ise dirilirler."» [Râzî'nin sözü bitti]. İşte buradaki ayet, daha önce işaret ettiğimiz gibi { مَثانِيَ } kavlinden sonra vaki olduğu için onlara bu iki hâli birden zikretmiştir; aksi takdirde [Enfâl: 2] sûresindeki Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Müminler ancak o kimselerdir ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir” kavlinde müminlerin sadece ürpertiyle nitelenmesiyle yetinilmiştir. Zira buradaki makam, müminlerin Kur'an'dan etkilenmelerini beyan etmek içindir; oradaki makam ise Kur'an okuma hâli dışındaki durumlarda müminleri Allah korkusuyla övmek içindir.
وَإِنَّمَا جُمِعَ بَيْنَ الْجُلُودِ وَالْقُلُوبِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَلَمْ يُكْتَفَ بِأَحَدِ الْأَمْرَيْنِ عَنِ الْآخَرِ كَمَا اكْتُفِيَ فِي قَوْلِهِ: تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ لِأَنَّ اقْشِعْرَارَ الْجُلُودِ حَالَةٌ طَارِئَةٌ عَلَيْهَا لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ وَجَلِ الْقُلُوبِ وَرَوْعَتِهَا فَكُنِّيَ بِهِ عَنْ تِلْكَ الرَّوْعَةِ.
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ } “sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar” kavlinde deriler ile kalplerin bir arada zikredilmesi ve { تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir” kavlinde yetinildiği gibi ikisinden biriyle yetinilmemesi şundandır: Çünkü derilerin ürpermesi sonradan meydana gelen bir durumdur ve ancak kalplerin ürperti ve mehâbetinden kaynaklanır; bu sebeple o mehâbetten kinaye olarak getirilmiştir.
وَأَمَّا لِينُ الْجُلُودِ عَقِبَ تِلْكَ الْقُشَعْرِيرَةِ فَهُوَ رُجُوعُ الْجُلُودِ إِلَى حَالَتِهَا السَّابِقَةِ قَبْلَ اقْشِعْرَارِهَا، وَذَلِكَ قَدْ يَحْصُلُ عَنْ تَنَاسٍ أَوْ تَشَاغُلٍ بَعْدَ تِلْكَ الرَّوْعَةِ، فَعُطِفَ عَلَيْهِ لِينَ الْقُلُوبِ لِيُعْلَمَ أَنَّهُ لين خَاص ناشىء عَنِ اطْمِئْنَانِ الْقُلُوبِ بِالذِّكْرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرَّعْد: ٢٨] وَلَيْسَ مُجَرَّدُ رُجُوعِ الْجُلُودِ إِلَى حَالَتِهَا الَّتِي كَانَتْ قَبْلَ الْقُشَعْرِيرَةِ. وَلَمْ يُكْتَفَ بِذِكْرِ لِينِ الْقُلُوب عَن لين الْجُلُودِ لِأَنَّهُ قُصِدَ أَنَّ لِينَ الْقُلُوبِ أَفْعَمَهَا حَتَّى ظَهَرَ أَثَرُهُ عَلَى ظَاهِرِ الْجُلُودِ.
Bu ürpertinin ardından derilerin yumuşamasına gelince; bu, derilerin ürpermeden önceki eski hâline dönmesidir. Bu durum bazen o heybetten sonra unutma veya başka şeyle meşgul olma sebebiyle de hâsıl olabilir. Bu yüzden Yüce Allah'ın { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur” [Ra'd: 28] kavlinde buyurduğu gibi, bunun sadece derilerin ürpertiden önceki hâline dönmesi değil, zikirle kalplerin mutmain olmasından kaynaklanan özel bir yumuşama olduğunun bilinmesi için kalplerin yumuşaması buna atfedilmiştir. Kalplerin yumuşamasının zikriyle yetinilip derilerin yumuşamasından vazgeçilmemiştir; zira kalplerin yumuşamasının kalpleri doldurup taşarak etkisinin derilerin zahirinde de belirmesi kastedilmiştir.
وَ (ذِكْرِ اللَّهِ) وَهُوَ أَحْسَنُ الْحَدِيثِ، وَعُدِلَ عَنْ ضَمِيرِهِ لِبُعْدِ الْمَعَادِ، وَعُدِلَ عَنْ إِعَادَةِ اسْمِهِ السَّابِقِ لِمَدْحِهِ بِأَنَّهُ ذِكْرٌ مِنَ اللَّهِ بَعْدَ أَنْ مُدِحَ بِأَنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِيثِ وَالْمُرَادُ بِ- ذِكْرِ اللَّهِ مَا فِي آيَاتِهِ مِنْ ذِكْرِ الرَّحْمَةِ وَالْبِشَارَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْقُرْآنَ مَا ذَكَرَ مَوْعِظَةً وَتَرْهِيبًا إِلَّا أَعْقَبَهُ بِتَرْغِيبٍ وَبِشَارَةٍ.
{ ذِكْرِ اللَّهِ } "Allah'ın zikri" sözü, en güzel sözdür. Mercii uzakta kaldığı için zamir yerine açık isim tercih edilmiş; daha önce "ahsenü'l-hadîs" (sözün en güzeli) olarak övülmesinin ardından Allah'tan bir zikir olmasıyla övülmek amacıyla da önceki isminin tekrarlanmasından vazgeçilmiştir. "Allah'ın zikri" ile kastedilen, ayetlerinde bulunan rahmet ve müjdenin zikridir; zira Kur'an bir öğüt ve sakındırma zikretmişse, onu mutlaka bir rağbet ve müjdeyle takip etmiştir.
وَعُدِّيَ فِعْلُ تَلِينُ بِحَرْفِ إِلى لِتَضْمِينِ تَلِينُ مَعْنَى: تُطَمْئِنُ وَتَسْكُنُ.
تَلِينُ (yumuşar) fiili, تُطْمَئِنُّ (huzur bulur) ve تَسْكُنُ (yatışır) anlamını tazammun ettiği için إِلَى harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır.
ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ فَإِنَّ إِجْرَاءَ تِلْكَ الصِّفَاتِ الْغُرِّ عَلَى الْقُرْآنِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ قَدِ اسْتَكْمَلَ أَقْصَى مَا يُوصَفُ بِهِ كَلَامٌ بَالِغٌ فِي نُفُوسِ الْمُخَاطَبِينَ كَيْفَ سَلَكَتْ آثَارُهُ إِلَى نُفُوسِ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ مِمَّا يُثِيرُ سُؤَالًا يَهْجِسُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ أَنْ يَقُولَ: كَيْفَ لَمْ تَتَأَثَّرْ بِهِ نُفُوسُ فَرِيقِ الْمُصِرِّينَ عَلَى الْكُفْرِ وَهُوَ يَقْرَعُ أَسْمَاعَهُمْ يَوْمًا فَيَوْمًا، فَتَقَعُ جُمْلَةُ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ جَوَابًا عَنْ هَذَا السُّؤَالِ الْهَاجِسِ.
{ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “İşte bu, Allah'ın hidayetidir; dilediğini onunla doğru yola iletir. Allah kimi de saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur” [ifadesi] bir istînâf-ı beyânîdir. Zira Kur'an'a yüklenen ve onun muhatapların nefislerinde son derece etkili bir sözün vasıflanabileceği en üstün noktaya ulaştığını gösteren bu parlak sıfatlar ile onun tesirlerinin Rablerinden korkan kimselerin nefislerine nasıl ulaştığı beyan edildiğinde, dinleyenin zihninde beliren şu soruyu uyandırmaktadır: "Kur'an her gün kulaklarını çaldığı hâlde inkârda direten kimselerin nefisleri ondan nasıl etkilenmedi?" İşte { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ } cümlesi, zihinde beliren bu soruya bir cevap olarak gelmektedir.
فَالْإِشَارَةُ إِلَى مَضْمُونِ صِفَاتِ الْقُرْآنِ الْمَذْكُورَةِ وَتَأَثُّرُ الْمُؤْمِنِينَ بِهَدْيِهِ، أَيْ ذَلِكَ الْمَذْكُورُ هُدَى اللَّهِ، أَيْ جَعَلَهُ اللَّهُ سَبَبًا كَامِلًا جَامِعًا لِوَسَائِلِ الْهُدَى، فَمَنْ فَطَرَ اللَّهُ عَقْلَهُ وَنَفْسَهُ عَلَى الصَّلَاحِيَةِ لِقَبُولِ الْهُدَى سَرِيعًا أَوْ بَطِيئًا اهْتَدَى بِهِ، كَذَلِكَ وَمَنْ فَطَرَ اللَّهُ قَلْبَهُ عَلَى الْمُكَابَرَةِ، أَوْ عَلَى فَسَادِ الْفَهْمِ ضَلَّ فَلَمْ يَهْتَدِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى ضَلَالِهِ، فَأُطْلِقَ عَلَى هَذَا الْفَطْرِ اسْمُ الْهُدَى وَاسْمُ الضَّلَالِ، وَأُسْنِدَ كِلَاهُمَا إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ هُوَ جَبَّارُ الْقُلُوبِ عَلَى فِطْرَتِهَا وَخَالِقُ وَسَائِلِ ذَلِكَ وَمُدَبِّرُ نَوَامِيسِهِ وَأَنْظِمَتِهِ.
İşaret, Kur'an'ın zikredilen sıfatlarının kapsamına ve müminlerin onun hidayetinden etkilenmesine yöneliktir; yani zikredilen bu durum Allah'ın hidayetidir; yani Allah onu hidayet vasıtalarını kendisinde toplayan eksiksiz bir sebep kılmıştır. Dolayısıyla Allah kimin aklını ve nefsini hidayeti hızlı veya yavaş bir şekilde kabul etmeye elverişli kılmışsa, o kimse onunla doğru yolu bulur. Aynı şekilde Allah kimin kalbini de inatlaşma veya anlayış bozukluğu üzerine yaratmışsa, o da sapkınlığa düşer ve sapıklığı üzere ölünceye kadar hidayete eremez. İşte bu yaratılışa hidayet ve dalalet ismi verilmiş ve her ikisi de Allah'a isnat edilmiştir; çünkü kalpleri fıtratları üzere yönlendiren, bunun vesilelerini halk eden, kanunlarını ve nizamlarını sevk ve idare eden O'dur.
فَمَعْنَى إِضَافَةِ الْهُدَى إِلَى اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ هُدَى اللَّهِ رَاجِعٌ إِلَى مَا هَيَّأَهُ اللَّهُ لِلْهُدَى مِنْ صِفَاتِ الْقُرْآنِ فَإِضَافَتُهُ إِلَيْهِ بِأَنَّهُ أَنْزَلَهُ لِذَلِكَ. وَمَعْنَى إِسْنَادِ الْهُدَى وَالْإِضْلَالِ إِلَى اللَّهِ رَاجِعٌ إِلَى مَرَاتِبِ تَأَثُّرِ الْمُخَاطَبِينَ بِالْقُرْآنِ
{ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ } kavlinde hidayetin Allah'a izafe edilmesinin manası, Allah'ın hidayet için hazırladığı Kur'an'ın sıfatlarına dayanır; dolayısıyla O'na izafe edilmesi, onu bunun için indirmiş olmasındandır. Hidayetin ve dalaletin Allah'a isnat edilmesinin manası ise, muhatapların Kur'an'dan etkilenme
وَعَدَمِ تَأَثُّرِهِمْ بِحَيْثُ كَانَ الْقُرْآنُ مُسْتَوْفِيًا لِأَسْبَابِ اهْتِدَاءِ النَّاسِ بِهِ فَكَانُوا مِنْهُمْ مَنِ اهْتَدَى بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ ضَلَّ عَنْهُ.
ve etkilenmeme mertebelerine dayanır; öyle ki Kur'an insanların onunla hidayete erme sebeplerini eksiksizce içeriyordu da onlardan kimi onunla hidayete erdi, kimi de ondan sapıp gitti.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى أَحْسَنَ الْحَدِيثِ وَهُوَ الْكِتَابُ، أَيْ ذَلِكَ الْقُرْآنُ هُدَى اللَّهِ، أَيْ دَلِيلُ هُدَى اللَّهِ. وَمَقْصِدُهُ: اهْتَدَى بِهِ مَنْ شَاءَ اللَّهُ اهْتِدَاءَهُ، وَكَفَرَ بِهِ مَنْ شَاءَ اللَّهُ ضَلَالَهُ.
İşaretin "ahsenü'l-hadîs"e, yani Kitab'a yönelik olması da caizdir; yani o Kur'an, Allah'ın hidayetidir, yani Allah'ın hidayetinin delilidir. Maksadı ise şudur: Allah'ın hidayetini dilediği kimse onunla hidayete erdi, Allah'ın sapkınlığını dilediği kimse de onu inkâr etti.
فَجُمْلَةُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ تَذْيِيلٌ لِلِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ.
{ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi de saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur” cümlesi, istînâf-ı beyânî için bir tezyîldir (tamamlayıcı hükümdür).
وَمَعْنَى مَنْ يَشاءُ عَلَى تَقْدِيرِ: مَنْ يَشَاءُ هَدْيَهُ، أَيْ مَنْ تَعَلَّقَتْ مَشِيئَتُهُ، وَهِيَ إِرَادَتُهُ بِأَنَّهُ يَهْتَدِي فَخَلَقَهُ مُتَأَثِّرًا بِتِلْكَ الْمَشِيئَةِ فَقَدَّرَ لَهُ الِاهْتِدَاءَ، وَفُهِمَ مِنْ قَوْلِهِ مَنْ يَشاءُ أَنَّهُ لَا يَهْدِي بِهِ مَنْ لَمْ يَشَأْ هَدْيَهُ وَهُوَ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْمُقَابَلَةُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ، أَيْ مَنْ لَمْ يَشَأْ هَدْيَهُ فَلَمْ يُقْلِعْ عَنْ ضَلَالِهِ فَلَا سَبِيلَ لِهَدْيِهِ.
{ مَنْ يَشاءُ } ifadesinin manası "hidayetini dilediği kimse" takdirindedir; yani iradesi onun hidayet bulmasına taalluk edip onu bu iradeden etkilenecek şekilde yarattığı ve kendisi için hidayeti takdir ettiği kimsedir. { مَنْ يَشاءُ } sözünden, hidayetini dilemediği kimseyi onunla hidayete erdirmeyeceği anlaşılmıştır ki bu da: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi de saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur” kavliyle yapılan karşıtlıktan (mukabeleden) anlaşılmaktadır; yani hidayetini dilemediği ve sapkınlığından vazgeçmeyen kimse için hidayete erecek bir yol yoktur.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِكَ لِنَقْصٍ فِي الضَّالِّ لَا فِي الْكِتَابِ الَّذِي مِنْ شَأْنه الْهدى.
Mana şudur: Bu durum, şanı hidayet vermek olan Kitap'taki bir eksiklikten değil, sapan kimsedeki bir eksiklikten kaynaklanmaktadır.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٢٤]
[Zümer Suresi (39), Ayet 24]
أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٢٤)
{ أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “Kıyamet gününde o kötü azaptan yüzüyle korunan kimse [hiç azaptan emin olan gibi midir]? Ve zalimlere: 'Kazanmakta olduğunuz şeyleri tadın!' denilir” (24).
أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ.
{ أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde o kötü azaptan yüzüyle korunan kimse [azaptan emin olan gibi midir]?”.
الْجُمْلَةُ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الثَّنَاءِ عَلَى الْقُرْآنِ فِيمَا مَضَى وَقَوْلِهِ الْآتِي: وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ [الزمر: ٢٧] .
Bu cümle, geçmişteki Kur'an övgüsü ile ileride gelecek olan { وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali verdik” [Zümer: 27] kavli arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir).
وَجَعَلَهَا الْمُفَسِّرُونَ تَفْرِيعًا عَلَى جُمْلَةِ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ [الزمر: ٢٣] بِدَلَالَةِ مَجْمُوعِ الْجُمْلَتَيْنِ عَلَى فَرِيقَيْنِ: فَرِيقٍ مُهْتَدٍ، وَفَرِيقٍ ضَالٍّ، فَفُرِّعَ عَلَى ذَلِكَ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ الْمُسْتَعْمَلُ فِي مَعْنًى مَجَازِيٍّ. وَجَعَلَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْكَلَامِ حَذْفًا، وَتَقْدِيرُ الْمَحْذُوفِ: كَمَنْ أَمِنَ الْعَذَابَ أَوْ كَمَنْ هُوَ فِي النَّعِيمِ. وَجَعَلُوا الِاسْتِفْهَامَ تَقْرِيرِيًّا أَوْ إِنْكَارِيًّا، وَالْمَقْصُودُ: عَدَمُ التَّسْوِيَةِ بَيْنَ مَنْ هُوَ فِي الْعَذَابِ وَهُوَ الضَّالُّ وَمَنْ هُوَ فِي النَّعِيمِ وَهُوَ الَّذِي هَدَاهُ اللَّهُ، وَحُذِفَ حَالُ الْفَرِيقِ الْآخَرِ لِظُهُورِهِ مِنَ الْمُقَابَلَةِ الَّتِي اقْتَضَاهَا الِاسْتِفْهَامُ بِنَاءً عَلَى أَنَّ هَذَا التَّرْكِيبَ نَظِيرُ قَوْلِهِ: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ [الزمر: ١٩] وَقَوْلِهِ:
Müfessirler bu cümleyi, { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } [Zümer: 23] cümlesi üzerine bir tefri' (çıkarım) kılmışlardır; çünkü her iki cümlenin toplamı iki fırkaya: hidayete ermiş fırka ile sapmış fırkaya delalet etmektedir. Bu sebeple mecazi anlamda kullanılan bu istifham (soru) onun üzerine tefri' edilmiştir. Müfessirler sözde bir hazif olduğunu kabul etmişler ve hazfedilen kısmın takdirini: "azaptan emin olan kimse gibi midir" yahut "nimet içinde olan kimse gibi midir" şeklinde yapmışlardır. İstifhamı da takrîrî yahut inkârî kabul etmişlerdir; maksat ise azap içinde bulunan sapmış kimse ile nimet içinde bulunan ve Allah'ın hidayete erdirdiği kimseyi eşit kılmamaktır. Diğer fırkanın durumu, bu terkibin { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ } “Hakkında azap sözü kesinleşmiş kimse mi [kurtulacak]?” [Zümer: 19] kavlinin ve O'nun... kavlinin benzeri olmasına dayalı olarak istifhamın gerektirdiği karşıtlıktan (mukabeleden) açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir.
أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ [الزمر: ٢٢] ، وَالْقَوْلُ فِيهِ مِثْلُ الْقَوْلِ فِي سَابِقِهِ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ وَحَذْفِ الْخَبَرِ، وَتَقْدِيرُهُ: أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ، لِأَنَّ اللَّهَ أَضَلَّهُ كَمَنْ أَمِنَ مِنَ الْعَذَابِ لِأَنَّ اللَّهَ هَدَاهُ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ [مُحَمَّد: ١٤] . وَالْمَعْنَى: أَنَّ الَّذِينَ اهْتَدَوْا لَا يَنَالَهُمُ الْعَذَابُ.
{ أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “Allah'ın, göğsünü İslam'a açtığı kimse mi?...” [Zümer: 22] kavlidir. Bundaki açıklama da istifham (soru) ve haberin hazfedilmesi bakımından öncekinin açıklaması gibidir. Takdiri şöyledir: Allah kendisini saptırdığı için yüzüyle kötü azaptan korunan kimse, Allah kendisini hidayete erdirdiği için azaptan emin olan kimse gibi midir? Bu, Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ } “Rabbinden apaçık bir delil üzerinde olan kimse, kendisine kötü ameli süslü gösterilen kimse gibi midir?” [Muhammed: 14] kavli gibidir. Mana şudur: Hidayete eren kimselere azap dokunmaz.
وَيَجُوزُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ تَفْرِيعًا عَلَى جُمْلَةِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ [الزمر: ٢٣] تَفْرِيعًا لِتَعْيِينِ مَا صَدَقَ (مَنْ) فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ وَيكون فَمَنْ يَتَّقِي خَبَرًا لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: أَفَهُوَ مَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ.
Bana göre sözün, { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık onun için bir hidayet edici yoktur” [Zümer: 23] cümlesi üzerine bir tefri' (çıkarım) olması da caizdir; bu, { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } kavlindeki ("men" / مَنْ) kelimesinin delalet ettiği kimseyi (mâsadakı) belirlemeye yönelik bir tefri'dir. { فَمَنْ يَتَّقِي } ibaresi de takdiri "Efehuve men yettekî bi-vechihî sûe'l-azâb" (O kimse, yüzüyle kötü azaptan korunan kimse midir?) şeklinde olan hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olur. İstifham (soru) ise takrir içindir.
وَالِاتِّقَاءُ: تُكَلُّفُ الْوِقَايَةِ وَهِيَ الصَّوْنُ وَالدَّفْعُ، وَفِعْلُهَا يَتَعَدَّى إِلَى مفعولين، يُقَال:
İttikâ (الِاتِّقَاءُ); vikaye (korunma) külfetine girmektir ki bu da muhafaza etmek ve savuşturmaktır. Bunun fiili iki mef'ule geçişli olur (müteaddi). Şöyle denir:
وَفِي نَفْسَهُ ضَرْبَ السَّيْفِ، وَيَتَعَدَّى بِالْبَاءِ إِلَى سَبَبِ الْوِقَايَةِ، يُقَالُ: وَقَى بِتُرْسِهِ، وَقَالَ النَّابِغَةُ:
"Vekâ nefsehû darbe's-seyf" (Kılıç darbesine karşı kendini korudu). Korunma sebebine ise bâ (بِ) harf-i cerri ile geçişli kılınır; nitekim "Vekâ bi-tursihî" (Kalkanıyla korundu) denilir. Nâbiğa şöyle demiştir:
سَقَطَ النَّصِيفُ وَلَمْ تُرِدْ إِسْقَاطَهُ ... فَتَنَاوَلَتْهُ وَاتَّقَتْنَا بِالْيَدِ
"Başörtüsü düştü, oysa düşmesini istememişti / Onu aldı ve eliyle bize karşı korundu."
وَإِذَا كَانَ وَجْهُ الْإِنْسَانِ لَيْسَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُوقَى بِهِ شَيْءٌ مِنَ الْجَسَدِ، إِذِ الْوَجْهُ أَعَزُّ مَا فِي الْجَسَدِ وَهُوَ يُوقَى وَلَا يُتَّقَى بِهِ فَإِنَّ مِنْ جِبِلَّةِ الْإِنْسَانِ إِذَا تَوَقَّعَ مَا يُصِيبُ جَسَدَهُ سَتَرَ وَجْهَهُ خَوْفًا عَلَيْهِ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الِاتِّقَاءُ بِالْوَجْهِ مُسْتَعْمَلًا كِنَايَةً عَنْ عَدَمِ الْوِقَايَةِ عَلَى طَرِيقَةِ التهكم أَو التلميح، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: مَنْ يَطْلُبِ وِقَايَةَ وَجْهِهِ فَلَا يَجِدُ مَا يَقِيهِ بِهِ إِلَّا وَجْهَهُ، وَهَذَا مِنْ إِثْبَاتِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ نَفْيَهُ، وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ [الْكَهْف: ٢٩] .
İnsanın yüzü bedenden herhangi bir şeyin kendisiyle korunacağı bir uzuv olmadığından -çünkü yüz bedenin en değerli yeridir, bizzat kendisi korunur, başka şeyi korumak için siper edilmez; nitekim insanın yaratılışında, bedenine bir şey isabet edeceğinden korktuğunda yüzüne zarar gelmesinden endişelenerek yüzünü örtmek vardır- yüz ile korunmanın, tehekküm (alay/istihza) yahut telmih yoluyla hiç korunamamaktan kinaye olarak kullanıldığı kesinleşir. Sanki şöyle denilmiş gibidir: Yüzünü korumak isteyen ama onu koruyacak yüzünden başka bir şey bulamayan kimse... Bu durum, bir şeyi kendi nefyine (zıddına) benzeyen bir yolla ispat kabilindendir. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ } “Eğer yardım isterlerse, kendilerine erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir” [Kehf: 29] kavli de buna yakındır.
وسُوءَ الْعَذابِ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِفِعْلِ يَتَّقِي. وَأَصْلُهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ إِذْ أَصْلُهُ: وَقَى نَفْسَهُ سُوءَ الْعَذَابِ، فَلَمَّا صِيغَ مِنْهُ الِافْتِعَالُ صَارَ الْفِعْلُ مُتَعَدِّيًا إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ هُوَ الَّذِي كَانَ مَفْعُولًا ثَانِيًا.
{ سُوءَ الْعَذابِ } ibaresi, { يَتَّقِي } fiilinin mef'ulü olarak mansubdur. Aslında ikinci mef'uldür; zira cümlenin aslı "Vekâ nefsehû sûe'l-azâb" şeklindedir. Ondan ifti'âl kalıbı türetilince fiil, [aslında] ikinci mef'ul olan tek bir mef'ule geçişli hale gelmiştir.
وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَقِيلَ عَطْفًا عَلَى الصِّلَةِ. وَالتَّقْدِيرُ: أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ، وَقِيلَ لَهُمْ فَإِنَّ (مَنْ) مُرَادٌ بِهَا جمع، وَالتَّعْبِير بالظالمين إِظْهَارٌ فِي
{ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “Ve zalimlere: 'Kazanmakta olduğunuz şeyleri tadın!' denilir” kavlinde { وَقِيلَ } fiilinin sıla cümlesine matuf olması caizdir. Takdiri: "Yüzüyle kötü azaptan korunan ve kendilerine [böyle] denilen kimse [hiç azaptan emin olan gibi midir]?" şeklindedir; zira (men / مَنْ) ile çoğul kastedilmektedir. "Zalimler" ifadesi ise
مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ مَا يُلَاقُونَهُ مِنَ الْعَذَابِ مُسَبَّبٌ عَلَى ظُلْمِهِمْ، أَيْ شِرْكِهِمْ.
zamir makamında açık isim zikretmektir (ızhâr fî makâmi'l-idmâr); bu da karşılaştıkları azabın zulümlerinden, yani şirklerinden kaynaklandığına ima etmek içindir.
وَالْمَعْنَى: أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ فَلَا يَجِدُ وِقَايَةً تُنْجِيهِ مِنْ ذَوْقِ الْعَذَابِ فَيُقَالُ لَهُمْ: ذُوقُوا الْعَذَابَ.
Mana şudur: Yüzüyle o kötü azaptan korunmaya çalışan fakat kendisini azabı tatmaktan kurtaracak bir siper bulamayan, üstüne kendilerine: "Azabı tadın!" denilen kimse [diğeri gibi midir?]
وَيَجُوزُ أَنْ يكون المُرَاد بالظالمين جَمِيعَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مِنَ الْأُمَمِ غَيْرُ خَاصٍّ بِالْمُشْرِكِينَ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ، فَيَكُونُ الظَّالِمِينَ إِظْهَارًا عَلَى أَصْلِهِ لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ فِي مَعْنَى التَّذْيِيلِ، أَيْ وَيُقَالُ لِهَؤُلَاءِ وَأَشْبَاهِهِمْ، وَيَظْهَرُ بِذَلِكَ وَجْهُ تَعْقِيبِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [الزمر: ٢٥] .
"Zalimler"den muradın, sadece kendilerinden bahsedilen müşrikler olmayıp ümmetlerden Allah'a şirk koşanların tamamı olması da caizdir. Bu takdirde "zalimler" ifadesi, genelleme (ta'mîm) kastıyla aslı üzere açık isim olur. Cümle de tezyîl (pekiştirici ek cümle) anlamında olur; yani "Bunlara ve benzerlerine [böyle] denilir." Böylece, bunun ardından Yüce Allah'ın: { كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de yalanladı” [Zümer: 25] kavlinin getirilmesinin gerekçesi açıklık kazanır.
وَجَاءَ فِعْلُ وَقِيلَ بِصِيغَةِ الْمُضِيِّ وَهُوَ وَاقِعٌ فِي الْمُسْتَقْبَلِ لِأَنَّهُ لِتَحَقُّقِ وُقُوعِهِ نُزِّلَ مَنْزِلَةَ فِعْلٍ مَضَى. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جُمْلَةُ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ بِتَقْدِيرِ (قَدْ) وَلِذَلِكَ لَا يُحْتَاجُ إِلَى تَأْوِيلِ صِيغَةِ الْمُضِيِّ عَلَى مَعْنَى الْأَمْرِ الْمُحَقَّقِ وُقُوعُهُ.
{ وَقِيلَ } fiili gelecekte gerçekleşecek olmasına rağmen geçmiş zaman (mâzî) kipiyle gelmiştir; çünkü vuku bulmasının kesinliğinden ötürü gerçekleşmiş bir fiil konumuna indirilmiştir. { وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ } cümlesinin, takdirî bir (kad / قَدْ) ile hâl konumunda olması da caizdir. Bu takdirde, mâzî kipinin vuku bulması kesinleşmiş emir anlamında yorumlanmasına gerek kalmaz.
وَالذَّوْقُ: مُسْتَعَارٌ لِإِحْسَاسِ ظَاهِرِ الْجَسَدِ لِأَنَّ إِحْسَاسَ الذَّوْقِ بِاللِّسَانِ أَشَدُّ مِنْ إِحْسَاسِ ظَاهِرِ الْجِلْدِ فَوَجْهُ الشَّبَهِ قُوَّةُ الْجِنْسِ.
Zevk (ذَوْق - tatma), bedenin dış yüzeyinin hissetmesi için istiare edilmiştir; çünkü dil ile tatma duyusu, cildin dış yüzeyinin hissetmesinden daha şiddetlidir. Bu sebeple vech-i şebeh (benzetme yönü), cinsin kuvvetli olmasıdır.
وَالْمَذُوقُ: هُوَ الْعَذَابُ فَهُوَ جَزَاءُ مَا اكْتَسَبُوهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الشِّرْكِ وَشَرَائِعِهِ، فَجُعِلَ الْمَذُوقُ نَفْسُ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ مُبَالِغَةً مُشِيرَةً إِلَى أَنَّ الْجَزَاءَ وَفْقُ أَعْمَالِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَادِلٌ فِي تَعْذِيبِهِمْ.
Tadılan şey (mezûk) azaptır; bu da onların dünyada kazandıkları şirkin ve onun kurallarının karşılığıdır. Cezanın onların amellerine tam uygun olduğuna ve Allah'ın onlara azap etmede adil olduğuna işaret eden bir mübalağa olarak tadılan şey, bizzat kazanmakta oldukları şeyin kendisi kılınmıştır.
وَأُوثِرَ تَكْسِبُونَ عَلَى (تَعْمَلُونَ) لِأَنَّ خِطَابَهُمْ كَانَ فِي حَالِ اتِّقَائِهِمْ سُوءَ الْعَذَابِ وَلَا يَخْلُو حَالُ الْمُعَذَّبِ مِنَ التَّبَرُّمِ الَّذِي هُوَ كَالْإِنْكَارِ عَلَى مُعَذِّبِهِ. فَجِيءَ بِالصِّلَةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ مَا ذَاقُوهُ جَزَاءُ مَا اكْتَسَبُوهُ قطعا لتبرمهم.
(Ta'melûn / تَعْمَلُونَ) yerine { تَكْسِبُونَ } lafzı tercih edilmiştir; zira onlara bu hitap kötü azaptan korunmaya çalıştıkları sırada yapılmaktadır. Azap çeken kimsenin hâli ise, azap edene karşı bir nevi itiraz mahiyetinde olan sızlanma ve hoşnutsuzluktan hali kalmaz. Bu yüzden tattıkları şeyin kendi kazandıklarının bir karşılığı olduğunu bildiren sıla cümlesi getirilerek onların bu sızlanmaları kesilip atılmıştır.
[سُورَة الزمر (٣٩) : الْآيَات ٢٥ إِلَى ٢٦]
[Zümer Suresi (39), Ayetler 25-26]
كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٥) فَأَذاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٢٦)
{ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٥) فَأَذاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Onlardan öncekiler de yalanladı; bu yüzden azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi. (25) Böylece Allah onlara dünya hayatında rezilliği tattırdı. Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!” (26).
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ مَا ذُكِرَ قَبْلَهُ مِنْ مَصِيرِ الْمُشْرِكِينَ إِلَى سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَوْمَ يُقَالُ لِلظَّالِمِينَ هُمْ وَأَمْثَالِهِمْ: ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ [الزمر: ٢٤] ، يُثِيرُ فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ سُؤَالًا عَنْ تَمَتُّعِ الْمُشْرِكِينَ بِالنِّعْمَةِ فِي الدُّنْيَا ويتمنون أَن يَجْعَل لَهُمُ الْعَذَابُ فَكَانَ جَوَابًا عَنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ: كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ، أَيْ هُمْ مَظِنَّةُ أَنْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ كَمَا أَتَى الْعَذَابُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ إِذْ أَتَاهُمُ الْعَذَابُ فِي الدُّنْيَا بِدُونِ إِنْذَارٍ غَيْرَ مُتَرَقِّبِينَ مَجِيئَهُ، عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ
Bu bir isti'nâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır); zira bundan önce müşriklerin kıyamet gününde kötü bir azaba varacaklarının ve onlar ile benzerleri olan zalimlere: { ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “Kazanmakta olduğunuz şeyleri tadın!” [Zümer: 24] denileceğinin zikredilmesi, müminlerin gönlünde müşriklerin dünyada nimetten faydalanmalarına dair bir soru uyandırmakta ve onlara azap verilmesini temenni etmektedirler. İşte: { كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlardan öncekiler de yalanladı; bu yüzden azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi” kavli buna bir cevap olmuştur; yani kendilerinden öncekilere azap geldiği gibi onlara da azap gelmesi kuvvetle muhtemeldir; zira onlara dünya azabı hiçbir uyarı olmadan, gelişini beklemedikleri bir anda gelmişti. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlar kendilerinden önce gelip geçenlerin günleri gibisinden başkasını mı bekliyorlar?”
[يُونُس: ١٠٢] ، فَكَانَ عَذَابُ الدُّنْيَا خزيا يخزي بِهِ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ مِنَ الظَّالِمِينَ، وَأَمَّا عَذَابُ الْآخِرَةِ فَجَزَاءٌ يَجْزِي بِهِ اللَّهُ الظَّالِمِينَ عَلَى ظُلْمِهِمْ.
[Yûnus: 102] kavlinde olduğu gibidir. Dünya azabı, Allah'ın zalimlerden dilediğini kendisiyle rezil ettiği bir rüsvaylıktır (hizy). Ahiret azabı ise Allah'ın zalimlere zulümlerinin karşılığı olarak verdiği bir cezadır.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَتاهُمُ الْعَذابُ دَالَّةٌ عَلَى تَسَبُّبِ التَّكْذِيبِ فِي إِتْيَانِ الْعَذَابِ إِلَيْهِمْ فَلَمَّا سَاوَاهُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ فِي تَكْذِيبِ الرَّسُولِ ﷺ كَانَ سَبَبُ حُلُولِ الْعَذَابِ بِأُولَئِكَ مَوْجُودًا فِيهِمْ فَهُوَ مُنْذِرٌ بِأَنَّهُمْ يَحِلُّ بِهِمْ مِثْلُ مَا حَلَّ بِأُولَئِكَ.
{ فَأَتاهُمُ الْعَذابُ } kavlindeki fâ (فَ) harfi, yalanlamanın azabın onlara gelmesine sebep olduğuna delalet eder. Arap müşrikleri de Resul'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlamada onlara eşit olunca, azabın öncekilerin başına inmesinin sebebi bunlarda da mevcut bulunmuş oldu. Dolayısıyla bu, öncekilerin başına gelenin benzerinin bunların da başına geleceğine dair bir uyarıdır.
وَضَمِيرُ مِنْ قَبْلِهِمْ عَائِد على فَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ [الزمر: ٢٤] بِاعْتِبَارِ أَنَّ مَعْنَى (مَنْ) جَمْعٌ. وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِإِنْذَارِ الْمُشْرِكِينَ بِعَذَابٍ يَحِلُّ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَهُوَ
{ مِنْ قَبْلِهِمْ } ifadesindeki zamir, ("men" / مَنْ) kelimesinin manasının çoğul olması itibarıyla { فَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ } [Zümer: 24] kavline racidir. Bunda müşriklere, dünyada başlarına gelecek bir azaba dair üstü kapalı bir uyarı (ta'rîz) vardır ki o da,
عَذَابُ السَّيْفِ الَّذِي أَخْزَاهُمُ اللَّهُ بِهِ يَوْمَ بَدْرٍ. فَالْمُرَادُ بِالْعَذَابِ الَّذِي أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ:
Bedir günü Allah'ın onları kendisiyle rezil ettiği kılıç azabıdır. Kendilerinden öncekilere gelen azaptan murat ise:
هُوَ عَذَابُ الدُّنْيَا، لِأَنَّهُ الَّذِي يُوصَفُ بِالْإِتْيَانِ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ.
Dünya azabıdır; zira hiç farkında olmadıkları bir yerden gelmekle vasfedilen azap odur.
وحَيْثُ ظَرْفُ مَكَانٍ، أَيْ جَاءَ الْعَذَابُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ مَكَانٍ لَا يَشْعُرُونَ بِهِ فَقَوْمٌ أَتَاهُمْ مِنْ جِهَةِ السَّمَاءِ بِالصَّوَاعِقِ، وَقَوْمٌ أَتَاهُمْ مِنَ الْجَوِّ مِثْلَ رِيحِ عَادٍ، قَالَ تَعَالَى:
{ حَيْثُ } mekân zarfıdır; yani onlardan öncekilere azap hiç farkında olmadıkları bir mekândan geldi: Nitekim bir kavme gök cihetinden yıldırımlarla geldi; bir kavme ise Âd kavminin rüzgârı gibi atmosferden (hava boşluğundan) geldi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ [الْأَحْقَاف: ٢٤] ، وَقَوْمٌ أَتَاهُمْ مِنْ تَحْتِهِمْ بِالزَّلَازِلِ
{ فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onu, vadilerine doğru yönelen bir bulut halinde gördüklerinde: 'Bu, bize yağmur getiren bir buluttur' dediler. Hayır, o aceleyle istediğiniz şeydir; içinde elem verici bir azap bulunan bir rüzgârdır” [Ahkâf: 24]. Bir kavme altlarından depremler
وَالْخَسْفِ مِثْلَ قَوْمِ لُوطٍ، وَقَوْمٌ أَتَاهُمْ مِنْ نَبْعِ الْمَاءِ مِنَ الْأَرْضِ مَثَلَ قَوْمِ نُوحٍ، وَقَوْمٌ عَمَّ عَلَيْهِمُ الْبَحْرُ مِثْلَ قَوْمِ فِرْعَوْنَ.
ve yere batırılma (hasf) ile geldi, Lût kavmi gibi; bir kavme suyun yerden fışkırmasıyla geldi, Nûh kavmi gibi; bir kavmi de deniz bütünüyle kapladı, Firavun kavmi gibi.
وَكَانَ الْعَذَابُ الَّذِي أَصَابَ كَفَّارَ قُرَيْشٍ لَمْ يَخْطُرْ لَهُمْ بِبَالٍ، وَهُوَ قَطْعُ السُّيُوفِ رِقَابَهُمْ وَهُمْ فِي عِزَّةٍ مِنْ قَوْمِهِمْ وَحُرْمَةٍ عِنْدَ قَبَائِلِ الْعَرَبِ مَا كَانُوا يَحْسَبُونَ أَيْدِيًا تَقْطَعُ رِقَابَهُمْ كَحَالِ أَبِي جَهْلٍ وَهُوَ فِي الْغَرْغَرَةِ يَوْمَ بَدْرٍ حِينَ قَالَ لَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ: أَنْتَ أَبَا جَهْلٍ؟
Kureyş kâfirlerine isabet eden azap da hatırlarına bile gelmeyen bir şeydi; bu da kılıçların boyunlarını vurmasıydı. Oysa onlar kavimleri nezdinde izzet, Arap kabileleri katında hürmet sahibi kimselerdi; hiçbir elin boyunlarını vuracağını sanmıyorlardı. Nitekim Bedir günü son nefesini vermekteyken İbn Mes'ûd kendisine: "Sen Ebû Cehil misin?" dediğinde Ebû Cehil'in düştüğü durum gibi.
فَقَالَ: «وَهَلْ أَعْمَدُ مِنْ رَجُلٍ قَتَلَهُ قَوْمُهُ» .
O da: "Kavminin öldürdüğü bir adamdan daha yücesi (veya bundan daha acı ne) var ki!" demiştir.
وَاسْتِعَارَةُ الْإِذَاقَةِ لِإِهَانَةِ الْخِزْيِ تَخْيِيلِيَّةٌ وَهِيَ مِنْ تَشْبِيهِ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ.
Tatma (izâka) fiilinin rezilliğin aşağılanması için istiare edilmesi tahyîlîdir (muhayyiledir) ve bu da aklî olanın hissî olana benzetilmesi kabilindendir.
وَعُطِفَ عَلَيْهِ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لِلِاحْتِرَاسِ، أَيْ أَنَّ عَذَابَ الْآخِرَةِ هُوَ الْجَزَاءُ، وَأَمَّا عَذَابُ الدُّنْيَا فَقَدْ يُصِيبُ اللَّهُ بِهِ بَعْضَ الظَّلَمَةِ زِيَادَةَ خِزْيٍ لَهُمْ.
İhtiras (yanlış anlamayı önleme) için onun üzerine: { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ } “Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür” kavli matuf kılınmıştır; yani [asıl] ceza ahiret azabıdır, dünya azabına gelince Allah onu bazı zalimlere rezilliklerini artırmak için isabet ettirebilir.
وَقَوْلُهُ: لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ. وَمَفْعُولُ يَعْلَمُونَ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ الْمُتَقَدِّمُ، أَيْ لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَذَاقَ الْآخَرِينَ الْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمُ الرُّسُلَ، وَأَنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا فِي الْآخِرَةِ هُوَ أَشَدُّ. وَضَمِيرُ يَعْلَمُونَ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ قَبْلِهِمْ. وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ التَّعْرِيضُ بِالْوَعِيدِ فِي قَوْلِهِ: كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ الْآيَةَ، تَقْدِيرُهُ: لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّ مَا حَلَّ بِهِمْ سَبَبُهُ تَكْذِيبُهُمْ رُسُلَهُمْ كَمَا كَذَّبَ هَؤُلَاءِ مُحَمَّدًا ﷺ.
{ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!” kavli ise kelamın sonunda yer alan bir itiraziyye (ara) cümlesidir. { يَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ulüne önceki kelam delalet etmektedir; yani şayet bunlar, Allah'ın diğerlerine peygamberleri yalanlamaları sebebiyle dünyada rezilliği tattırdığını ve Allah'ın ahirette onlar için daha şiddetli bir azap hazırladığını bilselerdi... { يَعْلَمُونَ } fiilindeki zamir, { قَبْلِهِمْ } lafzındaki zamirin raci olduğu yere racidir. { لَوْ } edatının cevabı hazfedilmiştir; { كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } ayetindeki tehdit içeren ta'rîz buna delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: Şunların Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanladığı gibi, onların başlarına gelenin sebebinin de peygamberlerini yalanlamaları olduğunu bilselerdi [böyle yapmazlardı].
وَوَصْفُ عَذَابِ الْآخِرَةِ بِ- أَكْبَرُ بِمَعْنَى: أَشَدِّ فَهُوَ أَشَدُّ كَيْفِيَّةً مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا وَأَشَدُّ كَمِّيَّةً لِأَنَّهُ أبدي.
Ahiret azabının { أَكْبَرُ } ile nitelenmesi "daha şiddetli" anlamındadır; zira o hem keyfiyet (nitelik) bakımından dünya azabından daha şiddetlidir hem de ebedî olduğu için kemiyet (miktar/süre) bakımından daha şiddetlidir.
[٢٧- ٢٨]
[27-28]
[سُورَة الزمر (٣٩) : الْآيَات ٢٧ إِلَى ٢٨]
[Zümer Suresi (39), Ayetler 27-28]
وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٧) قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٢٨)
{ وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٧) قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlar için, düşünüp öğüt alsınlar diye her türlü misali verdik. (27) Korunsunlar diye, hiçbir eğriliği bulunmayan Arapça bir Kur'an olarak [indirdik]” (28).
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ إِلَى قَوْلِهِ: فَما لَهُ مِنْ هادٍ [الزمر:
{ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ } cümlesinden { فَما لَهُ مِنْ هادٍ } kavline kadar olan kısma [Zümer:
٢٣] ، تَتِمَّةٌ لِلتَّنْوِيهِ بِالْقُرْآنِ وَإِرْشَادِهِ، وَلِلتَّعْرِيضِ بِتَسْفِيهِ أَحْلَامِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِهِ
23] matuftur; Kur'an'ın kadrini yüceltmeyi ve onun irşadını tamamlamak, ayrıca onu yalanlayanların
وَأَعْرَضُوا عَنِ
ve onun rehberliğiyle
الِاهْتِدَاءِ بِهَدْيِهِ. وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِلَامِ الْقَسَمِ وَحَرْفِ التَّحْقِيقِ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى حَالِ الْفَرِيقِ الَّذِينَ لَمْ يَتَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ وَطَعَنُوا فِيهِ وَأَنْكَرُوا أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
hidayete ermekten yüz çevirenlerin akıllarını beyinsizlik saymaya (akılsızlıklarını ortaya koymaya) ta'rîzde bulunmak içindir. Haberin kasem lâmı ve tahkik harfi (kad / قَدْ) ile tekit edilmesi, Kur'an'ı etraflıca düşünmeyip ona dil uzatan ve onun Allah katından olduğunu inkâr eden fırkanın durumu gözetilerek yapılmıştır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي النَّاسِ لِلِاسْتِغْرَاقِ، أَيْ لِجَمِيعِ النَّاسِ، فَإِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا ﷺ لِلنَّاسِ كَافَّةً.
{ النَّاسِ } lafzındaki belirlilik (istiğrak) içindir; yani bütün insanlar içindir. Çünkü Allah, Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) bütün insanlara göndermiştir.
وَضَرْبُ الْمَثَلِ: ذِكْرُهُ وَوَصْفُهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] . وَتَنْوِينُ مَثَلٍ لِلتَّعْظِيمِ وَالشَّرَفِ، أَيْ مِنْ كُلٍّ أَشْرَفَ الْأَمْثَالِ، فَالْمَعْنَى: ذَكَرْنَا لِلنَّاسِ فِي الْقُرْآنِ أَمْثَالًا هِيَ بَعْضٌ مِنْ كُلِّ أَنْفَعِ الْأَمْثَالِ وَأَشْرَفِهَا.
Mesel darbı (ضَرْبُ الْمَثَلِ); onu zikretmek ve vasfetmektir. Bu, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا } “Şüphesiz Allah bir misal vermekten çekinmez” [Bakara: 26] kavlinde geçmişti. { مَثَلٍ } kelimesinin tenvini tazim ve şeref içindir; yani en şerefli misallerden her birini... Mana şudur: Biz Kur'an'da insanlara, en faydalı ve en şerefli misallerin hepsinden birer parça olan misaller zikrettik.
وَالْمُرَادُ: شَرَفُ نَفْعِهَا.
Murad edilen, onların faydasının yüceliğidir.
وَخُصَّتْ أَمْثَالُ الْقُرْآنِ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ مَزَايَا الْقُرْآنِ لِأَجْلِ لَفْتِ بَصَائِرِهِمْ لِلتَّدَبُّرِ فِي نَاحِيَةٍ عَظِيمَةٍ مِنْ نَوَاحِي إِعْجَازِهِ وَهِيَ بَلَاغَةُ أَمْثَالِهِ، فَإِنَّ بُلَغَاءَهُمْ كَانُوا يَتَنَافَسُونَ فِي جَوْدَةِ الْأَمْثَالِ وَإِصَابَتِهَا الْمَحَزِّ مِنْ تَشْبِيهِ الْحَالَةِ بِالْحَالَةِ. وَتَقَدَّمَ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٨٩] ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فِي سُورَةِ الرُّومِ [٥٨] .
Kur'an'ın meziyetleri arasından misallerinin özellikle zikredilmesi, onların basiretlerini onun mucizelik yönlerinden muazzam bir yöne, yani misallerinin belağatına çevirmek içindir. Zira onların edebiyatçıları (bülagası), misallerin güzelliği ve durumun duruma benzetilmesinde tam hedefe isabet etmesi konusunda yarışırlardı. Bu husus İsrâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali türlü şekillerde açıkladık; yine de insanların çoğu inkârdan başkasına yanaşmadı” [İsrâ: 89] kavlinde ve Rûm Suresi'nde: { وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali verdik” [Rûm: 58] kavlinde geçmişti.
وَمَعْنَى الرَّجَاءِ فِي لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ مُنْصَرِفٌ إِلَى أَنَّ حَالَهُمْ عِنْدَ ضَرْبِ الْأَمْثَالِ الْقُرْآنِيَّةِ كَحَالِ مَنْ يَرْجُو النَّاسَ مِنْهُ أَنْ يَتَذَكَّرَ، وَهَذَا مِثْلُ نَظَائِرِ هَذَا التَّرَجِّي الْوَاقِعِ فِي الْقُرْآنِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
{ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Düşünüp öğüt alsınlar diye” kavlindeki rica (umut) anlamı; Kur'anî misaller verildiğinde onların durumunun, insanların kendisinden düşünüp öğüt almasını umduğu kimsenin durumu gibi olmasına yöneliktir. Bu, Kur'an'da geçen benzeri recâ ifadeleri gibidir ve Bakara Suresi'nde geçmişti.
وَمَعْنَى التَّذَكُّرِ: التَّأَمُّلُ وَالتَّدَبُّرُ لِيَنْكَشِفَ لَهُمْ مَا هُمْ غَافِلُونَ عَنْهُ سَوَاءٌ مَا سَبَقَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ فَنَسُوهُ وَشُغِلُوا عَنْهُ بِسَفْسَافِ الْأُمُورِ، وَمَا لَمْ يَسْبِقْ لَهُمْ عِلْمٌ بِهِ مِمَّا شَأْنُهُ أَنْ يَسْتَبْصِرَهُ الرَّأْيُ الْأَصِيلُ حَتَّى إِذَا انْكَشَفَ لَهُ كَانَ كَالشَّيْءِ الَّذِي سَبَقَ لَهُ عِلْمُهُ وَذَهَلَ عَنْهُ، فَمَعْنَى التَّذَكُّرِ مَعْنًى بَدِيعٌ شَامِلٌ لِهَذِهِ الْخَصَائِصِ.
Tezekkürün (التَّذَكُّرِ) manası: Gafil oldukları şeylerin kendilerine açılması için teemmül ve tedebbür etmektir (inceden inceye düşünmektir); gerek daha önce hakkında bilgi sahibi olup da unuttukları ve basit şeylerle meşgul olarak gaflete düştükleri şeyler olsun, gerekse daha önce hakkında bilgi sahibi olmayıp sağlam bir fikrin basiretle kavrayabileceği türden şeyler olsun; öyle ki ona açıldığında, daha önce bilip de unuttuğu bir şey gibi olur. Dolayısıyla tezekkür manası, bu özellikleri kapsayan bedi' (özgün) bir manadır.
وَهَذَا وَصْفُ الْقُرْآنِ فِي حَدِّ ذَاتِهِ إِنْ صَادَفَ عَقْلًا صَافِيًا وَنَفْسًا مُجَرَّدَةً
Bu, berrak bir akıl ve inatlaşmaktan
عَنِ الْمُكَابَرَةِ فَتَذَكَّرَ بِهِ الْمُؤْمِنُونَ بِهِ مِنْ قَبْلُ، وَتَذَكَّرَ بِهِ مَنْ كَانَ التَّذَكُّرُ بِهِ سَبَبًا فِي إِيمَانِهِ بَعْدَ كُفْرِهِ بِسُرْعَةٍ أَوْ بِبُطْءٍ، وَأَمَّا الَّذِينَ لَمْ يَتَذَكَّرُوا بِهِ فَإِنَّ عَدَمَ تَذَكُّرِهِمْ لِنَقْصٍ فِي فِطْرَتِهِمْ وَتَغْشِيَةِ الْعِنَادِ لِأَلْبَابِهِمْ. وَكَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ: لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ.
arınmış bir nefisle karşılaştığında bizzat Kur'an'ın kendi vasfıdır. Nitekim daha önce ona inanan müminler onunla düşünüp öğüt almış, ayrıca küfründen sonra -hızlı yahut yavaş bir şekilde- onunla düşünmesi imanına vesile olan kimse de onunla öğüt almıştır. Onunla düşünüp öğüt almayanlara gelince; onların öğüt almayışı, fıtratlarındaki bir eksiklikten ve inadın akıllarını bürümesinden ileri gelmektedir. { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Korunsunlar diye” kavlinin anlamı da böyledir.
وَانْتَصَبَ قُرْآناً عَلَى الْحَالِ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ الْمُبَيَّنِ بِالْقُرْآنِ، فَالْحَالُ هُنَا مُوَطِّئَةٌ لِأَنَّهَا تَوْطِئَةٌ لِلنَّعْتِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُرْآناً عَرَبِيًّا وَإِنْ كَانَ بِظَاهِرِ لَفْظِ قُرْآناً حَالًا
{ قُرْآناً } kelimesi, "el-Kur'an" ile açıklanan işaret isminden hâl olarak mansub olmuştur. Buradaki hâl müvattıadır (hazırlayıcıdır); çünkü Yüce Allah'ın: { قُرْآناً عَرَبِيًّا } “Arapça bir Kur'an olarak” kavlindeki sıfata bir hazırlıktır; her ne kadar { قُرْآناً } lafzının zahiri bakımından
مُؤَكَّدَةً وَلَكِنَّ الْعِبْرَةَ بِمَا بَعْدَهُ، وَلِذَلِكَ قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ عَرَبِيًّا مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، أَيْ لِأَنَّهُ نَعَتٌ لِلْحَالِ.
tekit edici bir hâl olsa da asıl itibar edilen kendisinden sonrakidir. Bu yüzden Zeccâc: " { عَرَبِيًّا } kelimesi hâl olarak mansubdur" demiştir; yani hâlin sıfatı olduğu için.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْحَالِ التَّوَرُّكُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ تَلَقَّوُا الْقُرْآنَ تَلَقِّيَ مَنْ سَمِعَ كَلَامًا لَمْ يَفْهَمْهُ كَأَنَّهُ بِلُغَةٍ غَيْرِ لُغَتِهِ لَا يُعِيرَهُ بَالًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ [الدُّخان: ٥٨] ، مَعَ التَّحَدِّي لَهُمْ بِأَنَّهُمْ عَجَزُوا عَنْ مُعَارَضَتِهِ وَهُوَ مِنْ لُغَتِهِمْ، وَهُوَ أَيْضًا ثَنَاءٌ عَلَى الْقُرْآنِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ كَلَامٌ بِاسْتِقَامَةِ أَلْفَاظِهِ لِأَنَّ اللُّغَةَ الْعَرَبِيَّةَ أَفْصَحُ لُغَاتِ الْبَشَرِ.
Bu hâlden maksat; müşrikleri azarlayıp kınamaktır (teverruk). Zira onlar Kur'an'ı, sanki kendi dilinden başka bir dille söylenmiş ve anlamadığı bir sözü işitip de ona hiç aldırış etmeyen kimsenin karşılaması gibi karşılamışlardır. Nitekim Yüce Allah: { فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Düşünüp öğüt alsınlar diye biz onu senin dilinle kolaylaştırdık” [Duhân: 58] buyurmuştur. Bununla birlikte, kendi dillerinden olmasına rağmen ona benzer getirmekten aciz kaldıklarına dair bir meydan okuma (tahaddî) söz konusudur. Aynı zamanda bu, lafızlarının düzgünlüğü bakımından Kur'an'a bir övgüdür; çünkü Arap dili insan dillerinin en fasihidir.
وَالْعِوَجُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ أُرِيدَ بِهِ: اخْتِلَالُ الْمَعَانِي دُونَ الْأَعْيَانِ، وَأَمَّا الْعَوَجُ بِفَتْحِ الْعَيْنِ فَيَشْمَلُهَا، وَهَذَا مُخْتَارُ أَيِمَّةِ اللُّغَةِ مِثْلِ ابْنِ دُرَيْدٍ والزمخشري والزجاج والفيروزآبادي، وَصَحَّحَ الْمَرْزُوقِيُّ فِي «شَرْحِ الْفَصِيحِ» أَنَّهُمَا سَوَاءٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [١] ، وَقَوْلِهِ: لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً فِي [سُورَةِ طه:
Ayndaki kesre ile "ıvec" (عِوَج), somut varlıklardaki (a'yân) değil, manalardaki bozukluk için kullanılır. Ayndaki fetha ile "avece" (عَوَج) gelince, her ikisini de kapsar. İbn Düreyd, Zemahşerî, Zeccâc ve Fîrûzâbâdî gibi dil imamlarının tercihi budur. Merzûkî ise "Şerhu'l-Fasîh"te ikisinin eşit olduğunu doğrulamıştır. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın Kehf Suresi'ndeki { وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً } “Ve onda hiçbir eğrilik kılmadı” [Kehf: 1] kavli ile Tâhâ Suresi'ndeki { لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً } “Orada ne bir eğrilik ne de bir tümsek görebilirsin” [Tâhâ:
١٠٧] .
107] kavlinde geçmişti.
وَهَذَا ثَنَاءٌ عَلَى الْقُرْآنِ بِكَمَالِ مَعَانِيهِ بَعْدَ أَنْ أُثْنِيَ عَلَيْهِ بِاسْتِقَامَةِ أَلْفَاظِهِ.
Bu, lafızlarının düzgünlüğü ile övülmesinden sonra Kur'an'ın manalarının mükemmelliği ile övülmesidir.
وَوَجْهُ الْعُدُولِ عَنْ وَصْفِهِ بِالِاسْتِقَامَةِ إِلَى وَصْفِهِ بِانْتِفَاءِ الْعِوَجِ عَنْهُ التَّوَسُّلِ إِلَى إِيقَاعِ عِوَجٍ وَهُوَ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ مَا هُوَ بِمَعْنَى النَّفْيِ وَهُوَ كَلِمَةُ غَيْرَ فَيُفِيدُ انْتِفَاءَ جِنْسِ الْعِوَجِ عَلَى وَجْهِ عُمُومِ النَّفْيِ، أَيْ لَيْسَ فِيهِ عِوَجٌ قَطُّ، وَلِأَنَّ لَفْظَ عِوَجٍ مُخْتَصٌّ بِاخْتِلَالِ الْمَعَانِي، فَيَكُونُ الْكَلَامُ نَصًّا فِي اسْتِقَامَةِ مَعَانِي الْقُرْآنِ لِأَنَّ الدَّلَالَةَ عَلَى اسْتِقَامَةِ أَلْفَاظِهِ وَنَظْمِهِ قَدِ اسْتُفِيدَتْ مِنْ وَصْفِهِ بِكَوْنِهِ عَرَبِيًّا كَمَا عَلِمْتَهُ آنِفًا.
Onu istikametle (doğrulukla) nitelemekten vazgeçilip onda eğriliğin bulunmayışıyla nitelenmesine yönelinmesinin sebebi; nefy (olumsuzluk) anlamında olan "gayr" (غَيْرَ) kelimesinin bağlamında nekre (belirsiz) olan "ıvec" (عِوَج) kelimesini getirmeye bir vesile kılınmasıdır. Böylece genel bir olumsuzluk şeklinde ıvec cinsinin yokluğunu ifade eder; yani "onda asla hiçbir eğrilik yoktur". Ayrıca "ıvec" lafzı manalardaki bozukluğa mahsustur; dolayısıyla bu ifade Kur'an'ın manalarının doğruluğu hususunda açık bir nas (kesin ifade) olur. Zira onun lafızlarının ve dizilişinin (nazm) doğruluğuna dair delil, az önce öğrendiğin üzere onun Arapça olarak nitelenmesinden anlaşılmıştır.
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ مِثْلَ قَوْلِهِ: لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ، وَذَكَرَ هُنَا يَتَّقُونَ لِأَنَّهُمْ إِذَا تَذَكَّرُوا يُسِّرَتْ عَلَيْهِمُ التَّقْوَى، وَلِأَنَّ التَّذَكُّرَ أَنْسَبُ بِضَرْبِ الْأَمْثَالِ لِأَنَّ فِي الْأَمْثَالِ عِبْرَةً بِأَحْوَالِ الْمُمَثَّلِ بِهِ فَهِيَ مُفْضِيَةٌ إِلَى التَّذَكُّرِ، وَالِاتِّقَاءِ أَنْسَبُ بِانْتِفَاءِ الْعِوَجِ لِأَنَّهُ إِذَا اسْتَقَامَتْ مَعَانِيهِ وَاتَّضَحَتْ كَانَ الْعَمَلُ بِمَا يَدْعُو إِلَيْهِ أَيْسَرَ وَذَلِكَ هُوَ التَّقْوَى.
{ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Korunsunlar diye” kavli, { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Düşünüp öğüt alsınlar diye” kavli gibidir. Burada { يَتَّقُونَ } zikredilmiştir; çünkü onlar düşünüp öğüt aldıklarında takva kendilerine kolaylaşır. Ayrıca tezekkür (düşünüp öğüt alma), darb-ı mesellere (örnekler getirmeye) daha uygundur; çünkü darb-ı mesellerde benzetilenin durumlarından bir ibret vardır ve bunlar tezekküre ulaştırır. İttika (sakınma/korunma) ise eğriliğin nefyine daha uygundur; zira Kur'an'ın manaları dosdoğru olup açıklığa kavuştuğunda, onun davet ettiği şeyle amel etmek daha kolay olur ki takva da işte budur.
[سُورَة الزمر (٣٩) : آيَة ٢٩]
[Zümer Suresi (39), Ayet 29]
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلاً فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ وَرَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٢٩)
{ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلاً فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ وَرَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Allah şöyle bir örnek getirdi: Kendisi hakkında birbiriyle geçimsiz birtakım ortakların bulunduğu bir adam ile yalnız bir adama teslim olmuş [diğer] bir adam. Durumları hiç eşit olur mu? Hamd Allah'a aittir, fakat onların çoğu bilmezler.” (29)
اسْتِئْنَافٌ وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ التَّعَرُّضِ إِلَى الْمَقْصُودِ بَعْدَ الْمُقَدِّمَةِ فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَلَقَدْ ضَرَبْنا
[Bu ayet] yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Bu, mukaddimeden sonra asıl maksada geçiş kabilindendir. Zira:
لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ
{ وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik”
[الرّوم: ٥٨] تَوْطِئَةٌ لِهَذَا الْمَثَلِ الْمَضْرُوبِ لِحَالِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَحَالِ أَهْلِ التَّوْحِيدِ، وَفِي هَذَا الِانْتِقَالِ تَخَلُّصٌ أُتْبِعَ تَذْكِيرُهُمْ بِمَا ضُرِبَ لَهُمْ فِي الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ عَلَى وَجْهِ إِجْمَالِ الْعُمُومِ اسْتِقْصَاءً فِي التَّذْكِيرِ وَمُعَاوَدَةً لِلْإِرْشَادِ، وَتَخَلُّصًا مَنْ وَصْفِ الْقُرْآنِ بِأَنَّ فِيهِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ، إِلَى تَمْثِيلِ حَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِحَالٍ خَاصٍّ.
[Rûm: 58] kavli; şirk ehlinin durumu ile tevhit ehlinin durumuna getirilen bu mesel için bir hazırlıktır (tavtıe). Bu geçişte bir intikal (tahallus) sanatı vardır; hatırlatmada ileri gitmek ve irşadı tazelemek maksadıyla Kur'an'da kendileri için her türlü meselin getirildiği genel ve icmali olarak onlara hatırlatıldıktan sonra, Kur'an'ın her türlü meseli barındırdığı vasfından, inkâr edenlerin durumunu özel bir durumla temsil etmeye geçilmiştir.
فَهَذَا الْمَثَلُ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ إِلَى قَوْلِهِ:
Bu temsil, Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “Allah kimin göğsünü İslam'a açmışsa...” kavlinden:
أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الزمر: ٢٢] ، فَهُوَ مَثَلٌ لِحَالِ مَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُمْ لِلْإِسْلَامِ وَحَالِ مَنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ.
{ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler” [Zümer: 22] kavline kadar olan kısımla bağlantılıdır. Dolayısıyla bu; Allah'ın, göğüslerini İslam'a açtığı kimselerin durumu ile kalpleri katılaşmış kimselerin durumuna ait bir meseldir.
وَمَجِيءُ فِعْلِ ضَرَبَ اللَّهُ بِصِيغَةِ الْمَاضِي مَعَ أَنَّ ضَرْبَ هَذَا الْمَثَلِ مَا حَصَلَ إِلَّا فِي زَمَنِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ لِتَقْرِيبِ زَمَنِ الْحَالِ مِنْ زَمَنِ الْمَاضِي لِقَصْدِ التَّشْوِيقِ إِلَى عِلْمِ هَذَا الْمَثَلِ فَيُجْعَلُ كَالْإِخْبَارِ عَنْ أَمْرٍ حَصَلَ لِأَنَّ النُّفُوسَ أَرغب فِي علمه كَقَوْلِ الْمُثَوِّبِ: قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ. وَفِيهِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ أَمْرٌ مُحَقَّقُ الْوُقُوعِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً فِي سُورَةِ النَّحْلِ [١١٢] .
{ ضَرَبَ اللَّهُ } fiilinin geçmiş zaman kipiyle (mâzî) gelmesi —bu meselin getirilmesi ancak bu ayetin inişi vaktinde gerçekleşmiş olmasına rağmen— bu meseli öğrenmeye teşvik etmek maksadıyla şimdiki zamanı geçmiş zamana yaklaştırmak içindir. Böylece gerçekleşmiş bir işten haber vermek gibi kılınmıştır; çünkü nefisler gerçekleşen şeyi öğrenmeye daha isteklidir; nitekim kamet getirenin (müsevvib): "Namaz başladı" (kad kāmeti's-salâh) demesi gibidir. Bunda, Nahl Suresi'ndeki { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً } “Allah bir şehri örnek verdi” [Nahl: 112] kavlinde geçtiği üzere, onun kesin olarak vuku bulacağına bir dikkat çekme vardır.
أَمَّا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فَجَعَلَ فِعْلَ ضَرَبَ مُسْتَعْمِلًا فِي مَعْنَى الْأَمْرِ إِذْ فَسَّرَهُ بِقَوْلِهِ: اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا وَقُلْ لَهُمْ مَا تَقُولُونَ فِي رَجُلٍ مِنَ الْمَمَالِيكِ قَدِ اشْتَرَكَ فِيهِ شُرَكَاءُ، إِلَى آخَرِ كَلَامِهِ، فَكَانَ ظَاهِرُ كَلَامِهِ أَنَّ الْخَبَرَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي الطَّلَبِ، فَقَرَّرَهُ شَارِحُوهُ الطَّيِّبِيّ والقزويني والتفتازانيّ بِمَا حَاصِلُ مَجْمُوعِهِ: أَنَّهُ أَرَادَ أَنَّ النَّبِيءَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Keşşâf sahibine gelince, o { ضَرَبَ } fiilini emir manasında kullanılmış saymış ve bunu: "Onlara bir mesel getir ve de ki: Kendisinde ortakların bulunduğu köle bir adam hakkında ne dersiniz..." sözleriyle tefsir etmiştir. Dolayısıyla onun sözünün zahiri, buradaki haber kipinin talep (emir) anlamında kullanıldığı yönündedir. Şarihleri Tîbî, Kazvînî ve Teftâzânî de bunu açıklamışlardır ki toplamının özeti şudur: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem
لَمَّا سَمِعَ قَوْلَهُ:
Yüce Allah'ın:
وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ [الزمر: ٢٧] عَلِمَ أَنَّهُ سَيَنْزِلُ عَلَيْهِ مَثَلٌ مِنْ أَمْثَالِ الْقُرْآنِ فَأَنْبَأَهُ اللَّهُ بِصِدْقِ مَا عَلِمَهُ وَجَعَلَهُ لِتَحَقُّقِهِ كَأَنَّهُ مَاضٍ.
{ وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik” [Zümer: 27] kavlini işitince, kendisine Kur'an mesellerinden bir meselin ineceğini bildi; Allah da bildiği şeyin doğruluğunu ona haber verdi ve kesinliği sebebiyle onu sanki geçmiş bir olaymış gibi kıldı.
وَلِيُلَائِمَ تَوْجِيهَ الِاسْتِفْهَامِ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا (فَإِنَّهُ سُؤَالُ تَبْكِيتٍ) فَتَلْتَئِمُ أَطْرَافُ نَظْمِ الْكَلَامِ، فَعُدِلَ عَنْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ مِنْ إِلْقَاءِ ضَرْبِ الْمَثَلِ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ إِلَى إِلْقَائِهِ بِصِيغَةِ الْمُضِيِّ لِإِفَادَةِ صِدْقِ عِلْمِ النَّبِيءِ ﷺ، وَكُلُّ هَذَا أَدَقُّ مَعْنًى وَأَنْسَبُ بِبَلَاغَةِ الْقُرْآنِ مِنْ قَوْلِ مَنْ جَعَلَ الْمُضِيَّ فِي فِعْلِ ضَرَبَ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَقَالَ: إِنَّ مَعْنَاهُ: ضَرْبُ الْمَثَلِ فِي عِلْمِهِ فَأَخْبِرْ بِهِ قَوْمَكَ.
Ayrıca { هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا } “Durumları hiç eşit olur mu?” kavliyle onlara soru yöneltilmesine (zira bu bir susturma/kınama sorusudur) uygun düşmesi ve sözün nazmının uçlarının birbirine kaynaşması için, mesel getirmeyi emir kipiyle ifade etme şeklindeki zahirin gereğinden vazgeçilip Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bilgisinin doğruluğunu bildirmek amacıyla geçmiş zaman kipiyle ifade edilmesine yönelinmiştir. Bütün bunlar, { ضَرَبَ } fiilindeki geçmiş zamanı hakiki manasında kabul edip "Bunun manası: Allah'ın ilminde mesel getirmektir, artık bunu kavmine bildir demektir" diyen kimsenin görüşünden daha ince bir mana olup Kur'an'ın belagatine daha uygundur.