Binûn

40- Mü'min Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سُورَة غَافِر (٤٠) : الْآيَات ٧٣ إِلَى ٧٦]

[Mü'min Suresi (40), Ayetler 73-76]

ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ (٧٤) ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦)

{ ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ (٧٤) ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦) } “Sonra onlara şöyle denilir: 'Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?' Onlar: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular; hayır, meğer biz önceden hiçbir şeye ibadet etmiyormuşuz!' derler. İşte Allah, kâfirleri böyle saptırır. [Onlara denir ki:] 'Bu, yeryüzünde haksız yere şımarıp böbürlenmenizden ve taşkınlık etmenizden dolayıdır. İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin durağı ne kötüdür!'”

(ثُمَّ) هَذِهِ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ يُقَالُ لَهُمْ قَبْلَ دُخُولِ النَّارِ، بِدَلِيلِ أَنَّ مِمَّا وَقَعَ فِي آخِرِ الْقَوْلِ: ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ، وَدُخُولُ أَبْوَابِ جَهَنَّمَ قَبْلَ السَّحْبِ فِي حَمِيمِهَا وَالسَّجْرِ فِي نَارِهَا. وَهَذَا الْقِيلُ ارْتِقَاءٌ فِي تَقْرِيعِهِمْ

Buradaki { ثُمَّ } kesinlikle rütbece sonralık (terâhî-i rütbî) içindir; çünkü bu söz onlara ateşe girmeden önce söylenir. Bunun delili, sözün sonunda { ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } “Cehennemin kapılarından girin” ifadesinin yer almasıdır; cehennemin kapılarından girmek ise onun kaynar suyunda sürüklenmekten ve ateşinde yakılmaktan öncedir. Bu hitap, onları azarlamada bir derece daha yukarı çıkmaktır;

وَإِعْلَانُ خَطَلِ آرَائِهِمْ بَيْنَ أَهْلِ الْمَحْشَرِ وَهُوَ أَشَدُّ عَلَى النَّفْسِ مِنْ أَلَمِ الْجِسْمِ، وَلِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مُقَدِّمَةٌ لِتَسْلِيطِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى بَيَانِ سَبَبِ الْعَذَابِ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَازْدِهَائِهِمْ فِي الْأَرْضِ بِكُفْرِهِمْ وَمَرَحِهِمْ، وَهُوَ أَيْضًا ارْتِقَاءٌ فِي وَصْفِ أَحْوَالِهِمُ الدَّالَّةِ عَلَى نَكَالِهِمْ إِذِ ارْتَقَى مِنْ صِفَةِ جَزَائِهِمْ عَلَى إِشْرَاكِهِمْ وَهُوَ شَيْءٌ غَيْرُ مُسْتَغْرَبٍ تَرَتُّبُهُ عَلَى الشِّرْكِ إِلَى وَصْفِ تَحْقِيرِهِمْ آلِهَتَهُمُ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا وَذَلِكَ غَرِيبٌ مِنْ أَحْوَالِهِمْ وَأَشَدُّ دَلَالَةً عَلَى بُطْلَانِ إِلَهِيَّةِ أَصْنَامِهِمْ وَهُوَ الْمَقْصِدُ الْمُهِمُّ مِنَ الْقَوَارِعِ الَّتِي سُلِّطَتْ عَلَيْهِمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. فَمَوْقِعُ الْمَعْطُوفِ بِ (ثُمَّ) هُنَا كَمَوْقِعِ الْمَعْطُوفِ بِهَا فِي قَوْلِ أَبِي نُوَاسٍ:

mahşer ehli arasında onların görüşlerinin bozukluğunu ilan etmektir ki bu, nefse bedenin acısından daha ağırdır. Ayrıca bu söz, putlara tapmak ile yeryüzünde küfürleriyle kibirlenip şımarmaktan ibaret olan azabın sebebinin açıklanmasını içerdiğinden, azabın üzerlerine salınması için bir mukayyettir (başlangıçtır). Bu aynı zamanda, çekecekleri cezayı gösteren durumlarının vasfedilmesinde bir terakkidir (yükselmedir); zira şirk koşmanın tabiî bir sonucu olarak şirklerine karşılık verilen cezanın vasfından, tapmakta oldukları ilahlarını bizzat kendilerinin hakir görmesini vasfetmeye yükselmiştir; bu ise onların hallerinden beklenmeyecek şaşırtıcı bir durum olup putlarının ilahlığının bâtıl olduğuna çok daha güçlü bir delildir. Bu surede üzerlerine yöneltilen sarsıcı darbelerden hedeflenen asıl gaye de budur. Dolayısıyla buradaki { ثُمَّ } ile atfedilen cümlenin konumu, Ebû Nuvâs'ın şu beytinde { ثُمَّ } ile atfedilen cümlenin konumu gibidir:

قُلْ إِنْ سَادَ ثُمَّ سَادَ أَبُوهُ ... قَبْلَهُ ثُمَّ سَادَ مِنْ قَبْلُ جَدُّهُ

De ki: O lider olduysa, ondan önce babası da lider olmuştu; ondan da önce dedesi liderdi.

مِنْ حَيْثُ كَانَتْ سِيَادَةُ جَدِّهِ أَرْسَخَتْ لَهُ سِيَادَةَ أَبِيهِ وَأَعْقَبَتْ سِيَادَةَ نَفْسِهِ، وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ مَوْجُودٌ بِكَثْرَةٍ. وَصِيغَ (قِيلَ) بِصِيغَةِ الْمُضِيِّ لِأَنَّهُ مُحَقَّقُ الْوُقُوعِ فَكَأَنَّهُ وَقَعَ وَمَضَى وَكَذَلِكَ فِعْلُ قالُوا ضَلُّوا.

Zira dedesinin liderliği, babasının liderliğini pekiştirmiş ve kendisinin liderliğini neticelendirmiştir. Bu, dilde pek çok örneği bulunan bir kullanımdır. { قِيلَ } fiili, vuku bulması kesin olduğu için sanki gerçekleşip bitmiş gibi geçmiş zaman sîgasıyla getirilmiştir; nitekim { قالُوا ضَلُّوا } fiili de böyledir.

وَالْقَائِلُ لَهُمْ: نَاطِقٌ بِإِذن الله. و (أَيْن) لِلِاسْتِفْهَامِ عَنْ مَكَانِ الشَّيْءِ الْمَجْهُولِ الْمَكَانِ، وَالِاسْتِفْهَامُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّنْبِيهِ عَلَى الْغَلَطِ وَالْفَضِيحَةِ فِي الْمَوْقِفِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ لِيَكُونُوا شُفَعَاءَ لَهُمْ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ فَلَمَّا حَقَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ فَلَمْ يَجِدُوا شُفَعَاءَ ذُكِّرُوا بِمَا كَانُوا يَزْعُمُونَهُ فَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَابْتَدَرُوا

Onlara hitap eden, Allah'ın izniyle konuşan biridir. (Eyne - أَيْنَ) kelimesi, yeri bilinmeyen bir şeyin yerini sormak içindir. Buradaki soru ise o duruşma meydanındaki yanılgıyı ve rezilliği ortaya koyup uyarmak için kullanılmıştır; zira onlar putlara, Allah'ın gazabına karşı kendilerine şefaatçi olsunlar diye taptıklarını iddia ediyorlardı. Üzerlerine azap hak olup da şefaatçiler bulamayınca, iddia ettikleri şeyler kendilerine hatırlatıldı ve onlara: { أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?” denildi. Onlar da

بِالْجَوَابِ قبل انْتِهَاء الْمقَالة طَمَعا فِي أَن يَنْفَعهُمْ الِاعْتِذَار. فجملة قالُوا ضَلُّوا عَنَّا مُعْتَرضَة فِي أثْنَاء الْقَوْلِ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ، وَمَعْنَى ضَلُّوا غَابُوا كَقَوْلِهِ: أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ [السَّجْدَة: ١٠] أَيْ غُيِّبْنَا فِي التُّرَابِ، ثُمَّ عَرَضَ لَهُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْأَصْنَامَ لَا تُفِيدُهُمْ. فَأَضْرَبُوا عَنْ قَوْلِهِمْ: ضَلُّوا عَنَّا وَقَالُوا: بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً أَيْ لَمْ نَكُنْ فِي الدُّنْيَا نَدْعُو شَيْئًا يُغْنِي عَنَّا، فَنَفْيُ دُعَاءِ شَيْءٍ هُنَا رَاجِعٌ إِلَى نَفْيِ دُعَاءِ شَيْءٍ يُعْتَدُّ بِهِ، كَمَا تَقُولُ: حَسِبْتُ أَنَّ فُلَانًا شَيْءٌ فَإِذَا هُوَ لَيْسَ بِشَيْءٍ، إِنْ كُنْتَ خَبَرْتَهُ فَلَمْ تَرَ عِنْدَهُ خَيْرًا.

özür beyan etmenin kendilerine fayda vereceği ümidiyle sözün bitmesini beklemeden hemen cevaba atıldılar. Dolayısıyla { قالُوا ضَلُّوا عَنَّا } cümlesi, kendilerine söylenen sözün arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyedir). { ضَلُّوا } kelimesinin anlamı 'kayboldular' demektir; nitekim { أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Toprağın içinde kaybolup gittiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?” [Secde: 10] ayetinde 'toprakta kaybolup görünmez olduğumuzda' anlamındadır. Sonra akıllarına geldi ve putların kendilerine hiçbir fayda sağlamadığını anladılar. Bunun üzerine { ضَلُّوا عَنَّا } “Bizden uzaklaşıp kayboldular” sözlerinden vazgeçip (idrâb yapıp) { بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً } “Hayır, meğer biz önceden hiçbir şeye ibadet etmiyormuşuz!” dediler; yani dünyada bize hiçbir fayda sağlamayan bir şeye yalvarmıyormuşuz [demek istediler]. Dolayısıyla burada bir şeye dua/ibadet etmenin nefiy (inkâr) edilmesi, kayda değer bir şeye dua/ibadet etmenin nefiy edilmesine racidir. Tıpkı bir kimseyi tecrübe edip onda hiçbir hayır görmediğinde: “Ben filanı bir şey sanmıştım, meğer o hiçbir şey değilmiş” demen gibidir.

وَفِي الْحَدِيثِ: «سُئِلَ النَّبِيءُ ﷺ عَنِ الْكُهَّانِ فَقَالَ

Hadiste de şöyle geçmektedir: “Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kâhinler hakkında sorulduğunda şöyle buyurdu:

: «لَيْسُوا بِشَيْءٍ»

«Onlar bir şey değildir»”

أَيْ لَيْسُوا بِشَيْءٍ مُعْتَدٍّ بِهِ فِيمَا يَقْصِدُهُمُ النَّاسُ لِأَجْلِهِ، وَقَالَ عَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ:

yani insanların kendilerine başvurma maksatları hususunda kayda değer bir varlık değillerdir. Abbâs b. Mirdâs da şöyle demiştir:

وَقَدْ كُنْتُ فِي الْحَرْبِ ذَا تُدْرَاءٍ ... فَلَمْ أُعْطَ شَيْئًا وَلَمْ أُمْنَعِ

Ben savaşta savunma gücü olan biriydim; buna rağmen bana ne bir şey verildi ne de engellendim.

وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٦٨] ، إِذْ لَيْسَ الْمَعْنَى عَلَى إِنْكَارِ أَنْ يَكُونُوا عَبَدُوا شَيْئًا لِمُنَافَاتِهِ لِقَوْلِهِمْ: ضَلُّوا عَنَّا الْمُقْتَضِي الِاعْتِرَافَ الضِّمْنِيَّ بِعِبَادَتِهِمْ.

Bu husus Mâide suresindeki [68] Yüce Allah'ın: { لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Tevrat'ı ve İncil'i dosdoğru uygulamadıkça hiçbir şey üzerinde değilsiniz” buyruğunda geçmişti. Çünkü mana, hiçbir şeye ibadet etmediklerini inkâr etmek değildir; zira bu durum, ibadet ettiklerini zımnen itiraf etmeyi gerektiren { ضَلُّوا عَنَّا } “Bizden uzaklaşıp kayboldular” sözleriyle çelişir.

وَفَسَّرَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ قَوْلَهُمْ: بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً أَنَّهُ إِنْكَارٌ لِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ بَعْدَ الِاعْتِرَافِ بِهَا لِاضْطِرَابِهِمْ مِنَ الرُّعْبِ فَيَكُونُ مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَام: ٢٣] . وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ الْمَوْقِفِ مَقَالَانِ، وَهَذَا كُلُّهُ قَبْلَ أَنْ يُحْشَرُوا فِي النَّارِ هُمْ وَأَصْنَامُهُمْ فَإِنَّهُمْ يَكُونُونَ مُتَمَاثِلِينَ حِينَئِذٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ.

Müfessirlerin çoğu onların { بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً } “Hayır, meğer biz önceden hiçbir şeye ibadet etmiyormuşuz!” sözünü, dehşetten kaynaklanan şaşkınlıkları sebebiyle, putlara ibadet ettiklerini itiraf ettikten sonra bunu inkâr etmeleri şeklinde tefsir etmişlerdir; bu durumda Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Sonra onların mazeretleri, 'Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı” [En'âm: 23] buyruğu kabilinden olur. O duruşma yerinde iki farklı söz söylemiş olmaları da caizdir. Bütün bunlar, onlar ve putları ateşe sürülmeden öncedir; zira Yüce Allah'ın: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız” buyurduğu gibi o zaman birbirlerine eşit hale geleceklerdir.

وَجُمْلَةُ كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ تَذْيِيلٌ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ أَجْزَاءِ الْقَوْلِ الَّذِي يُقَالُ لَهُمْ.

{ كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } “İşte Allah, kâfirleri böyle saptırır” cümlesi, onlara söylenen sözün kısımları arasına girmiş itiraziyeli bir fezlekedir (tezyildir).

وَمَعْنَى الْإِشَارَةِ تَعْجِيبٌ مِنْ ضَلَالِهِمْ، أَيْ مِثْلُ ضَلَالِهِمْ ذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ. وَالْمُرَادُ بِالْكَافِرِينَ: عُمُومُ الْكَافِرِينَ، فَلَيْسَ هَذَا مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ. وَالتَّشْبِيهُ فِي قَوْلِهِ:

İşaretin anlamı onların sapıklığına hayret bildirmektir; yani işte onların bu sapıklığı gibi Allah kâfirleri saptırır. Kâfirlerden kasıt kâfirlerin bütünüdür; dolayısıyla bu, zamir makamında açık isim (ızhar) kullanma kabilinden değildir. Ayetteki teşbih,

كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ يُفِيدُ تَشْبِيهَ إِضْلَالِ جَمِيعِ الْكَافِرِينَ بِإِضْلَالِهِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ، فَتَكُونُ جُمْلَةُ كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ تَذْيِيلًا، أَيْ مِثْلُ إِضْلَالِ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ يُضِلُّ اللَّهُ جَمِيعَ الْكَافِرِينَ، فَيَكُونُ إِضْلَالُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ مُشَبَّهًا بِهِ إِضْلَالُ الْكَافِرِينَ كُلِّهِمْ، وَالتَّشْبِيهُ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِ إِضْلَالِ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بَلَغَ قُوَّةَ نَوْعِهِ بِحَيْثُ يُنَظَّرُ بِهِ كُلُّ مَا خَفِيَ مِنْ أَصْنَافِ الضَّلَالِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِ مُجَادَلَةِ هَؤُلَاءِ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَشَدَّ الْكُفْرِ.

{ كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } buyruğundaki benzetme, bütün kâfirlerin saptırılmasını, Allah'ın ayetleri hakkında tartışan şu kimseleri saptırmasına benzetmeyi ifade eder. Dolayısıyla { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } cümlesi bir fezleke (tezyil) olur; yani Allah'ın ayetleri hakkında mücadele edenleri saptırması gibi Allah bütün kâfirleri de saptırır. Böylece mücadele eden şu kimselerin saptırılması, bütün kâfirlerin saptırılmasının kendisine benzetildiği müşebbehün bih (asıl örnek) olur. Bu teşbih, Allah'ın ayetleri hakkında mücadele edenlerin sapıklığının kendi türünde en üst dereceye ulaştığına, öyle ki sapıklığın gizli kalan her çeşidinin buna kıyas edildiğine kinayedir; bu da onların Allah'ın ayetleri hakkındaki mücadelesinin küfrün en şiddetlisi olduğuna bir kinayedir.

وَالتَّشْبِيهُ جَارٍ عَلَى أَصْلِهِ وَهُوَ إِلْحَاقُ نَاقِصٍ بِكَامِلٍ فِي وَصْفٍ وَلَا يَكُونُ مِنْ قَبِيلِ

Teşbih kendi asıl kuralı üzere cereyan etmektedir; o da bir vasıfta noksan olanın tam olana ilhak edilmesidir. Yoksa bu,

وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] وَلَا هُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ الْمُتَقَدِّمِ كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ [غَافِر: ٦٣] .

{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet yaptık” [Bakara: 143] ayeti kabilinden olmadığı gibi, daha önce geçen { كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler işte böyle döndürülür” [Mü'min: 63] buyruğunun bir benzeri de değildir.

وَقَوْلُهُ: ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ تَكْمِلَةُ الْقِيلِ الَّذِي يُقَالُ لَهُمْ حِينَ إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا هُمْ فِيهِ من الْعَذَاب. و (مَا) فِي الْمَوْضِعَيْنِ مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ ذَلِكُمْ مُسَبَّبٌ عَلَى فَرَحِكُمْ وَمَرَحِكُمُ اللَّذَيْنِ كَانَا لَكُمْ فِي الدُّنْيَا، وَالْأَرْضُ: مُطْلَقَةٌ عَلَى الدُّنْيَا.

{ ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ } buyruğu, boyunlarında demir halkalar bulunduğu sırada kendilerine söylenecek sözün tamamlayıcısıdır. İşaret, içinde bulundukları azabadır. Her iki yerdeki (mâ - مَا) harfi masdariyyedir; yani bu azap, dünyadayken sahip olduğunuz haksız sevinç ve şımarıklığınız sebebiyle başınıza gelmiştir. el-Ard (الْأَرْضُ) kelimesi dünya hayatı anlamında mutlak olarak kullanılmıştır.

وَالْفَرَحُ: الْمَسَرَّةُ وَرِضَى الْإِنْسَانِ عَلَى أَحْوَالِهِ، فَهُوَ انْفِعَالٌ نَفْسَانِيٌّ. وَالْمَرَحُ مَا يَظْهَرُ عَلَى الْفَارِحِ مِنَ الْحَرَكَاتِ فِي مَشْيِهِ وَنَظَرِهِ وَمُعَامَلَتِهِ مَعَ النَّاسِ وَكَلَامِهِ وَتَكَبُّرِهِ فَهُوَ هَيْئَةٌ ظَاهِرِيَّةٌ.

Ferah (الْفَرَحُ); sevinç ve insanın kendi hallerinden hoşnut olmasıdır; bu da nefsani/içsel bir etkilenmedir. Merah (الْمَرَحُ) ise sevinen kimsede yürüyüşünde, bakışında, insanlarla muamelesinde, konuşmasında ve kibrinde açığa çıkan hareketlerdir; yani dışa vuran bir tavır ve heyettir.

وبِغَيْرِ الْحَقِّ يَتَنَازَعُهُ كُلٌّ مِنْ تَفْرَحُونَ وتَمْرَحُونَ أَيْ تَفْرَحُونَ بِمَا يَسُرُّكُمْ مِنَ الْبَاطِلِ وَتَزْدَهُونَ بِالْبَاطِلِ فَمِنْ آثَارِ فَرَحِهِمْ بِالْبَاطِلِ تَطَاوُلُهُمْ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ، وَمِنَ الْمَرَحِ بِالْبَاطِلِ اسْتِهْزَاؤُهُمْ بِالرَّسُولِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغامَزُونَ وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا

{ وبِغَيْرِ الْحَقِّ } [ifadesi] hem { تَفْرَحُونَ } hem de { تَمْرَحُونَ } fiilleriyle mütealliktir; yani bâtıldan hoşunuza giden şeylerle seviniyor ve bâtıl ile böbürlenip şımarıyordunuz. Onların bâtıl ile sevinmelerinin sonuçlarından biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı haddi aşmaları, bâtıl ile şımarmalarının sonuçlarından biri ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerle alay etmeleridir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغامَزُونَ وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا

فاكهين [المطففين: ٣٠، ٣١] . فَالْفَرَحُ كُلَّمَا جَاءَ مَنْهِيًّا عَنْهُ فِي الْقُرْآنِ فَالْمُرَادُ بِهِ هَذَا الصِّنْفُ مِنْهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ [الْقَصَص: ٧٦] لَا كُلَّ فَرِحٍ، فَإِنَّ اللَّهَ امْتَنَّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْفَرَحِ فِي قَوْلِهِ:

فاكهين } “Müminlerin yanından geçtiklerinde birbirlerine kaş göz ederlerdi. Ailelerine döndükleri zaman da neşeyle dönerlerdi” [Mutaffifîn: 30, 31]. Dolayısıyla Kur'an'da nehyedilen her ferah (sevinç), işte bu tür sevinçtir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Hani kavmi ona: 'Şımarma! Çünkü Allah şımaranları sevmez' demişti” [Kasas: 76]. Yoksa bu nehiy her sevinç için geçerli değildir; zira Allah şu buyruğunda müminlere sevinmeyi bir lütuf kılmıştır:

وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللَّهِ [الرّوم: ٤، ٥] . وَبَيْنَ تَفْرَحُونَ وتَمْرَحُونَ الْجِنَاسُ الْمُحَرَّفُ.

{ وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللَّهِ } “O gün müminler Allah'ın yardımıyla sevineceklerdir” [Rûm: 4, 5]. { تَفْرَحُونَ } ile { تَمْرَحُونَ } kelimeleri arasında cinâs-ı muharref vardır.

وَجُمْلَةُ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا التَّقْرِيعَ وَالتَّوْبِيخَ وَأَيْقَنُوا بِانْتِفَاءِ الشَّفِيعِ تَرَقَّبُوا مَاذَا سَيُؤْمَرُ بِهِ فِي حَقِّهِمْ فَقِيلَ لَهُمُ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ إِلَخْ، فَإِنَّ مَدْلُولَ اسْمِ الْإِشَارَةِ الْعَذَابُ الْمُشَاهَدُ لَهُمْ وَهُوَ يَشْتَمِلُ عَلَى إِدْخَالِهِمْ أَبْوَابَ جَهَنَّمَ وَالْخُلُودِ فِيهَا.

{ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } “Girin cehennemin kapılarından” cümlesinin isti'nâf-ı beyânî olması caizdir. Çünkü onlar azarlama ve kınamayı işitip hiçbir şefaatçinin bulunmadığına kesin kanaat getirince, haklarında ne emredileceğini beklemeye başladılar ve kendilerine { ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } “Girin cehennemin kapılarından” denildi. Ayrıca bu cümlenin, { ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ } [cümlesinden] bedel-i iştimal olması da caizdir; zira işaret isminin gösterdiği anlam, bizzat müşahede ettikleri azaptır ve bu azap, onların cehennem kapılarına sokulmalarını ve orada ebedî kalmalarını da içermektedir.

وَدُخُولُ الْأَبْوَابِ كِنَايَةٌ عَنِ الْكَوْنِ فِي جَهَنَّمَ لِأَنَّ الْأَبْوَابَ إِنَّمَا جُعِلَتْ لِيُسْلَكَ مِنْهَا إِلَى الْبَيْتِ وَنَحْوِهِ.

Kapılardan girmek, cehennemde bulunmaktan kinayedir; çünkü kapılar sadece eve ve benzeri yerlere girmek için yapılmıştır.

وخالِدِينَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ، أَيْ مُقَدَّرًا خُلُودُكُمْ.

{ خالِدِينَ } kelimesi hâl-i mukadderedir; yani 'ebedîliğiniz takdir edilmiş olarak' demektir.

وَفُرِّعَ عَلَيْهِ فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ، وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ ذِكْرُ جَهَنَّمَ أَيْ فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ جَهَنَّمُ، وَلَمْ يَتَّصِلْ فِعْلُ (بِئْسَ) بِتَاءِ التَّأْنِيثِ لِأَنَّ فَاعِلَهُ فِي الظَّاهِرِ هُوَ مَثْوَى لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِإِسْنَادِ فِعْلِ الذَّمِّ وَالْمَدْحِ إِلَى الِاسْمِ الْمَذْكُورِ بَعْدَهُمَا،

Bunun üzerine { فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!” buyruğu getirilmiştir. Zemmedilen şey (mahsûs bi'z-zemm) hazfedilmiştir; zira cehennemin zikredilmesi ona delalet etmektedir; yani 'Büyüklük taslayanların kalacağı yer olan cehennem ne kötüdür!' demektir. { بِئْسَ } fiiline müenneslik 'tâ'sı bitişmemiştir; çünkü lafızda faili { مَثْوَى } kelimesidir; zira asıl itibar, zem ve medih fiilinin kendilerinden sonra zikredilen isme isnad edilmesinedir.

وَأَمَّا اسْمُ الْمَخْصُوصِ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْبَيَانِ بَعْدَ الْإِجْمَالِ فَهُوَ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَلِذَلِكَ عُدَّ بَابُ نِعْمَ وَبِئْسَ مِنْ طُرُقِ الْإِطْنَابِ.

Mahsus ismi ise icmâlden sonraki beyan konumundadır; bu sebeple o, haberi mahzuf bir mübteda yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir. Bundan dolayı ni'me ve bi'se konusuıı itnab (sözü uzatma/pekiştirme) yollarından sayılmıştır.

وَالْمَثْوَى: مَحَلُّ الثَّوَاءِ، وَالثَّوَاءِ: الْإِقَامَةُ الدَّائِمَةُ، وَأُوثِرَ لَفْظُ مَثْوَى دُونَ (مُدْخَلٍ) الْمُنَاسِبِ لِ ادْخُلُوا لِأَنَّ الْمَثْوَى أَدَلُّ عَلَى الْخُلُودِ فَهُوَ أَوْلَى بِمَسَاءَتِهِمْ.

el-Mesvâ (الْمَثْوَى); sevâ (ikamet) yeridir; sevâ (الثَّوَاءُ) ise kalıcı ikamettir. { ادْخُلُوا } “girin” lafzına uygun düşen (müdhal) kelimesi yerine { مَثْوَى } lafzı tercih edilmiştir; zira { مَثْوَى } kelimesi ebedîliğe daha açık delalet eder ve onların canını sıkmaya daha uygundur.

وَالْمُرَادُ بِالْمُتَكَبِّرِينَ: الْمُخَاطَبُونَ ابْتِدَاءً لِأَنَّهُمْ جَادَلُوا فِي آيَاتِ اللَّهِ عَنْ كِبْرٍ فِي صُدُورِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ [غَافِر: ٥٦] وَلِأَنَّ تَكَبُّرَهُمْ مِنْ فَرَحِهِمْ.

{ الْمُتَكَبِّرِينَ } ile kastedilenler, ilk olarak hitap edilenlerdir; çünkü onlar göğüslerindeki bir büyüklük duygusundan ötürü Allah'ın ayetleri hakkında mücadele etmişlerdi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük duygusundan başka bir şey yoktur” [Mü'min: 56]. Bir diğer sebep de onların kibirlenmelerinin şımarık sevinçlerinden kaynaklanmasıdır.

وَإِنَّمَا عُدِلَ عَنْ ضَمِيرِهِمْ إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ وَهُوَ الْمُتَكَبِّرِينَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ مِنْ أَسْبَابِ وُقُوعِهِمْ فِي النَّارِ تَكَبُّرَهُمْ عَلَى الرُّسُلِ. وَلِيَكُونَ لِكُلِّ مَوْصُوفٍ بِالْكِبْرِ حَظٌّ مِنَ اسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ إِذَا لَمْ يَتُبْ وَلَمْ تَغْلُبْ حَسَنَاتُهُ عَلَى سَيِّئَاتِهِ إِنْ كَانَ مِنْ أهل الْإِيمَان.

Onlara ait zamirden vazgeçilip açık isim olan { الْمُتَكَبِّرِينَ } “kibirlenenler” lafzına dönülmesi, ateşe düşmelerinin sebeplerinden birinin elçilere karşı kibirlenmeleri olduğuna işaret etmek içindir. Ayrıca tevbe etmediği ve eğer iman ehlinden ise iyilikleri kötülüklerine ağır basmadığı takdirde, kibir vasfını taşıyan herkesin bu azabı hak edişten bir payı olduğunu bildirmek içindir.

[سُورَة غَافِر (٤٠) : آيَة ٧٧]

[MÜ'MİN SURESİ (40): AYET 77]

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٧٧)

{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onlar ancak bize döndürüleceklerdir” (77)

قَدْ كَانَ فِيمَا سَبَقَ مِنَ السُّورَةِ مَا فِيهِ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ عَلَى مَا تَلَقَّاهُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْإِسَاءَةِ وَالتَّصْمِيمِ عَلَى الْإِعْرَاضِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ [غَافِر: ٤] ثُمَّ قَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ [غَافِر: ٢١] ، ثُمَّ قَوْلِهِ: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا [غَافِر: ٥١] ثُمَّ

Surenin daha önceki bölümlerinde, müşriklerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e reva gördüğü eziyetler ve yüz çevirmedeki ısrarları karşısında onu teselli eden hususlar yer almıştı; bu teselli, surenin başındaki { فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ } “Onların şehirlerde gezip dolaşması seni aldatmasın” [Mü'min: 4] buyruğundan başlayıp ardından gelen { أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar?” [Mü'min: 21] buyruğu, sonra { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } “Şüphesiz biz elçilerimize yardım ederiz” [Mü'min: 51] buyruğu ve ardından

قَوْلِهِ: فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ [غَافِر: ٥٥] الْآيَةَ، فَفَرَّعَ هُنَا عَلَى جَمِيعِ مَا سَبَقَ وَمَا تَخَلَّلَهُ مِنْ تَصْرِيحٍ وَتَعْرِيضٍ أَنَّ أَمْرَ اللَّهِ النَّبِيءَ ﷺ بِالصَّبْرِ عَلَى مَا يُلَاقِيهِ مِنْهُمْ، وَهَذَا كَالتَّكْرِيرِ لِقَوْلِهِ فِيمَا تَقَدَّمَ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ [غَافِر: ٥٥] . وَذَلِكَ أَنَّ نَظِيرَهُ الْمُتَقَدِّمَ وَرَدَ بَعْدَ الْوَعْدِ بِالنَّصْرِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ [غَافِر: ٥١] ثُمَّ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ [غَافِر: ٥٣] الْآيَةَ، فَلَمَّا تَمَّ الْكَلَامُ عَلَى مَا أَخَذَ اللَّهُ بِهِ الْمُكَذِّبِينَ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا انْتَقَلَ الْكَلَامُ إِلَى ذِكْرِ مَا يَلْقَوْنَهُ فِي الْآخِرَةِ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ [غَافِر: ٧٠، ٧١] الْآيَاتِ، ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ: فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ عَوْدًا إِلَى بَدْءٍ إِذِ الْأَمْرُ بِالصَّبْرِ مُفَرَّعٌ عَلَى مَا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ: فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ [غَافِر: ٤، ٥] الْآيَاتِ، ثُمَّ

gelen { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır ve günahın için bağışlanma dile” [Mü'min: 55] ayetine kadar devam etmiştir. Burada, daha önce geçen tüm hususlara ve aralardaki açık ifadeler ile kinayelere dayanılarak, Allah'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlardan gördüğü eziyetlere karşı sabretmesini emretmesi hükme bağlanmıştır. Bu emir, daha önce geçen { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } [Mü'min: 55] buyruğunun bir tekrarı gibidir. Çünkü bunun bir benzeri, { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } “Şüphesiz biz elçilerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği günde yardım ederiz” [Mü'min: 51] ve ardından gelen { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya hidayeti verdik ve İsrâiloğulları'na Kitab'ı miras bıraktık” [Mü'min: 53] ayetlerindeki yardım vaadinden sonra yer almıştı. Allah'ın yalanlayanları dünyada çarptırdığı azap hakkındaki söz tamamlanınca, söz onların ahirette karşılaşacakları şeylerin zikrine geçmiş ve { الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ } “Kitab'ı ve elçilerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlar yakında bilecekler; boyunlarında demir halkalar ve zincirler olduğu halde” [Mü'min: 70, 71] ayetleri buyrulmuştur. Ardından başa dönülerek { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } buyruğu getirilmiştir; zira sabır emri, { فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ } “Onların şehirlerde gezip dolaşması seni aldatmasın. Onlardan önce Nûh kavmi de yalanlamıştı” [Mü'min: 4, 5] ayetlerinin gerektirdiği manaya dayanmaktadır. Ardından

قَوْلُهُ: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ [غَافِر: ١٨] ثُمَّ قَوْلُهُ: أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا [غَافِر: ٢١] وَمَا بَعْدَهُ، فَلَمَّا حَصَلَ الْوَعْدُ بِالِانْتِصَافِ مِنْ مُكَذِّبِي النَّبِيءِ ﷺ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، أَعْقَبَ بِقَوْلِهِ: فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ فَإِنَّ مُنَاسَبَةَ الْأَمْرِ بِالصَّبْرِ عَقِبَ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ تَعْرِيضًا بِالِانْتِصَارِ لَهُ وَلِذَلِكَ فُرِّعَ عَلَى الْأَمْرِ بِالصَّبْرِ الشَّرْطُ الْمُرَدَّدُ بَيْنَ أَنْ يُرِيَهُ بَعْضَ مَا تَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ بِهِ وَبَيْنَ أَنْ لَا يَرَاهُ، فَإِنَّ جَوَابَ الشَّرْطِ حَاصِلٌ عَلَى كِلْتَا الْحَالَتَيْنِ وَهُوَ مَضْمُونُ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ أَيْ أَنَّهُمْ غَيْرُ مُفْلِتِينَ مِنَ الْعِقَابِ، فَلَا شَكَّ أَنَّ أَحَدَ التَّرْدِيدَيْنِ هُوَ أَنْ يَرَى النَّبِيءُ ﷺ عَذَابَهُمْ فِي الدُّنْيَا.

{ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ } “Onları yaklaşan o gün ile uyar; hani yürekler gırtlaklara dayanmıştır” [Mü'min: 18] buyruğu, sonra { أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki baksınlar” [Mü'min: 21] ve devamı gelmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayanlardan dünyada ve ahirette intikam alınacağı vaadi gerçekleşince, bunun peşinden { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ } “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de...” buyruğu getirilmiştir. Bunun ardından sabır emrinin gelmesinin münasebeti, Peygamber'e yardım edileceğine bir tariz (üstü kapalı müjde) olmasıdır. Bu yüzden sabır emrinin üzerine, Allah'ın onları tehdit ettiği şeylerin bir kısmını ona göstermesi ile göstermemesi arasında tereddütlü kılınan şart cümlesi bina edilmiştir; zira şartın cevabı her iki durumda da hasıldır ki o da { فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “onlar ancak bize döndürüleceklerdir” ifadesinin içeriğidir; yani onlar cezadan asla kurtulamazlar. Kuşkusuz bu iki ihtimalden biri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların dünyadaki azabını görmesidir.

وَلِهَذَا كَانَ لِلتَّأْكِيدِ بِ (إِنَّ) فِي قَوْلِهِ: إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ مَوْقِعُهُ، وَذَلِكَ أَنَّ النبيء ﷺ وَالْمُؤمنِينَ استبطأوا النَّصْرَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢١٤] فَنُزِّلُوا مَنْزِلَةَ الْمُتَرَدِّدِ فِيهِ فَأُكِّدَ وَعْدُهُ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ. وَالتَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: يُرْجَعُونَ لِإِفَادَتِهِ التَّجَدُّدَ فَيُشْعِرُ بِأَنَّهُ رُجُوعٌ إِلَى اللَّهِ فِي الدُّنْيَا.

Bu sebeple { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır” buyruğunda (inne - إِنَّ) ile yapılan tekidin tam bir yeri vardır. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler, Yüce Allah'ın buyurduğu gibi yardımın geciktiğini hissetmişlerdi: { وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Sarsıldılar, öyle ki elçi ve beraberindeki iman edenler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyorlardı” [Bakara: 214]. Böylece onlar tereddüt eden kimse makamına konuldular ve O'nun vaadi tekit harfiyle pekiştirildi. { يُرْجَعُونَ } buyruğunda muzari fiilin kullanılması ise teceddüd (yenilenme ve süreklilik) ifade ettiği içindir; bu da onun dünyada Allah'a bir dönüş olduğunu hissettirir.

وَقَوْلُهُ: فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ شَرْطٌ، اقْتَرَنَ حَرْفُ (إِنِ) الشَّرْطِيَّةِ بِحَرْفِ (مَا)

{ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ } buyruğu bir şarttır; şart harfi olan (in - إِنِ), tekit için gelen zaid (mâ - مَا) harfi ile

الزَّائِدَةِ لِلتَّأْكِيدِ وَلِذَلِكَ لَحِقَتْ نُونُ التَّوْكِيدِ بِفِعْلِ الشَّرْطِ. وَعُطِفَ عَلَيْهِ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ وَهُوَ فِعْلُ شَرْطٍ ثَانٍ.

birleşmiştir; bu yüzden şart fiiline tekit nunu bitişmiştir. Ona atfedilen { أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ } ifadesi ise ikinci bir şart fiilidir.

وَجُمْلَةُ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ جَوَابٌ لِفِعْلِ الشَّرْطِ الثَّانِي لِأَنَّ الْمَعْنَى عَلَى أَنَّهُ جَوَابٌ لَهُ. وَأَمَّا فِعْلُ الشَّرْطِ الْأَوَّلُ فَجَوَابُهُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ أَوَّلُ الْكَلَامِ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَتَقْدِيرُ جَوَابِهِ: فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ فَذَاكَ، أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ، أَيْ فَهُمْ غَيْرُ مُفْلِتِينَ مِمَّا نَعِدُهُمْ.

{ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } cümlesi ikinci şart fiilinin cevabıdır; çünkü mana onun cevabı olduğunu gerektirmektedir. Birinci şart fiiline gelince; onun cevabı mahzuftur ve sözün başındaki { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } buyruğu buna delalet etmektedir. Bu cevabın takdiri şöyledir: 'Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana gösterirsek zaten vaat gerçekleşmiştir; yahut seni vefat ettirirsek de onlar bize döndürüleceklerdir'; yani onlar kendilerini tehdit ettiğimiz şeyden asla kurtulamazlar.

وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَيْنِ الشَّرْطَيْنِ فِي سُورَةِ يُونُسَ إِلَّا أَنَّ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٤٦] فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ وَفِي سُورَةِ غَافِرٍ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ، وَالْمُخَالَفَةُ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ تَفَنُّنٌ، وَلِأَنَّ مَا فِي يُونُسَ اقْتَضَى تَهْدِيدَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ، أَيْ عَلَى مَا يَفْعَلُهُ الْفَرِيقَانِ مِنْ قَوْلِهِ:

Bu iki şartın benzeri Yunus suresinde de geçmişti; ancak Yunus suresinde [46] { فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } şeklinde, Mü'min suresinde ise { فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } şeklinde gelmiştir. İki ayet arasındaki bu farklılık bir üslup çeşitliliğidir (tefennün). Ayrıca Yunus suresindeki ifade, Allah'ın onların yaptıklarına şahit olduğu tehdidini gerektiriyordu; yani şu ayetlerde geçen iki grubun yaptıklarına şahittir:

وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ [يُونُس: ٤٢] وَقَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ [يُونُس: ٤٣] فَكَانَتِ الْفَاصِلَةُ حَاصِلَةً بِقَوْلِهِ: عَلى مَا يَفْعَلُونَ [يُونُس: ٤٦] ، وَأَمَّا هُنَا فَالْفَاصِلَةُ مُعَاقِبَةٌ لِلشَّرْطِ فَاقْتَضَتْ صَوْغَ الرُّجُوعِ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ الْمُخْتَتَمِ بِوَاوٍ وَنُونٍ، عَلَى أَن مَرْجِعُهُمْ [يُونُس: ٤٦] مُعَرَّفٌ بِالْإِضَافَةِ فَهُوَ مُشْعِرٌ بِالْمَرْجِعِ الْمَعْهُودِ وَهُوَ مَرْجِعُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بِخِلَافِ قَوْلِهِ: يُرْجَعُونَ الْمُشْعِرِ بِرُجُوعٍ مُتَجَدِّدٍ كَمَا عَلِمْتَ.

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyenler vardır” [Yunus: 42] ve { وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ } “Onlardan sana bakanlar vardır” [Yunus: 43]. Dolayısıyla ayet sonu (fasıla) { عَلى مَا يَفْعَلُونَ } “yaptıklarına” [Yunus: 46] buyruğuyla sağlanmıştı. Buradaki fasıla ise şartın hemen ardından geldiği için, rücû (dönüş) manasının vav ve nûn ile biten muzari kalıbında getirilmesini gerektirmiştir. Bununla birlikte { مَرْجِعُهُمْ } [Yunus: 46] lafzı izafetle marife kılınmıştır; bu da bilinen dönüş yerini yani onların ahiretteki dönüşlerini hissettirir. { يُرْجَعُونَ } ifadesi ise bildiğin üzere yenilenen bir dönüşü hissettirir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ وَاقِعُونَ فِي قَبْضَةِ قُدْرَتِنَا فِي الدُّنْيَا سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ فِي حَيَاتِكَ مِثْلَ

Mana şudur: İster senin hayatında olsun -örneğin

عَذَابِ يَوْمِ بَدْرٍ أَوْ بَعْدَ وَفَاتِكَ مِثْلَ قَتْلِهِمْ يَوْمَ الْيَمَامَةِ، وَأَمَّا عَذَابُ الْآخِرَةِ فَذَلِكَ مُقَرَّرٌ لَهُمْ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ [الزخرف:

Bedir günü azabı gibi-, isterse vefatından sonra olsun -Yemâme günü öldürülmeleri gibi-, onlar dünyada kudretimizin pençesindedirler. Ahiret azabına gelince; o zaten onlar için evleviyetle sabittir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ } “Yahut onlara vadettiğimiz azabı sana gösteririz; çünkü biz onların üzerinde tam bir kudret sahibiyiz” [Zuhruf:

٤٢] .

42].

وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ: فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ لِلرِّعَايَةِ عَلَى الفاصلة وللاهتمام.

{ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } buyruğunda mecrurun öne alınması, fasıla uyumu ve ehemmiyet içindir.

[سُورَة غَافِر (٤٠) : آيَة ٧٨]

[MÜ'MİN SURESİ (40): AYET 78]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ } “Andolsun, senden önce de elçiler gönderdik. Onlardan sana kıssalarını anlattıklarımız da var, sana kıssalarını anlatmadıklarımız da var. Hiçbir elçinin, Allah'ın izni olmaksızın bir mucize getirmesi mümkün değildir. Allah'ın emri geldiğinde hak ile hükmolunur ve bâtılı savunanlar işte orada hüsrana uğrarlar” (78)

ذَكَرْنَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فِي أَوَّلِ هَذِهِ

Bu surenin başında yer alan { مَا يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا } “Allah'ın ayetleri hakkında inkâr edenlerden başkası mücadele etmez” [Mü'min: 4] buyruğunun tefsirinde,

السُّورَةِ [٤] أَنَّ مِنْ صُوَرِ مُجَادَلَتِهِمْ فِي الْآيَاتِ إِظْهَارَهُمْ عَدَمَ الِاقْتِنَاعِ بِمُعْجِزَةِ الْقُرْآنِ فَكَانُوا يَقْتَرِحُونَ آيَاتٍ كَمَا يُرِيدُونَ لِقَصْدِهِمْ إِفْحَامَ الرَّسُولِ ﷺ، فَلَمَّا انْقَضَى تَفْصِيلُ الْإِبْطَالِ لِضَلَالِهِمْ بِالْأَدِلَّةِ الْبَيِّنَةِ وَالتَّذْكِيرِ بِالنِّعْمَةِ وَالْإِنْذَارِ بِالتَّرْهِيبِ وَالتَّرْغِيبِ وَضَرْبِ الْأَمْثَالِ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبَةِ ثُمَّ بِوَعْدِ الرَّسُولِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ بِالنَّصْرِ وَتَحْقِيقِ الْوَعْدِ، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِتَثْبِيتِ الرَّسُولِ ﷺ بِأَنَّهُ مَا كَانَ شَأْنُهُ إِلَّا شَأْنَ الرُّسُلِ مِنْ قَبْلِهِ أَنْ لَا يَأْتُوا بِالْآيَاتِ مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ وَلَا اسْتِجَابَةً لِرَغَائِبِ مُعَانِدِيهِمْ وَلَكِنَّهَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ يُظْهِرُ مَا شَاءَ مِنْهَا بِمُقْتَضَى إِرَادَتِهِ الْجَارِيَةِ عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ، وَفِي ذَلِكَ تَعْرِيضٌ بِالرَّدِّ عَلَى الْمُجَادِلِينَ فِي آيَاتِ اللَّهِ، وَتَنْبِيهٌ لَهُمْ عَلَى خَطَأِ ظَنِّهِمْ أَنَّ الرُّسُلَ تَنْتَصِبُ لِمُنَاقَشَةِ الْمُعَانِدِينَ.

onların ayetler hakkındaki mücadelelerinin biçimlerinden birinin de Kur'an mucizesine kanaat getirmemiş görünmeleri olduğunu belirtmiştik; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i aciz bırakmak maksadıyla kendi kafalarına göre mucizeler teklif ediyorlardı. Onların sapıklığının apaçık delillerle iptal edilmesi, nimetlerin hatırlatılması, korkutma ve teşvikle uyarılması, yalanlayan ümmetlerin hallerinden misaller verilmesi ve ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile müminlere zafer vadolunup bu vaadin pekiştirilmesi tamamlanınca; bunun peşinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbi pekiştirilmiştir: Onun durumu da kendisinden önceki elçilerin durumundan başka bir şey değildir; onlar kendi kendilerine yahut inatçı muhataplarının arzularına icabet ederek mucizeler getiremezlerdi; aksine mucizeler Allah katındadır, ilmi ve hikmetine uygun olarak cereyan eden iradesi doğrultusunda dilediği mucizeyi gösterir. Bunda, Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlara üstü kapalı bir ret ve elçilerin inatçı kimselerle tartışmaya girişmek için gönderildikleri yönündeki yanlış zanlarına bir uyarı vardır.

فَالْمَقْصُودُ الْأَهَمُّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ قَوْلُهُ: وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ إِلَخْ فَهُوَ كَمُقَدَّمَةٍ لِلْمَقْصُودِ لِتَأْكِيدِ الْعُمُومِ مِنْ قَوْلِهِ: وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ يُفِيدُ بِتَقْدِيمِهِ مَعْنًى مُسْتَقِلًّا مِنْ رَدِّ مُجَادَلَتِهِمْ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام:

Bu ayetten asıl kastedilen en önemli husus, { وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir elçinin, Allah'ın izni olmaksızın bir mucize getirmesi mümkün değildir” buyruğudur. { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun, senden önce de elçiler gönderdik...” buyruğu ise bu asıl maksada bir mukaddime mesabesindedir; ta ki { وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } buyruğundaki umumiliği pekiştirsin. Bununla birlikte bu cümlenin öne alınması, onların tartışmalarını reddetme konusunda müstakil bir mana da ifade eder; çünkü onlar: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir” [En'âm: 91] diyorlar

٩١] وَيَقُولُونَ: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ [الْأَنْعَام: ٨] فَدُمِغَتْ مَزَاعِمُهُمْ بِمَا هُوَ مَعْلُومٌ بِالتَّوَاتُرِ مِنْ تَكَرُّرِ بِعْثَةِ الرُّسُلَ فِي الْعُصُورِ وَالْأُمَمِ الْكَثِيرَةِ.

ve: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ona bir melek indirilseydi ya!” [En'âm: 8] diyorlardı. Böylece onların bu iddiaları, pek çok çağda ve toplulukta elçilerin gönderilmesinin tekrarlandığına dair mütevâtir olarak bilinen gerçekle çürütülmüştür.

وَقَدْ بَعَثَ اللَّهُ رُسُلًا وَأَنْبِيَاءَ لَا يَعْلَمُ عَدَدَهُمْ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ أَعْلَمَ الله بهم نبيه ﷺ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُعْلِمْهُ بِهِمْ إِذْ لَا كَمَالَ فِي الْإِعْلَامِ بِمَنْ لَمْ يُعْلِمْهُ بِهِمْ، وَالَّذِينَ أَعْلَمَهُ بِهِمْ مِنْهُمْ مَنْ قَصَّهُ فِي الْقُرْآنِ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَعْلَمَهُ بِهِمْ بِوَحْيٍ غَيْرِ الْقُرْآنِ فَوَرَدَ ذِكْرُ بَعْضِهِمْ فِي الْآثَارِ الصَّحِيحَةِ بِتَعْيِينٍ أَوْ بِدُونِ تَعْيِينٍ،

Allah sayılarını ancak kendisinin bildiği elçiler ve peygamberler göndermiştir; zira onlardan bazısını Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirmiş, bazısını ise bildirmemiştir; çünkü bildirmediği kimselerin haber verilmesinde tam bir lüzum yoktur. Bildirdiklerinin bir kısmını Kur'an'da anlatmış, bir kısmını ise Kur'an dışındaki bir vahiy ile bildirmiştir; dolayısıyla bazılarının zikri sahih rivayetlerde ismi belirlenerek veya belirlenmeksizin yer almıştır.

فَفِي الْحَدِيثِ: «أَنَّ اللَّهَ بَعَثَ نَبِيئًا اسْمُهُ عَبُّودٌ عَبْدًا

Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allah, adı Abbûd olan siyah bir köle

أَسْوَدَ»

peygamber gönderdi.”

وَفِي الْحَدِيثِ ذِكْرُ: حَنْظَلَةَ بْنِ صَفْوَانَ نَبِيِّ أَهْلِ الرَّسِّ، وَذِكْرُ خَالِدِ بْنِ سِنَانٍ نَبِيِّ (١) عَبْسٍ،

Yine hadiste Ress halkının peygamberi Hanzala b. Safvân zikredilmiş ve Abs kavminin peygamberi (1) Hâlid b. Sinân zikredilmiştir.

وَفِي الْحَدِيثِ: «أَنَّ نَبِيئًا لَسَعَتْهُ نَمْلَةٌ فَأَحْرَقَ قَرْيَتَهَا فَعُوتِبَ فِي ذَلِكَ»

Yine hadiste: “Bir peygamberi bir karınca ısırdı, o da karınca yuvasını yaktı; bunun üzerine azarlandı” buyrulmuştur.

. وَلَا يَكَادُ النَّاسُ يُحْصُونَ عَدَدَهُمْ لِتَبَاعُدِ أَزْمَانِهِمْ وَتَكَاثُرِ أُمَمِهِمْ وَتَقَاصِي أَقْطَارِهِمْ مِمَّا لَا تُحِيطُ بِهِ عُلُومُ النَّاسِ وَلَا تَسْتَطِيعُ إِحْصَاءَهُ أَقْلَامُ الْمُؤَرِّخِينَ وَأَخْبَارُ الْقَصَّاصِينَ وَقَدْ حَصَلَ مِنَ الْعِلْمِ بِبَعْضِهِمْ وَبَعْضِ أُمَمِهِمْ مَا فِيهِ كِفَايَةٌ لِتَحْصِيلِ الْعِبْرَةِ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ.

Zamanlarının birbirinden uzaklığı, ümmetlerinin çokluğu ve yaşadıkları diyarların birbirinden ıraklığı sebebiyle insanlar onların sayısını neredeyse hiç tespit edemezler. Bu durum, insanların ilimlerinin kuşatamayacağı, tarihçilerin kalemlerinin ve kıssacıların haberlerinin sayamayacağı bir husustur. Bununla birlikte, onların bir kısmı ve ümmetlerinin bir kısmı hakkında, hayır ve şer hususunda, tergîb ve terhîb (teşvik ve sakındırma) konusunda ibret almaya yetecek miktarda bilgi elde edilmiştir.

وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ تَسْمِيَةُ خَمْسَةَ عَشَرَ رَسُولًا وَهُمْ: نُوحٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَلُوطٌ وَإِسْمَاعِيلُ وَإِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ وَيُوسُفُ وَهُودٌ وَصَالِحٌ وَشُعَيْبٌ وَمُوسَى وَهَارُونُ وَعِيسَى وَيُونُسُ وَمُحَمَّدٌ ﷺ وَاثْنَا عَشَرَ نَبِيئًا وَهُمْ: دَاوُدُ وَسليمَان وَأَيوب وزكرياء وَيَحْيَى وَإِلْيَاسُ وَالْيَسَعُ وَإِدْرِيسُ وَآدَمُ وَذُو الْكِفْلِ وَذُو الْقَرْنَيْنِ وَلُقْمَانُ وَنَبِيئَةٌ وَهِيَ مَرْيَمُ. وَوَرَدَ بِالْإِجْمَالِ دُونَ تَسْمِيَةٍ صَاحِبُ مُوسَى الْمُسَمَّى فِي السّنة خضراء وَنَبِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَهُوَ صَمْوِيلُ وَتُبَّعٌ.

Kur'an'da on beş resulün ismi açıkça zikredilmiştir; bunlar: Nûh, İbrâhim, Lût, İsmâil, İshak, Ya'kûb, Yûsuf, Hûd, Sâlih, Şuayb, Mûsâ, Hârûn, Îsâ, Yûnus ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. On iki nebi zikredilmiştir; bunlar: Dâvûd, Süleyman, Eyyûb, Zekeriyyâ, Yahyâ, İlyâs, Elyesa', İdrîs, Âdem, Zülkifl, Zülkarneyn, Lokman ve bir kadın nebi olan Meryem'dir. İsmi açıkça verilmeksizin genel olarak zikredilenler ise: Sünnette Hızır olarak adlandırılan Mûsâ'nın arkadaşı, İsrâiloğulları'nın peygamberi olan Şemuel (Samuel) ve Tübba'dır.

وَلَيْسَ الْمُسْلِمُونَ مُطَالَبِينَ بِأَنْ يَعْلَمُوا غَيْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَلَكِنَّ الْأَنْبِيَاءَ الَّذِينَ ذُكِرُوا فِي الْقُرْآنِ بِصَرِيحِ وَصْفِ النُّبُوءَةِ يَجِبُ الْإِيمَانُ بِنُبُوءَتِهِمْ لِمَنْ قَرَأَ الْآيَاتِ الَّتِي ذُكِرُوا فِيهَا وَعِدَّتُهُمْ خَمْسَةٌ وَعِشْرُونَ بَيْنَ رَسُولٍ وَنَبِيءٍ، وَقَدِ اشْتَمَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ إِلَى قَوْله: وَلُوطاً [الْأَنْعَام: ٨٣- ٨٦] عَلَى أَسْمَاءِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ مِنْهُمْ وَذُكِرَ أَسْمَاءُ سَبْعَةٍ آخَرِينَ فِي آيَاتٍ أُخْرَى وَقَدْ جَمَعَهَا مَنْ قَالَ:

Müslümanlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den başkasını [tek tek] bilmekle mükellef tutulmamışlardır. Ancak Kur'an'da açıkça peygamberlik vasfıyla zikredilen peygamberlerin, zikredildikleri ayetleri okuyan kimseler için peygamberliklerine iman etmek vaciptir; bunların sayısı resul ve nebi olarak yirmi beştir. Nitekim Yüce Allah'ın { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ } “İşte bu, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz delilimizdir” ayetinden { وَلُوطاً } “...ve Lût'u da” [En'âm: 83-86] lafzına kadar olan kısım onlardan on sekizinin ismini içermektedir; diğer yedi tanesinin ismi ise başka ayetlerde zikredilmiştir. Bir şair bunları şu beyitlerde toplamıştır:

حَتْمٌ عَلَى كُلِّ ذِي التَّكْلِيفِ مَعْرِفَةٌ ... بِأَنْبِيَاءَ عَلَى التَّفْصِيلِ قَدْ عُلِمُوا

Mükellef olan her kula farzdır bilmek kesinlikle, / Ayrıntısıyla bildirilmiş peygamberleri tek tek ilimle.

فِي تِلْكَ حُجَّتُنَا مِنْهُمْ ثَمَانِيَةٌ ... مِنْ بَعْدِ عَشْرٍ وَيَبْقَى سَبْعَةٌ وَهُم

Onlardan on sekizi geçer 'Tilke huccetünâ'da, / Geriye kalır yedi zat daha bu sırada:

إِدْرِيسُ هُودٌ شُعَيْبٌ صَالِحٌ وَكَذَا ... ذُو الْكِفْلِ آدَمُ بِالْمُخْتَارِ قَدْ خُتِمُوا

İdrîs, Hûd, Şuayb, Sâlih ve böyledir hem, / Zülkifl, Âdem ve sonuncuları el-Muhtâr [Muhammed].

وَاعْلَمْ أَنَّ فِي كَوْنِ يُوسُفَ رَسُولًا تَرَدُّدًا بَيَّنْتُهُ عِنْد قَوْله تَعَالَى: وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٣٤] ، وَأَن فِي نبوءة الْخِضْرِ وَلُقْمَانَ وَذِي الْقَرْنَيْنِ وَمَرْيَمَ تَرَدُّدًا. واخترت إِثْبَات نبوءتهم لِأَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ فِي بَعْضِهِمْ أَنَّهُ خَاطَبَهُمْ، وَذَكَرَ فِي بَعْضِهِمْ أَنَّهُ أُوتِيَ الْحِكْمَةَ وَقَدِ اشْتُهِرَتْ فِي النُّبُوءَةِ، وَفِي بَعْضِهِمْ أَنَّهُ كَلَّمَتْهُ الْمَلَائِكَةُ. وَلَا يَجِبُ الْإِيمَانُ إِلَّا بِوُقُوعِ الرِّسَالَةِ وَالنُّبُوءَةِ عَلَى الْإِجْمَالِ.

Bil ki, Yûsuf'un resul olup olmadığı konusunda bir tereddüt vardır; bunu bu suredeki { وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ } [Mü'min: 34] buyruğunun tefsirinde açıklamıştım. Hızır, Lokman, Zülkarneyn ve Meryem'in peygamberliği konusunda da tereddüt vardır. Ben onların peygamberliğini kabul etmeyi tercih ettim; zira Allah bazısına hitap ettiğini zikretmiş, bazısına hikmet verildiğini belirtmiştir ki bu peygamberlik anlamında meşhurdur, bazısıyla da meleklerin konuştuğunu zikretmiştir. İcmali olarak risalet ve nübüvvetin varlığına inanmak dışında bir vaciplik yoktur.

وَلَا يَجِبُ عَلَى الْأُمَّةِ الْإِيمَانُ بِنُبُوءَةِ رِسَالَةِ مُعَيَّنٍ إِلَّا مُحَمَّدًا ﷺ، أَوْ مَنْ بَلَغَ الْعِلْمُ بِنُبُوءَتِهِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ مَبْلَغَ الْيَقِينِ لِتَوَاتُرِهِ مِثْلَ مُوسَى وَعِيسَى وَإِبْرَاهِيمَ وَنُوحٍ.

Ümmetin üzerine, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem dışında yahut Mûsâ, Îsâ, İbrâhim ve Nûh gibi tevatür yoluyla peygamberliği Müslümanlar arasında yakîn derecesine ulaşmış olanlar hariç, muayyen bir şahsın nübüvvet ve risaletine [tek tek] inanması vacip değildir.

وَلَكِنَّ مَنِ اطَّلَعَ عَلَى ذِكْرِ نُبُوءَةِ نَبِيءٍ بِوَصْفِهِ ذَلِكَ فِي الْقُرْآن صَرِيحًا وَجب عَلَيْهِ الْإِيمَانُ بِمَا عَلِمَهُ.

Fakat Kur'an'da bir peygamberin bu vasfıyla [nübüvvetinin] açıkça zikredildiğini öğrenen kimseye, bildiği bu şeye inanmak vacip olur.

وَمَا ثَبَتَ بِأَخْبَارِ الْآحَادِ لَا يَجِبُ الْإِيمَانُ بِهِ لِأَنَّ الِاعْتِقَادَاتِ لَا تَجِبُ بِالظَّنِّ وَلَكِنَّ ذَلِكَ تَعْلِيمٌ لَا وُجُوبَ اعْتِقَادٍ.

Âhâd haberlerle sabit olanlara inanmak ise vacip değildir; zira inanç esasları zannî delille vacip olmaz; ancak bu bir ilim/öğretidir, vacip bir itikat değildir.

وَتَنْكِيرُ رُسُلًا مُفِيدٌ لِلتَّعْظِيمِ وَالتَّكْثِيرِ، أَيْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا عَدَدُهُمْ كَثِيرٌ وَشَأْنُهُمْ عَظِيمٌ. وَعَطْفُ وَما كانَ لِرَسُولٍ إِلَخْ بِالْوَاوِ دُونَ الْفَاءِ يُفِيدُ اسْتِقْلَالَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِنَفْسِهَا لِمَا فِيهَا مِنْ مَعْنًى عَظِيمٍ حَقِيقٍ بِأَنْ لَا يَكُونَ تَابِعًا لِغَيْرِهِ، وَيُكْتَفَى فِي الدَّلَالَةِ عَلَى ارْتِبَاطِ الْجُمْلَتَيْنِ بِمَوْقِعِ إِحْدَاهُمَا مِنَ الْأُخْرَى.

{ رُسُلًا } kelimesinin tenvinli (nekre) gelmesi tazim (yüceltme) ve teksir (çoğaltma) ifade eder; yani 'sayıları çok ve şanları yüce nice elçiler gönderdik' demektir. { وَما كانَ لِرَسُولٍ } ifadesinin 'fâ' yerine 'vav' ile atfedilmesi, bu cümlenin bizzat bağımsız olduğunu ifade eder; zira başkasına tâbi olmayacak kadar büyük bir mana taşımaktadır. İki cümlenin birbiriyle irtibatını göstermede, birinin diğerinin yanında yer alması yeterlidir.

وَالْآيَةُ: الْمُعْجِزَةُ، وَإِذْنُ اللَّهِ: هُوَ أَمْرُ التَّكْوِينِ الَّذِي يَخْلُقُ اللَّهُ بِهِ خَارِقَ الْعَادَةِ لِيَجْعَلَهُ عَلَامَةً عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ. وَمَعْنَى إِتْيَانِ الرَّسُولِ بِآيَةٍ: هُوَ تَحَدِّيهِ قَوْمِهِ بِأَنَّ اللَّهَ سَيُؤَيِّدُهُ بِآيَةٍ يُعَيِّنُهَا مِثْلَ قَوْلٍ صَالِحٍ ﵇: هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً [الْأَعْرَاف: ٧٣] وَقَوْلِ مُوسَى ﵇ لِفِرْعَوْنَ: أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ [الشُّعَرَاء: ٣٠] الْآيَةَ.

Ayet; mucize demektir. Allah'ın izni ise, peygamberin doğruluğuna bir delil kılmak üzere Allah'ın kendisiyle harikuladeyi (mucizeyi) yarattığı tekvinî emridir. Resulün bir ayet getirmesinin anlamı şudur: Sâlih aleyhisselâm'ın: { هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “İşte şu, Allah'ın dişi devesi size bir ayettir” [A'râf: 73] sözü ve Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun'a: { أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ } “Sana apaçık bir şey getirmiş olsam da mı?” [Şuarâ: 30] ve devamındaki ayette dediği gibi, kavmine Allah'ın kendisini belirleyeceği bir ayetle teyit edeceğini meydan okuyarak bildirmesidir.

وَقَوْلِ عِيسَى ﵇: أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَائِرًا بِإِذْنِ اللَّهِ [آل عمرَان: ٤٩] وَقَوْلِ مُحَمَّدٍ ﷺ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٣] .

Ve Îsâ aleyhisselâm'ın: { أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَائِرًا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Ben size çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de Allah'ın izniyle derhal bir kuş oluverir” [Âl-i İmrân: 49] sözü ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Onun benzeri bir sure getirin” [Bakara: 23] buyruğu gibidir.

فَالْبَاءُ فِي بِآيَةٍ بَاءُ التَّعْدِيَةِ لِفِعْلِ أَنْ يَأْتِيَ وَأَمَّا الْبَاءُ فِي بِإِذْنِ اللَّهِ فَهِيَ بَاءُ السَّبَبِيَّةِ دَخَلَتْ عَلَى مُسْتَثْنًى مِنْ أَسْبَابٍ مَحْذُوفَةٍ فِي الِاسْتِثْنَاءِ الْمُفَرَّغِ، أَيْ مَا كَانَ لَهُ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ بِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَاب إِلَّا بِسَبَب إِذن اللَّهِ تَعَالَى. وَهَذَا إِبْطَالٌ لِمَا يَتَوَرَّكُونَ بِهِ مِنَ الْمُقْتَرَحَاتِ وَالتَّعِلَّاتِ.

{ بِآيَةٍ } ifadesindeki 'bâ' harfi, 'en ye'tiye' (getirmek) fiilini geçişli kılan ta'diye bâ'sıdır. { بِإِذْنِ اللَّهِ } ifadesindeki 'bâ' ise sebebiyet bâ'sıdır; istisnâ-i müferrağda hazfedilmiş sebeplerden yapılan bir istisnanın başına gelmiştir; yani 'hiçbir sebeple bir ayet getiremez, ancak Allah Teâlâ'nın izni sebebiyle getirebilir' demektir. Bu da onların ileri sürdükleri birtakım asılsız teklifleri ve bahaneleri boşa çıkarmaktadır.

وَفُرِّعَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ أَيْ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ بِإِظْهَارِ الرَّسُولِ آيَةً ظَهَرَ صِدْقُ الرَّسُولِ وَكَانَ ذَلِكَ قَضَاءً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِرَسُولِهِ بِالْحَقِّ عَلَى مُكَذِّبِيهِ، فَإِذْنُ اللَّهِ هُوَ أَمْرُهُ التَّكْوِينِيُّ بِخَلْقِ آيَةٍ وَظُهُورِهَا.

Bunun üzerine { فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ } “Allah'ın emri geldiği zaman hak ile hükmolunur” buyruğu getirilmiştir; yani Allah'ın peygamber aracılığıyla bir ayeti/mucizeyi ortaya çıkarma emri geldiğinde, resulün doğruluğu aşikâr olur ve bu, Allah Teâlâ tarafından resulü lehine, onu yalanlayanlar aleyhine verilmiş hak bir hüküm olur. Demek ki Allah'ın izni, bir ayetin yaratılması ve açığa çıkması hususundaki tekvinî emridir.

وَقَوْلُهُ: فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ الْأَمْرُ: الْقَضَاءُ وَالتَّقْدِيرُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ [النَّحْل: ١] وَقَوْلُهُ: أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ [الْمَائِدَة: ٥٢] وَهُوَ الْحَدَثُ الْقَاهِرُ لِلنَّاسِ كَمَا فِي

{ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ } buyruğundaki emir (el-Emr); Allah Teâlâ'nın: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ } “Allah'ın emri geldi; artık onu acele istemeyin” [Nahl: 1] ve: { أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ } “Yahut Kendi katından bir emir [getirmesi]” [Mâide: 52] buyruklarında olduğu gibi kaza ve takdirdir. O, insanları çaresiz bırakan kahredici olaydır; nitekim

قَوْلِ عُمَرَ لَمَّا قَالَ لَهُ أَبُو قَتَادَةَ يَوْمَ حُنَيْنٍ «مَا شَأْنُ النَّاسِ» حِينَ انْهَزَمُوا وَفَرُّوا قَالَ عُمَرُ: «أَمْرُ اللَّهِ» . وَفِي الْعُدُولِ عَنْ: إِذْنِ اللَّهِ، إِلَى أَمْرُ اللَّهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ مَا سَيُظْهِرُهُ اللَّهُ مِنَ الْإِذْنِ لِمُحَمَّدٍ ﷺ هِيَ آيَاتُ عِقَابٍ لِمُعَانِدِيهِ، فَمِنْهَا: آيَةُ الْجُوعِ سَبْعَ

Huneyn günü Müslümanlar bozulup kaçtıklarında Ebû Katâde'nin: «İnsanlara ne oluyor?» sorusuna Ömer'in: «Allah'ın emri!» demesi böyledir. 'İznillâh' (Allah'ın izni) ifadesinden 'emrullâh' (Allah'ın emri) ifadesine geçilmesinde; Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için izhar edeceği iznin, ona inatla karşı çıkanlar için azap ayetleri olacağına bir tariz (üstü kapalı işaret) vardır. Bunlardan biri: Yedi

سِنِينَ حَتَّى أَكَلُوا الْمَيْتَةَ، وَآيَةُ السَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ إِذِ اسْتَأْصَلَ صَنَادِيدَ الْمُكَذِّبِينَ من أهل مَكَّة، وَآيَة السَّيْف يَوْم حنين إِذْ استأصل صَنَادِيد أَهْلِ الطَّائِفِ، وَآيَةُ الْأَحْزَابِ الَّتِي قَالَ الله عَنْهَا:

yıl süren ve leş yiyecek hâle geldikleri açlık ayetidir (mucize/ibrettir). Mekkeli yalanlayıcıların ileri gelenlerinin kökünü kazıyan Bedir günündeki kılıç ayetidir. Tâiflilerin ileri gelenlerinin kökünü kazıyan Huneyn günündeki kılıç ayetidir. Ve Allah'ın hakkında şöyle buyurduğu Ahzâb ayetidir:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها [الْأَحْزَاب: ٩] ثُمَّ قَالَ: وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزاً وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً [الْأَحْزَاب: ٢٥- ٢٧] .

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها } “Ey iman edenler! Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani size ordular gelmişti de biz onların üzerine bir rüzgâr ve görmediğiniz ordular göndermiştik” [Ahzâb: 9], sonra şöyle buyurmuştur: { وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزاً وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً } “Allah, o inkâr edenleri hiçbir hayra eremeden öfkeleriyle geri çevirdi. Savaşta müminlere Allah kâfi geldi. Allah güçlüdür, mutlak galiptir. Kitap ehlinden onlara arka çıkanları da kalelerinden indirdi ve kalplerine korku saldı; bir kısmını öldürüyordunuz, bir kısmını da esir alıyordunuz. Onların yerlerini, yurtlarını, mallarını ve henüz ayak basmadığınız toprakları size miras bıraktı. Allah her şeye kadirdir” [Ahzâb: 25-27].

وَفِي إِيثَارِ قُضِيَ بِالْحَقِّ بِالذِّكْرِ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ نَحْوِ: ظَهَرَ الْحَقُّ، أَوْ تَبَيَّنَ الصِّدْقُ، تَرْشِيحٌ لِمَا فِي قَوْلِهِ: أَمْرُ اللَّهِ مِنَ التَّعْرِيضِ بِأَنَّهُ أَمْرُ انْتِصَافٍ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ. وَلِذَلِكَ عَطَفَ عَلَيْهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ أَيْ خَسِرَ الَّذِينَ جَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ.

«Hak ortaya çıktı» veya «doğruluk tebeyyün etti» gibi ifadeler yerine özellikle { قُضِيَ بِالْحَقِّ } “Hak ile hükmolundu” ifadesinin tercih edilmesinde; { أَمْرُ اللَّهِ } sözündeki, bunun yalanlayıcılardan intikam alma emri olduğuna dair yapılan tarizi destekleyen bir tekit (terşîh) vardır. Bu sebeple onun üzerine: { وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ } “İşte orada bâtılı savunanlar hüsrana uğradı” cümlesi atfedilmiştir; yani hakkı çürütmek için bâtıl ile mücadele edenler kaybetmiştir.

وَالْخُسْرَانُ: مُسْتَعَارٌ لِحُصُولِ الضُّرِّ لِمَنْ أَرَادَ النَّفْعَ، كَخَسَارَةِ التَّاجِرِ الَّذِي أَرَادَ الرِّبْحَ فَذَهَبَ رَأْسُ مَالِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ غَيْرَ مَرَّةٍ، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ فِي أَوَائِلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦] .

Hüsran (el-Husrân); kâr etmek isterken sermayesi elden giden tüccarın zararı gibi, fayda uman kimsenin zarara uğraması hakkında istiare yoluyla kullanılmıştır. Bunun anlamı, Bakara Suresi'nin başlarındaki: { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } [Bakara: 16] ayeti de dâhil olmak üzere defalarca geçmişti.

وهُنالِكَ أَصْلُهُ اسْمُ إِشَارَةٍ إِلَى الْمَكَانِ، وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِلْإِشَارَةِ إِلَى الزَّمَانِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِ (إِذَا) فِي قَوْلِهِ: فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ.

{ هُنالِكَ } kelimesi aslen mekân bildiren bir işaret ismidir; burada ise: { فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ } buyruğundaki 'izâ' (şart/zaman edatı) ile ifade edilen zamana işaret etmek üzere istiare edilmiştir.

وَفِي هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ نُكْتَةٌ بَدِيعِيَّةٌ وَهِيَ الْإِيمَاءُ إِلَى أَنَّ الْمُبْطِلِينَ مِنْ قُرَيْشٍ سَتَأْتِيهِمُ الْآيَةُ فِي مَكَانٍ مِنَ الْأَرْضِ وَهُوَ مَكَانُ بَدْرٍ وَغَيْرُهُ مِنْ مَوَاقِعِ إِعْمَالِ السَّيْفِ فِيهِمْ

Bu istiarede bedîî bir nükte vardır ki o da şudur: Kureyş'in bâtıl savunucularına bu ayet (mucize/azap) yeryüzünde bir mekânda, yani Bedir mekânında ve kılıcın onlara tatbik edildiği diğer mevkilerde gelecektir.

فَكَانَتْ آيَاتُ مُحَمَّدٍ ﷺ حُجَّةً عَلَى مُعَانَدِيهِ أَقْوَى مِنَ الْآيَاتِ السَّمَاوِيَّةِ نَحْوَ الصَّوَاعِقِ أَوِ الرِّيحِ، وَعَنِ الْآيَاتِ الْأَرْضِيَّةِ نَحْوَ الْغَرَقِ وَالْخَسْفِ لِأَنَّهَا كَانَتْ مَعَ مُشَارَكَتِهِمْ وَمُدَاخَلَتِهِمْ حَتَّى يَكُونَ انْغَلَابُهُمْ أَقْطَعَ لِحُجَّتِهِمْ وَأَخْزَى لَهُمْ نَظِيرَ آيَةِ عَصَا مُوسَى مَعَ عصيّ السَّحَرَة.

Böylece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayetleri (mucizeleri), kendisine inatla karşı çıkanlara karşı; yıldırımlar veya fırtına gibi semavî ayetlerden, boğulma ve yere batırılma gibi arzî ayetlerden daha güçlü bir hüccet olmuştur. Çünkü bu, bizzat onların müdahil ve ortak oldukları bir süreçte cereyan etmiştir ki yenilmeleri onların delillerini daha kesin bir şekilde kessin ve onlar için —Mûsâ'nın asâsının sihirbazların asâlarına karşı gösterdiği mucize misali— daha rezil edici olsun.

[٧٩- ٨٠]

[79-80]

[سُورَة غَافِر (٤٠) : الْآيَات ٧٩ إِلَى ٨٠]

[GÂFİR SURESİ (40): AYETLER 79 - 80]

اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠)

{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠) } “Allah, bir kısmına binesiniz, bir kısmından da yiyesiniz diye sizin için en'âmı (evcil hayvanları) var edendir. (79) Onlarda sizin için nice faydalar vardır; göğüslerinizdeki bir hacete (arzuladığınız bir hedefe) onların üzerinde eresiniz diye [onları yaratmıştır]. Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız. (80)”

انْتِقَالٌ مِنَ الِامْتِنَانِ عَلَى النَّاسِ بِمَا سَخَّرَ لِأَجْلِهِمْ مِنْ نِظَامِ الْعَوَالِمِ الْعُلْيَا وَالسُّفْلَى، وَبِمَا مَنَحَهُمْ مِنَ الْإِيجَادِ وَتَطَوُّرِهِ وَمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْأَلْطَافِ بِهِمْ وَمَا أَدْمَجَ فِيهِ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى انْفِرَادِهِ تَعَالَى بِالتَّصَرُّفِ فَكَيْفَ يَنْصَرِفُ عَنْ عِبَادَتِهِ الَّذِينَ أَشْرَكُوا بِهِ آلِهَةً أُخْرَى، إِلَى الِامْتِنَانِ بِمَا سَخَّرَ لَهُمْ مِنَ الْإِبِلِ لِمَنَافِعِهِمُ الْجَمَّةِ خَاصَّةٍ وَعَامَّةٍ، فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ سَادِسٌ.

Yüce ve süfli âlemlerin nizamından insanlar için musahhar kıldıklarıyla, onları yaratıp evrelerden geçirmesiyle ve bunlardaki lütuflarla yapılan minnetten; ayrıca Allah Teâlâ'nın tasarrufta tek olduğuna dair bu anlatıma dâhil edilen delillerden (ki O'na başka ilahları ortak koşanlar O'nun ibadetinden nasıl da çevriliyorlar!), özel ve genel sayısız faydaları için onlar adına boyun eğdirdiği develeri hatırlatarak minnette bulunmaya bir geçiştir. Bu cümle altıncı istînâf (yeni başlangıç) cümlesidir.

وَالْقَوْلُ فِي افْتِتَاحِهَا كَالْقَوْلِ فِي افْتِتَاحِ نَظَائِرِهَا السَّابِقَةِ بِاسْمِ الْجَلَالَةِ أَوْ بِضَمِيرِهِ.

Bu ayetin lafza-i celâl ile veya O'nun zamiriyle başlaması hakkındaki söz, daha önceki benzerlerinin başlangıcı hakkındaki söz gibidir.

وَالْأَنْعَامُ: الْإِبِلُ وَالْغَنَمُ وَالْمَعْزُ وَالْبَقَرُ. وَالْمُرَادُ هُنَا: الْإِبِلُ خَاصَّةً لِقَوْلِهِ: وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً وَقَوْلِهِ: وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ وَكَانَتِ الْإِبِلُ غَالِبَ مَكَاسِبِهِمْ.

En'âm (el-En'âm); deve, koyun, keçi ve sığırdır. Burada kastedilen ise { وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً } “Onların üzerinde bir hacete eresiniz diye” ve { وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız” buyrukları sebebiyle özellikle devedir. Çünkü deve onların kazançlarının ve mallarının ekseriyetini oluşturuyordu.

وَالْجَعْلُ: الْوَضْعُ وَالتَّمْكِينُ وَالتَّهْيِئَةُ، فَيُحْمَلُ فِي كُلِّ مَقَامٍ عَلَى مَا يُنَاسِبُهُ وَفَائِدَةُ الِامْتِنَانِ تَقْرِيبُ نُفُوسِهِمْ مِنَ التَّوْحِيدِ لِأَنَّ شَأْنَ أَهْلِ الْمُرُوءَةِ الِاسْتِحْيَاءُ مِنَ الْمُنْعِمِ.

Ca'l (el-Ca'l); koymak, imkân vermek ve hazırlamaktır; her makamda kendisine uygun olan anlama hamledilir. Minnetin (nimeti hatırlatmanın) faydası ise onların nefislerini tevhide yaklaştırmaktır; zira mürüvvet ehlinin şanı, nimet verenden utanmaktır.

وَأُدْمِجَ فِي الِامْتِنَانِ اسْتِدْلَالٌ عَلَى دَقِيقِ الصُّنْعِ وَبَلِيغِ الْحِكْمَةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:

Bu nimeti hatırlatmanın içine, Allah'ın şu buyruğunun delalet ettiği üzere, O'nun ince sanatına ve kusursuz hikmetine yönelik bir delil getirme de dâhil edilmiştir:

يُرِيكُمْ آياتِهِ

{ يُرِيكُمْ آياتِهِ } “Size ayetlerini gösterir”

[غَافِر: ٨١] أَيْ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ.

“Size ayetlerini gösterir” [Gâfir: 81]; yani bütün bunlarda [gösterir].

وَاللَّامُ فِي لَكُمْ لَامُ التَّعْلِيلِ، أَيْ لِأَجْلِكُمْ وَهُوَ امْتِنَانٌ مُجْمَلٌ يَشْمَلُ بِالتَّأَمُّلِ كُلَّ مَا فِي الْإِبِلِ لَهُمْ مِنْ مَنَافِعَ وَهُمْ يَعْلَمُونَهَا إِذَا تَذَكَّرُوهَا وَعَدُّوهَا. ثُمَّ فَصَّلَ ذَلِكَ الْإِجْمَالَ بَعْضَ التَّفْصِيلِ بِذِكْرِ الْمُهِمِّ مِنَ النِّعَمِ الَّتِي فِي الْإِبِلِ بِقَوْلِهِ: لِتَرْكَبُوا مِنْها إِلَى تُحْمَلُونَ.

{ لَكُمْ } ifadesindeki lâm tahlil (gerekçe) lâmıdır; yani 'sizin için' demektir. Bu, tefekkür edildiğinde develerde kendileri için bulunan bütün menfaatleri kapsayan mücmel (genel) bir nimeti hatırlatmadır; hatırlayıp saydıklarında bunları zaten bilirler. Daha sonra: { لِتَرْكَبُوا مِنْها } buyruğundan { تُحْمَلُونَ } lafzına kadar olan kısımda, develerdeki önemli nimetleri zikrederek bu mücmelliği bir dereceye kadar tafsil etmiştir.

فَاللَّامُ فِي لِتَرْكَبُوا مِنْها لَامُ كَيْ وَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِ جَعَلَ أَي لركوبكم.

{ لِتَرْكَبُوا مِنْها } ifadesindeki lâm, 'key' (için) anlamındaki lâm olup { جَعَلَ } fiiline müteallıktır; yani 'binmeniz için' demektir.

و (من) فِي الْمَوْضِعَيْنِ هُنَا لِلتَّبْعِيضِ وَهِيَ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ (مِنْ) أَيْ بَعْضًا مِنْهَا، وَهُوَ مَا أُعِدَّ لِلْأَسْفَارِ مِنَ الرَّوَاحِلِ. وَيَتَعَلَّقُ حرف (من) بتركبوا، وَتَعَلُّقُ (مِنِ) التَّبْعِيَّضِيَّةِ بِالْفِعْلِ تَعَلُّقٌ ضَعِيفٌ وَهُوَ الَّذِي دَعَا التفتازانيّ إِلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ (مِنْ) فِي مِثْلِهِ اسْمٌ بِمَعْنَى بَعْضٍ، وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨] .

Burada iki yerdeki { مِنْ } (min) teb'îz (kısmîlik) içindir ve 'min'in delalet ettiği hazfedilmiş bir kelimenin sıfatıdır; yani 'onlardan bir kısmına' demektir ki o da binek develerinden yolculuk için hazırlananlardır. { مِنْ } harfi { تَرْكَبُوا } fiiline taalluk eder. Teb'îz ifade eden 'min'in fiile taalluku zayıf bir taalluktur; Taftâzânî'yi böylesi yerlerde 'min'in 'bazı/bir kısmı' manasında isim olduğunu söylemeye sevk eden de budur. Bu husus, Bakara Suresi'ndeki { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } [Bakara: 8] ayetinde geçmişti.

وَأُرِيدَ بِالرُّكُوبِ هُنَا الرُّكُوبُ لِلرَّاحَةِ مِنْ تَعَبِ الرِّجْلَيْنِ فِي الْحَاجَةِ الْقَرِيبَةِ بِقَرِينَةِ مُقَابَلَتِهِ بِقَوْلِهِ: وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ.

Buradaki binmekten kasıt; { وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ } “Göğüslerinizdeki bir hacete onların üzerinde eresiniz diye” buyruğuyla karşıtlık oluşturması karinesiyle, yakın mesafedeki bir ihtiyaç için ayakların yorulmasından kurtulup rahatlamak amacıyla binmektir.

وَجُمْلَةُ وَمِنْها تَأْكُلُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْأَنْعامَ، أَوْ عَطْفٌ عَلَى الْمَعْنَى مِنْ جُمْلَةِ لِتَرْكَبُوا مِنْها لِأَنَّهَا فِي قُوَّةِ أَنْ يُقَالَ: تَرْكَبُونَ مِنْهَا، عَلَى وَجْهِ الِاسْتِئْنَافِ لِبَيَانِ الْإِجْمَالِ الَّذِي فِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ، وَعَلَى الِاعْتِبَارَيْنِ فَهِيَ فِي حَيِّزِ مَا دَخَلَتْ عَلَيْهِ لَامُ كَيْ فَمَعْنَاهَا: وَلِتَأْكُلُوا مِنْهَا.

{ وَمِنْها تَأْكُلُونَ } cümlesi { الْأَنْعامَ } kelimesinden hâl konumundadır yahut { جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ } ifadesindeki kapalılığı açıklamak için müstakil bir cümle gibi takdir edilen 'onlardan yersiniz' gücünde olduğu için, { لِتَرْكَبُوا مِنْها } cümlesinin manasına atıftır. Her iki ihtimale göre de bu cümle 'key' lâmının dâhil olduğu anlama dâhildir; yani manası: 've onlardan yiyesiniz diye' demektir.

وَجُمْلَةُ وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَمِنْها تَأْكُلُونَ، وَالْمَعْنَى أَيْضًا عَلَى اعْتِبَارِ التَّعْلِيلِ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَلِتَجْتَنُوا مَنَافِعَهَا الْمَجْعُولَةَ لَكُمْ وَإِنَّمَا غَيَّرَ أُسْلُوبَ التَّعْلِيلِ تَفَنُّنًا فِي الْكَلَامِ وَتَنْشِيطًا لِلسَّامِعِ لِئَلَّا يَتَكَرَّرَ حَرْفُ التَّعْلِيلِ تِكْرَارَاتٍ كَثِيرَةً.

{ وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ } cümlesi { وَمِنْها تَأْكُلُونَ } cümlesine atfedilmiştir. Mana yine tahlil (gerekçe) kabilindendir; sanki 'sizin için var kılınan menfaatlerini elde edesiniz diye' denilmiştir. Tahlil üslubunun değiştirilmesi ise söz sanatında çeşitlilik sağlamak ve ta'lîl harfinin pek çok kez tekrar etmesini önleyerek dinleyene canlılık vermek içindir.

وَالْمَنَافِعُ: جَمْعُ مَنْفَعَةٍ، وَهِيَ مَفْعَلَةٌ مِنَ النَّفْعِ، وَهِيَ: الشَّيْءُ الَّذِي يُنْتَفَعُ بِهِ، أَيْ يُسْتَصْلَحُ بِهِ. فَالْمَنَافِعُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أُرِيدَ بِهَا مَا قَابَلَ مَنَافِعَ أَكْلِ لُحُومِهَا فِي

Menâfi' (el-Menâfi'); 'menfaat' kelimesinin çoğuludur, 'nef'' kökünden 'mef'ale' vezninde olup kendisinden faydalanılan yani kendisiyle bir maslahat/iyilik elde edilen şey demektir. Bu ayetteki menfaatlerden murat,

قَوْلِهِ: وَمِنْها تَأْكُلُونَ مِثْلَ الِانْتِفَاعِ بِأَوْبَارِهَا وَأَلْبَانِهَا وَأَثْمَانِهَا وَأَعْوَاضِهَا فِي الدِّيَاتِ وَالْمُهُورِ، وَكَذَلِكَ الِانْتِفَاعُ بِجُلُودِهَا بِاتِّخَاذِهَا قِبَابًا وَغَيْرَهَا وَبِالْجُلُوسِ عَلَيْهَا، وَكَذَلِكَ الِانْتِفَاعُ بِجَمَالِ مَرْآهَا فِي الْعُيُونِ فِي الْمَسْرَحِ وَالْمَرَاحِ، وَالْمَنَافِعُ شَامِلَةٌ لِلرُّكُوبِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: لِتَرْكَبُوا مِنْها، فَذِكْرُ الْمَنَافِعِ بَعْدَ لِتَرْكَبُوا مِنْها تَعْمِيمٌ بَعْدَ تَخْصِيصٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى [طه: ١٨] بَعْدَ قَوْلِهِ: هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها [طه: ١٨] ، فَذَكَرَ هُنَا الشَّائِعَ الْمَطْرُوقَ عِنْدَهُمْ ثُمَّ ذَكَر مَثِيلَهُ فِي الشُّيُوعِ وَهُوَ الْأَكْلُ مِنْهَا، ثُمَّ عَادَ إِلَى عُمُومِ الْمَنَافِعِ، ثُمَّ خَصَّ مِنَ الْمَنَافِعِ الْأَسْفَارَ، فَإِنَّ اشْتِدَادَ الْحَاجَةِ إِلَى الْأَنْعَامِ فِيهَا تَجْعَلُ الِانْتِفَاعَ بِرُكُوبِهَا لِلسَّفَرِ فِي مَحَلِّ الِاهْتِمَامِ. وَلَمَّا كَانَتِ الْمَنَافِعُ لَيْسَتْ مُنْحَصِرَةً فِي أَجْزَاءِ الْأَنْعَامِ جِيءَ فِي مُتَعَلِّقِهَا بِحَرْفِ (فِي) دُونَ (مِنْ) لِأَنَّ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ فَتَشْمَلُ كُلَّ مَا يُعَدُّ كَالشَّيْءِ الْمُحَوِّي فِي الْأَنْعَامِ، كَقَوْلِ سَبْرَةَ بْنِ عَمْرٍو الْفَقْعَسِيِّ مِنْ شُعَرَاءِ الْحَمَاسَةِ يَذْكُرُ مَا أَخَذَهُ مِنَ الْإِبِلِ فِي دِيَةِ قَرِيبٍ:

{ وَمِنْها تَأْكُلُونَ } buyruğundaki etlerini yeme menfaatinin mukabili olan menfaatlerdir; yünlerinden, sütlerinden, bedellerinden, diyet ve mehirlerdeki karşılıklarından faydalanmak gibi. Aynı şekilde derilerinden çadır vb. yaparak ve üzerlerine oturarak faydalanmak, otlakta yayılırken ve akşam dönerken gözlere verdikleri güzel manzaradan faydalanmak da böyledir. Bu menfaatler, { لِتَرْكَبُوا مِنْها } buyruğundaki binmeyi de içine alır. Dolayısıyla { لِتَرْكَبُوا مِنْها } ifadesinden sonra menfaatlerin zikredilmesi; Tâhâ Suresi'nde: { هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها } “O benim asamdır, ona dayanırım” [Tâhâ: 18] dedikten sonra: { وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى } “Onda benim başka ihtiyaçlarım da vardır” [Tâhâ: 18] buyrulması gibi, husustan (özelden) sonra umumun (genelin) zikredilmesidir. Burada önce aralarında en yaygın ve bilinen hususu zikretmiş, sonra yaygınlıkta onun dengi olan 'onlardan yemeyi' anmış, ardından genel menfaatlere dönmüş, sonra da menfaatler içinden yolculukları tahsis etmiştir; zira yolculukta bu hayvanlara olan ihtiyacın şiddeti, yolculuk için onlara binilerek faydalanılmasını en mühim konuma getirmektedir. Menfaatler sadece en'âmın cüzlerine münhasır olmadığı için taallukunda 'min' yerine 'fî' harf-i cerri getirilmiştir; çünkü 'fî' siyâk karinesiyle mecazi zarfiyet içindir ve böylece hayvanın bünyesinde barındırdığı kabul edilen her şeyi kapsar. Hamâse şairlerinden Sebre b. Amr el-Fak'asî'nin, bir yakınının diyeti olarak aldığı develeri anlatırken söylediği şu beyitte olduğu gibi: