وَأَغْنَى الْكَلَامُ عَلَى تَعْدِيَةِ فِعْلِ: أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ [غَافِر: ٣٠] عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
{ أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ } [Gâfir: 30] ayetinde fiilin geçişliliği üzerine yapılan açıklama, burada yeniden tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır.
وَجُمْلَةُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ لِتَضَمُّنِهَا معنى: إِنِّي أرشدتكم إِلَى الْحَذَرِ مِنْ يَوْمِ التَّنَادِي.
{ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } cümlesi, «feryatlaşma gününden sakınmaya sizi irşad ettim» manasını tazammun etmesi sebebiyle { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ } cümlesine atıftır.
وَفِي الْكَلَامِ إِيجَازٌ بِحَذْفِ جُمَلٍ تَدُلُّ عَلَيْهَا الْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفَةُ. وَالتَّقْدِيرُ: هَذَا إِرْشَادٌ لَكُمْ فَإِنَّ هَدَاكُمُ اللَّهُ عَمِلْتُمْ بِهِ وَإِنْ أَعْرَضْتُمْ عَنْهُ فَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ أَضَلَّكُمْ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ، وَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَعْنَى التَّذْيِيلُ.
Kelamda, matûf cümlenin delalet ettiği birtakım cümlelerin hazfedilmesiyle bir îcaz vardır. Takdiri şöyledir: Bu sizin için bir irşaddır; şayet Allah size hidayet ederse onunla amel edersiniz; eğer ondan yüz çevirirseniz bu, Allah sizi saptırdığı içindir. Zira Allah kimi saptırırsa artık ona bir yol gösteren bulunmaz. Bu cümlede tezyîl (tamamlayıcı genel kural) manası vardır.
وَمَعْنَى إِسْنَادُ الْإِضْلَالِ وَالْإِغْوَاءِ وَنَحْوِهِمَا إِلَى اللَّهِ أَنْ يَكُونَ قَدْ خَلَقَ نَفْسَ
Saptırma ve azdırma ile benzeri fiillerin Allah'a isnat edilmesinin anlamı; O'nun, o kişinin nefsini
الشَّخْصِ وَعَقْلَهُ خَلْقًا غَيْرَ قَابِلٍ لِمَعَانِي الْحَقِّ وَالصَّوَابِ، وَلَا يَنْفَعِلُ لِدَلَائِلِ الِاعْتِقَادِ الصَّحِيحِ.
ve aklını hakkın ve doğrunun manalarını kabul etmeyecek, sahih inancın delillerinden etkilenmeyecek bir yaradılışta yaratmış olmasıdır.
وَأَرَادَ مِنْ هَذِهِ الصِّلَةِ الْعُمُومَ الشَّامِلَ لِكُلِّ مَنْ حَرَمَهُ اللَّهُ التَّوْفِيقَ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِتَوَقُّعِهِ أَنْ يَكُونَ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ مِنْ جُمْلَةِ هَذَا الْعُمُومِ، وَآثَرَ لَهُمْ هَذَا دُونَ أَنْ يَقُولَ: وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ [الزمر: ٣٧] لِأَنَّهُ أَحَسَّ مِنْهُمُ الْإِعْرَاضَ وَلَمْ يَتَوَسَّمْ فِيهِمْ مَخَائِلَ الِانْتِفَاعِ بِنُصْحِهِ وَمَوْعِظَتِهِ.
Bu sıla cümlesiyle Allah'ın muvaffakiyetten mahrum bıraktığı herkesi kapsayan bir genelliği murat etmiştir. Bunda Firavun ve kavminin de bu genelliğin içinde olmasını beklemesine dair bir tariz (dolaylı ima) vardır. { وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ } [ez-Zümer: 37] “Allah kime de hidayet verirse artık onu saptıracak yoktur” demek yerine onlar için bu ifadeyi tercih etmiştir; çünkü onlardan yüz çevirme hissetmiş, nasihat ve vaazından faydalanacaklarına dair belirtiler görememiştir.
[٣٤- ٣٥]
[34- 35]
[سُورَة غَافِر (٤٠) : الْآيَات ٣٤ الى ٣٥]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), 34-35. Ayetler]
وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ (٣٤) الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ (٣٥)
{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ (٣٤) الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ (٣٥) } “Andolsun, daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti de size getirdiği şeylerden dolayı şüphe edip durmuştunuz. Nihayet o vefat edince: 'Allah ondan sonra asla bir peygamber göndermez' demiştiniz. İşte Allah, aşırı giden ve şüpheci olan kimseyi böyle saptırır. (34) Onlar, kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışırlar. Bu, Allah katında da iman edenler katında da büyük bir gazaba sebep olur. İşte Allah, her kibirli zorbanın kalbini böyle mühürler. (35)”
وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا.
{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا } “Andolsun, daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti de size getirdiği şeylerden dolayı şüphe edip durmuştunuz. Nihayet o vefat edince: 'Allah ondan sonra asla bir peygamber göndermez' demiştiniz.”
تَوَسُّمَ فِيهِمْ قِلَّةَ جَدْوَى النُّصْحِ لَهُمْ وَأَنَّهُمْ مُصَمِّمُونَ عَلَى تَكْذِيبِ مُوسَى فَارْتَقَى فِي مَوْعِظَتِهِمْ إِلَى اللَّوْمِ عَلَى مَا مَضَى، وَلِتَذْكِيرِهِمْ بِأَنَّهُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ كَذَّبُوا يُوسُفَ لَمَّا جَاءَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَتَكْذِيبُ الْمُرْشِدِينَ إِلَى الْحَقِّ شَنْشَنَةٌ مَعْرُوفَةٌ فِي أَسْلَافِهِمْ فَتَكُونُ سَجِيَّةً فِيهِمْ.
Nasihatin onlara pek fayda vermeyeceğini ve Mûsâ'yı yalanlamakta kararlı olduklarını sezince, onlara verdiği vaazı geçmişten ötürü kınama seviyesine yükseltti; ayrıca kendilerine apaçık delillerle geldiğinde Yûsuf'u yalanlayan bir kavmin soyundan geldiklerini, dolayısıyla hakka irşad edenleri yalanlamanın atalarında bilinen bir huy olup kendilerinde de bir seciye haline geldiğini hatırlatmak istedi.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ (قَدْ) وَلَامِ الْقِسْمِ لِتَحْقِيقِهِ لِأَنَّهُمْ مَظِنَّةٌ أَنْ يُنْكِرُوهُ لِبُعْدِ عَهْدِهِمْ بِهِ.
Haberin «قَدْ» ve kasem lâmı ile tekit edilmesi, onun vukuunu pekiştirmek içindir; çünkü aradan uzun zaman geçmiş olması sebebiyle bunu inkâr etmeleri muhtemeldir.
فَالْمَجِيءُ فِي قَوْلِهِ: جاءَكُمْ مُسْتَعَارٌ لِلْحُصُولِ وَالظُّهُورِ وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ وَلَقَدْ ظَهَرَ لَكُمْ يُوسُفُ بِبَيِّنَاتٍ. وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ إِظْهَارُ الْبَيِّنَاتِ مُقَارِنًا دَعْوَةً إِلَى شَرْعٍ لِأَنَّهُ لَمَّا
{ جاءَكُمْ } buyruğundaki gelme (mecî) lafzı husul ve zuhur için istiare edilmiştir; bâ harfi ise mülâbese (beraberlik) içindir; yani Yûsuf size apaçık delillerle zuhur etmiştir. Apaçık deliller göstermenin bir şeriata davetle birlikte olması şart değildir; çünkü o,
أَظْهَرَ الْبَيِّنَاتِ وَتَحَقَّقُوا مَكَانَتَهُ كَانَ عَلَيْهِمْ بِحُكْمِ الْعَقْلِ السَّلِيمِ أَنْ يَتَبَيَّنُوا آيَاتِهِ وَيَسْتَهْدُوا طَرِيقَ الْهُدَى وَالنَّجَاةِ، فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْمُرْ يُوسُفَ بِأَنْ يَدْعُوَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ، لِحِكْمَةٍ لَعَلَّهَا هِيَ انْتِظَارُ الْوَقْتِ وَالْحَالِ الْمُنَاسِبِ الَّذِي ادَّخَرَهُ اللَّهُ لِمُوسَى ﵇.
apaçık delilleri gösterip de onlar da onun konumunu idrak ettiklerinde, selim aklın gereği olarak onun mucizelerini açıkça anlamaları, hidayet ve kurtuluş yolunu arayıp bulmaları gerekirdi. Şüphesiz Allah, belki de Mûsâ (aleyhisselâm) için sakladığı uygun vakit ve hali beklemek gibi bir hikmetten ötürü Yûsuf'a Firavun'u ve kavmini [imana] davet etmesini emretmemişti.
وَالْبَيِّنَاتُ: الدَّلَائِلُ الْبَيِّنَةُ الْمُظْهِرَةُ أَنَّهُ مُصْطَفَى مِنَ اللَّهِ لِلْإِرْشَادِ إِلَى الْخَيْرِ، فَكَانَ عَلَى كُلِّ عَاقِلٍ أَنْ يَتَّبِعَ خُطَاهُ وَيَتَرَسَّمَ آثَارَهُ وَيَسْأَلَهُ عَمَّا وَرَاءَ هَذَا الْعَالَمِ
Beyyinât (الْبَيِّنَاتُ): Onun, hayra irşad etmek üzere Allah tarafından seçilmiş biri olduğunu gösteren apaçık delillerdir. Dolayısıyla her akıl sahibine düşen, onun izinden gitmek, izlerini takip etmek ve bu maddi âlemin
الْمَادِّيِّ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ مَعْرِفَةَ الْوَحْدَانِيَّةِ وَاجِبَةٌ فِي أَزْمَانِ الْفَتَرَاتِ: إِمَّا بِالْعَقْلِ، أَوْ بِمَا تَوَاتَرَ بَيْنَ الْبَشَرِ مِنْ تَعَالِيمِ الرُّسُلِ السَّابِقِينَ عَلَى الْخِلَافِ بَيْنَ الْمُتَكَلِّمِينَ.
ötesi hakkında ona soru sormaktı. Zira kelamcılar arasındaki ihtilafa göre fetret dönemlerinde vahdaniyeti bilmek; ya akılla yahut geçmiş peygamberlerin öğretilerinden insanlar arasında tevatüren aktarılanlarla vaciptir.
وَالْبَيِّنَاتُ: إِخْبَارُهُ بِمَا هُوَ مَغِيبٌ عَنْهُمْ مِنْ أَحْوَالِهِمْ بِطَرِيقِ الْوَحْيِ فِي تَعْبِيرِ الرُّؤَى، وَكَذَلِكَ آيَةُ الْعِصْمَةِ الَّتِي انْفَرَدَ بِهَا مِنْ بَيْنِهِمْ وَشَهِدَتْ لَهُ بِهَا امْرَأَةُ الْعَزِيزِ وَشَاهِدُ أَهْلِهَا حَتَّى قَالَ الْمَلِكُ: ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي [يُوسُف: ٥٤] ، فَكَانَتْ دَلَائِلُ نُبُوءَةِ يُوسُفَ وَاضِحَةً وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَسْتَخْلِصُوا مِنْهَا اسْتِدْلَالًا يَقْتَفُونَ بِهِ أَثَرَهُ فِي صَلَاحِ آخِرَتِهِمْ، وَحَرَصُوا عَلَى الِانْتِفَاعِ بِهِ فِي تَدْبِيرِ أُمُورِ دُنْيَاهُمْ فَأَوْدَعُوهُ خَزَائِنَ أَمْوَالِهِمْ وَتَدْبِيرَ مَمْلَكَتِهِمْ، فَقَالَ لَهُ الْمَلِكُ: إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ [يُوسُف: ٥٤] . وَلَمْ يَخْطُرْ بِبَالِهِمْ أَنْ يَسْتَرْشِدُوا بِهِ فِي سُلُوكِهِمُ الدِّينِيِّ. فَإِنْ قُلْتَ: إِذَا لَمْ يَهْتَدُوا إِلَى الِاسْتِرْشَادِ بِيُوسُفَ فِي أُمُورِ دِينِهِمْ وَأَلْهَاهُمُ الِاعْتِنَاءُ بِتَدْبِيرِ الدُّنْيَا عَنْ تَدْبِير الدَّين فَلَمَّا ذَا لَمْ يَدْعُهُمْ يُوسُفُ إِلَى الِاعْتِقَادِ بِالْحَقِّ وَاقْتَصَرَ عَلَى أَنْ سَأَلَ مِنَ الْمَلِكِ: اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ [يُوسُف: ٥٥] .
Beyyinât: Rüyaları tabir etmede vahiy yoluyla onların durumlarından kendilerine gizli olan şeyleri haber vermesi ve aynı şekilde aralarında sadece kendisine mahsus olan, Azîz'in karısının ve onun ailesinden olan şahidin de lehine şahitlik ettiği ismet mucizesidir; öyle ki nihayet Melik: { ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي } [Yûsuf: 54] “Onu bana getirin, kendime has kılayım” demiştir. Yûsuf'un peygamberlik delilleri apaçıktı; fakat onlar ahiretlerinin salahı için onun izinden gidecekleri bir istidlal çıkaramadılar; aksine dünya işlerinin idaresinde ondan istifade etmeye hırs gösterip mallarının hazinelerini ve krallıklarının yönetimini ona emanet ettiler. Nitekim Melik ona: { إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ } [Yûsuf: 54] “Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek mevki sahibi ve güvenilir birisin” dedi. Dinî yaşantılarında ona danışıp rehberlik istemek ise akıllarının ucundan bile geçmedi. Şayet dersen ki: Onlar din işlerinde Yûsuf'un irşadına başvurma yolunu bulamadıysalar ve dünya işlerinin idaresine gösterdikleri özen onları dinin idaresinden alıkoyduysa, peki Yûsuf niçin onları hak inanca davet etmedi de sadece Melik'ten: { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } [Yûsuf: 55] “Beni ülkenin hazinelerine tayin et; çünkü ben iyi korurum, iyi bilirim” talebinde bulunmakla yetindi?
قُلْتُ: لِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْمُرْهُ بِالدَّعْوَةِ لِلْإِرْشَادِ إِلَّا إِذَا سُئِلَ مِنْهُ ذَلِكَ لِحِكْمَةٍ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا، فَأَقَامَهُ اللَّهُ مَقَامَ الْمُفْتِي وَالْمُرْشِدِ لِمَنِ اسْتَرْشَدَ لَا مَقَامَ الْمُحْتَسِبِ الْمُغَيِّرِ لِلْمُنْكَرِ، واللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ
Derim ki: Çünkü Allah, az önce öğrendiğin gibi bir hikmetten ötürü kendisinden bu talep edilmedikçe ona irşad davetinde bulunmasını emretmemişti. Allah onu, münkeri değiştiren muhtesip makamına değil, irşad isteyen kimseye fetva veren ve rehberlik eden makamına yerleştirdi; { واللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسالاته } [el-En'âm: 124] “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini çok iyi bilir.”
رسالاته [الْأَنْعَام: ١٢٤] ، فَلَمَّا أَقَامَهُ اللَّهُ كَذَلِكَ وَعَلِمَ يُوسُفُ مِنْ قَوْلِ الْمَلِكِ: إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ [يُوسُف: ٥٤] أَنَّ الْمَلِكَ لَا يُرِيدُ إِلَّا تَدْبِيرَ مَمْلَكَتِهِ وَأَمْوَالِهِ، لَمْ يَسْأَلْهُ أَكْثَرَ مِمَّا يَفِي لَهُ بِذَلِكَ. وَأَمَّا وُجُوبُ طَلَبِهِمُ الْمَعْرِفَةَ وَالِاسْتِرْشَادَ مِنْهُ فَذَلِكَ حَقٌّ عَلَيْهِمْ، فَمَعْنَى: فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ الْإِنْحَاءُ عَلَى أَسْلَافِهِمْ فِي قِلَّةِ الِاهْتِمَامِ بِالْبَحْثِ عَنِ الْكَمَالِ الْأَعْلَى وَهُوَ الْكَمَالُ النَّفْسَانِيُّ بِاتِّبَاعِ الدِّينِ الْقَوِيمِ، أَيْ فَمَا زَالَ أَسْلَافُكُمْ يَشْعُرُونَ بِأَنْ يُوسُفَ عَلَى أَمْرٍ عَظِيمٍ مِنَ الْهُدَى غَيْرِ مَأْلُوفٍ لَهُمْ وَيُهْرَعُونَ إِلَيْهِ فِي مُهِمَّاتِهِمْ ثُمَّ لَا تَعْزِمُ نُفُوسُهُمْ عَلَى أَنْ يَطْلُبُوا مِنْهُ الْإِرْشَادَ فِي أُمُورِ الدِّينِ. فَهُمْ مِنْ أَمْرِهِ فِي حَالَةِ شَكٍّ، أَيْ كَانَ حَاصِلُ مَا بَلَغُوا إِلَيْهِ فِي شَأْنِهِ أَنَّهُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا يَكْشِفُ لَهُمْ
Allah onu bu şekilde konumlandırınca ve Yûsuf da Melik'in: { إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ } [Yûsuf: 54] “Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek mevki sahibi ve güvenilir birisin” sözünden, Melik'in yalnızca krallığını ve mallarını idare etmeyi istediğini anlayınca, bundan ötesini yerine getirmek üzere ona talepte bulunmadı. Onların marifet arayıp ondan irşad istemelerinin gerekliliğine gelince; bu onların üzerine bir haktı. Dolayısıyla: { فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ } sözünün manası; sağlam dine tabi olmak suretiyle ulaşılan nefsanî kemal olan en yüce kemali araştırmadaki ilgisizliklerinden ötürü atalarını kınamaktır. Yani: Atalarınız, Yûsuf'un kendileri için alışılmadık, yüce bir hidayet üzere olduğunu hissetmeye ve önemli işlerinde ona koşmaya devam ettikleri halde, içlerinden din hususunda ondan irşad talep etmeye kesin bir azim göstermediler. Onlar onun durumundan bir şüphe hali içindeydiler; yani onun hakkında vardıkları netice, kendilerine
عَنْ وَاجِبِهِمْ نَحْوَهُ فَانْقَضَتْ مُدَّةُ حَيَاةِ يُوسُفَ بَيْنَهُمْ وَهُمْ فِي شَكٍّ مِنَ الْأَمْرِ.
ona karşı görevlerini açıklığa kavuşturacak şeyden yana şüphe içinde olmalarıydı. Böylece Yûsuf'un aralarındaki hayat süresi sona erdi ve onlar bu meselede şüphe içinde kaldılar.
فَالْمَلَامُ مُتَوَجِّهٌ عَلَيْهِمْ لِتَقْصِيرِهِمْ فِي طَلَبِ مَا يُنْجِيهِمْ بَعْدَ الْمَوْتِ قَالَ تَعَالَى: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها [الْإِسْرَاء: ١٨] الْآيَتَيْنِ.
Kınama, ölümden sonra kendilerini kurtaracak şeyi talep etmedeki kusurlarından ötürü onlara yöneliktir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها } [el-İsrâ: 18] “Kim peşin olanı (dünyayı) isterse, orada ona acele veririz...” (devamındaki ayetle birlikte).
وحَتَّى لِلْغَايَةِ وَغَايَتُهَا هُوَ مَضْمُونُ الْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا وَهِيَ جُمْلَةُ: إِذا هَلَكَ، وإِذا هُنَا اسْمٌ لِزَمَانِ الْمُضِيِّ مَجْرُورَةٌ بِ (حَتَّى) وَلَيْسَتْ بِظَرْفٍ، أَيْ حَتَّى زَمَنِ هَلَاكِ يُوسُفَ قُلْتُمْ: لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا، أَيْ قَالَ أَسْلَافُكُمْ فِي وَقْتِ وَفَاةِ يُوسُفَ: لَا يَبْعَثُ اللَّهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ أَبَدًا رَسُولًا بَعْدَ يُوسُفَ، يَعَنُونَ: أَنَّا كُنَّا مُتَرَدِّدِينَ فِي الْإِيمَانِ بِيُوسُفَ فَقَدِ اسْتَرَحْنَا مِنَ التَّرَدُّدِ فَإِنَّهُ لَا يَجِيءُ مَنْ يَدَّعِي الرِّسَالَةَ عَنِ اللَّهِ مِنْ بَعْدِهِ، وَهَذَا قَوْلٌ جَرَى مِنْهُمْ عَلَى عَادَةِ الْمُعَانِدِينَ وَالْمُقَاوِمِينَ لِأَهْلِ الْإِصْلَاحِ وَالْفَضْلِ أَنْ يَعْتَرِفُوا بِفَضْلِهِمْ بَعْدَ الْمَوْتِ تَنَدُّمًا عَلَى مَا فَاتَهُمْ مِنْ خَيْرٍ كَانُوا يَدْعُونَهُمْ إِلَيْهِ.
{ حَتَّى } gaye (ulaşılacak son sınır) içindir; gayesi ise kendisinden sonraki cümlenin, yani { إِذا هَلَكَ } cümlesinin muhtevasıdır. Buradaki { إِذا } geçmiş zaman ismi olup zarf değil, { حَتَّى } ile mecrurdur; yani Yûsuf'un vefat ettiği zamana kadar { قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً } dediniz. Yani Yûsuf'un vefatı anında atalarınız: «Allah gelecekte Yûsuf'tan sonra asla bir peygamber göndermez» dediler; bununla şunu kastettiler: «Biz Yûsuf'a iman etme konusunda tereddüt içindeydik, artık tereddütten kurtulduk; zira ondan sonra Allah adına peygamberlik iddia eden kimse gelmeyecektir.» Bu, inatçıların ve ıslah ve fazilet ehline karşı çıkanların, kendilerini davet ettikleri hayırdan kaçırdıklarına pişman olarak ölümden sonra onların faziletini itiraf etme adetleri gereğince onlardan sâdır olmuş bir sözdür.
وَفِيهِ ضَرْبٌ مِنَ الْمُبَالَغَةِ فِي الْكَمَالِ فِي عَصْرِهِ كَمَا يُقَالُ: خَاتِمَةُ الْمُحَقِّقِينَ، وَبَقِيَّةُ الصَّالِحِينَ، وَمَنْ لَا يَأْتِي الزَّمَانُ بِمِثْلِهِ، وَحَاصِلُهُ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مِنْ بَعْثَةِ رَسُولٍ وَاحِدٍ، وَأَنَّهُمْ أَيْقَنُوا أَنَّ مَنْ يَدَّعِي الرِّسَالَةَ بَعْدَهُ كَاذِبٌ فَلِذَلِكَ كَذَّبُوا مُوسَى.
Bunda, kendi asrındaki kemaline dair bir nevi mübalağa vardır; nitekim «tahkik ehlinin sonuncusu», «salihlerin bakiyesi» ve «zamanın bir benzerini getiremeyeceği zat» denilmesi gibi. Bunun özeti şudur: Onlar tek bir peygamberin gönderilmesinden dahi şüphe içindeydiler ve ondan sonra peygamberlik iddia edecek kimsenin yalancı olduğuna kesin kanaat getirmişlerdi; bu yüzden de Mûsâ'yı yalanladılar.
وَمَقَالَتُهُمْ هَذِهِ لَا تَقْتَضِي أَنَّهُمْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِأَنَّهُ رَسُولٌ ضَرُورَةَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مِنْ ذَلِكَ وَإِنَّمَا أَرَادُوا بِهَا قَطْعَ هَذَا الِاحْتِمَالِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَكَشْفِ الشَّكِّ عَنْ نُفُوسِهِمْ وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يُوسُفَ كَانَ رَسُولًا لِظَاهِرِ قَوْلِهِ: قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا أَن رَسُولا محَال مِنْ ضَمِيرِ مِنْ بَعْدِهِ. وَالْوَجْهُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: رَسُولًا مَفْعُولَ يَبْعَثَ وَأَنَّهُ لَا يَقْتَضِي وَصْفَ يُوسُفَ بِهِ فَإِنَّهُ لَمْ يَرِدْ فِي الْأَخْبَارِ عَدُّهُ فِي الرُّسُلِ وَلَا أَنَّهُ دَعَا إِلَى دِينٍ فِي مِصْرَ وَكَيْفَ وَاللَّهِ يَقُولُ: مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [يُوسُف: ٧٦] وَلَا شَكَّ فِي أَنَّهُ نَبِيءٌ إِذَا وَجَدَ مَسَاغًا لِلْإِرْشَادِ أَظْهَرُهُ كَقَوْلِهِ: يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ [يُوسُف: ٣٩، ٤٠] وَقَوْلُهُ: إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ [يُوسُف: ٣٧، ٣٨] .
Onların bu sözü, onun bir peygamber olduğuna inandıklarını gerektirmez; çünkü zorunlu olarak biliyoruz ki onlar bundan şüphe içindeydiler. Onlar bu sözle ancak gelecekte bu ihtimali ortadan kaldırmayı ve şüpheyi içlerinden atmayı istemişlerdir. Bu ayetin zahiri Yûsuf'un bir resûl (peygamber) olduğunu göstermektedir; zira { قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً } buyruğunun zahirine göre { رَسُولاً } lafzı { مِنْ بَعْدِهِ } ifadesindeki zamirden haldir. Uygun olan ise { رَسُولاً } sözünün { يَبْعَثَ } fiilinin mef'ûlü olması ve Yûsuf'un bu vasıfla nitelenmesini gerektirmemesidir; nitekim haberlerde onun resûller arasında sayıldığı veya Mısır'da bir dine davet ettiği rivayet edilmemiştir. Nasıl olsun ki, Allah şöyle buyurmaktadır: { مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } [Yûsuf: 76] “Allah dilemedikçe kralın dinine (yasalarına) göre kardeşini alıkoyamazdı.” Kuşkusuz o, irşad için bir yol bulduğunda bunu ortaya koyan bir nebîdir; nitekim şöyle buyurmuştur: { يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } [Yûsuf: 39, 40] “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip olan bir tek Allah mı? O'nu bırakıp taptıklarınız, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir” ve şöyle buyurmuştur: { إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } [Yûsuf: 37, 38] “Şüphesiz ben Allah'a inanmayan ve ahireti inkâr eden bir kavmin dinini terk ettim. Atalarım İbrâhim, İshak ve Ya'kûb'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmak bizim için olacak şey değildir.”
وَعُدِّيَ فِعْلُ جاءَكُمْ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ. وَأُسْنِدَ فَما زِلْتُمْ وقُلْتُمْ إِلَى ضميرهم أَيْضا، وهم مَا كَانُوا مَوْجُودِينَ حِينَئِذٍ قَصْدًا لِحَمْلِ تَبِعَةِ أَسْلَافِهِمْ عَلَيْهِمْ وَتَسْجِيلًا عَلَيْهِمْ بِأَنَّ التَّكْذِيبَ لِلنَّاصِحِينَ وَاضْطِرَابَ عُقُولِهِمْ فِي الِانْتِفَاعِ بِدَلَائِلِ الصِّدْقِ قَدْ وَرِثُوهُ عَنْ
{ جاءَكُمْ } fiili muhatap zamirine geçişli kılınmıştır. Aynı şekilde { فَما زِلْتُمْ } ve { قُلْتُمْ } fiilleri de -o sırada kendileri hayatta olmadıkları halde- atalarının vebalini onların üzerine yüklemek ve nasihatçileri yalanlamanın ile doğruluk delillerinden faydalanma hususunda akıllarının bocalamasının kendilerine
أَسْلَافِهِمْ فِي جِبِلَّتِهِمْ وَتَقَرَّرَ فِي نُفُوسِهِمْ فَانْتِقَالُهُ إِلَيْهِمْ جِيلًا بَعْدَ جِيلٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي خِطَابِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٩] : وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَنَحْوِهُ.
fıtratlarında atalarından miras kaldığını, nefislerinde yerleştiğini ve Bakara Suresi'nde [49] İsrâiloğullarına hitap edilirken geçen: { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” ve benzeri [ayetlerde] olduğu gibi nesilden nesile kendilerine aktarıldığını tescil etmek maksadıyla onların zamirine isnat edilmiştir.
كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ جَرَى أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْجُمَلَ حِكَايَةً لِبَقِيَّةِ كَلَامِ الْمُؤْمِنِ وَبَعْضُهُمْ جَعَلَ بَعْضَهَا مِنْ حِكَايَةِ كَلَامِ الْمُؤْمِنِ وَبَعْضَهَا كَلَامًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ مِنْ تَجْوِيزِ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ يُجادِلُونَ إِلَخْ بَدَلًا أَوْ مُبْتَدَأً، وَسَكَتَ بَعْضُهُمْ عَنْ ذَلِكَ مُقْتَصِرًا عَلَى بَيَانِ الْمَعْنَى دُونَ تَصَدٍّ لِبَيَانِ اتِّصَالِهَا بِمَا قَبْلَهَا.
{ كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ } Müfessirlerin çoğu, bu cümlelerin müminin sözünün devamının hikayesi olduğu görüşüne meyletmiştir. Bazıları ise bir kısmını müminin sözünün hikayesi, bir kısmını da Yüce Allah'ın kelamı kılmıştır; bu da { الَّذِينَ يُجادِلُونَ } vb. ifadesinin bedel veya mübteda olabilmesi caiz görüldüğü içindir. Onlardan bazıları ise bunun öncesiyle irtibatını açıklamaya girişmeksizin yalnızca manasını belirtmekle yetinip bu hususta sükût etmiştir.
وَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّ قَوْلَهُ: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ إِلَى قَوْلِهِ:
Açıkça anlaşılan şudur ki; { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ } buyruğundan
جَبَّارٍ. كُلُّهُ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى مُعْتَرِضٌ بَيْنَ كَلَامِ الْمُؤْمِنِ وَكَلَامٍ فِرْعَوْنَ فَإِنَّ هَذَا مِنَ الْمَعَانِي الْإِسْلَامِيَّةِ قُصِدَ مِنْهُ الْعِبْرَةُ بِحَالِ الْمُكَذِّبِينَ بِمُوسَى تَعْرِيضًا بِمُشْرِكِي قُرَيْشٍ، أَيْ كَضَلَالِ قَوْمِ فِرْعَوْنِ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ أَمْثَالَكُمْ، فَكَذَلِكَ يَكُونُ جَزَاؤُكُمْ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْوَجْهَ قَوْلُهُ فِي آخِرِهَا: وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ مُؤْمِنَ آلِ فِرْعَوْنَ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ مُؤْمِنٌ بِمُوسَى وَهَارُونَ غَيْرُهُ، وَهَذَا مِنْ بَابِ تَذَّكُّرِ الشَّيْء بضده، وَمِمَّا يَزِيدُ يَقِينًا بِهَذَا أَنَّ وَصْفَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ تَكَرَّرَ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ من أول هَذِه السُّورَةِ، ثُمَّ كَانَ هُنَا وَسَطًا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ [غَافِر: ٥٦] ، ثُمَّ كَانَ خَاتِمَةً فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ [غَافِر: ٦٩] .
{ جَبَّارٍ } sözüne kadar olan kısmın tamamı, Yüce Allah'ın kelamı olup müminin sözü ile Firavun'un sözü arasına girmiş bir itiraziyyedir. Zira bu, İslami manalardandır ve bununla Kureyş müşriklerine dolaylı bir dokundurma yapılarak Mûsâ'yı yalanlayanların halinden ibret alınması kastedilmiştir; yani Firavun kavminin sapıklığı gibi, Allah sizin gibi aşırı giden ve şüpheci olanları da saptırır; dolayısıyla sizin cezanız da böyle olacaktır. Bu yaklaşımı, ayetin sonundaki: { وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا } “ve iman edenler katında” buyruğu teyit etmektedir; zira Firavun ailesinin mümininin yanında Mûsâ ve Hârûn'a inanan başka bir mümin yoktu. Bu, bir şeyi zıddıyla hatırlama kabilindendir. Bu hususta yakîni artıran bir diğer husus da şudur: { الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ } niteliği bu surenin başından itibaren dört defa tekrarlanmıştır; sonra burada bir ara vasıf olarak: { إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ } [Gâfir: 56] “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur” buyruğunda yer almış; sonra da nihayetinde: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ } [Gâfir: 69] “Allah'ın ayetleri hakkında tartışanları görmedin mi, nasıl da döndürülüyorlar?” buyruğuyla son bulmuştur.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ كَذَلِكَ: إِلَى الضَّلَالِ الْمَأْخُوذِ مِنْ قَوْلِهِ: يُضِلُّ اللَّهُ أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الضَّلَالِ يَضِلُّ اللَّهُ الْمُسْرِفِينَ الْمُرْتَابِينَ، أَيْ أَنَّ ضَلَالَ الْمُشْرِكِينَ فِي تَكْذِيبِهِمْ مُحَمَّدًا ﷺ مِثْلَ ضَلَالِ قَوْمِ فِرْعَوْنَ فِي تَكْذِيبِهِمْ مُوسَى ﵇. وَالْخِطَابُ بِالْكَافِ الْمُقْتَرِنَةِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ خِطَابٌ لِلْمُسْلِمِينَ.
{ كَذلِكَ } sözündeki işaret, { يُضِلُّ اللَّهُ } buyruğundan anlaşılan sapıklığa yöneliktir; yani işte böylesi bir sapıklıkla Allah, aşırı giden şüphecileri saptırır; yani Müşriklerin Muhammed'i ﷺ yalanlamalarındaki sapıklıkları, Firavun kavminin Mûsâ'yı (aleyhisselâm) yalanlamalarındaki sapıklıkları gibidir. İşaret ismine bitişen kâf harfi ile yapılan hitap, Müslümanlara yöneliktir.
وَالْمُسْرِفُ: الْمُفْرِطُ فِي فِعْلٍ لَا خَيْرَ فِيهِ. والمرتاب: الشَّديد الرَّيْبِ، أَيِ الشَّكِّ.
Müsrif (الْمُسْرِفُ): İçinde hiçbir hayır olmayan bir fiilde haddi aşan kimsedir. Mûrtâb (المرتاب) ise: Reyb (رَيْب), yani şüphesi çok şiddetli olan kimsedir.
وَإِسْنَادُ الْإِضْلَالِ إِلَى اللَّهِ كَإِسْنَادِ نَفْيِ الْهِدَايَةِ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ [غَافِر: ٢٨] ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا.
Saptırmanın Allah'a isnat edilmesi; { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ } [Gâfir: 28] “Şüphesiz Allah, haddi aşan yalancı kimseyi hidayete erdirmez” buyruğunda hidayetin nefyinin O'na isnat edilmesi gibidir ve az önce geçmişti.
وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً خَبَرُهُ كَبُرَ مَقْتاً وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ (مَنْ) فِي قَوْلِهِ: مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ فبيّن أَن مَا صدق (مَنْ) جَمَاعَةٌ لَا وَاحِدٌ، فَرُوعِيَ فِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ لَفَظُ (مَنْ) فَأُخْبِرَ عَنْهُ بِالْإِفْرَادِ، وَرُوعِيَ فِي الْبَدَلِ مَعْنَى (مَنْ) فَأُبْدِلَ مِنْهُ مَوْصُولُ الْجَمْعِ. وَصِلَةُ الَّذِينَ عرف بهَا الْمُشْركُونَ من قُرَيْش قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا [فصلت:
{ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ } buyruğunun haberi { كَبُرَ مَقْتاً } olan bir mübteda olması caiz olduğu gibi, { مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ } buyruğundaki { مَنْ } lafzından bedel olması da caizdir; böylece { مَنْ } lafzının medlûlünün (karşılığının) tek kişi değil, bir topluluk olduğu açıklanmıştır. { مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ } ifadesinde { مَنْ } lafzı gözetilerek tekil olarak haber verilmiş, bedelde ise { مَنْ } lafzının manası gözetilerek ondan çoğul ism-i mevsûl bedel yapılmıştır. { الَّذِينَ } lafzının sılası, kendisiyle Kureyş müşriklerinin tanındığı niteliktir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا } [Fussilet:
٤٠] وَقَالَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٤] : مَا يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ.
40] “Şüphesiz ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar bize gizli kalmazlar” [Fussilet: 40]. Bu surede de [4] şöyle buyurmuştur: { مَا يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ } “İnkâr edenlerden başkası Allah'ın ayetleri hakkında tartışmaz. Onların memleketlerde dönüp dolaşması seni aldatmasın.”
وَاخْتِيَارُ الْمُضَارِعِ فِي يُجادِلُونَ لِإِفَادَةِ تَجَدُّدِ مُجَادَلَتِهِمْ وَتَكَرُّرِهَا وَأَنَّهُمْ لَا يَنْفَكُّونَ عَنْهَا. وَهَذَا صَرِيحٌ فِي ذَمِّهِمْ وَكِنَايَةٌ عَنْ ذَمِّ جِدَالِهِمْ الَّذِي أَوْجَبَ ضَلَالَهُمْ.
{ يُجادِلُونَ } fiilinde muzari (geniş/şimdiki zaman) kipinin seçilmesi, onların tartışmalarının yenilendiğini, tekrarlandığını ve bundan asla vazgeçmediklerini ifade etmek içindir. Bu, açıkça onları kınamakta ve sapmalarını gerektiren tartışmalarını da kinaye yoluyla yermektedir.
وَفِي الْمَوْصُولِيَّةِ إِيمَاءٌ إِلَى عِلَّةِ إِضْلَالِهِمْ، أَيْ سَبَبُ خَلْقِ الضَّلَالِ فِي قُلُوبِهِمِ الْإِسْرَافُ بِالْبَاطِلِ تكَرر مُجَادَلَتِهُمْ قَصْدًا لِلْبَاطِلِ. وَالْمُجَادَلَةُ: تَكْرِيرُ الِاحْتِجَاجِ لِإِثْبَاتِ مَطْلُوبِ الْمُجَادِلِ وَإِبْطَالِ مَطْلُوبِ مَنْ يُخَالِفُهُ قَالَ تَعَالَى: وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النَّحْل: ١٢٥] ، فَمِنَ الْمُجَادَلَةِ فِي آيَاتِ اللَّهِ الْمُحَاجَّةُ لِإِبْطَالِ دَلَالَتِهَا، وَمِنْهَا الْمُكَابَرَةُ فِيهَا كَمَا قَالُوا:
İsm-i mevsûl kullanılmasında, onların saptırılma illetine (gerekçesine) bir ima vardır; yani kalplerinde sapıklığın yaratılma sebebi, batılda haddi aşmaları ve batıl gayesiyle tartışmayı sürekli tekrarlamalarıdır. Mücadele (الْمُجَادَلَةُ): Tartışan kimsenin kendi davasını ispatlamak ve muhalifinin davasını çürütmek için delil getirmeyi tekrarlamasıdır. Nitekim Yüce Allah: { وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [Nahl: 125] “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” buyurmuştur. Allah'ın ayetleri hakkında tartışmanın bir kısmı, onların delaletlerini çürütmek için çekişmek; bir kısmı da [müşriklerin] şöyle dedikleri gibi büyüklük taslayarak inat etmektir:
قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ [فصلت: ٥] ، وَمِنْهَا قَطْعُ الِاسْتِمَاعِ لَهَا، كَمَا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيِّ بن سَلُولٍ فِي وَقْتِ صَرَاحَةِ كُفْرِهِ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَقَدْ جَاءَ النَّبِيءُ ﷺ مَجْلِسًا فِيهِ ابْنُ سَلُولٍ فَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بن سَلُولٍ لَا أُحْسِنُ مِمَّا تَقُولُ أَيُّهَا الْمَرْءُ وَلَا تَغُشُّنَا بِهِ فِي مجالسنا وَاجْلِسْ فِي رَحَّلَكَ فَمَنْ جَاءَكَ فَاقْرَأْ عَلَيْهِ.
{ قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } [Fussilet: 5] “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık ve bizimle senin aranda bir perde vardır”. Bir kısmı da onları dinlemeyi tamamen kesmektir; nitekim Abdullah b. Übey b. Selûl küfrünü açıkça sergilediği bir zamanda Hz. Peygamber'e ﷺ -ki Hz. Peygamber ﷺ İbn Selûl'ün de bulunduğu bir meclise gelip onlara Kur'an okumuştu- şöyle demiştir: “Ey kişi! Söylediğin şeyden hoşlanmıyorum. Meclislerimizde onunla bizi rahatsız etme. Evinde otur; sana kim gelirse ona oku.”
وبِغَيْرِ سُلْطانٍ مُتَعَلِّقٌ بِ يُجادِلُونَ، وَالْبَاءُ لِلِاسْتِعَانَةِ، وَالسُّلْطَانِ: الْحُجَّةُ.
{ بِغَيْرِ سُلْطانٍ } ifadesi { يُجادِلُونَ } fiiline bağlıdır (müteallaktır). Bâ (بِ) harfi istiane (yardım dileme/araç) içindir; Sultan (السُّلْطَان) ise hüccet (delil) demektir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يُجَادِلُونَ بِمَا لَيْسَ بِحُجَّةٍ وَلَكِنْ بِاللَّجَاجِ وَالِاسْتِهْزَاءِ. وأَتاهُمْ صِفَةٌ لِ سُلْطانٍ. وَالْإِتْيَانُ مُسْتَعَارٌ لِلظُّهُورِ وَالْحُصُولِ.
Manası şudur: Onlar bir delile dayanarak değil, sırf inatlaşma ve alay ile tartışmaktadırlar. { أَتاهُمْ } sözü { سُلْطانٍ } kelimesinin sıfatıdır. İtyan (gelme/ulaşma) kelimesi, delilin ortaya çıkması ve hasıl olması manasında istiare edilmiştir.
وَحُصُولُ الْحُجَّةِ هُوَ اعْتِقَادُهَا وَلَوْحُهَا فِي الْعَقْلِ، أَيْ يُجَادِلُونَ جَدَلًا لَيْسَ مِمَّا تُثِيرُهُ الْعُقُولُ وَالنَّظَرُ الْفِكْرِيُّ وَلَكِنَّهُ تَمْوِيهٌ وَإِسْكَاتٌ.
Hüccetin (delilin) hasıl olması ise ona inanılması ve akılda belirmesidir; yani onlar, akılların ve fikrî incelemenin ortaya çıkardığı türden olmayan, sadece göz boyama ve susturma amaçlı bir tartışma yürütmektedirler.
وَجُمْلَةُ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ خَبَرُ إِنَّ مِنْ بَابِ الْإِخْبَارِ بِالْإِنْشَاءِ، وَهِيَ إِنْشَاءُ ذَمِّ جِدَالِهِمُ الْمَقْصُودِ مِنْهُ كَمُّ فَمِ الْحَقِّ، أَيْ كَبُرَ جِدَالُهُمْ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ، فَفَاعِلُ كَبُرَ ضَمِيرُ الْجِدَالِ الْمَأْخُوذِ مِنْ يُجادِلُونَ عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ: اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة:
{ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ } cümlesi, inşâî bir cümle ile haber verme kabilinden { إِنَّ } lafzının haberidir; bu da hakkın ağzını tıkamayı amaçlayan tartışmalarını yeren bir inşâ cümlesidir; yani onların tartışması Allah katında büyük bir gazaba yol açmıştır. { كَبُرَ } fiilinin faili, { يُجادِلُونَ } fiilinden anlaşılan "tartışma" [cidâl] zamiridir; bu da Yüce Allah'ın şu buyruğundaki üslup üzeredir: { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [Mâide:
٨] .
8] “Adil olun; bu, takvaya daha yakındır”.
ومَقْتاً تَمْيِيزٌ لِلْكِبَرِ وَهُوَ تَمْيِيزُ نِسْبَةٍ مُحَوَّلٌ عَنِ الْفَاعِلِ، وَالتَّقْدِيرُ: كَبُرَ مَقْتُ جِدَالِهِمْ.
{ مَقْتاً } kelimesi büyüklüğün [kiber] temyizidir; failden dönüştürülmüş bir nisbet temyizidir ve takdiri şöyledir: "Tartışmalarının gazap uyandırıcılığı büyüdü."
وَفِعْلُ كَبُرَ هُنَا مُلْحَقٌ بِأَفْعَالِ الذَّمِّ مِثْلِ: سَاءَ، لِأَنَّ وَزْنَ فَعُلَ بِضَمِّ الْعَيْنِ يَجِيءُ بِمَعْنَى: نِعْمَ وَبِئْسَ، وَلَوْ كَانَتْ ضَمَّةُ عَيْنِهِ أَصْلِيَّةً وَبِهَذَا تَفْظِيعٌ بِالصَّرَاحَةِ بَعْدَ أَنِ اسْتُفِيدَ مِنْ صِلَةِ الْمَوْصُولِ أَنَّ جِدَالَهُمْ هُوَ سَبَبُ إِضْلَالِهِمْ ذَلِكَ الْإِضْلَالَ الْمَكِينَ، فَحَصَلَ بِهَذَا الِاسْتِئْنَافِ تَقْرِيرُ فَظَاعَةِ جِدَالِهِمْ بِطَرِيقَيِ الْكِنَايَةِ وَالتَّصْرِيحِ.
Buradaki { كَبُرَ } fiili, tıpkı { سَاءَ } gibi yergi (zemm) fiillerine mülhaktır; çünkü ayn harfi ötreli olan fe'ule (فَعُلَ) vezni, -ayn harfinin ötストレスi asıl olsa bile- ni'me (نِعْمَ) ve bi'se (بِئْسَ) manasında gelir. Bu suretle, mevsûlün sılasından tartışmalarının bu köklü sapıklığın sebebi olduğu anlaşıldıktan sonra, durum açıkça dehşetli bir şekilde ortaya konmuştur. Böylece bu istînâf (yeni başlangıç) cümlesi ile onların tartışmasının çirkinliği hem kinaye hem de açık ifade yollarıyla pekiştirilmiştir.
وَالْكِبْرُ: مُسْتَعَارٌ لِلشِّدَّةِ، أَيْ مَقَتَ جِدَالَهَمْ مَقْتًا شَدِيدًا. وَالْمَقْتُ: شِدَّةُ الْبُغْضِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ شِدَّةِ الْعِقَابِ عَلَى ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ. وَكَوْنُهُ مَقْتًا عِنْدَ الله تشنيع لَهُم وَتَفْظِيعٌ.
Kibr (الْكِبْرُ): Şiddet manasında istiare edilmiştir; yani [Allah], onların tartışmasına son derece gazap etmiştir. Makt (الْمَقْتُ) ise: Şiddetli nefret ve buğzdur; bu da Allah tarafından buna verilecek cezanın şiddetinden kinayedir. Bunun Allah katında bir gazap olması, onları rezil etmek ve durumlarını çirkin göstermek içindir.
أَمَّا عَطْفُ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا فَلَمْ أَرَ فِي التَّفَاسِيرِ الْكَثِيرَةِ الَّتِي بَيْنَ يَدِيَّ مَنْ عَرَّجَ عَلَى فَائِدَةِ عَطْفِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا مَا عدا الْمَهَائِمِيَّ فِي «تبصرة الرحمان» إِذْ قَالَ: كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَهُوَ مُوجِبٌ لِلْإِضْلَالِ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَبُرَ مَقْتًا أَنَّهُ عِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا، وَهُمْ الْمَظَاهِرُ الَّتِي يَظْهَرُ فِيهَا ظُهُورُ الْحَقِّ اهـ. وَكَلِمَةُ الْمَهَائِمِيِّ كَلِمَةٌ حَسَنَةٌ يَعْنِي أَنَّ كَوْنَهُ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ لَا يَحْصُلُ فِي عِلْمِ النَّاسِ إِلَّا بِالْخَبَرِ فَزِيدَ الْخَبَرُ تَأْيِيدًا بِالْمُشَاهَدَةِ فَإِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى قِلَّتِهِمْ يَوْمَئِذٍ يَظْهَرُ بَيْنَهُمْ بُغْضُ مُجَادَلَةِ الْمُشْرِكِينَ.
{ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا } sözünün atfedilmesine gelince; elimin altındaki pek çok tefsirde, Mehâimî'nin «Tebsiretü'r-Rahmân» adlı eserinde söyledikleri dışında { وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا } atfının faydasına değinen birini görmedim. O şöyle demektedir: “{ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ } sapıklığı gerektiren bir durumdur. Bunun büyük bir gazap olduğuna delil, iman edenlerin katında da öyle olmasıdır; zira onlar hakkın zuhurunun tecelli ettiği kimselerdir.” Mehâimî'nin bu sözü güzel bir sözdür; yani bunun Allah katında bir gazap olduğu bilgisi insanlara ancak haber yoluyla ulaşır. Bu haber müşahede ile desteklenerek artırılmıştır; çünkü iman edenler o gün az sayıda olmalarına rağmen, aralarında müşriklerin tartışmasına duyulan buğz açıkça görünmektedir.
وَعِنْدِي: أَنَّ أَظْهَرَ مِنْ هَذَا أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ التَّنْوِيهَ بِالْمُؤْمِنِينَ وَلَمْ يَرِدْ إِقْنَاعَ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّهُمْ لَا يَعْبَأُونَ بِبُغْضِ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا يُصَدِّقُونَ بِبُغْضِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ، فَالْمَقْصُودُ الثَّنَاءُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُمْ يَكْرَهُونَ الْبَاطِلَ، كَمَا قَالَ: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ [التَّوْبَة: ٧١] مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى تَبْجِيلِ مَكَانَتِهِمْ بِأَنْ ضُمَّتْ عِنْدِيَّتُهُمْ إِلَى عِنْدِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ [آل عمرَان: ١٨] وَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيءُ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الْأَنْفَال: ٦٤] وَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ [الْأَنْفَال: ٦٢] وَنَحْوِ
Bana göre bundan daha açık olanı şudur: Allah, müminlerin kadrini yüceltmeyi murat etmiştir; yoksa müşrikleri ikna etmeyi murat etmemiştir. Zira onlar müminlerin buğzunu umursamazlar ve Allah'ın kendilerine buğzettiğini de tasdik etmezler. Dolayısıyla asıl maksat, müminlerin batıldan nefret ettiklerini överek belirtmektir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } [Tevbe: 71] “Mümin erkeklerle mümin kadınlar birbirlerinin velileridir; iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar”. Bununla birlikte, Yüce Allah'ın şu buyruklarında olduğu gibi onların "katında olma" durumunun Yüce Allah'ın katına dahil edilmesiyle makamlarının yüceliğine işaret edilmiştir: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ } [Âl-i İmrân: 18] “Allah, melekler ve ilim sahipleri şahitlik etti ki O'ndan başka ilah yoktur”, { يَا أَيُّهَا النَّبِيءُ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [Enfâl: 64] “Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter”, { هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ } [Enfâl: 62] “Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen O'dur” ve benzer şekilde
قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ لِمَا ذَكَرَ حَدِيثَ كَلَامِ الذِّئْبِ فَتَعَجَّبَ بَعْضُ مَنْ حَضَرَ فَقَالَ: «آمَنَتْ بِذَلِكَ وَأَبُو بَكْرٍ»
Hz. Peygamber'in ﷺ kurdun konuşması hadisini anlattığında hazır bulunanlardan bazılarının hayret etmesi üzerine şöyle buyurması gibidir: «Buna ben ve Ebû Bekir inandık»
وَلَمْ يَكُنْ أَبُو بَكْرٍ فِي الْمَجْلِسِ.
oysa Ebû Bekir o mecliste bulunmuyordu.
وَفِي إِسْنَادِ كَرَاهِيَةِ الْجِدَالِ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ لِلْمُؤْمِنِينَ تَلْقِينٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ مُجَادَلَةِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى نَحْوِ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ [الْقَصَص: ٥٥] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [الْفرْقَان: ٦٣] وَقَوْلِهِ: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفرْقَان: ٧٢] .
Allah'ın ayetleri hakkında delilsizce tartışmaktan nefret etmenin müminlere isnat edilmesinde; Yüce Allah'ın şu buyruklarında olduğu gibi müminlere müşriklerin tartışmalarından yüz çevirmeleri yönünde bir telkin vardır: { وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ } [Kasas: 55] “Boş sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler”, { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } [Furkân: 63] “Cahiller kendilerine hitap ettiği zaman: 'Selam' derler” ve { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } [Furkân: 72] “Boş şeylerin yanından geçtiklerinde vakarla geçip giderler”.
وَالْقَوْلُ فِي كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ كَالْقَوْلِ فِي كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ.
{ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ } buyruğundaki izah, { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ } buyruğundaki izah gibidir.
وَالطَّبْعُ: الْخَتْمُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧] .
Tab' (الطَّبْعُ): Mühürlemek (hatm) demektir; Bakara Suresi'ndeki [7] Yüce Allah'ın: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” buyruğunda daha önce geçmişti.
وَالْخَتْمُ وَالطَّبْعُ وَالْأَكِنَّةُ: خَلْقُ الضَّلَالَةِ فِي الْقَلْبِ، أَيِ النَّفْسِ. وَالْمُتَكَبِّرُ: ذُو الْكِبْرِ الْمُبَالَغِ فِيهِ وَلِذَلِكَ اسْتُعِيرَتْ صِيغَةُ التَّكَلُّفِ.
Hatm (mühürleme), tab' (damgalama) ve ekinne (örtüler): Kalpte, yani nefiste sapıklığın yaratılmasıdır. Mütekebbir (الْمُتَكَبِّرُ): Kibri aşırı derecede olan kimsedir; bu sebeple tekellüf (tekebbür) kalıbı istiare edilmiştir.
وَالْجَبَّارُ: مِثَالُ مُبَالَغَةٍ مِنَ الْجَبْرِ، وَهُوَ الْإِكْرَاهُ، فَالْجَبَّارُ: الَّذِي يُكْرِهُ النَّاسَ عَلَى مَا لَا يُحِبُّونَ عَمَلَهُ لِظُلْمِهِ.
Cebbâr (الْجَبَّارُ): Zorlama anlamına gelen cebr (الْجَبْر) kökünden mübalağa sıygasıdır. Cebbâr; zulmünden ötürü insanları yapmak istemedikleri şeylere zorlayan kimsedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ بِإِضَافَةِ قَلْبِ إِلَى مُتَكَبِّرٍ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ وَابْنُ ذكْوَان عَن ابْن عَامِرٍ بِتَنْوِينِ قَلْبِ عَلَى أَنْ يَكُونَ مُتَكَبِّرٍ وجَبَّارٍ صِفَتَيْنِ لِ قَلْبِ، وَوَصْفُ الْقَلْبِ بِالتَّكَبُّرِ وَالْجَبْرِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ. وَالْمَقْصُودُ وَصْفُ صَاحِبِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ [الْبَقَرَة: ٢٨٣] لِأَنَّهُ سَبَبُ الْإِثْمِ كَمَا يُقَالُ: رَأَتْ عَيْنِي وَسَمِعَتْ أُذُنِي.
Cumhur { عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ } ifadesini { قَلْبِ } kelimesini { مُتَكَبِّرٍ } kelimesine izafet yaparak (tamlanan olarak) okumuştur. Yalnızca Ebû Amr ile İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân ise { مُتَكَبِّرٍ } ve { جَبَّارٍ } kelimelerinin { قَلْبٍ } kelimesinin iki sıfatı olması üzere { قَلْبٍ } kelimesini tenvin ile okumuşlardır. Kalbin tekebbür ve cebr ile nitelenmesi aklî mecazdır. Kastedilen ise, Yüce Allah'ın: { فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } [Bakara: 283] “Bilsin ki onun kalbi günahkârdır” buyruğunda olduğu gibi -tıpkı "Gözüm gördü, kulağım işitti" denilmesi gibi- günahın sebebi kalbi olduğu için kalbin sahibini nitelemektir.
[٣٦- ٣٧]
[36-37]
[سُورَة غَافِر (٤٠) : الْآيَات ٣٦ الى ٣٧]
[Gâfir Suresi (40), Ayetler: 36-37]
وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ (٣٦) أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلاَّ فِي تَبابٍ (٣٧)
{ وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ (٣٦) أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلاَّ فِي تَبابٍ (٣٧) } “Firavun dedi ki: 'Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap; belki yollara ulaşırım, göklerin yollarına da Mûsâ'nın ilahını görürüm. Doğrusu ben onun bir yalancı olduğunu sanıyorum.' İşte böylece Firavun'a kötü ameli süslü gösterildi ve o doğru yoldan saptırıldı. Firavun'un tuzağı hüsrandan başka bir şey olmadı.”
وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ (٣٦) أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً
{ وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ (٣٦) أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً } “Firavun dedi ki: 'Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap; belki yollara ulaşırım, göklerin yollarına da Mûsâ'nın ilahını görürüm. Doğrusu ben onun bir yalancı olduğunu sanıyorum.'”
هَذِهِ مَقَالَةٌ أُخْرَى لِفِرْعَوْنَ فِي مَجْلِسٍ آخَرَ غَيْرِ الْمَجْلِسِ الَّذِي حَاجَّهُ فِيهِ مُوسَى وَلِذَلِكَ عَطَفَ قَوْلَهُ بِالْوَاوِ كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ فِيمَا عَطَفَ مِنَ الْأَقْوَالِ السَّابِقَةِ آنِفًا، وَكَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ هُنَالِكَ مُسْتَوْفَى عَلَى نَظِيرِ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى حَسَبِ ظَاهِرِهَا، وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ (هَامَانَ) وَالصَّرْحِ هُنَالِكَ.
Bu, Firavun'un, Mûsâ'nın kendisiyle tartıştığı meclisin dışındaki başka bir mecliste söylediği diğer bir sözüdür. Bu sebeple, az önce geçen sözlerin atfedilmesinde ve Kasas Suresi'nde işaret ettiğimiz üzere, sözünü vav (وَ) ile atfetmiştir. Bu ayetin benzerinin manasına dair zâhirine göre geniş açıklama ve orada Hâmân ile kulenin (sarh) zikri daha önce geçmişti.
وَقَدْ لَاحَ لِي هُنَا مَحْمَلٌ آخَرُ أَقْرَبُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ يَنْتَظِمُ مَعَ مَا ذَكَرْنَاهُ هُنَالِكَ فِي الْغَايَةِ وَيُخَالِفُهُ فِي الدَّلَالَةِ، وَذَلِكَ أَنْ يَكُونَ فِرْعَوْنُ أَمَرَ بِبِنَاءِ صَرْحِ لَا لِقَصْدِ الِارْتِقَاءِ إِلَى السَّمَاوَاتِ بَلْ لِيَخْلُوَ بِنَفْسِهِ رِيَاضَةً لِيَسْتَمِدَّ الْوَحْيَ مِنَ الرَّبِّ الَّذِي ادَّعَى مُوسَى أَنَّهُ أَوْحَى إِلَيْهِ إِذْ قَالَ: إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى [طه: ٤٨]
Burada bana ayetin maksadı olmaya daha yakın, orada nihai amaç hususunda zikrettiğimizle uyuşan fakat delaleti farklı olan başka bir anlam belirdi: Firavun kule yapılmasını göklere yükselmek maksadıyla değil; Mûsâ'nın: { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } [Tâhâ: 48] “Bize vahyolundu ki azap, yalanlayan ve yüz çevirenlerin üzerinedir” derken kendisine vahyettiğini iddia ettiği Rabden vahiy almak üzere riyazet amacıyla baş başa kalmak için emretmiştir.
فَإِنَّ الِارْتِيَاضَ فِي مَكَانٍ مُنْعَزِلٍ عَنِ النَّاسِ كَانَ مِنْ شِعَارِ الِاسْتِيحَاءِ الْكَهْنُوتِيِّ عِنْدَهُمْ، وَكَانَ فِرْعَوْنُ يَحْسَبُ نَفْسَهُ أَهْلًا لِذَلِكَ لِزَعْمِهِ أَنَّهُ ابْنُ الْآلِهَةِ وَحَامِي الْكَهَنَةِ وَالْهَيَاكِلِ. وَإِنَّمَا كَانَ يَشْغَلُهُ تَدْبِيرُ أَمْرِ الْمَمْلَكَةِ فَكَانَ يكل شؤون الدِّيَانَةِ إِلَى الْكَهَنَةِ فِي مَعَابِدِهِمْ، فَأَرَادَ فِي هَذِهِ الْأَزْمَةِ الْجَدَلِيَّةِ أَنْ يَتَصَدَّى لِذَلِكَ بِنَفْسِهِ لِيَكُونَ قَوْلُهُ الْفَصْلَ فِي نَفْيِ وُجُودِ إِلَهٍ آخَرَ تَضْلِيلًا لِدَهْمَاءَ أُمَّتِهِ، لِأَنَّهُ أَرَادَ التَّوْطِئَةَ لِلْإِخْبَارِ بِنَفْيِ إِلَهٍ آخَرَ غَيْرِ آلِهَتِهِمْ فَأَرَادَ أَنْ يَتَوَلَّى وَسَائِلَ النَّفْيِ بِنَفْسِهِ كَمَا
Zira insanlardan uzak münzevi bir mekânda riyazet yapmak, onların nezdinde kâhinlerin vahiy alma/esinlenme alametlerindendi. Firavun da ilahların oğlu, kâhinlerin ve tapınakların koruyucusu olduğu iddiası sebebiyle kendisini buna ehil sayıyordu. Onu sadece krallık işlerinin idaresi meşgul ediyor, bu yüzden din işlerini mabetlerindeki kâhinlere havale ediyordu. Bu tartışmalı kriz anında, halkının avamını saptırmak amacıyla başka bir ilahın varlığını inkâr etme hususunda sözünün kesin hüküm olması için bu işi bizzat üstlenmek istedi; çünkü kendi ilahlarından başka bir ilahın olmadığını haber vermeye zemin hazırlamak istiyordu ve bizzat inkâr vasıtalarını üstlenmek istedi. Nitekim
كَانَتْ لِلْيَهُودِ مَحَارِيبٌ لِلْخَلْوَةِ لِلْعِبَادَةِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ [مَرْيَم: ١١] وَقَوْلِهِ: كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ [آل عمرَان: ٣٧] وَمِنِ اتِّخَاذِ الرُّهْبَانِ النَّصَارَى صَوَامِعَ فِي أَعَالِي الْجِبَالِ لِلْخِلْوَةِ لِلتَّعَبُّدِ، وَوُجُودُهَا عِنْدَ هَذِهِ الْأُمَمِ يدل على أَنه مَوْجُودَةٌ عِنْدَ الْأُمَمِ الْمُعَاصِرَةِ لَهُمْ وَالسَّابِقَةِ عَلَيْهِمْ.
Yüce Allah'ın: { فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ } [Meryem: 11] “Bunun üzerine mabedden kavminin karşısına çıktı” ve { كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ } [Âl-i İmrân: 37] “Zekeriyyâ onun yanına mabede her girdiğinde” buyruklarında geçtiği üzere Yahudilerin ibadet için halvete çekildikleri mihrapları bulunmaktaydı; Hristiyan rahiplerin de dağların doruklarında ibadet amacıyla halvete çekilmek için manastırlar edinmeleri bundandır. Bunun bu ümmetlerde bulunması, onların çağdaşı olan ve onlardan önceki ümmetlerde de mevcut olduğuna delalet eder.
وَالْأَسْبَابُ: جَمْعُ سَبَبٍ، وَالسَّبَبُ مَا يُوصِّلُ إِلَى مَكَانٍ بَعِيدٍ، فَيُطْلَقُ السَّبَبُ عَلَى الطَّرِيقِ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْحَبْلِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَوَصَّلُونَ بِهِ إِلَى أَعْلَى النَّخِيلِ. وَالْمُرَادُ هُنَا: طُرُقُ السَّمَاوَاتِ، كَمَا فِي قَوْلِ زُهَيْرٍ:
Esbâb (الْأَسْبَابُ): Sebeb (سَبَب) kelimesinin çoğuludur. Sebeb; uzak bir yere ulaştıran şeydir. Bu yüzden 'sebeb' kelimesi yola ıtlak olunur; hurma ağaçlarının tepesine onunla ulaştıkları için ipe de ıtlak olunur. Burada kastedilen ise Züheyr'in şu beytinde olduğu gibi göklerin yollarıdır:
وَمَنْ هَابَ أَسْبَابَ الْمَنَايَا يَنَلْنَهُ ... وَإِنْ يَرِقْ أَسْبَابَ السَّمَاءِ بِسُلَّمِ
Ölüm sebeplerinden (yollarından) korkan kimseye onlar mutlaka erişir, ... Bir merdivenle göğün yollarına yükselse bile.
وَانْتَصَبَ أَسْبابَ السَّماواتِ عَلَى الْبَدَلِ الْمُطَابِقِ لِقَوْلِهِ: الْأَسْبابَ. وَجِيءَ بِهَذَا الْأُسْلُوبِ مِنَ الْإِجْمَالِ ثُمَّ التَّفْصِيلِ لِلتَّشْوِيقِ إِلَى الْمُرَادِ بِالْأَسْبَابِ تَفْخِيمًا لِشَأْنِهَا وَشَأْنِ عَمَلِهِ لِأَنَّهُ أَمْرٌ عَجِيبٌ لِيُورِدَ عَلَى نَفْسِ مُتَشَوِّقِةِ إِلَى مَعْرِفَتِهِ وَهِيَ نَفْسُ (هَامَانَ) .
{ أَسْبابَ السَّماواتِ } ifadesi, { الْأَسْبابَ } kelimesinden mutabık bedel olarak mansup olmuştur. Önce mücmel (özet) sonra tafsilatlı getirme şeklindeki bu üslup, yollar ile kastedilene duyulan iştiyakı artırmak, onun şanını ve yapacağı işin şanını -çünkü bu şaşırtıcı bir iştir- yüceltmek için getirilmiştir; ta ki onu öğrenmeye iştiyak duyan nefse, yani Hâmân'ın nefsine aktarılsın.
وَالِاطِّلَاعُ بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ مُبَالَغَةٌ فِي الطُّلُوعِ، وَالطُّلُوعُ: الظُّهُورُ. وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَكُونَ ظُهُورًا مِنِ ارْتِفَاعٍ، وَيُعْرَفُ ذَلِكَ أَوْ عَدَمُهُ بِتَعْدِيَةِ الْفِعْلِ فَإِنْ عُدِّيَ بِحَرْفِ (عَلَى) فَهُوَ الظُّهُورُ مِنِ ارْتِفَاعٍ، وَإِنْ عُدِّيَ بِحَرْفِ (إِلَى) فَهُوَ ظُهُورٌ مُطْلَقٌ.
Tâ (ط) harfinin şeddesiyle ıttılâ (الِاطِّلَاعُ), tulû (çıkma/görünme) fiilinin mübalağalı halidir; Tulû (الطُّلُوعُ) ise zuhur etmek (görünmek) demektir. Çoğunlukla yüksekten bir zuhurdur; bunun böyle olup olmadığı fiilin geçişliliği ile bilinir: Eğer alâ (عَلَى) harf-i cerri ile geçişli olursa yüksekten zuhur etmektir; ilâ (إِلَى) harf-i cerri ile geçişli olursa mutlak zuhurdur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: فَأَطَّلِعَ بِالرَّفْعِ تَفْرِيعًا عَلَى أَبْلُغُ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَبْلَغُ ثُمَّ أَطْلَعُ، وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِالنَّصْبِ عَلَى جَوَابَ التَّرَجِّي لِمُعَامَلَةِ التَّرَجِّي مُعَامَلَةَ التَّمَنِّي وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ غَيْرُ مَشْهُورٍ، وَالْبَصْرِيُّونَ يُنْكِرُونَهُ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَتَى بَلَغْتُ اطَّلَعْتُ، وَقَدْ تَكُونُ لَهُ هَاهُنَا نُكْتَةٌ وَهِيَ اسْتِعَارَةُ حَرْفِ الرَّجَاءِ إِلَى مَعْنَى التَّمَنِّي عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ التَّبَعِيَّةِ إِشَارَةً إِلَى بُعْدِ مَا تَرَجَّاهُ، وَجَعَلَ نَصْبَ الْفِعْلِ بَعْدَهُ قَرِينَةً عَلَى الِاسْتِعَارَةِ.
Cumhur { فَأَطَّلِعُ } fiilini { أَبْلُغُ } fiiline tefri (bağlantı) olarak merfu okumuştur; sanki "ulaşırım, sonra görürüm" denilmiş gibidir. Âsım'dan rivayetle Hafs ise -bu meşhur olmasa ve Basralılar bunu inkâr etse de- tereccîye (umut bildirmeye) temennî muamelesi yapılması sebebiyle tereccînin cevabı olarak mansup okumuştur; sanki "ne zaman ulaşırsam, görürüm" denilmiş gibidir. Burada bir nükte de bulunabilir: O da umduğu şeyin uzaklığına işaret etmek üzere tebeî istiare yoluyla recâ (ümit) edatının temennî manasında istiare edilmesi ve sonrasındaki fiilin nasb edilmesinin de bu istiareye karine kılınmasıdır.
وَبَيْنَ إِلى وإِلهِ الْجِنَاسُ النَّاقِصُ بِحَرْفٍ كَمَا وَرَدَ مَرَّتَيْنِ فِي قَوْلِ أَبِي تَمَّامٍ:
{ إِلى } ile { إِلهِ } arasında bir harflik eksik cinas (cinâs-ı nâkıs) vardır; tıpkı Ebû Temmâm'ın şu beytinde iki kez yer aldığı gibi:
يَمُدُّونَ مِنْ أَيْدٍ عَوَاصٍ عَوَاصِمٍ ... تَصُولُ بِأَسْيَافٍ قَوَاضٍ قَوَاضِبٍ
İsyan eden, aynı zamanda koruyan eller uzatırlar, ... Hüküm veren keskin kılıçlarla saldırırlar.
وَجُمْلَةُ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً مُعْتَرِضَةٌ لِلِاحْتِرَاسِ مِنْ أَنْ يَظُنَّ (هَامَانُ) وَقَوْمُهُ أَنَّ دَعْوَةَ مُوسَى أَوْهَنَتْ مِنْهُ يَقِينَهُ بِدِينِهِ وَآلِهَتِهِ وَأَنَّهُ يَرُومُ أَنْ يَبْحَثَ بَحْثَ مُتَأَمِّلٍ نَاظِرٍ فِي أَدِلَّةِ الْمَعْرِفَةِ فَحَقَّقَ لَهُمْ أَنَّهُ مَا أَرَادَ بِذَلِكَ إِلَّا نَفِيَ مَا ادَّعَاهُ مُوسَى بِدَلِيلِ الْحِسِّ. وَجِيءَ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ الْمُعَزَّزِ بِلَامِ الِابْتِدَاءِ لِيَنْفِيَ عَنْ نَفْسِهِ اتِّهَامَ وَزِيرِهِ إِيَّاهُ بِتَزَلْزُلِ اعْتِقَادِهِ فِي دِينِهِ. وَالْمَعْنَى: أَنِّي أَفْعَلُ ذَلِكَ لِيَظْهَرَ كَذِبُ مُوسَى.
{ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً } cümlesi; Hâmân ve kavminin, Mûsâ'nın davetinin Firavun'un dinine ve ilahlarına olan kesin inancını sarstığını ve bilgi delillerini düşünen, inceleyen bir kimse gibi araştırmak istediğini zannetmelerini engellemek için ihtiras (tedbir) sadedinde gelmiş bir ara cümledir (mu'tarıza). Böylece Firavun bununla, Mûsâ'nın iddia ettiği şeyi sırf hissi delille çürütmekten başka bir gayesi olmadığını onlara teyit etmiştir. Vezirinin, dinindeki inancının sarsıldığı yönünde kendisini itham etmesini bertaraf etmek için lâm-ı ibtida ile pekiştirilmiş tekit harfi getirilmiştir. Manası şudur: "Ben bunu Mûsâ'nın yalancılığı ortaya çıksın diye yapıyorum."
وَالظَّنُّ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الْيَقِينِ وَالْقَطْعِ، وَلِذَلِكَ سَمَّى اللَّهُ عَزْمَهُ هَذَا كَيْدًا فِي قَوْلِهِ: وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ.
Zan (الظَّنُّ) burada kesin bilgi (yakîn ve kat') anlamında kullanılmıştır. Bu sebeple Allah Teâlâ onun bu azmini, { وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ } buyruğunda bir tuzak (keyd) olarak isimlendirmiştir.
وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ جُمْلَةُ وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ عَطَفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَقالَ فِرْعَوْنُ لِبَيَانِ حَالِ اعْتِقَادِهِ وَعَمَلِهِ بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ حَالَ أَقْوَالِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ قَالَ قَوْلًا مُنْبَعِثًا عَنْ ضَلَالِ اعْتِقَاد ومغريا بِفساد الْأَعْمَالِ. وَلِهَذَا الِاعْتِبَارِ اعْتِبَارُ جَمِيعِ أَحْوَالِ فِرْعَوْنَ لَمْ تُفْصَلْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا إِذْ لَمْ يُقْصَدْ بِهَا ابْتِدَاءُ قِصَّةٍ أُخْرَى، وَهَذَا مِمَّا سَمَّوْهُ بِالتَّوَسُّطِ بَيْنَ كَمَالِيِّ الِاتِّصَالِ وَالِانْقِطَاعِ فِي بَابِ الْفَصْلِ وَالْوَصْلِ مِنْ عِلْمِ الْمَعَانِي. وَافْتِتَاحُهَا بِ كَذلِكَ كَافْتِتَاحِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] ، أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ التَّزْيِينِ أَي تَزْيِين عَمَلِ فِرْعَوْنَ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ مُبَالَغَةً فِي أَنَّ تَزْيِينَ عَمَلِهِ لَهُ بَلَغَ مِنَ الْقُوَّةِ فِي نَوْعِهِ مَا لَا يُوجَدُ لَهُ شِبْهٌ يُشَبَّهُ بِهِ فَمَنْ أَرَادَ تَشْبِيهَهُ فَلْيُشَبِّهْهُ بِعَيْنِهِ.
{ وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ } { وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ } cümlesi; Firavun'un sözlerinin durumunu açıkladıktan sonra inancının ve amelinin durumunu beyan etmek üzere { وَقالَ فِرْعَوْنُ } cümlesine atfedilmiştir. Manası şudur: O, inanç sapıklığından doğan ve amellerin bozulmasını teşvik eden bir söz söylemiştir. Firavun'un bütün hallerini içine alan bu mülahaza sebebiyledir ki, başka bir kıssaya başlama gayesi taşımadığı için bu cümle öncekinden fasl edilmemiştir (ayrılmamıştır). Bu da meânî ilminin fasl ve vasl babında kemâl-i ittisâl ile kemâl-i inkıtâ arasında vasat (orta) saydıkları durumlardandır. Cümlenin { كَذلِكَ } ile başlaması, Bakara Suresi'ndeki [143] Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” buyruğunun başlangıcı gibidir; yani işte bu süsleme gibi, Firavun'un ameli türünde öyle bir kuvvete ulaştı ki kendisine benzetilecek bir benzeri bulunamaz; dolayısıyla onu benzetmek isteyen ancak kendi bizzat zatına benzetsin diye amellerinin çirkinliği kendisine mübalağalı biçimde süslü gösterildi.
وَبُنِيَ فِعْلُ زُيِّنَ إِلَى الْمَجْهُولِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مَعْرِفَةُ مَفْعُولِ التَّزْيِينِ لَا مَعْرِفَةُ فَاعِلِهِ، أَيْ حَصَلَ لَهُ تَزْيِينُ سُوءِ عَمَلِهِ فِي نَفْسِهِ فَحَسِبُ الْبَاطِلَ حَقًّا وَالضَّلَالَ اهْتِدَاءً.
{ زُيِّنَ } fiili meçhul (edilgen) olarak bina edilmiştir; çünkü maksat süsleme fiilini yapanı değil, süslemeye maruz kalanı (mef'ûlü) bilmektir; yani nefsinin içinde kötü amelinin süslenmesi meydana geldi de batılı hak, sapıklığı hidayet sandı.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَصُدَّ بِفَتْحِ الصَّادِ وَهُوَ يَجُوزُ اعْتِبَارُهُ قَاصِرًا الَّذِي مُضَارِعُهُ يَصِدُّ بِكَسْرِ الصَّادِ، وَيَجُوزُ اعْتِبَارُهُ مُتَعَدِّيًا الَّذِي مُضَارِعُهُ يَصُدُّ بِضَمِّ الصَّادِ، أَيْ
Cumhur, { وَصُدَّ } lafzını sâd harfinin fethasıyla okumuştur; bunun muzarisi sâd harfinin kesresiyle "yesıddü" (يَصِدُّ) olan lâzım (geçişsiz) bir fiil sayılması caiz olduğu gibi, muzarisi sâd harfinin ötresiyle "yesuddü" (يَصُدُّ) olan müteaddî (geçişli) bir fiil sayılması da caizdir; yani
أَعْرَضَ عَنِ السَّبِيلِ وَمَنَعَ قَوْمَهَ اتِّبَاعَ السَّبِيلِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ بِضَمِّ الصَّادِ.
hem yoldan yüz çevirdi hem de kavmini o yola uymaktan engelledi. Hamza, Kisâî ve Âsım ise sâd harfinin zammesiyle (ötresiyle edilgen olarak) okumuşlardır.
وَالْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي: زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ.
Bunun hakkındaki izah, { زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ } hakkındaki izah gibidir.
وَتَعْرِيفُ السَّبِيلِ لِلْعَهْدِ، أَيْ سَبِيلُ اللَّهِ، أَوْ سَبِيلُ الْخَيْرِ، أَوْ سَبِيلُ الْهُدَى. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّعْرِيفُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْكَمَالِ فِي النَّوْعِ، أَيْ صَدٌّ عَنِ السَّبِيلِ الْكَامِلِ الصَّالِحِ.
{ السَّبِيلِ } kelimesindeki belirlilik (ahd) içindir; yani Allah'ın yolu, hayır yolu veya hidayet yoludur. Belirliliğin türde kemâle delalet etmesi de caizdir; yani kâmil ve salih olan yoldan alıkonulmadır.
وَجُمْلَةُ وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ، وَالْمُرَادُ بِكَيْدِهِ مَا أَمَرَ بِهِ مِنْ بِنَاءِ الصَّرْحِ وَالْغَايَةِ مِنْهُ، وَسُمِّيَ كَيْدًا لِأَنَّهُ عَمَلٌ
{ وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ } cümlesi, { وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ } cümlesine matuftur. Onun tuzağından murat, kule yapılmasını emretmesi ve bundan güttüğü gayedir. Buna tuzak denmesi, onun
لَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ ظَاهِرُهُ بَلْ أُرِيدُ بِهِ الْإِفْضَاءُ إِلَى إِيهَامِ قَوْمِهِ كَذِبَ مُوسَى ﵇.
zahiri kastedilmeyip kavmine Mûsâ'nın (aleyhisselâm) yalancı olduğu vehmini vermeye ulaştırması amaçlanan bir eylem olmasından dolayıdır.
وَالتِّبَابُ: الْخُسْرَانُ وَالْهَلَاكُ، وَمِنْهُ: تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ [المسد: ١] ، وَحَرَّفُ الظَّرْفِيَّةِ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ لِمَعْنَى شِدَّةِ الْمُلَابَسَةِ كَأَنَّهُ قِيلَ: «وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْن إلّا بتباب شَدِيدٍ» . وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ أَحْوَال مقدرَة.
Tebâb (التِّبَابُ): Hüsran ve helaktir; nitekim { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ } [Mesed: 1] “Ebû Leheb'in iki eli kurusun; kurudu da” ayetinde de bu köktendir. Zarfiyet harfi (فِي), irtibatın şiddeti manasında tebeî istiaredir; sanki: «Firavun'un tuzağı ancak şiddetli bir hüsran içindedir» denilmiş gibidir. İstisna ise takdir edilen durumlardan (hallerden) yapılmıştır.
[٣٨- ٤٠]
[38-40]
[سُورَة غَافِر (٤٠) : الْآيَات ٣٨ إِلَى ٤٠]
[Gâfir Suresi (40), Ayetler: 38-40]
وَقالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ (٣٨) يَا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ (٣٩) مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ (٤٠)
{ وَقالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ (٣٨) يَا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ (٣٩) مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ (٤٠) } “İman eden kimse dedi ki: «Ey kavmim! Bana uyun ki sizi doğru yola ileteyim. (38) Ey kavmim! Şüphesiz ki bu dünya hayatı geçici bir faydalanmadan ibarettir; ahiret ise asıl karar kılınacak yurttur. (39) Kim bir kötülük işlerse, ona ancak misliyle karşılık verilir. Kadın veya erkekten kim de mümin olarak salih bir amel işlerse, işte onlar cennete girecek ve orada hesapsızca rızıklandırılacaklardır. (40)»”
هَذَا مَقَالٌ فِي مَقَامٍ آخَرَ قَالَهُ مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ، فَهَذِهِ الْمَقَالَاتُ الْمَعْطُوفَةُ بِالْوَاوِ مَقَالَاتٌ مُتَفَرِّقَةٌ. فَابْتَدَأَ مَوْعِظَتَهُ بِنِدَائِهِمْ لِيَلْفِتَ إِلَيْهِ أَذْهَانَهُمْ وَيَسْتَصْغِيَ أَسْمَاعَهُمْ، وَبِعُنْوَانِ أَنَّهُمْ قَوْمُهُ لِتُصْغِيَ إِلَيْهِ أَفْئِدَتُهُمْ.
Bu, Firavun ailesinin mümin ferdinin başka bir makamda söylediği bir sözdür; zira vâv ile birbirine matuf olan bu sözler ayrı ayrı sözlerdir. Zihinlerini kendine çevirmek ve kulak kesilmelerini sağlamak için vaazına onlara seslenerek (nida ile), gönüllerinin kendisine meyletmesi için de onların kendi kavmi olduğu vasfıyla başlamıştır.
وَرَتَّبَ خُطْبَتَهُ عَلَى أُسْلُوبِ تَقْدِيمِ الْإِجْمَالِ ثُمَّ تَعْقِيبِهِ بِالتَّفْصِيلِ، فَابْتَدَأَ بِقَوْلِهِ: اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ، وَسَبِيلُ الرَّشَادِ مُجْمَلٌ وَهُوَ عَلَى إِجْمَالِهِ مِمَّا تَتُوقُ إِلَيْهِ النُّفُوسُ، فَرَبَطَ حُصُولَهُ بِاتِّبَاعِهِمْ إِيَّاهُ مِمَّا يُقْبِلُ بِهِمْ عَلَى تَلَقِّي مَا يُفَسِّرُ هَذَا السَّبِيلُ، وَيَسْتَرْعِي أَسْمَاعَهُمْ إِلَى مَا يَقُولُهُ إِذْ لَعَلَّهُ سَيَأْتِيهِمْ بِمَا تَرْغَبُهُ أَنْفُسُهُمْ إِذْ قَدْ يَظُنُّونَ أَنَّهُ نَقَّحَ رَأْيَهُ وَنَخَلَ مَقَالَهُ وَأَنَّهُ سَيَأْتِي بِمَا هُوَ الْحَقُّ الْمُلَائِمُ لَهُمْ. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ سَبِيلَ الرَّشادِ آنِفًا.
Hitabını, önce icmâli (özeti) takdim edip ardından onu tafsilatla takip ettirme üslubu üzerine kurmuştur. Bu sebeple söze: { اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ } “Bana uyun ki sizi doğru yola ileteyim” diyerek başlamıştır. Doğru yol (sebîlü'r-reşâd) mücmel bir ifadedir ve mücmelliğine rağmen nefislerin arzuladığı bir şeydir. Dolayısıyla onun elde edilmesini kendisine tabi olmalarına bağlamıştır; bu da onları bu yolu açıklayacak olan şeyleri kabul etmeye yöneltir ve söyleyeceklerine kulak kabartmalarını sağlar; zira nefislerinin arzuladığı bir şeyi getireceğini umabilirler, çünkü onun görüşünü olgunlaştırdığını, sözünü eleyip süzdüğünü ve kendilerine uygun olan hakkı getireceğini düşünebilirler. { سَبِيلَ الرَّشادِ } ifadesinin zikri az önce geçmişti.
وَأَعَادَ النِّدَاءَ تَأْكِيدًا لِإِقْبَالِهِمْ إِذْ لَاحَتْ بَوَارِقُهُ فَأَكْمَلَ مُقَدِّمَتَهُ بِتَفْصِيلِ مَا أَجْمَلَهُ يُذَكِّرُهُمْ بِأَنَّ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا مَحْدُودَةٌ بِأَجَلٍ غَيْرِ طَوِيلٍ، وَأَنَّ وَرَاءَهَا حَيَاةٌ أَبَدِيَّةٌ، لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ أَشَدَّ دِفَاعِهِمْ عَنْ دِينِهِمْ مُنْبَعِثٌ عَنْ مَحَبَّةِ السِّيَادَةِ وَالرَّفَاهِيَةِ، وَذَلِكَ مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا الزَّائِلِ وَأَنَّ الْخَيْرَ لَهُمْ هُوَ الْعَمَلُ لِلسَّعَادَةِ الْأَبَدِيَّةِ. وَقَدْ بَنَى هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ مَعْرِفَةِ أَنَّ وَرَاءَ هَذِهِ الْحَيَاةِ حَيَاةً أَبَدِيَّةً فِيهَا حَقِيقَةُ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاءِ، وَفِيهَا الْجَزَاءُ عَلَى الْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ بِالنَّعِيمِ أَوِ الْعَذَابِ، إِذْ كَانَتْ دِيَانَتُهُمْ تُثْبِتُ حَيَاةَ أُخْرَى بَعْدَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَكِنَّهَا حَرَّفَتْ مُعْظَمَ وَسَائِلِ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ، فَهَذِهِ حَقَائِقٌ مَسَلَّمَةٌ عِنْدَهُمْ عَلَى إِجْمَالِهَا وَهِيَ مِنْ نَوْعِ الْأُصُولِ الْمَوْضُوعَةِ فِي صِنَاعَةِ الْجَدَلِ، وَبِذَلِكَ تَمَّتْ مُقَدِّمَةُ خُطْبَتِهِ وَتَهَيَّأَتْ نُفُوسُهُمْ لِبَيَانِ مَقْصِدِهِ الْمُفَسَّرِ لِإِجْمَالِ مُقَدِّمَتِهِ.
İlgilerinin parıltıları belirince, bu ilgiyi pekiştirmek için nidâyı tekrarladı ve dünya hayatının çok uzun olmayan bir ecel ile sınırlı olduğunu ve arkasında ebedî bir hayat bulunduğunu onlara hatırlatarak mücmel bıraktığı hususu tafsilatlandırmak suretiyle mukaddimesini tamamladı. Çünkü o, onların dinlerini en şiddetli şekilde savunmalarının riyaset ve refah sevgisinden kaynaklandığını, bunun ise dünyanın geçici metaından ibaret olduğunu ve kendileri için hayırlı olanın ebedî mutluluk için çalışmak olduğunu biliyordu. Bu mukaddimeyi, onların bu hayatın ardında gerçek mutluluk ve mutsuzluğun bulunduğu, iyilik ve kötülüklere nimet veya azapla karşılık verileceği ebedî bir hayat olduğunu bilmelerine dayandırmıştı. Zira onların dinleri dünya hayatından sonra başka bir hayatın varlığını kabul ediyordu, ancak mutluluk ve mutsuzluğun vesilelerinin çoğunu tahrif etmişti. Dolayısıyla bunlar, mücmel olarak aralarında kabul görmüş hakikatler olup cedel sanatında konulan esaslar (müsellemât) türündendir. Böylece hitabının mukaddimesi tamamlanmış ve nefisleri, mukaddimesinin icmâlini açıklayan maksadının beyanına hazır hale gelmiştir.
فَجُمْلَةُ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ. وَالْمَتَاعُ:
{ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ } “Şüphesiz ki bu dünya hayatı geçici bir faydalanmadan ibarettir” cümlesi, { أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ } “Sizi doğru yola ileteyim” cümlesini açıklayıcıdır. Metâ (الْمَتَاعُ):
مَا يُنْتَفَعُ بِهِ انْتِفَاعًا مُؤَجَّلًا. وَالْقَرَارُ: الدَّوَامُ فِي الْمَكَانِ. وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ قَوْلِهِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ قَصْرٌ مَوْصُوفٌ عَلَى صِفَةٍ، أَيْ لَا صِفَةَ لِلدُّنْيَا إِلَّا أَنَّهَا نفع موقت، وَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ لِتَنْزِيلِ قَوْمِهِ فِي تَهَالُكِهِمْ على مَنَافِع الدُّنْيَا مَنْزِلَةَ مَنْ يَحْسَبُهَا مَنَافِعَ خَالِدَةً.
Süreli olarak kendisinden faydalanılan şeydir. Karar (الْقَرَارُ): Bir mekânda devamlı kalmaktır. { إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ } “Şüphesiz ki bu dünya hayatı geçici bir faydalanmadan ibarettir” sözünden anlaşılan kasr (sınırlama), mevsûfun sıfata kasrıdır; yani dünyanın geçici bir fayda olmaktan başka bir sıfatı yoktur. Bu, kavminin dünya menfaatlerine aşırı düşkünlükleri sebebiyle onları o menfaatleri ebedî zanneden kimseler konumuna indirmekten ötürü yapılmış bir kasr-ı kalbtir.
وَجُمْلَتَا مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً إِلَى آخِرِهِمَا بَيَانٌ لِجُمْلَةِ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ ضَمِيرِ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ قَصَّرُ قَلْبٍ نَظِيرُ الْقَصْرِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ، وَهُوَ مُؤَكِّدٌ لِلْقَصْرِ فِي
{ مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً } “Kim bir kötülük işlerse”den sonuna kadar olan iki cümle, { وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ } “Ahiret ise asıl karar kılınacak yurttur” cümlesinin beyanıdır. { وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ } ifadesindeki fasıl zamirinden anlaşılan kasr, { إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ } sözündeki kasrın benzeri olan bir kasr-ı kalbtir ve
قَوْلِهِ: إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ مِنْ تَأْكِيدِ إِثْبَاتِ ضِدِّ الْحُكْمِ لِضِدِّ الْمَحْكُومِ عَلَيْهِ، وَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ، أَيْ لَا الدُّنْيَا. (وَمن) مِنْ قَوْلِهِ: مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً شَرْطِيَّةٌ. وَمَعْنَى إِلَّا مِثْلَها الْمُمَاثِلَةُ فِي الْوَصْفِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ اسْمُ السَّيِّئَةِ وَهُوَ الْجَزَاء السّيّء، أَيْ لَا يَجْزِي عَنْ عَمَلِ السُّوءِ بِجَزَاءِ الْخَيْرِ، أَيْ لَا يطمعوا أَن يعلمُوا السَّيِّئَاتِ وَأَنَّهُمْ يُجَازُونَ عَلَيْهَا جَزَاءَ خَيْرٍ. وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ وَكَانَ كَثِيرَ الْوَعْظِ لِلنَّاسِ فَقِيلَ لَهُ، إِنَّكَ بِوَعْظِكَ تُقْنِطُ النَّاسَ فَقَالَ: «أَأَنًّا أَقْدِرُ أَنْ أُقْنِطَ النَّاسَ وَاللَّهُ يَقُولُ: يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ [الزمر: ٥٣] وَلَكِنَّكُمْ تُحِبُّونَ أَنْ تُبَشَّرُوا بِالْجَنَّةِ عَلَى مُسَاوِي أَعْمَالِكُمْ» . وَكَأَنَّ الْمُؤْمِنَ خَصَّ الْجَزَاءَ بِالْأَعْمَالِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُتَهَاوِنِينَ بِالْأَعْمَالِ وَكَانَ قُصَارَى مَا يَهْتَمُّونَ بِهِ هُوَ حُسْنُ الِاعْتِقَادِ فِي الْآلِهَةِ، وَلِذَلِكَ تُوجَدُ عَلَى جُدُرِ الْمَعَابِدِ الْمِصْرِيَّةِ صُورَةُ الْحِسَابِ فِي هَيْئَةِ وَضْعِ قَلْبِ الْمَيِّتِ فِي الْمِيزَانِ لِيَكُونَ جَزَاؤُهُ على مَا يُفَسر عَنْهُ مِيزَانُ قَلْبِهِ.
{ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ } sözündeki kasrı, aleyhine hüküm verilenin zıddına hükmün zıddını ispatlama teyidiyle pekiştirmektedir; bu da bir kasr-ı kalbtir, yani «dünya değil» demektir. { مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً } sözündeki "men" (مَنْ) şart edatıdır. { إِلَّا مِثْلَها } ifadesinin manası ise seyyie (kötülük) isminin delalet ettiği vasıfta benzerliktir ki bu da kötü karşılıktır; yani kötü amele karşı iyi karşılık verilmez; kötülük işleyip de bunun karşılığında hayırla ödüllendirilmeyi ummasınlar demektir. Sahîh-i Buhârî'de insanlara çokça vaaz eden Vehb b. Münebbih'ten rivayet edildiğine göre kendisine: «Sen vaazınla insanları ümitsizliğe düşürüyorsun» denildi. O da şöyle dedi: «Allah Teâlâ { يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } [Zümer: 53] “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” buyururken ben insanları nasıl ümitsizliğe düşürebilirim? Fakat siz kötü amellerinize rağmen cennetle müjdelenmek istiyorsunuz.» Sanki bu mümin zat, cezayı amellere tahsis etmiştir; çünkü onlar amelleri hafife alıyorlar ve en çok önem verdikleri şey ilahlara karşı hüsnüzan beslemekten ibaret oluyordu. Bu sebeple Mısır mabetlerinin duvarlarında, kalbinin terazisinin ortaya koyacağı sonuca göre karşılık görmesi için ölünün kalbinin teraziye konulması şeklinde hesap tasviri bulunmaktadır.
وَلِذَلِكَ تَرَى مُؤْمِنَ آلِ فِرْعَوْنَ لَمْ يُهْمِلْ ذِكْرَ الْإِيمَانِ بَعْدَ أَنِ اهْتَمَّ بِتَقْدِيمِ الْأَعْمَالِ فَتَرَاهُ يَقُولُ: وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ، فَالْإِيمَانُ هُوَ أُسُّ هَيْكَلِ النَّجَاةِ، وَلِذَلِكَ كَانَ الْكُفْرُ أُسَّ الشَّقَاءِ الْأَبَدِيِّ فَإِنَّ كُلَّ عَمَلٍ سَيِّءٍ فَإِنَّ سُوءَهُ وَفَسَادَهُ جُزْئِيٌّ مُنْقَضٍ فَكَانَ الْعِقَابُ عَلَيْهِ غَيْرَ أَبَدِيٍّ، وَأَمَّا الْكُفْرُ فَهُوَ سَيِّئَةٌ دَائِمَةٌ مَعَ صَاحِبِهَا لِأَنَّ مَقَرَّهَا قَلْبُهُ وَاعْتِقَادُهُ وَهُوَ مُلَازِمٌ لَهُ فَلِذَلِكَ كَانَ عِقَابُهُ أَبَدِيًّا، لِأَنَّ الْحِكْمَةَ تَقْتَضِي الْمُنَاسَبَةَ بَيْنَ الْأَسْبَابِ وَآثَارِهَا فَدَلَّ قَوْلُهُ: فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها أَنَّ جَزَاءَ الْكُفْرِ شقاء أبدي لِأَن مِثْلُ الْكُفْرِ فِي كَوْنِهِ مُلَازِمًا لِلْكَافِرِ إِنْ مَاتَ كَافِرًا.
İşte bu sebeple Firavun ailesinin mümin ferdinin, amelleri öne çıkarmaya özen gösterdikten sonra imanı zikretmeyi ihmal etmediğini görürsün; nitekim: { وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Kadın veya erkekten kim de mümin olarak salih bir amel işlerse” demektedir. Çünkü iman, kurtuluş binasının temelidir; bu yüzden küfür de ebedî mutsuzluğun temelidir. Zira her kötü amelin kötülüğü ve fesadı cüz'î ve gelip geçicidir; bu yüzden onun cezası ebedî değildir. Küfür ise sahibiyle beraber sürekli olan bir kötülüktür; çünkü onun karargâhı kalbi ve inancıdır ve o da onunla birliktedir. Bu sebeple onun cezası ebedî olmuştur; zira hikmet, sebepler ile eserleri arasında uygunluk bulunmasını gerektirir. Dolayısıyla { فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “Ona ancak misliyle karşılık verilir” buyruğu, küfrün cezasının ebedî bir bedbahtlık olduğuna delalet etmiştir; zira kâfir olarak öldüğü takdirde kâfire sürekli eşlik etmesi bakımından küfrün mislidir.
وَبِهَذَا الْبَيَانِ أَبْطَلْنَا قَوْلَ الْمُعْتَزِلَةِ وَالْخَوَارِجِ بِمُسَاوَاةِ مُرْتَكِبِ الْكَبَائِرِ لِلْكَافِرِ فِي الْخُلُودِ فِي الْعَذَابِ، بِأَنَّهُ قَوْلٌ يُفْضِي إِلَى إِزَالَة مِزْيَةِ الْإِيمَانِ، وَذَلِكَ تُنَافِيهِ أَدِلَّةُ الشَّرِيعَةِ الْبَالِغَةِ مَبْلَغَ الْقَطْعِ، وَنَظِيرُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا
Bu açıklama ile Mutezile ve Haricîlerin büyük günah işleyenin azapta ebedî kalma hususunda kâfirle eşit olduğu yönündeki sözlerini batıl kılmış olduk; çünkü bu söz, imanın meziyetini ortadan kaldırmaya varır ki kesinlik derecesine ulaşan şeriat delilleri bunu nefyeder. Bu mananın benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا
مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا
{ مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “...yakını olan bir yetimi veya toprağa serilmiş bir yoksulu doyurmaktır. Sonra da iman edenlerden olmaktır.”
[الْبَلَد: ١٣- ١٧] .
[Beled: 13-17] “Bir köle azat etmek, yahut açlık gününde yakını olan bir yetimi veya toprağa serilmiş bir yoksulu doyurmaktır. Sonra da iman edenlerden olmaktır.”
وَتَرْتِيبُهُ دُخُولَ الْجَنَّةِ عَلَى عَمَلِ الصَّالِحَاتِ مَعْنَاهُ: مَنْ عَمِلَ صَالَحَا وَلَمْ يَعْمَلْ سَيِّئَةً
Cennete girişi salih ameller işlemeye bağlamasının manası şudur: Kim salih amel işler ve kötülük işlemezse,
بِقَرِينَةِ مُقَابَلَتِهِ بِقَوْلِهِ: مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها، فَإِنَّ خَلْطَ الْمُؤْمِنِ عَمَلًا صَالِحًا وَسَيِّئًا فَالْمُقَاصَّةُ، وَبَيَانُهُ فِي تَفَاصِيلِ الشَّرِيعَةِ.
bunun karinesi, { مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “Kim bir kötülük işlerse, ona ancak misliyle karşılık verilir” sözüyle karşılıklı getirilmiş olmasıdır. Şayet mümin iyi bir amelle kötü bir ameli birbirine karıştırmışsa mukāssa (hesaplaşma/denkleştirme) yapılır; bunun beyanı da şeriatın tafsilatındadır.
وَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ حِسابٍ كِنَايَةٌ عَلَى سَعَةِ الرِّزْقِ وَوَفْرَتِهِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Hesapsızca” buyruğu, rızkın genişliğinden ve bolluğundan kinayedir; nitekim bu husus Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti:
إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٣٧] .
{ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } [Âl-i İmrân: 37] “Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir”.
ومَنْ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً إِلَخْ شَرْطِيَّةٌ، وَجَوَابُهَا فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ. وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ يَسْتَحِقُّ مَا سَيُذْكَرُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ أَجْلِ مَا ذُكِرَ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنَ الْأَوْصَافِ، وَهِيَ عَمَلُ الصَّالِحَاتِ مَعَ الْإِيمَانِ زِيَادَةٌ عَلَى اسْتِفَادَةِ ذَلِكَ مِنْ تَعْلِيقِهِ عَلَى الْجُمْلَةِ الشَّرْطِيَّةِ. وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ فِي جُمْلَةِ جَوَابِ الشَّرْطِ لِإِفَادَةِ الْحَصْرِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ إِنْ مُتُّمْ عَلَى الشّرك وَالْعَمَل السيّء لَا تَدْخُلُونَهَا.
{ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً } “Kim salih bir amel işlerse” ifadesindeki "men" (مَنْ) şart edatıdır, cevabı ise { فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “İşte onlar cennete gireceklerdir” cümlesidir. İşaret isminin getirilmesi, kendisine işaret edilen kimsenin, işaret isminden sonra zikredilecek olan şeyi, işaret isminden önce zikredilen vasıflar (yani iman ile birlikte salih ameller işlemek) sebebiyle hak ettiğine dikkat çekmek içindir; bu da söz konusu hükmün şart cümlesine bağlanmasından elde edilen faydaya ilave bir vurgudur. Şartın cevap cümlesinde müsnedün ileyhin fiilî müsnedden önce getirilmesi hasr (kısıtlama) ifade etmek içindir. Manası şudur: Eğer şirk ve kötü amel üzere ölürseniz oraya giremezsiniz.