وَقَوْلُهُ: مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَيَانٌ لِمَا فِي مَنْ مِنَ الْإِبْهَامِ مِنْ جَانِبِ احْتِمَالِ التَّعْمِيمِ فَلَفَظُ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى مُرَادٌ بِهِ عُمُومَ النَّاسِ بِذِكْرِ صِنْفَيْهِمْ تَنْصِيصًا عَلَى إِرَادَةِ الْعُمُومِ، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ بِهِ إِفَادَةَ مُسَاوَاةِ الْأُنْثَى لِلذَّكَرِ فِي الْجَزَاءِ عَلَى الْأَعْمَالِ إِذْ لَا مُنَاسَبَةَ لَهُ فِي هَذَا الْمقَام، وتعريضا بِفِرْعَوْنَ وَخَاصَّتِهِ أَنَّهُمْ غَيْرُ مُفْلِتِينِ مِنَ الْجَزَاءِ.
{ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “Kadın veya erkekten” buyruğu, "men" kelimesinde genelleme ihtimali açısından bulunan kapalılığı beyan etmektedir. Zira "erkek veya kadın" lafzıyla, umumi olmanın kastedildiğini açıkça belirtmek üzere her iki sınıf zikredilerek insanların geneli murat edilmiştir. Burada maksat, kadının amellerin karşılığında erkeğe eşit olduğunu ifade etmek değildir; zira bu makamda buna uygun bir bağlam yoktur; maksat Firavun ve yakın çevresine cezadan kurtulamayacaklarını üstü kapalı hissettirmektir (tarizdir).
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِفَتْحِ الْيَاءِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّهَا وَفَتْحِ الْخَاءِ، وَالْمعْنَى وَاحِد.
Cumhur { يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } ifadesini ye harfinin fethasıyla (mâlum/etken olarak: yedhulûne) okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise ye'nin zammesi ve hı harfinin fethasıyla (meçhul/edilgen olarak: yudhalûne) okumuşlardır; mana birdir.
[٤١- ٤٣]
[41-43]
[سُورَة غَافِر (٤٠) : الْآيَات ٤١ إِلَى ٤٣]
[Gâfir Suresi (40), Ayetler: 41-43]
وَيا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ (٤١) تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ (٤٢) لَا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ (٤٣)
{ وَيا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ (٤١) تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ (٤٢) لَا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ (٤٣) } “Ey kavmim! Ne oluyor bana ki ben sizi kurtuluşa çağırırken siz beni ateşe çağırıyorsunuz? (41) Siz beni Allah'ı inkâr etmeye ve hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya çağırıyorsunuz; ben ise sizi Azîz ve Gaffâr olan [Allah]'a çağırıyorum. (42) Şüphe yok ki sizin beni kendisine çağırdığınız şeyin dünyada da ahirette de hiçbir çağrısı/yetkisi yoktur; muhakkak ki dönüşümüz Allah'adır ve şüphesiz haddi aşanlar cehennem ehlidir. (43)”
أَعَادَ نِدَاءَهُمْ وَعُطِفَتْ حِكَايَتُهُ بِوَاوِ الْعَطْفِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ نِدَاءَهُ اشْتَمَلَ عَلَى مَا
Onlara nidasını tekrarlamış ve bu nidanın aktarımı atıf vâvı ile bağlanmıştır; bu da nidasının şunları içerdiğine işaret etmek içindir:
يَقْتَضِي فِي لُغَتِهِمْ أَنَّ الْكَلَامَ قَدْ تَخَطَّى مِنْ غَرَضٍ إِلَى غَرَضٍ وَأَنَّهُ سَيَطْرُقُ مَا يُغَايِرُ أَوَّلَ كَلَامِهِ مُغَايِرَةَ مَا تُشْبِهُ مُغَايِرَةَ الْمُتَعَاطِفَيْنَ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ، وَأَنَّهُ سَيَرْتَقِي بِاسْتِدْرَاجِهِمْ فِي دَرَجِ
Kendi dillerinde sözün bir gayeden başka bir gayeye geçtiğini ve Arap dilinde birbirine atfedilen iki şeyin farklılığına benzeyen bir farklılıkla sözünün başındakinden farklı bir konuya değineceğini ve mukaddimelerden sonra
الِاسْتِدْلَالِ إِلَى الْمَقْصُودِ بَعْدَ الْمُقْدِمَاتِ، فَانْتَقَلَ هُنَا إِلَى أَنْ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا جَرَى مِنْهُمْ نَحْوَهُ وَهُوَ أَنَّهُمْ أَعْقَبُوا مَوْعِظَتَهُ إِيَّاهُمْ بِدَعْوَتِهِ لِلْإِقْلَاعِ عَنْ ذَلِكَ وَأَنْ يَتَمَسَّكَ بِدِينِهِمْ وَهَذَا شَيْءٌ مَطْوِيٌّ فِي خِلَالِ الْقِصَّةِ دَلَّتْ عَلَيْهِ حِكَايَةُ إِنْكَارِهِ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ كَلَامُ آيِسٍ مِنِ اسْتِجَابَتِهِمْ لِقَوْلِهِ فِيهِ: فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ [غَافِر: ٤٤] ، وَمُتَوَقِّعٌ أَذَاهُمْ لِقَوْلِهِ:
onları adım adım istidlal basamaklarında asıl maksada yükselteceğini gerektiren hususlar. Böylece burada, kendilerinden kendisine yönelik olarak vuku bulan bir şeyi inkâr/kınama aşamasına geçti ki o da kendilerine verdiği vaazın peşinden onu bundan vazgeçmeye ve kendi dinlerine sarılmaya davet etmiş olmalarıdır. Bu, kıssanın satır aralarında gizli kalan ve onların bu tutumunu inkâr edişinin aktarılmasıyla delalet edilen bir durumdur. Bu, onun: { فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ } [Gâfir: 44] “Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız” sözünden ötürü onların icabetinden ümidini kesmiş birinin ve şu sözünden ötürü de onların eziyet vermesini bekleyen birinin sözüdür:
وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ [غَافِر: ٤٤] ، وَلِقَوْلِهِ تَعَالَى آخِرَ الْقِصَّةِ: فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا [غَافِر: ٤٥] فَصَرَّحَ هُنَا وَبَيْنَ بِأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ يَدْعُوهُمْ إِلَى اتِّبَاعِ مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى وَفِي اتِّبَاعِهِ النَّجَاةُ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ فَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى النَّجَاةِ حَقِيقَةً، وَلَيْسَ إِطْلَاقُ النَّجَاةِ عَلَى مَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ بِمَجَازٍ مُرْسَلٍ بَلْ يَدْعُوهُمْ إِلَى حَقِيقَةِ النَّجَاةِ بِوَسَائِطَ.
{ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ } [Gâfir: 44] “İşimi Allah'a havale ediyorum” ve kıssanın sonunda yer alan Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا } [Gâfir: 45] “Allah onu, kurdukları tuzakların kötülüklerinden korudu”. Burada kendisinin onları sürekli Mûsâ'nın getirdiğine uymaya davet ettiğini açıkça belirtti; zira ona uymakta ahiret azabından kurtuluş vardır; dolayısıyla o onları hakiki manada kurtuluşa çağırmaktadır. Onları davet ettiği şeye necat (kurtuluş) denmesi mecâz-ı mürsel olmayıp, bilakis onları vasıtalar aracılığıyla gerçek kurtuluşa çağırmaktadır.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ اسْتِفْهَامٌ تَعَجُّبِيُّ بِاعْتِبَارِ تَقْيِيدِهِ بِجُمْلَةِ الْحَالِ وَهِيَ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ فَجُمْلَةُ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ بِتَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ، أَيْ وَأَنْتُمْ تَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ وَلَيْسَتْ بِعَطْفٍ لِأَنَّ أَصْلَ اسْتِعْمَالِ: مَا لِي أَفْعَلُ، وَمَا لِي لَا أَفْعَلُ وَنَحْوِهُ، أَنْ يَكُونَ اسْتِفْهَامًا عَنْ فِعْلٍ أَوْ حَالٍ ثَبَتَ لِلْمَجْرُورِ بِاللَّامِ (وَهِيَ لَامُ الِاخْتِصَاصِ) ، وَمَعْنَى لَامِ الِاخْتِصَاصِ يُكْسِبُ مَدْخُولَهَا حَالَةً خَفِيًّا سَبَبُهَا الَّذِي عُلِّقَ بِمَدْخُولِ اللَّامِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ [التَّوْبَة: ٣٨] مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ [النَّمْل: ٢٠] وَقَوْلِكَ لِمَنْ يَسْتَوْقِفُكَ: مَا لَكَ؟ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ الَّتِي بَعُدَ اسْمِ الِاسْتِفْهَامِ وَخَبَرِهِ جُمْلَةً فِعْلِيَّةً.
{ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ } “Ne oluyor bana ki ben sizi kurtuluşa çağırıyorum”daki istifham, { وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } “Siz beni ateşe çağırıyorsunuz” hal cümlesiyle mukayyet olması itibariyle taaccübî (şaşkınlık bildiren) bir istifhamdır. { وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } cümlesi, takdirî bir mübteda ile hal konumundadır; yani «siz beni ateşe çağırıyorken» demektir; atıf değildir. Çünkü "mâ lî ef'alü" (مَا لِي أَفْعَلُ) ve "mâ lî lâ ef'alü" (مَا لِي لَا أَفْعَلُ) vb. kullanımların aslı, lâm ile mecrur olan (ki bu ihtisas lâmıdır) için sabit olan bir fiil veya halden soru sormaktır. İhtisas lâmının manası, başına geldiği kelimeye, sebebinin gizli kaldığı bir hal kazandırır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } [Tevbe: 38] “Size ne oldu ki 'Allah yolunda savaşa çıkın' denilince yere çakılıp kaldınız?”, { مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ } [Neml: 20] “Bana ne oluyor ki Hüdhüd'ü göremiyorum?” ve seni durduran kimseye söylediğin «Mâ leke?» (Sana ne oldu?) sözünde olduğu gibi. Böylece istifham ismi ve haberinden sonra gelen cümle fiil cümlesi olur.
وَتَرْكِيبُ: مَا لِي وَنَحْوِهُ، هُوَ كَتَرْكِيبِ: هَلْ لَكَ وَنَحْوِهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى [النازعات: ١٨] وَقَوْلِ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:
"Mâ lî" (مَا لِي) ve benzeri terkipler; Allah Teâlâ'nın { فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى } [Nâziât: 18] “De ki: Arınmak ister misin?” buyruğunda ve Kâ'b b. Züheyr'in şu beytindeki "Hel leke" (هَلْ لَكَ) terkipleri gibidir:
أَلَا بَلِّغَا عَنِّي بُجَيْرًا رِسَالَةً ... فَهَلْ لَكَ فِيمَا قُلْتُ وَيْحَكَ هَلْ لَكَ
Haber verin benden Büceyr'e şu mesajı: / Söylediğim şeyde payın var mı, yazık sana, var mı?
فَإِذَا قَامَتِ الْقَرِينَةُ عَلَى انْتِفَاءِ إِرَادَةِ الِاسْتِفْهَامِ الْحَقِيقِيِّ انْصَرَفَ ذَلِكَ إِلَى التَّعَجُّبِ مِنَ الْحَالَةِ، أَوْ إِلَى الْإِنْكَارِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ. فَالْمَعْنَى هُنَا عَلَى التَّعَجُّبِ يَعْنِي
Hakiki istifham iradesinin bulunmadığına dair karine mevcut olduğunda bu, durumdan hayrete düşmeye (taaccübe), inkâra veya benzeri bir manaya yönelir. Buradaki mana ise taaccüb üzeredir; yani
أَنَّهُ يُعْجَبُ مِنْ دَعْوَتِهِمْ إِيَّاهُ لِدِينِهِمْ مَعَ مَا رَأَوْا مِنْ حِرْصِهِ عَلَى نُصْحِهِمْ وَدَعْوَتِهِمْ إِلَى النَّجَاةِ وَمَا أَتَاهُمْ بِهِ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى صِحَّةِ دَعْوَتِهِ وَبُطْلَانِ دَعْوَتِهِمْ.
onlara öğüt vermeye ve onları kurtuluşa davet etmeye ne kadar hırslı olduğunu, kendi davasının doğruluğuna ve onların davasının batıllığına dair getirdiği delilleri gördükleri halde kendisini kendi dinlerine çağırmalarına hayret etmektedir.
وَجُمْلَةُ تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ لِأَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى النَّارِ أَمْرٌ مُجْمَلٌ مُسْتَغْرَبٌ فَبَيَّنَهُ بِبَيَانِ أَنَّهُمْ يَدْعُونَهُ إِلَى التَّلَبُّسِ بِالْأَسْبَابِ الْمُوجِبَةِ عَذَابَ النَّارِ. وَالْمَعْنَى: تَدْعُونَنِي لِلْكُفْرِ بِاللَّهِ وَإِشْرَاكِ مَا لَا أَعْلَمُ مَعَ اللَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ.
{ تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ } “Siz beni Allah'ı inkâr etmeye çağırıyorsunuz” cümlesi, { وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } “Beni ateşe çağırıyorsunuz” cümlesinin beyanıdır. Çünkü ateşe çağırmak mücmel ve garip karşılanan bir durumdur; bu yüzden onların kendisini cehennem azabını gerektiren sebeplere sarılmaya çağırdıklarını beyan ederek bunu açıklamıştır. Mana şudur: Beni Allah'ı inkâr etmeye ve ilahlıkta Allah ile beraber varlığını/doğruluğunu bilmediğim şeyleri O'na ortak koşmaya çağırıyorsunuz.
وَمَعْنَى مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ مَا لَيْسَ لِي بِصِحَّتِهِ أَوْ بِوُجُودِهِ عِلْمٌ، وَالْكَلَامُ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهِ يَعْلَمُ أَنَّهَا لَيْسَتْ آلِهَةً بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ بِنَفْيِ اللَّازِمِ عَنْ نَفْيِ الْمَلْزُومِ.
{ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyler” ifadesinin manası; doğruluğuna veya varlığına dair bende hiçbir bilgi bulunmayan şey demektir. Bu söz, melzûmun nefyinden lâzımın nefyi yoluyla kinaye yapılarak, onların ilah olmadığını kesin olarak bildiğinden kinayedir.
وَعُطِفَ عَلَيْهِ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ فَكَانَ بَيَانًا لِمُجْمَلِ جُمْلَةِ أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ. وَإِبْرَازُ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَا أَدْعُوكُمْ لِإِفَادَةِ تَقَوِّي الْخَبَرِ بِتَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى خَبَرِهِ الْفِعْلِيِّ.
Buna { وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ } “Ben ise sizi Azîz ve Gaffâr olana çağırıyorum” cümlesi matuf kılınmıştır ve bu da { أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ } “Sizi kurtuluşa çağırıyorum” cümlesinin mücmelliğinin beyanı olmuştur. { وَأَنَا أَدْعُوكُمْ } ifadesinde mütekellim zamirinin açıkça getirilmesi, müsnedün ileyhin fiilî haberinin önüne geçirilmesi suretiyle haberin pekiştirilmesini sağlamak içindir.
وَفِعْلُ الدَّعْوَةِ إِذَا رُبِطَ بِمُتَعَلِّقٍ غَيْرِ مَفْعُولِهِ يُعَدَّى تَارَةً بِاللَّامِ وَهُوَ الْأَكْثَرُ فِي الْكَلَامِ، وَيُعَدَّى بِحَرْفِ (إِلَى) وَهُوَ الْأَكْثَرُ فِي الْقُرْآنِ لِمَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنَ الِاعْتِبَارَاتِ وَلِذَلِكَ عُلِّقَ بِهِ مَعْمُولُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ بِ (إِلَى) وَمَرَّةً بِاللَّامِ مَعَ مَا فِي رَبْطِ فِعْلِ الدَّعْوَةِ بِمُتَعَلِّقِهِ الَّذِي هُوَ مِنَ الْمَعْنَوِيَّاتِ مِنْ مُنَاسَبَةِ لَامِ التَّعْلِيلِ مِثْلَ تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ، وَرَبْطُهُ بِمَا هُوَ ذَاتٌ بِحَرْفِ (إِلَى) فِي قَوْلِهِ: أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ فَإِنَّ النَّجَاةَ هِيَ نَجَاةٌ مِنَ النَّارِ فَهِيَ نَجَاةٌ مِنْ أَمْرٍ مَحْسُوسٍ، وَقَوْلِهِ: وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ وَقَوْلِهِ: وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ لَا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا إِلَخْ، لِأَنَّ حَرْفَ (إِلَى) دَالٌ عَلَى الِانْتِهَاءِ لِأَنَّ الَّذِي يَدْعُو أَحَدًا إِلَى شَيْءٍ إِنَّمَا يَدْعُوهُ إِلَى أَنْ يَنْتَهِيَ إِلَيْهِ، فَالدُّعَاءُ إِلَى اللَّهِ الدُّعَاءُ إِلَى تَوْحِيدِهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ فَشُبِّهَ بِشَيْءٍ مَحْسُوسِ تَشْبِيهَ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ، وَشُبِّهَ اعْتِقَادُهُ صِحَّتَهُ بِالْوُصُولِ إِلَى الشَّيْءِ الْمَسْعِيِّ إِلَيْهِ، وَشُبِّهَتِ الدَّعْوَةُ إِلَيْهِ بِالدَّلَالَةِ عَلَى الشَّيْءِ الْمَرْغُوبِ الْوُصُولُ إِلَيْهِ فَكَانَتْ فِي حَرْفِ (إِلَى) اسْتِعَارَةً مَكْنِيَّةً وَتَخْيِيلِيَّةً وَتَبَعِيَّةً، وَفِي الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ، وَفِي أَدْعُوكُمْ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ وَتَخْيِيلِيَّةٌ.
Davet (çağrı) fiili mefulü dışındaki bir müteallaka bağlandığında, bazen lâm harf-i ceri ile geçişli kılınır ki kelamda en çok olan budur; bazen de içerdiği inceliklerden ötürü "ilâ" (إِلَى) harfiyle geçişli kılınır ki Kur'an'da en çok olan budur. Bu sebeple bu ayette mamulü dört defa "ilâ" ile, bir defa da lâm ile bağlanmıştır. Bununla birlikte, davet fiilinin manevi şeylerden olan müteallakına bağlanmasında { تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ } “Siz beni Allah'ı inkâr etmeye ve O'na ortak koşmaya çağırıyorsunuz” ifadesindeki gibi ta'lîl (gerekçe) lâmının uygunluğu vardır. Zat olan şeylere bağlanması ise { أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ } “Sizi kurtuluşa çağırıyorum” —zira kurtuluş ateşten kurtuluştur, dolayısıyla somut/hissedilir bir şeyden kurtuluştur—, { وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } “Siz beni ateşe çağırıyorsunuz”, { وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ } “Ben ise sizi Azîz ve Gaffâr olana çağırıyorum” ve { لَا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا } “Şüphe yok ki sizin beni kendisine çağırdığınız şeyin dünyada hiçbir çağrısı yoktur...” buyruklarında olduğu gibi "ilâ" harfiyle olmuştur. Çünkü "ilâ" harfi gayeye/nihayete ermeye delalet eder; zira birini bir şeye davet eden kimse, onu ancak ona ulaşıp nihayete ermeye davet eder. Allah'a davet ise O'nu rubûbiyette birlemeye davettir; dolayısıyla makul olan şey somuta benzetilerek somut bir şeye teşbih edilmiş, doğruluğuna inanılması hedeflenen şeye ulaşmaya benzetilmiş, O'na davet ise ulaşılmak istenen şeye yol göstermeye benzetilmiştir. Böylece "ilâ" harfinde mekniyye, tahyîliyye ve tebeiyye istiare; { الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ } vasfında mekniyye istiare; { أَدْعُوكُمْ } fiilinde ise tebeiyye ve tahyîliyye istiare meydana gelmiştir.
وَعَدَلَ عَنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ إِلَى الصِّفَتَيْنِ الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ لِإِدْمَاجِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى اسْتِحْقَاقِهِ الْإِفْرَادَ بِالْإِلَهِيَّةِ وَالْعِبَادَةِ، بِوَصْفِهِ الْعَزِيزِ لِأَنَّهُ لَا تَنَالُهُ النَّاسُ بِخِلَافِ أَصْنَامِهِمْ فَإِنَّهَا ذَلِيلَةٌ تُوضَعُ عَلَى الْأَرْضِ وَيَلْتَصِقُ بِهَا الْقَتَامُ وَتُلَوِّثُهَا الطُّيُورُ بِذَرَقِهَا، وَلِإِدْمَاجِ تَرْغِيبِهِمْ فِي الْإِقْلَاعِ عَنِ الشِّرْكِ بِأَنَّ الْمُوَحَّدَ بِالْإِلَهِيَّةِ يَغْفِرُ لَهُمْ مَا سَلَفَ من شركهم بِهِ حَتَّى لَا يَيْأَسُوا مِنْ عَفْوِهِ بعد أَن أساءوا إِلَيْهِ.
Lafza-i Celâl yerine el-Azîz ve el-Gaffâr sıfatlarına yönelinmesi; insanların kendisine asla ulaşamayacağı (zarar veremeyeceği) { الْعَزِيزِ } vasfıyla O'nun ilahlıkta ve ibadette tekleşmeye müstahak olduğuna dair delili araya yerleştirmek (idmâc) içindir; oysa putları zelildir, yere konulur, üzerlerine toz toprak yapışır ve kuşlar pislikleriyle onları kirletir. Ayrıca ilahlıkta bir olan Allah'ın, O'na karşı kötülük yaptıktan sonra affından ümitsizliğe düşmesinler diye daha önceki şirklerini bağışlayacağını belirterek onları şirkten vazgeçmeye teşvik etmeyi de araya yerleştirmek (idmâc) içindir.
وَجُمْلَةُ لَا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي بَيَانٌ لِجُمْلَةِ تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ. وَكَلِمَةُ لَا جَرَمَ بِفَتْحَتَيْنِ فِي الْأَفْصَحِ مِنْ لُغَاتٍ ثَلَاثٍ فِيهَا، كَلِمَةٌ يُرَادُ بِهَا مَعْنَى لَا يَثْبُتُ أَوْ لَا بُدَّ، فَمَعْنَى ثُبُوتِهِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ هُوَ بَاقٍ وَكُلُّ ذَلِكَ يُؤَوَّلُ إِلَى مَعْنَى حَقَّ وَقَدْ يَقُولُونَ: لَا ذَا جَرَمَ، وَلَا أَنْ ذَا جَرَمَ، وَلَا عَنْ ذَا جَرَمَ، وَلَا جَرَ بِدُونِ مِيمٍ تَرْخِيمًا لِلتَّخْفِيفِ.
{ لَا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي } “Şüphe yok ki sizin beni kendisine çağırdığınız şey...” cümlesi, { تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ } “Siz beni Allah'ı inkâr etmeye çağırıyorsunuz” cümlesinin beyanıdır. Üç lügatten en fasih olanında iki fetha ile okunan "lâ cerame" (لَا جَرَمَ) kelimesi, "lâ meferra" (kaçınılmaz/kesin) veya "lâ büdde" (şüphesiz/mutlaka) manası kastedilen bir kelimedir. Sabit olma manası ise kesintiye uğramayan şeyin baki kalmasından dolayıdır ve bunların hepsi "hakka" (gerçekleşti/kesinleşti) manasına döner. Bazen "lâ zâ cerame" (لَا ذَا جَرَمَ), "lâ en zâ cerame" (وَلَا أَنْ ذَا جَرَمَ), "lâ an zâ cerame" (وَلَا عَنْ ذَا جَرَمَ) ve hafifletme amacıyla terhîm yapılarak mim harfi olmaksızın "lâ cera" (لَا جَرَ) da derler.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ جَرَمَ اسْمٌ لَا فِعْلٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ فِعْلًا لَكَانَ مَاضِيًا بِحَسَبَ صِيغَتِهِ فَيَكُونُ دُخُولُ لَا عَلَيْهِ مِنْ خَصَائِصِ اسْتِعْمَالِ الْفِعْلِ فِي الدُّعَاءِ.
Daha açık olan görüşe göre "cerame" (جَرَمَ) bir fiil değil isimdir; çünkü fiil olsaydı sîgası gereği mazi fiil olurdu ve üzerine "lâ" (لَا) edatının dâhil olması fiilin duada kullanılmasına has kurallardan sayılırdı.
وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَقَعَ بَعْدَهَا (أَنِ) الْمَفْتُوحَةُ الْمُشَدَّدَةُ فَيُقَدَّرُ مَعَهَا حَرْفُ (فِي) مُلْتَزَمًا حَذْفُهُ غَالِبًا. وَالتَّقْدِيرُ: لَا شَكَّ فِي أَنَّ مَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ. وَتَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى لَا جَرَمَ وَأَنَّ جَرَمَ فِعْلٌ أَوْ اسْمٌ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ فِي سُورَةِ هود [٢٢] .
Çoğunlukla bundan sonra fethalı ve şeddeli "enne" (أَنَّ) gelir ve onunla birlikte çoğunlukla hazfedilmesi iltizam edilen "fî" (فِي) harf-i ceri takdir edilir. Takdiri: «Lâ şekke fî enne mâ ted'ûnenî ileyhi leyse lehû da'vetün» (Beni kendisine çağırdığınız şeyin hiçbir çağrısının/yetkisinin olmadığında şüphe yoktur) şeklindedir. "Lâ cerame" ifadesinin manası ile "cerame"nin fiil mi yoksa isim mi olduğu hususunun beyanı, Hûd Suresi'nde [22] Allah Teâlâ'nın: { لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ } “Şüphesiz onlar ahirette en çok ziyana uğrayanlardır” buyruğunda geçmişti.
وَمَا صدق مَا الْأَصْنَامُ، وَأُعِيدَ الضَّمِيرُ عَلَيْهَا مُفْرَدًا فِي قَوْلِهِ: لَيْسَ لَهُ مُرَاعَاةً لِإِفْرَادِ لَفْظِ (مَا) .
"Mâ" (مَا) lafzının mâsadakı (işaret ettiği varlık) putlardır; { لَيْسَ لَهُ } ifadesinde zamirin ona tekil olarak döndürülmesi, "mâ" lafzının tekilliğini gözetmekten ötürüdür.
وَقَوْلُهُ: لَا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ إِلَى قَوْلِهِ: أَصْحابُ النَّارِ وَاقِعٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَتَيْ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ لِأَنَّهُ إِذَا تَحَقَّقَ أَنْ لَا دَعْوَةَ لِلْأَصْنَامِ فِي الدُّنْيَا بِدَلِيلِ الْمُشَاهَدَةِ، وَلَا فِي الْآخِرَةِ بِدَلَالَةِ الْفَحْوَى، فَقَدْ تَحَقَّقَ أَنَّهَا لَا تُنْجِي أَتْبَاعَهَا فِي الدُّنْيَا وَلَا يُفِيدُهُمْ دُعَاؤُهَا وَلَا نِدَاؤُهَا. وَتَحَقَّقَ إِذَنْ أَنَّ الْمَرْجُوَّ لِلْإِنْعَامِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ هُوَ الرَّبُّ الَّذِي يَدْعُوهُمْ هُوَ إِلَيْهِ. وَهَذَا دَلِيلٌ إِقْنَاعِيٌّ غَيْرُ قَاطِعٍ لِلْمُنَازِعِ فِي إِلَهِيَّةِ رَبِّ هَذَا الْمُؤْمِنِ وَلَكِنَّهُ أَرَادَ إِقْنَاعَهُمْ
{ لَا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } ifadesinden { أَصْحابُ النَّارِ } buyruğuna kadar olan kısım, { مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ } ve { وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } cümlelerinin ta'lîli (gerekçesi) konumundadır. Çünkü gözlem deliliyle putların dünyada, delaletin fehvasıyla da ahirette hiçbir çağrısının (yetkisinin) bulunmadığı kesinleşince, onların dünyada kendilerine uyanları kurtaramayacağı, onlara yalvarıp yakarmanın ve seslenmenin kendilerine bir fayda sağlamayacağı da kesinleşmiş olur. Dolayısıyla dünyada ve ahirette nimeti kendisinden umulan zatın, o müminin kendilerini davet ettiği Rab olduğu kesinleşir. Bu, söz konusu müminin Rabbinin ilahlığı konusunda tartışan kimseyi susturucu kesin (kat'î) bir delil olmayıp iknâî bir delildir; fakat o onları ikna etmeyi istemiş
وَاسْتَحْفَظَهُمْ دَلِيلَهُ لِأَنَّهُمْ سَيَظْهَرُ لَهُمْ قَرِيبًا أَنَّ رَبَّ مُوسَى لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا ثِقَةً مِنْهُ بِأَنَّهُمْ سَيَرَوْنَ انْتِصَارَ مُوسَى عَلَى فِرْعَوْنَ وَيَرَوْنَ صَرْفَ فِرْعَوْنَ عَنْ قَتْلِ مُوسَى بَعْدَ عَزْمِهِ عَلَيْهِ فَيَعْلَمُونَ أَنَّ الَّذِي دَعَا إِلَيْهِ مُوسَى هُوَ الْمُتَصَرِّفُ فِي الدُّنْيَا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْمُتَصَرِّفُ فِي الْآخِرَةِ.
ve Mûsâ'nın Rabbinin dünyada bir çağrısı ve tasarrufu bulunduğunun yakında kendilerine aşikâr olacağına, Mûsâ'nın Firavun'a galip geleceğini ve Firavun'un kesin niyetinden sonra Mûsâ'yı öldürmekten vazgeçirileceğini göreceklerine olan güveninden ötürü delilini zihinlerinde tutmalarını istemiştir. Böylece Mûsâ'nın davet ettiği Zatın dünyada mutasarrıf olduğunu, dolayısıyla ahirette de mutasarrıf olanın O olduğunu bileceklerdir.
وَمَعْنَى لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ انْتِفَاءُ أَنْ يَكُونَ الدُّعَاءُ إِلَيْهِ بِالْعِبَادَةِ أَوْ الِالْتِجَاءِ نَافِعًا لَا نَفْيَ وُقُوعِ الدَّعْوَةِ لِأَنَّ وُقُوعَهَا مَشَاهِدٌ. فَهَذَا مِنْ بَابِ «لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ» وَقَوْلُهُمْ: لَيْسَ ذَلِكَ بِشَيْءٍ، أَيْ بِشَيْءٍ نَافِعٍ، وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ دَعْوَةٌ مَصْدَرٌ مُتَحَمِّلٌ مَعْنَى ضَمِيرِ فَاعِلٍ، أَيْ لَيْسَتْ دَعْوَةُ دَاعٍ، وَأَنَّ ضَمِيرَ لَهُ عَائِدٌ إِلَى (مَا) الْمَوْصُولَةُ، أَيْ لَا يَمْلِكُ دَعْوَةَ الدَّاعِينَ، أَيْ لَا يَمْلِكُ إِجَابَتَهُمْ.
{ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ } “Hiçbir çağrısı yoktur” ifadesinin manası; ona ibadet veya sığınma yoluyla yapılan duanın faydalı olmasının nefyidir, yoksa davetin vuku bulmasının nefyi değildir; çünkü vuku bulması gözle görülmektedir. Bu, «Fatiha suresini okumayanın namazı yoktur» hadisi ile «Bu bir şey değildir» yani «faydalı bir şey değildir» sözleri kabilindendir. Buradan anlarsın ki { دَعْوَةٌ } kelimesi fâil zamiri manasını yüklenen bir masdardır; yani «çağıranın çağrısı/yetkisi yoktur» demektir ve { لَهُ } ifadesindeki zamir sıla ismi olan "mâ"ya (مَا) dönmektedir; yani «dua edenlerin duasına sahip değildir», yani «onlara icabet etmeye muktedir değildir» demektir.
وَعُطِفَتْ عَلَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ جُمْلَةُ وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ عَطْفَ اللَّازِمِ عَلَى ملزومه لِأَنَّهُ إِذا تَبَيَّنَ أَنَّ رَبَّ مُوسَى الْمُسَمَّى (اللَّهَ) هُوَ الَّذِي لَهُ الدَّعْوَةُ، تَبَيَّنَ أَنَّ الْمَرَدَّ أَيْ الْمَصِيرَ إِلَى اللَّهِ فِي الدُّنْيَا بِالِالْتِجَاءِ وَالِاسْتِنْصَارِ وَفِي الْآخِرَةِ بِالْحُكْمِ وَالْجَزَاءِ. وَلَوْ عُطِفَ مَضْمُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِالْفَاءِ الْمُفِيدَةِ لِلتَّفْرِيعِ لَكَانَتْ حَقِيقَةٌ بِهَا، وَلَكِنْ عُدِلَ عَنْ ذَلِكَ إِلَى عَطْفِهَا بِالْوَاوِ اهْتِمَامًا بِشَأْنِهَا لِتَكُونَ مُسْتَقِلَّةَ الدَّلَالَةِ بِنَفْسِهَا غَيْرَ بَاحِثٍ سَامِعُهَا عَلَى مَا تَرْتَبِطُ بِهِ، لِأَنَّ
Bu cümleye { وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ } “Muhakkak ki dönüşümüz Allah'adır” cümlesi, lâzımın melzûmuna atfedilmesi kabilinden matuf kılınmıştır. Çünkü "Allah" olarak isimlendirilen Mûsâ'nın Rabbinin çağrı/tasarruf sahibi olduğu açıklık kazanınca; dönüşün, yani varılacak yerin dünyada sığınma ve yardım isteme ile, ahirette ise hüküm ve ceza/mükâfat ile Allah'a ait olduğu da açıklık kazanmıştır. Şayet bu cümlenin mazmunu ta'kîb ve tefrî' ifade eden fâ (فَ) ile atfedilseydi buna layık olurdu; fakat şanının önemine binaen, bizzat kendisi müstakil bir delalete sahip olsun ve işiten kimse onun neye bağlı olduğunu araştırmakla uğraşmasın diye vâv (وَ) ile atfedilmesine yönelinmiştir; çünkü
الشَّيْءَ الْمُتَفَرِّعَ عَلَى شَيْءٍ يُعْتَبَرُ تَابِعًا لَهُ، كَمَا قَالَ الْأُصُولِيُّونَ فِي أَنَّ جَوَابَ السَّائِلِ غَيْرِ الْمُسْتَقِلِّ بِنَفْسِهِ تَابِعٌ لِعُمُومِ السُّؤَالِ.
bir şeyden türeyen şey ona tâbi sayılır; nitekim usulcüler de tek başına müstakil olmayan sorunun cevabının, sorunun umumiliğine tâbi olduğunu söylemişlerdir.
وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى تَفَرُّعِ مَضْمُونِهَا عَلَى مَضْمُونِ جُمْلَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ كَانَ الْحُكْمُ وَالْجَزَاءُ بَيْنَ الصَّائِرِينَ إِلَيْهِ مِنْ مُثَابٍ وَمُعَاقَبٍ فَيَتَعَيَّنُ أَنَّ الْمُعَاقَبَ هُمْ الْكَافِرُونَ بِاللَّهِ.
Aynı şekilde { وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ } “Şüphesiz haddi aşanlar cehennem ehlidir” cümlesi de, mazmununun { وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ } “Muhakkak ki dönüşümüz Allah'adır” cümlesinin mazmunundan dallanıp budaklanması (teferru etmesi) bakımından böyledir. Çünkü nihai varış O'na olunca, O'na dönenler arasında sevap alanlar ve cezalandırılanlar şeklinde hüküm ve karşılık verilecek; cezalandırılacak olanların ise Allah'ı inkâr edenler olduğu kesinleşecektir.
فَالْإِسْرَافُ هُنَا: إِفْرَاطُ الْكُفْرِ، وَيَشْمَلُ مَا قِيلَ: إِنَّهُ أُرِيدُ هُنَا سَفْكُ الدَّمِ بِغَيْرِ حَقٍّ لِيَصْرِفَ فِرْعَوْنَ عَنْ قَتْلِ مُوسَى ﵇. وَالْوَجْهُ أَنْ يَعُمَّ أَصْحَابَ الْجَرَائِمِ وَالْآثَامِ.
Buradaki israf: Küfürde aşırı gitmektir. Firavun'u Mûsâ'yı (aleyhisselâm) öldürmekten vazgeçirmek için burada haksız yere kan dökmenin kastedildiği yönündeki görüşü de kapsar. Ancak uygun olan, suç ve günah sahiplerinin tamamını kapsamasıdır.
وَالتَّعْرِيفُ فِيهِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الْمُفِيدِ لِلِاسْتِغْرَاقِ وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالَّذِينِ يُخَاطِبُهُمْ إِذْ هُمْ مُسْرِفُونَ عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ فَهُمْ مُسْرِفُونَ فِي إِفْرَاطِ كُفْرِهِمْ
Bundaki belirlilik (el-takısı), istiğrâk (bütün fertleri kapsama) ifade eden cins belirliliğidir; bu da hitap ettiği kimselere üstü kapalı bir dokundurmadır (tarizdir). Zira onlar her halükârda müsriftirler (haddi aşanlardır); nitekim onlar
بِالرَّبِّ الَّذِي دَعَا إِلَيْهِ مُوسَى، وَمُسْرِفُونَ فِيمَا يَسْتَتْبِعُهُ ذَلِكَ مِنَ الْمَعَاصِي وَالْجَرَائِمِ فَضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: هُمْ أَصْحابُ النَّارِ يُفِيدُ قَصْرًا ادِّعَائِيًّا لِأَنَّهُمُ الْمُتَنَاهُونَ فِي صُحْبَةِ النَّارِ بِسَبَبِ الْخُلُودِ بِخِلَافِ عُصَاةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَهَذَا لِحَمْلِ كَلَامِ الْمُؤْمِنِ عَلَى مُوَافَقَةِ الْوَاقِعِ لِأَنَّ الْمَظْنُونَ بِهِ أَنه نَبِي أَوْ مُلْهَمٌ وَإِلَّا فَإِنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ تَمْيِيزِ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ حَالِ الْمُشْرِكِينَ، وَلَيْسَ مَقَامَ تَفْصِيلِ دَرَجَاتِ الْجَزَاءِ فِي الْآخِرَة.
Mûsâ'nın davet ettiği Rabbi inkârda aşırıya kaçarak müsrif oldukları gibi, bunun peşi sıra getirdiği günah ve suçlarda da müsriftirler. { هُمْ أَصْحابُ النَّارِ } sözündeki fasıl zamiri iddiâî bir kasr ifade eder; zira ebedîlik sebebiyle ateşin yârânı olmakta zirveye ulaşanlar onlardır; günahkâr müminler ise böyle değildir. Bu [açıklama], söz konusu müminin bir peygamber veya ilham sahibi bir zat olduğu zannına binaen onun sözünü vâkıaya uygun kabul etmek içindir. Aksi takdirde buradaki makam, müminlerin durumunu müşriklerin durumundan ayırt etme makamıdır; ahiretteki ceza derecelerini tafsilatlandırma makamı değildir.
[سُورَة غَافِر (٤٠) : آيَة ٤٤]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 44]
فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (٤٤)
{ فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız. Ben işimi Allah'a havale ediyorum. Şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir. (44)”
هَذَا الْكَلَامُ مُتَارَكَةٌ لِقَوْمِهِ وَتَنْهِيَةٌ لِخِطَابِهِ إِيَّاهُمْ وَلَعَلَّهُ اسْتَشْعَرَ مِنْ مَلَامِحِهِمْ أَوْ مِنْ مُقَاطَعَتِهِمْ كَلَامَهُ بِعِبَارَاتِ الْإِنْكَارِ، مَا أَيْأَسَهُ مِنْ تَأَثُّرِهِمْ بِكَلَامِهِ، فَتَحَدَّاهُمْ بِأَنَّهُمْ إِنْ أَعْرَضُوا عَنِ الِانْتِصَاحِ لِنُصْحِهِ سَيَنْدَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ إِمَّا فِي الدُّنْيَا كَمَا اقْتَضَاهُ تهديده لَهُم بقوله: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ [غَافِر: ٣٠] ، أَو فِي الْآخِرَة كَمَا اقْتَضَاهُ قَوْله: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ [غَافِر: ٣٢] ، فَالْفَاءُ تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ [غَافِر: ٤١] .
Bu söz, kavmini kendi haline bırakma (mütâreke) ve onlara yönelik hitabını sonlandırmadır. Muhtemelen o, onların yüz ifadelerinden veya sözünü inkâr ifadeleriyle kesmelerinden, sözünden etkilenmelerine dair kendisini ümitsizliğe düşüren bir durum hissetmiş; bu yüzden öğüdünü tutmaktan yüz çevirdikleri takdirde, azabı gördüklerinde pişman olacakları uyarısıyla onlara meydan okumuştur; bu azap ya { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ } “Gerçekten ben sizin için o toplulukların gününe benzer [bir günün gelmesin]den korkuyorum” [Mü'min: 30] sözüyle onları tehdit etmesinin gerektirdiği gibi dünyada, ya da { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ } “Doğrusu ben sizin için o feryatlaşma gününden korkuyorum” [Mü'min: 32] sözünün gerektirdiği gibi ahirette olacaktır. Baştaki fâ (ف) harfi, { مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } “Bana ne oluyor ki ben sizi kurtuluşa çağırırken, siz beni ateşe çağırıyorsunuz” [Mü'min: 41] cümlesine tefri'dir.
وَفَعَلُ سَتَذْكُرُونَ مُشْتَقٌّ مِنَ الذِّكْرِ بِضَمِّ الذَّالِ وَهُوَ ضِدُّ النِّسْيَانِ، أَيْ سَتَذْكُرُونَ فِي عُقُولِكُمْ، أَيْ مَا أَقُولُ لَكُمُ الْأَنَ يَحْضُرُ نَصْبَ بَصَائِرِكُمْ يَوْمَ تَحَقُّقِهُ، فَشَبَّهَ الْإِعْرَاضَ بِالنِّسْيَانِ وَرَمْزَ إِلَى النِّسْيَانِ بِمَا هُوَ مِنْ لَوَازِمِهِ فِي الْعَقْلِ مُلَازِمَةَ الضِّدِّ لِضِدِّهِ وَهُوَ التَّذَكُّرُ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَكْنِيَّةِ وَفِي قَرِينَتِهَا اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ. وَالْمَعْنَى سَيَحِلُّ بِكُمْ مِنَ الْعَذَابِ مَا يُذَكِّرُكُمْ مَا أَقُولُهُ: إِنَّهُ سَيَحِلُّ بِكُمْ.
{ سَتَذْكُرُونَ } fiili, zâl harfinin ötresiyle (zükr), yani unutmanın zıddı olan zikirden türemiştir; yani 'akıllarınızda hatırlayacaksınız', yani 'şu an size söylediklerim, gerçekleştiği gün basiretlerinizin önüne gelecektir' demektir. Böylece yüz çevirmeyi unutmaya benzetmiş ve istiare-i mekniyye yoluyla zihinde unutmanın gereklerinden olan zıddın zıddına mülazemetini, yani hatırlamayı buna işaret kılmıştır; karinesinde de istiare-i tebeiyye vardır. Mana ise: 'Size isabet edeceğini söylediğim şeyleri size hatırlatacak olan bir azap başınıza gelecektir' şeklindedir.
وَجُمْلَةُ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ، وَمَسَاقُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَسَاقُ الِانْتِصَافِ مِنْهُمْ لِمَا أَظْهَرُوهُ لَهُ مِنَ الشَّرِّ، يَعْنِي: أَنِّي أَكِلُ شَأْنِي وَشَأْنَكُمْ مَعِي إِلَى اللَّهِ فَهُوَ يَجْزِي كُلَّ فَاعِلٍ بِمَا فَعَلَ، وَهَذَا كَلَامُ مُنْصِفٍ فَالْمُرَادُ بِ أَمْرِي شَأْنِي وَمُهِمِّي.
{ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ } cümlesi, { مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } cümlesine atıftır. Bu cümlenin gelişi, onların kendisine sergiledikleri kötülük sebebiyle onlardan hak arama (intisâf) üslubundadır. Yani: 'Ben kendi durumumu ve sizin benimle olan durumunuzu Allah'a havale ediyorum; O her yapana yaptığının karşılığını verecektir.' Bu, insaflı/hakkı gözeten birinin sözüdür. { أَمْرِي } ile kastedilen ise 'benim durumum ve önemli meselem'dir.
وَيَدُلُّ لِمَعْنَى الِانْتِصَافِ تَعْقِيبُهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ مُعَلِّلًا تَفْوِيضَ أَمْرِهِ مَعَهُمْ إِلَى اللَّهِ بِأَنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِأَحْوَالِ جَمِيعِ الْعِبَادِ فَعُمُومُ الْعِبَادِ شَمِلَهُ وَشَمِلَ خُصُومَهُ.
Onlarla olan meselesini Allah'a havale etmesini, Allah'ın bütün kulların hallerini bildiği gerekçesine bağlayarak { إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir” sözüyle peşinden getirmesi de bu hak arama (intisâf) manasına delalet eder. Zira kullar ifadesinin umumiliği kendisini de hasımlarını da kapsamaktadır.
وَقَالَ فِي «الْكَشَّافِ» قَوْلُهُ: وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ لأَنهم توعدوه اهـ. يَعْنِي أَنَّ فِيهِ إِشْعَارًا بِذَلِكَ بِمَعُونَةِ مَا بعده.
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: '{ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ } sözü, onu tehdit ettikleri içindir.' [İntihâ]. Yani sonrasının yardımıyla bunda buna dair bir hissettirme vardır.
وبِالْعِبادِ النَّاسُ يُطْلَقُ عَلَى جَمَاعَتِهِمُ اسْمُ الْعِبَادِ، وَلَمْ أَرَ إِطْلَاقَ الْعَبْدِ عَلَى الْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ وَلَا إِطْلَاقَ الْعَبِيدِ عَلَى النَّاسِ.
{ بِالْعِبادِ } ifadesi insanlardır; onların topluluğuna 'ibâd' ismi verilir. Tek bir insana 'abd' dendiğini ve insanlara [topluca] 'abîd' dendiğini görmedim.
وَالْبَصِيرُ: الْمُطَّلِعُ الَّذِي لَا يَخْفَى عَلَيْهِ الْأَمْرُ. وَالْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Basîr: Hiçbir iş kendisine gizli kalmayan, her şeye muttali olandır. Bâ (ب) harfi ise, Yüce Allah'ın şu ayetinde olduğu gibi geçişlilik (ta'diye) içindir:
فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ [الْقَصَص: ١١] ، فَإِذَا أَرَادُوا تَعْدِيَةَ فِعْلِ الْبَصَرِ بِنَفْسِهِ قَالُوا:
{ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ } “Böylece onu uzaktan gözetledi” [Kasas: 11]. Basar fiilini bizzat [harf-i cersiz] geçişli yapmak istediklerinde ise şöyle derler:
أبصره.
Ebsarahu (أبصره - onu gördü).
[٤٥- ٤٦]
[45-46]
[سُورَة غَافِر (٤٠) : الْآيَات ٤٥ إِلَى ٤٦]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 45 ila 46]
فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ (٤٥) النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ (٤٦)
{ فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ } “Allah onu, kurdukları tuzakların kötülüklerinden korudu ve Firavun ailesini azabın en kötüsü kuşatıverdi. (45)” { النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “[O kötü azap] sabah akşam kendilerine sunuldukları ateştir. Kıyametin kopacağı gün de: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' [denir]. (46)”
تَفْرِيعُ فَوَقاهُ اللَّهُ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ أَضْمَرُوا مَكْرًا بِهِ. وَتَسْمِيَتُهُ مَكْرًا مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ لَمْ يُشْعِرُوهُ بِهِ وَأَنَّ اللَّهَ تَكَفَّلَ بِوِقَايَتِهِ لِأَنَّهُ فَوَّضَ أَمْرَهُ إِلَيْهِ. وَالْمَعْنَى: فَأَنْجَاهُ اللَّهُ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَجَا مَعَ مُوسَى وَبَنِي إِسْرَائِيلَ فَخَرَجَ مَعَهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يكون فرّ من فِرْعَوْنَ وَلَمْ يَعْثُرُوا عَلَيْهِ.
{ فَوَقاهُ اللَّهُ } ifadesinin tefri' olarak gelmesi, onların ona karşı bir tuzak kurmayı içlerinde gizlediklerini bildirir. Bunun 'tuzak/hile' (mekr) olarak adlandırılması ise, bunu ona hissettirmediklerini ve işini O'na havale ettiği için Allah'ın onu korumayı üstlendiğini bildirir. Mana şudur: 'Allah onu kurtardı.' Onun Mûsâ ve İsrâiloğulları ile birlikte kurtulup onlarla çıkmış olması caiz olduğu gibi, Firavun'dan kaçmış ve onu bulamamış olmaları da caizdir.
وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ. وَالْمَعْنَى: سَيِّئَاتُ مَكْرِهِمْ. وَإِضَافَةُ سَيِّئاتِ إِلَى (مَكْرِ) إِضَافَةٌ بَيَانِيَّةٌ، وَهِيَ هُنَا فِي قُوَّةِ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ لِأَنَّ الْمَكْرَ سَيْءٌ. وَإِنَّمَا جَمَعَ السَّيِّئَاتِ بِاعْتِبَارِ تَعَدُّدِ أَنْوَاعِ مَكْرِهِمُ الَّتِي بَيَّتُوهَا.
{ مَا } mastariyyedir. Mana: 'Tuzaklarının kötülükleri' demektir. { سَيِّئاتِ } kelimesinin { مَكْرِ } kelimesine tamlanması beyâniyye bir izafettir; buradaki tamlama sıfatın mevsufa izafeti gücündedir, çünkü tuzak kötüdür. Kötülüklerin (seyyiât) çoğul yapılması ise, geceleyin gizlice kurdukları tuzak çeşitlerinin çokluğu itibarıyladır.
وَحَاقَ: أَحَاطَ. وَالْعَذَابُ: الْغَرَقُ. وَالتَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ لِأَنَّهُ مَشْهُورٌ مَعْلُومٌ. وَتَقَدَّمَ لَهُ ذِكْرٌ فِي السُّوَرِ النَّازِلَةِ قَبْلَ هَذِهِ السُّورَةِ.
Hâka (حَاقَ): Kuşattı demektir. el-Azâb (الْعَذَابُ): Boğulmaktır. Belirlilik takısı (el-), meşhur ve bilinen bir azap olduğu için ahd içindir; nitekim bu sureden önce inen surelerde de zikri geçmişti.
وَمُنَاسَبَةُ فِعْلِ حاقَ لِذَلِكَ الْعَذَابِ أَنَّهُ مِمَّا يَحِيقُ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَإِنَّمَا كَانَ الْغَرَقُ سُوءَ عَذَابٍ لِأَنَّ الْغَرِيقَ يُعَذَّبُ بِاحْتِبَاسِ النَّفْسِ مُدَّةً وَهُوَ يَطْفُو عَلَى الْمَاءِ وَيَغُوصُ فِيهِ وَيُرْعِبُهُ هَوْلُ الْأَمْوَاجِ وَهُوَ مُوقِنٌ بِالْهَلَاكِ ثُمَّ يَكُونُ عُرْضَةً لِأَكْلِ الْحِيتَانِ حَيًّا وَمَيِّتًا وَذَلِكَ أَلَمٌ فِي الْحَيَاةِ وَخِزْيٌ بَعْدَ الْمَمَاتِ يُذْكَرُونَ بِهِ بَيْنَ النَّاسِ.
{ حاقَ } fiilinin o azaba uygun düşmesi, onun gerçek anlamda kuşatan bir şey olmasındandır. Boğulmanın 'kötü bir azap' olması ise şundandır: Çünkü boğulan kimse su üstünde batıp çıkarken ve helak olacağına kesin kanaat getirmişken dalgaların dehşetiyle ürpererek bir süre nefessiz kalmakla azap çeker; ardından canlı veya ölü olarak balıklara yem olma tehlikesiyle karşı karşıya kalır; bu da hayatta iken bir acı, ölümden sonra ise insanlar arasında kendisiyle anılacakları bir rezilliktir.
وَقَوْلُهُ: النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جُمْلَةً وَقَعَتْ بَدَلًا مِنْ جُمْلَةِ وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ، فَيَجْعَلُ النَّارُ مُبْتَدَأً وَيَجْعَلُ جُمْلَةَ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خَبَّرًا عَنْهُ وَيَكُونُ مَجْمُوعُ الْجُمْلَةِ مِنَ الْمُبْتَدَأِ وَخَبَرِهِ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ لِأَنَّ سُوءَ الْعَذَابِ إِذَا أُرِيدَ بِهِ الْغَرَقُ كَانَ مُشْتَمِلًا عَلَى مَوْتِهِمْ وَمَوْتُهُمْ يَشْتَمِلُ عَلَى عَرْضِهِمْ عَلَى النَّارِ غُدُوًّا وَعَشِيًّا، فَالْمَذْكُورُ عَذَابَانِ: عَذَابُ الدُّنْيَا وَعَذَاب الْغَرَقِ وَمَا يَلْحَقُ بِهِ مِنْ عَذَابٍ قَبْلَ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
{ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا } sözünün, { وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ } cümlesinden bedel olarak gelmiş bir cümle olması caizdir; böylece { النَّارُ } mübteda (özne), { يُعْرَضُونَ عَلَيْها } cümlesi onun haberi (yüklemi) yapılır; mübteda ve haberden oluşan cümlenin tamamı da { وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ } cümlesinden bedel-i iştimal olur. Zira azabın kötüsü ile boğulma kastedilirse bu onların ölümünü içerir, ölümleri de sabah akşam ateşe sunulmalarını içerir. Buna göre zikredilen iki azaptır: Dünya azabı [yani] boğulma azabı ve kıyamet günü azabından önce ona eklenen azap.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ النَّارُ بَدَلًا مُفْرَدًا مِنْ سُوءُ الْعَذابِ بَدَلًا مُطَابِقًا وَجُمْلَةُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها حَالًا مِنَ النَّارُ فَيَكُونُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ عَذَابًا وَاحِدًا وَلَمْ يُذْكَرْ عَذَابُ الْغَرَقِ. وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فَالْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ عَذَابٌ قَبْلَ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَذَلِكَ هُوَ الْمَذْكُورُ بَعْدَهُ بُقُولِهِ: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ.
{ النَّارُ } kelimesinin { سُوءُ الْعَذابِ } ifadesinden müfret bir bedel (bedel-i mutâbık) olması ve { يُعْرَضُونَ عَلَيْها } cümlesinin de { النَّارُ } kelimesinden hâl olması caizdir; bu takdirde ayette zikredilen tek bir azap olur ve boğulma azabı zikredilmemiş sayılır. Her iki veche göre de ayette zikredilen, kıyamet gününün azabından önceki bir azaptır; zira o [kıyamet azabı], hemen sonrasında { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } sözüyle zikredilendir.
وَالْعَرْضُ حَقِيقَتُهُ: إِظْهَارُ شَيْءٍ لِمَنْ يَرَاهُ لترغيب أَو لتحذير وَهُوَ يَتَعَدَّى إِلَى الشَّيْءِ الْمُظْهَرِ بِنَفْسِهِ وَإِلَى مَنْ يُظْهَرُ لِأَجْلِهِ بِحَرْفِ (عَلَى) ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْمَعْرُوضَ عَلَيْهِ لَا يَكُونُ إِلَّا مَنْ يَعْقِلُ ومنزّلا مَنْزِلَةَ مَنْ يَعْقِلُ، وَقَدْ يُقْلَبُ هَذَا الِاسْتِعْمَالُ لِقَصْدِ الْمُبَالَغَةِ كَقَوْلِ الْعَرَبِ «عَرَضْتُ النَّاقَةَ عَلَى الْحَوْضِ» ، وَحَقُّهُ: عَرَضْتُ الْحَوْضَ عَلَى النَّاقَةِ، وَهُوَ الِاسْتِعْمَالُ الَّذِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَقَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْأَحْقَافِ [٢٠] وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ. وَقَدْ عَدَّ عُلَمَاءُ الْمَعَانِي الْقَلْبَ مِنْ أَنْوَاعِ تَخْرِيجِ الْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ وَمَثَّلُوا لَهُ بِقَوْلِ الْعَرَبِ:
Arz (عَرْض) kelimesinin hakiki manası: Bir şeyi, rağbet ettirmek veya sakındırmak amacıyla görene göstermektir; bu fiil gösterilen nesneye bizzat, kendisine gösterilen kimseye ise 'alâ (عَلَى) harf-i ceri ile geçişli olur. Bu da kendisine arz edilenin ancak akıl sahibi veya akıl sahibi yerine konan biri olmasını gerektirir. Bazen bu kullanım mübalağa kastıyla tersyüz edilir (kalb yapılır); nitekim Arapların «عَرَضْتُ النَّاقَةَ عَلَى الْحَوْضِ» (Deveyi havuzun önüne çıkardım/arzettim) demeleri böyledir; aslı ise: 'Havuzu devenin önüne çıkardım' şeklindedir. İşte bu ayetteki ve Ahkâf Suresi'ndeki [20] { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ } “İnkâr edenlerin ateşe sunulacağı gün...” ayetindeki kullanım da böyledir. Meânî âlimleri kalb sanatını, kelamın zahirinin gerektirdiğinin hilafına çıkarılması türlerinden saymış ve buna Arapların şu sözünü örnek vermişlerdir:
عَرَضْتُ النَّاقَةَ عَلَى الْحَوْضِ. وَاخْتَلَفُوا فِي عَدِّهِ مِنْ أَفَانِينِ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ فَعَدَّهُ مِنْهَا أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْفَارِسِيُّ وَالسَّكَّاكِيُّ وَلَمْ يَقْبَلْهُ الْجُمْهُورُ، وَقَالَ الْقَزْوِينِيُّ: إِنَّ تَضَمَّنَ اعْتِبَارًا لَطِيفًا قُبِلَ وَإِلَّا رُدَّ.
«عَرَضْتُ النَّاقَةَ عَلَى الْحَوْضِ» (Deveyi havuza arzettim). Bunu beliğ sözün inceliklerinden sayıp saymama konusunda ihtilaf etmişlerdir; Ebû Ubeyde, el-Fârisî ve es-Sekkâkî bunu onlardan saymış, cumhur ise kabul etmemiştir. el-Kazvînî ise şöyle demiştir: 'Eğer latif bir nükte içeriyorsa kabul edilir, aksi takdirde reddedilir.'
وَعِنْدِي أَنَّ الِاسْتِعْمَالَيْنِ عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ وَأَنَّ الْعَرْضَ قَدْ كَثُرَ فِي مَعْنَى الْإِمْرَارِ دُونَ قَصْدِ التَّرْغِيبِ كَمَا يُقَالُ: عُرِضَ الْجَيْشُ عَلَى أَمِيرِهِ وَاسْتَعْرَضَهُ الْأَمِيرُ. وَلَعَلَّ أَصْلَهُ مَجَازٌ سَاوَى الْحَقِيقَةَ فَلَيْسَ فِي الْآيَتَيْنِ قَلْبٌ وَلَا فِي قَوْلِ الْعَرَبِ: عَرَضْتُ النَّاقَةَ عَلَى الْحَوْضِ، قَلْبٌ، وَيُقَالُ: عُرِضَ بَنُو فُلَانٍ عَلَى السَّيْفِ، إِذَا قُتِلُوا بِهِ. وَخَرَجَ فِي «الْكَشْفِ» آيَةُ الْأَحْقَافِ عَلَى قَوْلِهِمْ: عُرِضَ عَلَى السَّيْفِ.
Bana göre her iki kullanım da zahirin gereğine uygundur ve arz kelimesi, rağbet ettirme kastı olmaksızın 'geçirmek/teftişten geçirmek' manasında çokça kullanılmıştır; nitekim 'Ordu komutanın teftişine sunuldu (arzedildi) ve komutan onu teftiş etti' denilir. Belki de bunun aslı hakikat derecesine ulaşmış bir mecazdır; dolayısıyla iki ayette de bir kalb olmadığı gibi, Arapların 'Deveyi havuza arzettim' sözünde de kalb yoktur. Kılıçtan geçirildiklerinde 'Filanoğulları kılıca arzedildi' denilir. el-Keşf'te Ahkâf ayeti, onların 'kılıca arzedildi' sözü doğrultusunda açıklanmıştır.
وَمَعْنَى عَرْضِهِمْ عَلَى النَّارِ أَنَّ أَرْوَاحَهُمْ تُشَاهِدُ الْمَوَاضِعَ الَّتِي أُعِدَّتْ لَهَا فِي جَهَنَّمَ، وَهُوَ مَا يُبَيِّنُهُ
Onların ateşe sunulmalarının manası, ruhlarının cehennemde kendileri için hazırlanan yerleri görmesidir; nitekim bunu açıklayan
حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فِي «الصَّحِيحِ» قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا مَاتَ عُرِضَ عَلَيْهِ مَقْعَدُهُ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ إِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَمِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَمِنْ أَهْلِ النَّارِ فَيُقَالُ: هَذَا مَقْعَدُكَ حَتَّى يَبْعَثَكَ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
Abdullah b. Ömer'in es-Sahîh'te geçen şu hadisidir; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Sizden biriniz öldüğü zaman, sabah ve akşam ona kalacağı yer gösterilir; eğer cennet ehlinden ise cennet ehlinden [bir yer], eğer cehennem ehlinden ise cehennem ehlinden [bir yer gösterilir] ve: 'Allah seni kıyamet günü diriltinceye kadar senin kalacağın yer işte burasıdır' denilir.»
. وَقَوْلُهُ: غُدُوًّا وَعَشِيًّا كِنَايَةٌ عَنِ الدَّوَامِ لِأَنَّ الزَّمَانَ لَا يَخْلُو عَن هاذين الْوَقْتَيْنِ.
{ غُدُوًّا وَعَشِيًّا } “sabah akşam” sözü ise süreklilikten kinayedir; çünkü zaman bu iki vakitten hali kalmaz.
وَقَوْلُهُ: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ هَذَا ذِكْرُ عَذَابِ الْآخِرَةِ الْخَالِدِ، أَيْ يُقَالُ: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ، وَعُلِمَ مِنْ عَذَابِ آلِ فِرْعَوْنَ أَنَّ فِرْعَوْنَ دَاخِلٌ فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ بِدَلَالَةِ الْفَحْوَى.
{ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Kıyametin kopacağı gün de: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' [denir]” sözü, ahiretteki ebedî azabın zikridir; yani: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun' denilir. Firavun ailesinin azabından, Firavun'un da fahve'l-hitâb (öncelik delaleti) ile bu azaba dâhil olduğu anlaşılır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ أَدْخِلُوا بِهَمْزَةِ قَطْعٍ وَكَسْرِ الْخَاءِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِهَمْزَةِ وَصْلٍ وَضَمِّ الْخَاءِ عَلَى مَعْنَى أَنَّ الْقَوْلَ مُوَجَّهٌ إِلَى آلِ فِرْعَوْنَ وَأَنَّ آلَ فِرْعَوْنَ مُنَادَى بِحَذْف الْحَرْف.
Nâfi', Hamza, el-Kisâî, Hafs, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb { أَدْخِلُوا } kelimesini katı' hemzesi ve hı (خ) harfinin kesresiyle okumuşlardır. Diğerleri ise vasıl hemzesi ve hı harfinin ötresiyle ({ ادْخُلُوا }) okumuşlardır; bu da sözün Firavun ailesine yöneltildiği ve Firavun ailesinin nida harfi düşürülmüş bir münâdâ olduğu manasınadır.
[٤٧- ٤٨]
[47-48]
[سُورَة غَافِر (٤٠) : الْآيَات ٤٧ إِلَى ٤٨]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 47 ila 48]
وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ (٤٧) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ (٤٨)
{ وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ } “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken güçsüzler, büyüklük taslayanlara: 'Biz size uymuştuk; şimdi siz ateşten bir payı olsun bizden savabilir misiniz?' derler. (47)” { قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ } “Büyüklük taslayanlar da: 'Doğrusu hepimiz onun içindeyiz; şüphesiz Allah kulları arasında hükmünü vermiştir' derler. (48)”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِذْ مَعْمُولًا لِ (اذْكُرْ) مَحْذُوفٍ فَيَكُونُ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ، وَالضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى
{ إِذْ } lafzının mahzuf bir (uzkur / hatırla) fiilinin mefulü olması caizdir; bu durumda { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ } cümlesine atfedilmiş olur ve zamir de
الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ [غَافِر: ٣٥] وَمَا بَيْنَ هَذَا وَذَاكَ اعْتِرَاضٌ وَاسْتِطْرَادٌ لِأَنَّهَا قُصِدُ مِنْهَا عِظَةُ الْمُشْرِكِينَ بِمَنْ سَبَقَهُمْ مِنَ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبِينَ فَلَمَّا اسْتُوفِيَ ذَلِكَ عَادَ الْكَلَامُ إِلَيْهِمْ. وَيُفِيدُ ذَلِكَ صَرِيحَ الْوَعِيدِ لِلْمُشْرِكِينَ بَعْدَ أَنْ ضُرِبَتْ لَهُمُ الْأَمْثَالُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها [مُحَمَّد: ١٠] ، وَقَدْ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ مَوْعِظَةُ الْمُشْرِكِينَ بِمِثْلِ هَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا الْآيَةُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٦] ، وَقَوله: قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ الْآيَةُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٣٨] .
{ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar...” [Mü'min: 35] ifadesine döner; bu ikisi arasındaki kısım ise bir itiraz (ara cümle) ve istitradtır (konu dışına çıkmadır). Çünkü bundan maksat, yalanlayan geçmiş ümmetler üzerinden müşriklere öğüt vermekti; bu tamamlanınca söz tekrar onlara dönmüştür. Bu da, Yüce Allah'ın { وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها } “O kâfirlere de benzerleri vardır” [Muhammed: 10] buyurduğu gibi, kendilerine misaller verildikten sonra müşrikler için açık bir tehdit ifade eder. Kur'an'da müşriklere bu gibi şeylerle öğüt verilmesi çokça tekrarlanmıştır; nitekim Bakara Suresi'ndeki [166] { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “O zaman uyulanlar, uyanlardan uzak durup kaçmışlardır...” ayeti ve A'râf Suresi'ndeki [38] { قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ } “Sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! Bizi bunlar saptırdı, onlara ateşten kat kat azap ver!' derler...” ayeti böyledir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ وَإِذْ يَتَحاجُّونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ [غَافِر: ٤٦] لِأَنَّ (إِذْ) وَ (يَوْمَ) كِلَيْهِمَا ظَرْفٌ بِمَعْنَى (حِينَ) ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَحِينَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقَالُ: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ، وَحِينَ يَتَحَاجُّ أَهْلُ النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ إِلَخْ.
{ وَإِذْ يَتَحاجُّونَ } ifadesinin { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } [Mü'min: 46] cümlesine atıf olması da caizdir; çünkü { إِذْ } ve { يَوْمَ } kelimelerinin her ikisi de 'hîn' (zaman/vakit) anlamında zarftır. Buna göre mana: 'Kıyamet koptuğu vakit: Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun denilir; cehennem ehli birbiriyle tartıştığı ve güçsüzler ... dediği vakit de [şöyle olur]' şeklinde olur.
وَقَرَنَ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ بِالْفَاءِ لِإِفَادَةِ كَوْنَ هَذَا الْقَوْلِ نَاشِئًا عَنْ تَحَاجِّهِمْ فِي النَّارِ مَعَ كَوْنِ ذَلِكَ دَالًّا عَلَى أَنَّهُ فِي مَعْنًى مُتَعَلِّقِ إِذْ، وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ مِنِ اسْتِعْمَالَاتِ الْفَاءِ الَّتِي يُسَمِّيهَا النُّحَاةُ زَائِدَةً، وَأَثْبَتَ زِيَادَتَهَا جَمَاعَةٌ مِنْهُمُ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ وَالْأَعْلَمُ وَابْنُ بُرْهَانٍ، وَحَكَاهُ عَنْ أَصْحَابِهِ الْبَصْرِيِّينَ. وَضَمِيرُ يَتَحاجُّونَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ عَائِدٌ إِلَى آلِ فِرْعَوْنَ.
{ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ } ifadesinin fâ (ف) ile birleştirilmesi, bu sözün onların ateşteki tartışmalarından kaynaklandığını ifade etmek içindir; bununla birlikte bu durum, { إِذْ } zarfının müteallakı (bağlantılı olduğu mana) konumunda olduğuna da delalet eder. Bu, nahivcilerin zaid olarak isimlendirdiği fâ harfinin kullanımlarından biridir. el-Ahfeş, el-Ferrâ, el-A'lem ve İbn Burhân'ın da aralarında bulunduğu bir grup onun zaidliğini ispat etmiş ve [İbn Burhân] bunu Basralı arkadaşlarından nakletmiştir. Bu veche göre { يَتَحاجُّونَ } fiilinin zamiri Firavun ailesine döner.
ويفيد مَعَ ذَلِك تعريضا بوعيد الْمُشْركين كَمَا هُوَ مُقْتَضى الْمُمَاثلَة المسوقة وَضمير يَتَحاجُّونَ غير عَائِد إِلَى آل فِرْعَوْنَ [غَافِر: ٤٦] لِأَنَّ ذَلِكَ يَأْبَاهُ قَوْلُهُ: وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ [غَافِر: ٤٩] وَقَوْلُهُ: أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ [غَافِر: ٥٠] وَلَمْ يَأْتِ آلَ فِرْعَوْنَ إِلَّا رَسُولٌ وَاحِدٌ هُوَ مُوسَى ﵇ فَيَعُودُ ضَمِيرُ يَتَحاجُّونَ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ وَهُمْ أَهْلُ النَّارِ.
Bununla birlikte, sevk edilen benzerliğin gerektirdiği üzere müşriklerin tehdit edilmesine üstü kapalı bir dokundurma (tariz) da ifade eder. { يَتَحاجُّونَ } fiilinin zamiri Firavun ailesine [Mü'min: 46] dönmez; çünkü { وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ } “Ateşte olanlar cehennem bekçilerine: 'Rabbinize dua edin...' dediler” [Mü'min: 49] ve { أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?” [Mü'min: 50] ayetleri buna engeldir; zira Firavun ailesine Mûsâ'dan (aleyhisselâm) başka bir peygamber gelmemiştir. Dolayısıyla { يَتَحاجُّونَ } fiilinin zamiri, makamdan bilinen kimselere, yani cehennem ehline döner.
وَالْتَحَاجُّ: الِاحْتِجَاجُ مِنْ جَانِبَيْنِ فَأَكْثَرَ، أَيْ إِقَامَةُ كُلِّ فَرِيقٍ حُجَّتَهُ وَهُوَ يَقْتَضِي وُقُوعَ خِلَافٍ بَيْنِ الْمُتَحَاجِّينَ إِذِ الْحجَّة تأييد لدعوى لِدَفْعِ الشَّكِّ فِي صِحَّتِهَا.
Tehâcc (الْتَحَاجُّ): İki veya daha fazla tarafın karşılıklı delil getirmesidir; yani her grubun kendi delilini ortaya koymasıdır. Bu da tartışanlar arasında bir ihtilafın vuku bulmasını gerektirir; zira delil (hüccet), sıhhatindeki şüpheyi gidermek için bir iddiayı desteklemedir.
وَالضُّعَفَاءُ: عَامَّةُ النَّاسِ الَّذِينَ لَا تَصَرُّفَ لَهُمْ فِي أُمُورِ الْأُمَّةِ. وَالَّذِينَ
Duafâ (الضُّعَفَاءُ): Toplumun işlerinde tasarruf ve yönetim yetkisi olmayan halk tabakasıdır. { الَّذِينَ
اسْتَكْبَرُوا:
اسْتَكْبَرُوا } “büyüklük taslayanlar”:
سَادَةُ الْقَوْمِ، أَيِ الَّذِينَ تَكَبَّرُوا كِبَرًا شَدِيدًا، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ. وَقَوْلُ الضُّعَفَاءِ لِلْكُبَرَاءِ هَذَا الْكَلَامَ يُحْتَمَلُ أَنَّهُ عَلَى حَقِيقَته فَهُوَ ناشىء عَمَّا اعْتَادُوهُ مِنَ اللَّجَأِ إِلَيْهِمْ فِي مُهِمِّهِمْ حِينَ كَانُوا فِي الدُّنْيَا فَخَالُوا أَنَّهُمْ يَتَوَلَّوْنَ تَدْبِيرَ أُمُورِهِمْ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ وَلِهَذَا أَجَابَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بِمَا يُفِيدُ أَنَّهُمُ الْيَوْمَ سَوَاءٌ فِي الْعَجْزِ وَعَدَمِ الْحِيلَةِ فَقَالُوا: إِنَّا كُلٌّ فِيها أَيْ لَوْ أَغْنَيْنَا عَنْكُمْ لَأَغْنَيْنَا عَنْ أَنْفُسِنَا.
Kavmin ileri gelenleri, yani aşırı derecede kibirlenenlerdir; buradaki sîn (س) ve tâ (ت) harfleri mübalağa içindir. Güçsüzlerin büyüklere bu sözü söylemesinin hakiki manasında olması muhtemeldir; zira bu, dünyadayken önemli işlerinde onlara sığınmaya alışmış olmalarından kaynaklanmaktadır; nitekim o mekânda da işlerini onların idare edeceğini sanmışlardır. Bu sebeple büyüklük taslayanlar, bugün acizlik ve çaresizlikte eşit olduklarını belirten bir cevap vererek: { إِنَّا كُلٌّ فِيها } “Doğrusu hepimiz onun içindeyiz” yani 'Eğer sizin adınıza bir fayda sağlayabilseydik, kendi adımıza sağlardık' demişlerdir.
وَتَقْدِيمُ قَوْلِهِمْ: إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً عَلَى طَلَبِ التَّخْفِيفِ عَنْهُمْ مِنَ النَّارِ، مُقَدِّمَةٌ لِلطَّلَبِ لِقَصْدِ تَوْجِيهِهِ وَتَعْلِيلِهِ وَتَذْكِيرِهِمْ بِالْوَلَاءِ الَّذِي بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا، يُلْهِمُهُمُ اللَّهُ هَذَا الْقَوْلَ لِافْتِضَاحِ عَجْزِ الْمُسْتَكْبِرِينَ أَنْ يَنْفَعُوا أَتْبَاعَهُمْ تَحْقِيرًا لَهُمْ جَزَاءً عَلَى تَعَاظُمِهِمُ الَّذِي كَانُوا يَتَعَاظَمُونَ بِهِ فِي الدُّنْيَا.
Onların { إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً } “Biz size uymuştuk” sözünü, kendilerinden ateşin hafifletilmesi talebinin önüne geçirmeleri; talebe bir zemin hazırlamak, onu gerekçelendirmek ve dünyadayken aralarındaki bağlılığı onlara hatırlatmak içindir. Allah, dünyada sergiledikleri böbürlenmeye bir ceza ve onları aşağılamak maksadıyla, büyüklük taslayanların tâbilerine fayda vermekten aciz olduklarını ortaya çıkarmak için onlara bu sözü söyletir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ قَوْلَ الضُّعَفَاءِ لَيْسَ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَةِ الْحَثِّ عَلَى التَّخْفِيفِ عَنْهُمْ وَلَكِنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّوْبِيخِ، أَيْ كُنْتُمْ تَدْعُونَنَا إِلَى دِينِ الشِّرْكِ فَكَانَتْ عَاقِبَةُ ذَلِك أَنا صِرْنَا فِي هَذَا الْعَذَابِ فَهَلْ تَسْتَطِيعُونَ الدَّفْعَ عَنَّا. وَتَأْكِيدُ إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً بِ (إِنَّ) لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ وَلَيْسَ لِرَدِّ إِنْكَارٍ.
Güçsüzlerin bu sözünün kendilerinden azabın hafifletilmesini gerçekten istemek için değil de kınama (tevbih) maksadıyla kullanılmış olması da muhtemeldir; yani: 'Siz bizi şirk dinine çağırıyordunuz, bunun sonu da bu azaba düşmemiz oldu; peki şimdi bunu bizden defedebiliyor musunuz?' demektir. { إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً } sözünün inne ({ إِنَّ }) ile pekiştirilmesi habere önem vermek içindir, bir inkârı reddetmek için değildir.
وَالتَّبَعُ: اسْمٌ لِمَنْ يَتْبَعُ غَيْرَهُ، يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ، وَهُوَ مِثْلُ خَدَمٍ وَحَشَمٍ لِأَنَّ أَصْلَهُ مَصْدَرٌ، فَلِذَلِكَ اسْتَوَى فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ، وَقِيلَ التَّبَعُ: جَمْعٌ لَا يَجْرِي عَلَى الْوَاحِدِ، فَهُوَ إِذَنْ مِنَ الْجُمُوعِ النَّادِرَةِ.
Tebe' (التَّبَعُ): Başkasına uyan kimsenin adıdır; tekil ve çoğul için ortak kullanılır; tıpkı 'hadem' (hizmetçiler) ve 'haşem' (hizmetkârlar) gibidir. Çünkü aslı mastardır, bu sebeple tekil ve çoğulda eşit olmuştur. Tebe' kelimesinin tekil için kullanılmayan bir çoğul olduğu da söylenmiştir; bu durumda o, nâdir çoğullardandır.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْحَثِّ وَاللَّوْمِ عَلَى خِذْلَانِهِمْ وَتُرْكِ الِاهْتِمَامِ بِمَا هُمْ فِيهِ مِنْ عَذَابٍ.
{ فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ } sözündeki soru; onları teşvik etme ve onları yüzüstü bırakmaları ile içinde bulundukları azapla ilgilenmeyi terk etmeleri sebebiyle ayıplama (levm) manasında kullanılmıştır.
وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الثَّبَاتِ، أَيْ هَلْ مِنْ شَأْنِكُمْ أَنَّكُمْ مُغْنُونَ عَنَّا.
Sebata (devamlılığa) delalet eden isim cümlesi getirilmiştir; yani 'Bizi [bu azaptan] kurtarmak sizin şanınızdan mıdır?' demektir.
ومُغْنُونَ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَغْنَى غَنَاءً بِفَتْحِ الْغَيْنِ وَالْمَدِّ، أَيْ فَائِدَةٌ وَإِجْزَاءٌ.
{ مُغْنُونَ }, gayn harfinin fethası ve med ile 'agnâ ganâen' fiilinin ism-i fâilidir; yani fayda vermek ve yetmektir.
وَالنَّصِيبُ: الْحَظُّ وَالْحِصَّةُ مِنَ الشَّيْءِ، قَالَ تَعَالَى:
Nasîb (النَّصِيبُ): Bir şeyden pay ve hissedir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ إِلَى قَوْلِهِ: نَصِيباً مَفْرُوضاً [النِّسَاء: ٧] .
{ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından erkekler için bir pay vardır...” ayetinden { نَصِيباً مَفْرُوضاً } “farz kılınmış bir pay” [Nisâ: 7] sözüne kadar.
وَقَدْ ضُمِّنَ مُغْنُونَ مَعْنَى دَافِعُونَ وَرَادُّونَ، فَلِذَلِكَ عُدِّيَ إِلَى مَفْعُولٍ وَهُوَ نَصِيباً أَيْ جُزْءًا مِنْ حَرِّ النَّارِ غَيْرَ مُحَدَّدِ الْمِقْدَارِ مِنْ قُوَّتِهَا، ومِنَ النَّارِ بَيَانٌ لِ نَصِيباً كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ [إِبْرَاهِيم: ٢١] فَهُمْ قَانِعُونَ بِكُلِّ مَا يُخَفِّفُ عَنْهُمْ مِنْ شِدَّةِ حَرِّ النَّارِ وَغَيْرُ طَامِعِينَ فِي الْخُرُوجِ مِنْهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُغْنُونَ عَلَى مَعْنَاهُ دُونَ تَضْمِينٍ وَيَكُونَ نَصِيباً مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُول الْمُطلق لمغنون وَالتَّقْدِيرُ غَنَّاءً نَصِيبًا، أَيْ غِنَاءً مَا وَلَوْ قَلِيلًا. ومِنَ النَّارِ مُتَعَلِّقًا بِ مُغْنُونَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ [يُوسُف: ٦٧] . وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ النَّصِيبُ الْجُزْءَ مِنْ أَزْمِنَةِ الْعَذَابِ فَيَكُونُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ تَقْدِيرُهُ: مِنْ مُدَّةِ النَّارِ.
{ مُغْنُونَ } kelimesine savanlar ve geri çevirenler anlamı tazmin edilmiştir; bu yüzden { نَصِيباً } mefulüne geçişli olmuştur, yani ateşin hararetinden şiddet derecesi belirlenmemiş bir parçayı [savabilir misiniz] demektir. { مِنَ النَّارِ } ise, Yüce Allah'ın { فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Şimdi siz Allah'ın azabından herhangi bir şeyi bizden savabilir misiniz?” [İbrâhîm: 21] ayetinde olduğu gibi { نَصِيباً } lafzının beyanıdır. Zira onlar ateşin şiddetli sıcağını kendilerinden hafifletecek her şeye razıdırlar ve oradan çıkmayı ummamaktadırlar. { مُغْنُونَ } kelimesinin tazmin olmaksızın kendi manasında kalması ve { نَصِيباً } kelimesinin de mugnûn fiilinin meful-i mutlakı olarak nasb edilmesi caizdir; takdiri 'ganâen nasîben' yani az da olsa bir parça fayda sağlamaktır. { مِنَ النَّارِ } ise, Yüce Allah'ın { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'tan gelecek hiçbir şeyi sizden savamam” [Yûsuf: 67] ayetinde olduğu gibi { مُغْنُونَ } kelimesine müteallak olur. Nasibin azap sürelerinden bir parça olması da caizdir; bu takdirde 'ateşin müddetinden' takdirinde bir muzafın hazfi üzere olur.
وَلَمَّا كَانَ جَوَابُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينِ اسْتُضْعِفُوا جَارِيًا فِي مَجْرَى الْمُحَاوَرَةِ جُرِّدَ فَعَلُ قالَ مِنْ حَرْفِ الْعَطْفِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.
Büyüklük taslayanların zayıf bırakılanlara cevabı karşılıklı konuşma (muhavere) akışında cereyan ettiği için, defalarca geçtiği üzere karşılıklı konuşma üslubuna uygun olarak { قالَ } fiili atıf harfinden tecrid edilmiştir [atıfsız getirilmiştir].
وَمَعْنَى قَوْلِهِمْ: إِنَّا كُلٌّ فِيها نَحْنُ وَأَنْتُمْ مُسْتَوُونَ فِي الْكَوْنِ فِي النَّارِ فَكَيْفَ تَطْمَعُونَ أَنْ نَدْفَعَ عَنْكُمْ شَيْئًا مِنَ الْعَذَابِ. وَعَلَى وَجْهِ أَنْ يَكُونَ قَوْلُ الضُّعَفَاءِ إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً إِلَى آخِرِهِ تَوْبِيخًا وَلَوْمًا لِزُعَمَائِهِمْ يَكُونُ قَوْلُ الزُّعَمَاءِ إِنَّا كُلٌّ فِيها اعْتِرَافًا بِالْغَلَطِ، أَيْ دَعُوا لَوْمَنَا وَتَوْبِيخَنَا فَقَدْ كَفَانَا أَنَا مَعَكُمْ فِي النَّارِ وَتَأْكِيدُ الْكَلَامِ بِ (إِنَّ) لِلِاهْتِمَامِ بِتَحْقِيقِهِ أَوْ لِتَنْزِيلِ مَنْ طَالَبُوهُمْ بِالْغَنَاءِ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِ النَّارِ مَعَ مُشَاهَدَتِهِمْ أَنَّهُمْ فِي الْعَذَابِ مِثْلُهُمْ، مَنْزِلَةَ مَنْ يَحْسَبُهُمْ غَيْرَ وَاقِعِينَ فِي النَّارِ، وَفِي هَذَا التَّنْزِيلِ ضَرْبٌ مِنَ التَّوْبِيخِ يَقُولُونَ: أَلَسْتُمْ تَرَوْنَنَا فِي النَّارِ مَثَلَكُمْ فَكَيْفَ نُغْنِي عَنْكُمْ. وكُلٌّ مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ فِيها وَالْجُمْلَةُ مِنَ الْمُبْتَدَأِ وَخَبَرِهِ خَبَرُ (إِنَّ) وَتَنْوِينُ (كُلٌّ) تَنْوِينُ عِوَضٍ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، إِذِ التَّقْدِيرُ: إِنَّا كُلُّنَا فِي النَّارِ.
Onların { إِنَّا كُلٌّ فِيها } [sözlerinin] anlamı: 'Biz ve siz ateşte bulunma hususunda eşitiz; dolayısıyla bizden azaptan bir şeyi savmamızı nasıl umarsınız?' demektir. Zayıf bırakılanların 'Biz size uymuştuk...' sözünün önderlerini azarlama ve ayıplama kabilinden olması durumuna göre, önderlerin { إِنَّا كُلٌّ فِيها } sözü bir hatayı itiraf olur; yani 'Bizi ayıplamayı ve azarlamayı bırakın, zira bizim de sizinle birlikte ateşte olmamız bize yeter' demektir. Kelamın { إِنَّ } ile tekit edilmesi, onun gerçekleşmesine verilen önemden veya kendileri gibi azap içinde olduklarını bizzat gördükleri halde kendilerinden cehennem azabını savmalarını talep eden kimseleri, onların ateşe düşmemiş olduğunu sanan kimseler konumuna indirmekten dolayıdır. Bu konumlandırmada bir nevi azarlama vardır; şöyle demektedirler: 'Siz bizim de sizin gibi ateşte olduğumuzu görmüyor musunuz, o halde [bu azabı] sizden nasıl savalım?' { كُلٌّ } kelimesi mübteda olarak merfûdur, haberi { فِيها } lafzıdır. Mübteda ve haberden oluşan cümle ise { إِنَّ } edatının haberidir. { كُلٌّ } lafzının tenvini, muzafun ileyhin yerine geçen ivaz tenvinidir; zira cümlenin takdiri 'Şüphesiz hepimiz ateşin içindeyiz' şeklindedir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ مِنْ جُمْلَةِ
{ إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ } cümlesi, şu cümlenin bedel-i iştimali konumundadır:
إِنَّا كُلٌّ
{ إِنَّا كُلٌّ } “Şüphesiz hepimiz”
فِيها
{ فِيها } “onun içindeyiz” [cümlesinin].
فَكِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ جَوَابٌ لَهُمْ مُؤْيِسٌ مِنْ حُصُولِ التَّخْفِيفِ عَنْهُمْ. وَالْمَعْنَى: نَحْنُ مُسْتَوُونَ فِي الْعَذَابِ وَهُوَ حُكْمُ اللَّهِ فَلَا مطمع فِي التَّقَصِّي مِنْ حُكْمِهِ فَقَدْ جُوزِيَ كُلُّ فَرِيقٍ بِمَا يَسْتَحِقُّ.
Bu iki cümlenin her ikisi de kendilerinden [azabın] hafifletilmesinden ümit kestiren bir cevaptır. Anlamı şudur: 'Biz azapta eşitiz ve bu da Allah'ın hükmüdür; dolayısıyla O'nun hükmünden kurtulmaya dair bir umut yoktur, her grup hak ettiği ile cezalandırılmıştır.'
وَمَا فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ مِنْ عُمُومِ تَعَلُّقِ فِعْلِ الْحُكْمِ بَيْنَ الْعِبَادِ مَا يُجْعَلُ هَذَا الْبَدَلَ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ كُلِّهِمْ بِجَزَاءِ أَعْمَالِهِمْ فَكَانَ قِسْطُنَا مِنَ الْحُكْمِ هَذَا الْعَذَابَ. فَكَلِمَةُ بَيْنَ هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَاهَا الْحَقِيقِيِّ وَهُوَ الْمَكَانُ الْمُتَوَسِّطُ، أَيْ وَقَعَ حُكْمُهُ وَقَضَاؤُهُ فِي مَجْمَعِهِمُ الَّذِي حَضَرَهُ مَنْ حُكِمَ عَلَيْهِ وَمَنْ حُكِمَ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَتَعَرَّضْ لِلْحُكُومَةِ لِأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْكَرَامَةِ بِالْجَنَّةِ، فَلَيْسَتْ كَلِمَةُ (بَيْنَ) هُنَا بِمَنْزِلَةِ (بَيْنَ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu ikinci cümlede hüküm fiilinin kullar arasına taallukundaki umumilik sebebiyle bu bedel tezyl konumuna gelmektedir; yani şüphesiz Allah bütün kulları arasında amellerinin karşılığıyla hükmetmiştir ve bizim bu hükümden payımıza düşen de bu azap olmuştur. Buradaki { بَيْنَ } (arasında) kelimesi hakiki manasında kullanılmıştır ki o da aradaki mekândır; yani O'nun hükmü ve kazası, aleyhine hüküm verilenin, lehine hüküm verilenin ve cennet ikramına nail olduğu için yargılanmaya maruz kalmayanın hazır bulunduğu toplanma yerinde vaki olmuştur. Dolayısıyla buradaki { بَيْنَ } kelimesi, Yüce Allah'ın şu ayetindeki { بَيْنَ } gibi değildir:
فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ [الْمَائِدَة: ٤٨] فَإِنَّهَا فِي ذَلِكَ مُسْتَعْمَلَةٌ مَجَازًا فِي التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْمُحِقِّ وَالْمُبْطِلِ.
{ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” [Mâide: 48]. Çünkü bu ayette haklı ile haksızı birbirinden ayırma anlamında mecaz olarak kullanılmıştır.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ عِبْرَةٌ لِزُعَمَاءِ الْأُمَمِ وَقَادَتِهِمْ أَنْ يَحْذَرُوا الِارْتِمَاءَ بِأَنْفُسِهِمْ فِي مَهَاوِي الْخُسْرَانِ فَيُوقِعُوا الْمُقْتَدِينَ بِهِمْ فِي تِلْكَ الْمَهَاوِي فَإِنْ كَانَ إِقْدَامُهُمْ وَمُغَامَرَتُهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَأُمَمِهِمْ عَلَى عِلْمٍ بِعَوَاقِبَ ذَلِكَ كَانُوا أَحْرِيَاءَ بِالْمَذَمَّةِ وَالْخِزْيِ فِي الدُّنْيَا وَمُضَاعَفَةِ الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ، إِذْ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يُغْرَوْا بِأَقْوَامٍ وَكَّلُوا أُمُورَهُمْ بِقَادَتِهِمْ عَنْ حُسْنِ ظَنٍّ فِيهِمْ، أَنْ يَخُونُوا أَمَانَتَهُمْ فِيهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ [العنكبوت: ١٣] ، وَإِنْ كَانَ قَحْمُهُمْ أَنْفُسَهُمْ فِي مَضَائِقِ الزَّعَامَةِ عَنْ جَهْلٍ بِعَوَاقِبِ قُصُورِهِمْ وَتَقْصِيرِهِمْ فَإِنَّهُمْ مَلُومُونَ على عدم التَّوَثُّق مِنْ كَفَاءَتِهِمْ لِتَدْبِيرِ الْأُمَّةِ فَيَخْبِطُوا بِهَا خَبْطَ عَشْوَاءٍ حَتَّى يَزِلُّوا بِهَا فَيَهْوُوا بِهَا مِنْ شَوَاهِقَ بَعِيدَةٍ فَيَصِيرُوا رَمِيمًا، وَيَلْقُوا فِي الْآخِرَة جحيما.
Bu ayette toplumların önderleri ve liderleri için, kendilerini hüsran uçurumlarına atarak kendilerine uyanları da bu uçurumlara sürüklemekten sakınmaları hususunda bir ibret vardır. Eğer kendilerini ve toplumlarını tehlikeye atmaları ve maceraya sürüklemeleri bunun sonuçlarını bile bile olmuşsa, dünyada kınanmaya ve rezilliğe, ahirette ise kat kat azaba layıktırlar; zira liderlerine duydukları hüsnüzanla işlerini onlara havale etmiş toplulukları aldatıp onların kendilerine olan emanetine hıyanet etmemeleri gerekirdi; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar hem kendi ağırlıklarını (günahlarını) hem de kendi ağırlıklarıyla beraber başka ağırlıkları yükleneceklerdir” [Ankebût: 13]. Şayet kendilerini liderlik çıkmazlarına atmaları kendi yetersizlik ve kusurlarının sonuçlarını bilmemekten kaynaklanmışsa, ümmeti sevk ve idare etme konusundaki ehliyetlerinden emin olmadıkları için yine kınanırlar; zira bu durumda toplumu körü körüne sürükler, nihayetinde ayağını kaydırıp yüksek dağlardan aşağı yuvarlar ve onu un ufak ederler, ahirette de cehennemi boylarlar.
[٤٩- ٥٠]
[49-50]
[سُورَة غَافِر (٤٠) : الْآيَات ٤٩ إِلَى ٥٠]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 49-50]
وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ (٤٩) قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ (٥٠)
{ وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ (٤٩) قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ (٥٠) } “Ateşte olanlar, cehennem bekçilerine dediler ki: 'Rabbinize dua edin de bizden bir gün olsun azabı hafifletsin!' [Bekçiler] dediler ki: 'Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?' Onlar: 'Evet [gelmişti]' dediler. [Bekçiler de]: 'O halde siz dua edin! Fakat kâfirlerin duası sapıklıktan (boşa gitmekten) başka bir şey değildir' dediler.”
لَمَّا لَمْ يَجِدُوا مَسَاغًا لِلتَّخْفِيفِ مِنَ الْعَذَابِ فِي جَانِبِ كُبَرَائِهِمْ، وَتَنَصَّلَ كُبَرَاؤُهُمْ
İleri gelenleri nezdinde azabın hafifletilmesi için bir imkân bulamayıp ileri gelenleri
مِنْ ذَلِكَ أَوِ اعْتَرَفُوا بِغَلَطِهِمْ وَتَوْرِيطِهِمْ قَوْمَهُمْ وَأَنْفُسَهُمْ تَمَالَأَ الْجَمِيعُ عَلَى مُحَاوَلَةِ طَلَبِ تَخْفِيفِ الْعَذَابِ بِدَعْوَةٍ مِنْ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ، فَلِذَلِكَ أُسْنِدَ الْقَوْلُ إِلَى الَّذِينَ فِي النَّارِ، أَيْ جَمِيعِهِمْ مِنْ الضُّعَفَاءِ وَالَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا.
bundan kaçındıklarında veya hatalarını ve hem kavimlerini hem de kendilerini felakete sürüklediklerini itiraf ettiklerinde, cehennem bekçilerinin bir duasıyla azabın hafifletilmesini talep etme girişiminde hepsi fikir birliğine vardılar. Bu sebeple söz, { الَّذِينَ فِي النَّارِ } [ifadesine], yani gerek zayıf bırakılanlar gerekse büyüklük taslayanlar olsun onların hepsine isnat edilmiştir.
وَخَزَنَةٌ: جَمْعُ خَازِنٍ، وَهُوَ الْحَافِظُ لِمَا فِي الْمَكَانِ مِنْ مَالٍ أَو عرُوض. ولِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ هُمُ الْمَلَائِكَةُ الْمُوَكَّلُونَ بِمَا تَحْوِيهِ مِنَ النَّارِ وَوَقُودِهَا وَالْمُعَذَّبِينَ فِيهَا وَمُوَكَّلُونَ بِتَسْيِيرِ مَا تَحْتَوِي عَلَيْهِ دَارُ الْعَذَابِ وَأَهْلِهَا وَلِذَلِكَ يُقَالُ لَهُمْ: خَزَنَةُ النَّارِ، لِأَنَّ الْخَزْنَ لَا يَتَعَلَّقُ بِالنَّارِ بَلْ بِمَا يَحْوِيهَا فَلَيْسَ قَوْلُهُ هُنَا: جَهَنَّمَ إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ إِذْ لَا يَحْسُنُ إِضَافَةُ خَزَنَةٍ إِلَى النَّارِ وَلَوْ تَقَدَّمَ لَفْظُ جَهَنَّمُ لَقَالَ: لِخَزَنَتِهَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْمُلْكِ [٦- ٨] وَلِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ (جَهَنَّمَ) وَبِئْسَ الْمَصِيرُ إِلَى قَوْلِهِ: سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها فَإِنَّ الضَّمِيرَ لِ جَهَنَّمَ لَا لِ النَّارِ.
Hazene (خَزَنَةٌ), hâzin (خَازِن) kelimesinin çoğuludur; o da bir mekândaki malı veya eşyayı koruyan kimsedir. { لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ } ise, onun kapsadığı ateş, onun yakıtı ve orada azap görenlerle görevlendirilmiş, azap yurdunun ve ehlinin içerdiği her şeyi sevk ve idare etmekle vazifelendirilmiş meleklerdir. Bundan dolayı onlara hazene-i nâr (ateş bekçileri) denir; zira muhafaza (hazn) ateşin bizzat kendisine değil, onu içeren yere taalluk eder. Dolayısıyla buradaki { جَهَنَّمَ } sözü zamir makamında açık isim getirme (ızhâr fî makâmi'l-izmâr) kabilinden değildir; çünkü hazene kelimesini nâr (ateş) kelimesine izafe etmek uygun olmaz. Şayet daha önce Cehennem lafzı geçmiş olsaydı, Mülk Suresi'nde geçen { وَلِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Rablerini inkâr edenler için cehennem azabı vardır; o ne kötü bir varış yeridir!” ayetinden { سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها } “bekçileri onlara sordu” [Mülk: 6-8] sözüne kadar olan kısımda olduğu gibi 'onun bekçilerine' derdi; zira oradaki zamir nâr lafzına değil Cehennem'e aittir.
وَفِي «الْكَشَّافِ» إِنَّهُ مِنِ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارُ لِلتَّهْوِيلِ بِلَفْظِ جَهَنَّمَ، وَالْمَسْلَكُ الَّذِي سَلَكْنَاهُ أَوْضَحُ.
el-Keşşâf'ta bunun, Cehennem lafzıyla dehşet salmak amacıyla zamir makamında açık isim getirme kabilinden olduğu belirtilmiştir; ancak bizim takip ettiğimiz yol daha açıktır.
وَفِي إِضَافَةِ (رَبِّ) إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ ضَرْبٌ مِنَ الْإِغْرَاءِ بِالدُّعَاءِ، أَيْ لِأَنَّكُمْ أَقْرَبُ إِلَى اسْتِجَابَتِهِ لَكُمْ. وَلِمَا ظَنُّوهُمْ أَرْجَى لِلِاسْتِجَابَةِ سَأَلُوا التَّخْفِيفَ يَوْمًا مِنْ أَزْمِنَةِ الْعَذَابِ وَهُوَ أَنْفَعُ لَهُمْ مِنْ تَخْفِيفِ قُوَّةِ النَّارِ الَّذِي سَأَلُوهُ مِنْ مُسْتَكْبِرِيهِمْ.
{ رَبِّ } kelimesinin muhatapların zamirine izafe edilmesinde duaya teşvik etme nevinden bir mana vardır; yani 'çünkü O'nun sizin duanızı kabul etmesi daha yakındır' demektir. Onların dualarının kabul edilmeye daha layık olduğunu düşündükleri için, azap sürelerinden bir günlüğüne hafifletilmesini istediler ki bu onlar için, büyüklük taslayanlardan istedikleri ateşin şiddetinin hafifletilmesinden daha faydalıdır.
وَجُزِمَ يُخَفِّفْ بَعْدَ الْأَمْرِ بِالدُّعَاءِ، وَلَعَلَّهُ بِتَقْدِيرِ لَامِ الْأَمْرِ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، وَمِنْ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ مَنْ يَجْعَلُهُ جَزَمَا فِي جَوَابِ الطَّلَبِ لِتَحْقِيقِ التَّسَبُّبِ. فَيَكُونُ فِيهِ إِيذَانٌ بِأَنَّ الَّذِينَ فِي النَّارِ وَاثِقُونَ بِأَنَّ خَزَنَةَ جَهَنَّمَ إِذَا دَعَوُا اللَّهَ اسْتَجَابَ لَهُمْ. وَهَذَا الْجَزْمُ شَائِعٌ بَعْدَ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ وَمَا فِي مَعْنَاهُ لِهَذِهِ النُّكْتَةِ وَحَقُّهُ الرَّفْعُ أَوْ إِظْهَارُ لَامِ الْأَمْرِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ [٣١] .
Dua emrinden sonra { يُخَفِّفْ } fiili meczum kılınmıştır; bu da çok kullanılmasından ötürü muhtemelen lâm-ı emir takdiri iledir. Arap dili âlimlerinden bazıları ise sebep-sonuç ilişkisini pekiştirmek için bunu talebin cevabında cezim kabul ederler. Bu durumda ateşte olanların, cehennem bekçileri Allah'a dua ettiklerinde O'nun kendilerine icabet edeceğine güvendiklerine dair bir bildirim bulunur. Bu nükte sebebiyle kavil (söz) emrinden ve bu anlamdaki fiillerden sonra bu cezim yaygındır; asıl hakkı ise merfû olmak veya emir lâmını açıkça getirmektir. Buna dair açıklama İbrâhîm Suresi'nde Yüce Allah'ın { قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ } [İbrâhîm: 31] ayetinde geçmişti.
وَضُمِّنَ يُخَفِّفْ مَعْنَى يُنْقِصُ فَنَصَبَ يَوْماً، أَوْ هُوَ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ عَذَابَ يَوْمٍ، أَيْ مِقْدَارَ يَوْمٍ، وَانْتَصَبَ يَوْماً عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِ يُخَفِّفْ.
{ يُخَفِّفْ } fiiline eksiltir anlamı tazmin edilmiştir, bu sebeple { يَوْماً } lafzını nasb etmiştir; yahut bir muzaf takdiri üzeredir, yani 'bir günün azabını', 'bir gün miktarınca' demektir. { يَوْماً } lafzı { يُخَفِّفْ } fiilinin mefulün bihi olarak mansub olmuştur.