لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْآيَةَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٩٥] ، وَمِنَ الْمُتَبَادَرِ أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ صَاحِبُ الْحَالِ الْأَفْضَلِ وَهُوَ الْبَصِيرُ إِذْ لَا يَخْتَلِفُ النَّاسُ فِي أَنَّ الْبَصَرَ أَشْرَفُ مِنَ الْعَمَى فِي شَخْصٍ وَاحِدٍ، وَنَفْيُ الِاسْتِوَاءِ بِدُونِ مُتَعَلِّقٍ يَقْتَضِي الْعُمُومَ فِي مُتَعَلِّقَاتِهِ، لَكِنَّهُ يُخَصُّ بِالْمُتَعَلِّقَاتِ الَّتِي يَدُلُّ عَلَيْهَا سِيَاقُ الْكَلَامِ وَهِيَ آيَاتُ اللَّهِ وَدَلَائِلُ صِفَاتِهِ، وَيُسَمَّى مِثْلُ هَذَا الْعُمُومِ الْعُمُومَ الْعُرْفِيَّ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهَا فِي سُورَةِ فَاطِرٍ [١٩] .
Nisâ Suresi'ndeki [95] { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden [özürsüz olarak] oturanlar bir olmaz...” ayet-i kerimesi. İlk akla gelen şudur ki daha üstün olan, hali daha üstün olandır; yani görendir. Zira insanlar, tek bir şahısta görmenin körlükten daha şerefli/üstün olduğu hususunda ihtilaf etmezler. Eşitliğin bir müteallak (bağlam/kayıt) olmaksızın nefyedilmesi, müteallaklarında umumilik (genellik) gerektirir; fakat sözün bağlamının gösterdiği müteallaklarla, yani Allah'ın ayetleri ve sıfatlarının delilleriyle tahsis edilir. Böylesi bir umumiliğe "örfî umum" adı verilir ve bunun bir benzeri Fâtır Suresi'nde [19] geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ زِيَادَةُ بَيَانٍ لِفَضِيلَةِ أَهْلِ الْإِيمَانِ بِذِكْرِ فَضِيلَتِهِمْ فِي أَعْمَالِهِمْ بَعْدَ ذِكْرِ فَضْلِهِمْ فِي إِدْرَاكِ أَدِلَّةِ إِمْكَانِ الْبَعْثِ وَنَحْوِهِ مِنْ أَدِلَّةِ الْإِيمَانِ. وَالْمَعْنَى: وَمَا يَسْتَوِي الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَالْمُسِيئُونَ، أَيْ فِي أَعْمَالِهِمْ كَمَا يُؤْذِنُ بِذَلِكَ قَوْلُهُ: وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ، وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ } buyruğu, dirilişin imkânına dair delilleri ve benzeri iman delillerini kavramadaki faziletleri zikredildikten sonra amellerindeki faziletleri zikredilerek iman ehlinin üstünlüğünün daha da açıklanmasıdır. Anlam şudur: İman edip salih ameller işleyenlerle kötülük yapanlar bir olmaz; yani { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ } buyruğunun bildirdiği üzere amelleri bakımından [bir olmazlar]. Bunda şuna bir ima vardır:
اخْتِلَافِ جَزَاء الْفَرِيقَيْنِ وَهَذَا الْإِيمَاءُ إِدْمَاجٌ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ.
İki fırkanın karşılığının farklı olacağına ima vardır ve bu ima, sevap ile cezaya dikkat çekmek üzere yapılmış bir idmaçtır (anlamı içe sindirip zenginleştirmedir).
وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا عَاطِفَةٌ الْجُمْلَةَ عَلَى الْجُمْلَةِ بِتَقْدِيرِ: وَمَا يَسْتَوِي الَّذِينَ آمَنُوا.
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا } buyruğundaki vâv, [ve mâ yestevillezîne âmenû / iman edenler bir olmaz] takdiriyle cümleyi cümleye bağlayan bir atıf harfidir.
وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَلَا الْمُسِيءُ عَاطِفَةٌ الْمُسِيءُ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا عَطَفَ الْمُفْرَدِ عَلَى الْمُفْرَدِ، فَالْعَطْفُ الْأَوَّلُ عَطْفُ الْمَجْمُوعِ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ [الْحَدِيد: ٣] .
{ وَلَا الْمُسِيءُ } buyruğundaki vâv, tekilin tekile atfı şeklinde { الْمُسِيءُ } kelimesini { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesine atfetmektedir. Dolayısıyla birinci atıf, Yüce Allah'ın { هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ } “O ilktir, sondur, zâhirdir, bâtındır” [Hadîd: 3] buyruğunda olduğu gibi bütünün [bütüne] atfıdır.
وَإِنَّمَا قَدَّمَ ذِكْرَ الْأَعْمَى عَلَى ذِكْرِ الْبَصِيرِ مَعَ أَنَّ الْبَصَرَ أَشْرَفُ مِنَ الْعَمَى بِالنِّسْبَةِ لِذَاتٍ وَاحِدَةٍ، وَالْمُشَبَّهَ بِالْبَصِيرِ أَشْرَفُ مِنَ الْمُشَبَّهِ بِالْأَعْمَى إِذِ الْمُشَبَّهُ بالبصير الْمُؤْمِنُونَ، فَقدم ذَكَرَ تَشْبِيهَ الْكَافِرِينَ مُرَاعَاةً لِكَوْنِ الْأَهَمِّ فِي الْمَقَامِ بَيَانَ حَالِ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي الْآيَاتِ إِذْ هُمُ الْمَقْصُودُ بِالْمَوْعِظَةِ.
Tek bir şahıs nispetinde görme körlükten daha şerefli/üstün olduğu ve görene benzetilenler kör olana benzetilenlerden daha şerefli/üstün olduğu halde –ki görene benzetilenler müminlerdir– körün zikrinin görenin zikrinden öne alınması; bu makamda en önemli hususun, ayetler hakkında tartışanların durumunu açıklamak olmasını gözetmek içindir; zira öğütten maksat onlardır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ فَإِنَّمَا رَتَّبَ فِيهِ ذِكْرَ الْفَرِيقَيْنِ عَلَى عَكْسِ تَرْتِيبِهِ فِي التَّشْبِيهِ بِالْأَعْمَى وَالْبَصِيرِ اهْتِمَامًا بِشَرَفِ الْمُؤْمِنِينَ.
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ } buyruğuna gelince, buradaki iki fırkanın zikrediliş sırası, kör ve gören benzetmesindeki sıralamanın aksine yapılmıştır; bu da müminlerin şerefine verilen önemden dolayıdır.
وَأُعِيدَتْ (لَا) النَّافِيَةُ بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ عَلَى النَّفْيِ، وَكَانَ الْعَطْفُ مُغْنِيًا عَنْهَا فإعادتها لإِفَادَة تَأْكِيدَ نَفْيِ الْمُسَاوَاةِ وَمَقَامُ التَّوْبِيخِ يَقْتَضِي الْإِطْنَابَ، وَلِذَلِكَ تُعَدُّ (لَا) فِي مِثْلِهِ زَائِدَةً كَمَا فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» ، وَكَانَ الظَّاهِرُ أَنْ تَقَعَ (لَا) قَبْلَ (الَّذِينَ آمَنُوا) ، فَعَدَلَ عَنْ ذَلِكَ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ عَدَمُ مُسَاوَاةِ الْمُسِيءِ لِمَنْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ، وَأَنَّ ذِكْرَ الَّذِينَ آمَنُوا قَبْلَ الْمُسِيءِ لِلِاهْتِمَامِ بِالَّذِينَ آمَنُوا وَلَا مُقْتَضِيَ لِلْعُدُولِ عَنْهُ بَعْدَ أَنْ قُضِيَ حَقُّ الاهتمام بالذين سبق الْكَلَامُ لِأَجْلِ تَمْثِيلِهِمْ، فَحَصَلَ فِي الْكَلَامِ اهْتِمَامَانِ.
Nefiy (olumsuzluk) üzerine atıf vâvından sonra olumsuzluk bildiren (lâ / لَا) edatı tekrar edilmiştir; hâlbuki sadece atıf harfi onun yerine yetebilirdi. Tekrar edilmesi, eşitliğin nefyini pekiştirmek içindir ve kınama makamı ıtnâbı (sözü detaylandırmayı) gerektirir. Bu sebeple «Muğni’l-Lebîb»de belirtildiği gibi böylesi yerlerdeki (lâ) zâid kabul edilir. Zâhir olan, (lâ) edatının { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinden önce gelmesiydi; fakat kötülük yapanın salih amel işleyene eşit olamayacağını belirtmek ve iman edenlerin kötülük yapandan önce zikredilmesinin iman edenlere verilen önemden kaynaklandığını, durumları misal verilmek üzere daha önce söz konusu edilen kimselere gereken önem verildikten sonra bu tercihten dönmeyi gerektirecek bir sebep kalmadığını göstermek için bundan sarfınazar edildi. Böylece sözde iki ayrı hususa önem verilmiş oldu.
وَقَرِيبٌ مِنْهُ مَا فِي سُورَةِ فَاطِرٍ فِي أَرْبَعِ جُمَلٍ: اثْنَتَيْنِ قُدِّمَ فِيهِمَا جَانِبُ تَشْبِيهِ الْكَافِرِينَ، وَاثْنَتَيْنِ قُدِّمَ فِيهِمَا تَشْبِيهُ جَانِبِ الْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ [فاطر: ١٩- ٢٢] .
Buna benzer bir durum Fâtır Suresi'nde dört cümlede mevcuttur: İkisinde kâfirlerin teşbihi öne alınmış, ikisinde ise müminler tarafının teşbihi öne alınmıştır. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ } “Kör ile gören, karanlıklar ile aydınlık, gölge ile sıcaklık bir olmaz. Diriler ile ölüler de bir olmaz” [Fâtır: 19-22].
وقَلِيلًا حَالٌ مِنْ أَكْثَرَ النَّاسِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى قَبْلَهُ:
{ قَلِيلًا } kelimesi, öncesinde geçen Yüce Allah'ın şu buyruğundaki { أَكْثَرَ النَّاسِ } “insanların çoğu” ifadesinden haldir:
وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ، و (مَا) فِي قَوْله: مَا تَتَذَكَّرُونَ مَصْدَرِيَّةٌ وَهِيَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى الْفَاعِلِيَّةِ.
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “fakat insanların çoğu bilmezler”. { مَا تَتَذَكَّرُونَ } ifadesindeki (mâ / مَا) ise masdariyyedir ve fail olarak mahallen merfudur.
وَهَذَا مُؤَكِّدٌ لِمَعْنَى قَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ لِأَنَّ قلَّة التَّذَكُّر تؤول إِلَى عَدَمِ الْعِلْمِ، وَالْقِلَّةُ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الْعَدَمِ وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ [الْبَقَرَة: ٨٨] ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَلَى صَرِيحِ مَعْنَاهَا وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْقِلَّةِ عَدَمَ التَّمَامِ، أَيْ لَا يَعْلَمُونَ فَإِذَا تَذَكَّرُوا تذكرا لَا يتممونه فَيَنْقَطِعُونَ فِي أَثْنَائِهِ عَنِ التَّعَمُّقِ إِلَى اسْتِنْبَاطِ الدَّلَالَةِ مِنْهُ فَهُوَ كَالْعَدَمِ فِي عَدَمِ تَرَتُّبِ أَثَرِهِ عَلَيْهِ.
Bu, { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } buyruğunun anlamını pekiştirir; zira düşünmenin azlığı, bilginin yokluğuna varır. Buradaki azlık (kıllet), yokluktan kinayedir ve bu çokça başvurulan bir kullanımdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ } “Onlar pek az inanırlar” [Bakara: 88]. Kendi sarih anlamında olması da caizdir ve bu takdirde azlıktan kasıt noksanlıktır; yani bilmezler, düşündüklerinde ise sonuna kadar götürmedikleri bir düşünüş sergilerler, dolayısıyla delaleti istinbat edecek (çıkaracak) kadar derinleşmeyip ortasında keserler. Böylece eserinin/sonucunun ortaya çıkmaması bakımından yok hükmünde olur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَتَذَكَّرُونَ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ جَرْيًا عَلَى مُقْتَضَى ظَاهِرِ الْكَلَامِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ تَتَذَكَّرُونَ بِتَاءِ الْخِطَابِ عَلَى الِالْتِفَاتِ، وَالْخِطَابُ لِلَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ.
Cumhur, sözün zâhirinin gereğine uyarak gayb (üçüncü şahıs) yâ'sı ile { يَتَذَكَّرُونَ } şeklinde okumuştur. Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise iltifat yoluyla muhatap (ikinci şahıs) tâ'sı ile { تَتَذَكَّرُونَ } şeklinde okumuşlardır; hitap ise Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlaradır.
وَكَوْنُ الْخِطَابِ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ مِنْ مُؤْمِنِينَ وَمُشْرِكِينَ وَأَنَّ التَّذَكُّرَ الْقَلِيلَ هُوَ تَذَكُّرُ الْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ لِعَدَمِ تَذَكُّرِ الْمُشْرِكِينَ بَعِيدٌ عَنْ سِيَاقِ الرَّدِّ وَلَا يلاقي الِالْتِفَات.
Hitabın müminler ve müşrikler dahil bütün ümmete yönelik olması ve az tezekkürün (düşünmenin) müminlerin tezekkürü olup bunun da müşriklerin hiç düşünmeyişine nispetle az sayılması ihtimali, reddiye bağlamına uzaktır ve iltifat sanatıyla da bağdaşmaz.
[سُورَة غَافِر (٤٠) : آيَة ٥٩]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayet 59]
إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٩)
{ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٩) } “Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir; onda hiçbir şüphe yoktur. Fakat insanların çoğu inanmazlar.”
لَمَّا أُعْطِيَ إِثْبَاتُ الْبَعْثِ مَا يَحِقُّ مِنَ الْحِجَاجِ وَالِاسْتِدْلَالِ، تَهَيَّأَ الْمَقَامُ لِاسْتِخْلَاصِ تَحْقِيقِهِ كَمَا تُسْتَخْلَصُ النَّتِيجَةُ مِنَ الْقِيَاسِ، فَأُعْلِنَ بِتَحْقِيقِ مَجِيءِ السَّاعَةَ وَهِيَ سَاعَةُ الْبَعْثِ إِذِ السَّاعَةَ فِي اصْطِلَاحِ الْإِسْلَامِ عِلْمٌ بِالْغَلَبَةِ عَلَى سَاعَةِ الْبَعْثِ، فَالسَّاعَةُ وَالْبَعْثُ
Dirilişin ispatına hak ettiği tartışma ve delillendirme verilince, makam tıpkı bir kıyastan netice çıkarılır gibi onun gerçekleşmesinin neticesini çıkarmaya hazır hale geldi; böylece kıyamet saatinin –ki o diriliş vaktidir, zira İslam ıstılahında kıyamet saati kullanım çokluğuyla (galabe yoluyla) diriliş vaktine özel isim olmuştur– kesinlikle geleceği ilan edildi. Dolayısıyla kıyamet ve diriliş (ba's)
مُتَرَادِفَانِ فِي الْمَآلِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ الَّذِي جَادَلَ فِيهِ الْمُجَادِلُونَ سَيَقَعُ لَا مَحَالَةَ إِذِ انْكَشَفَتْ عَنْهُ شُبَهُ الضَّالِّينَ وَتَمْوِيهَاتُهُمْ فَصَارَ بَيِّنًا لَا رَيْبَ فِيهِ.
sonuç itibarıyla eşanlamlıdır. Sanki şöyle denilmiştir: Tartışanların hakkında tartıştığı şey muhakkak vuku bulacaktır; zira sapanların şüpheleri ve yanıltmacaları bertaraf edilmiş, böylece şüpheye yer bırakmayacak derecede apaçık hale gelmiştir.
وتأكيد الْخَبَر ب (إنّ) وَلَامِ الِابْتِدَاءِ لِزِيَادَةِ التَّحْقِيقِ، وَلِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْخَبَرَ تَحَقَّقَ بِالْأَدِلَّةِ السَّابِقَةِ. وَذَلِكَ أَنَّ الْكَلَامَ مُوَجَّهٌ لِلَّذِينَ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ، وَلِهَذَا لَمْ
Haberin (inne / إِنَّ) ve ibtida lâmı ile pekiştirilmesi tahkiki (kesinliği) artırmak ve haberin önceki delillerle kesinleştiğine işaret etmek içindir. Çünkü bu söz dirilişi inkâr edenlere yöneltilmiştir; bundan dolayı
يُؤْتَ بِلَامِ الِابْتِدَاءِ فِي قَوْلِهِ فِي سُورَةِ طه [١٥] إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لِأَنَّ الْخِطَابَ لِمُوسَى ﵇.
Tâhâ Suresi'ndeki [15] { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ } “Şüphesiz kıyamet saati gelecektir” buyruğunda ibtida lâmı getirilmemiştir; zira [oradaki] hitap Mûsâ (aleyhisselâm)’adır.
وَجِيءَ بِاسْمِ الْفَاعِلِ فِي آتِيَةٌ الَّذِي هُوَ حَقِيقَةٌ فِي الْحَالِ، لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّهَا لَمَّا تَحَقَّقَتْ فَقَدْ صَارَتْ كَالشَّيْءِ الْحَاضِرِ الْمُشَاهَدِ. وَالْمُرَادُ تَحْقِيقُ وُقُوعِهَا لَا الْإِخْبَارُ عَنْ وُقُوعِهَا.
Hakikatte şimdiki zamanı ifade eden { آتِيَةٌ } ism-i failinin getirilmesi, kesinleştiği için artık hazırda olan ve gözle görülen bir şey gibi olduğuna ima etmek içindir. Maksat ise [şimdiki zamanda] vuku bulduğunu bildirmek değil, [ileride] mutlaka vuku bulacağını kesinleştirmektir.
وَجُمْلَةُ لَا رَيْبَ فِيها مُؤَكِّدَةٌ لِجُمْلَةِ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ، وَنَفْيُ الرَّيْبِ عَنْ نَفْسِ السَّاعَةِ، وَالْمُرَادُ نَفْيُهُ عَنْ إِتْيَانِهَا لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: آتِيَةٌ عَلَى ذَلِكَ.
{ لَا رَيْبَ فِيها } “onda hiçbir şüphe yoktur” cümlesi, { إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ } “Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir” cümlesini pekiştirmektedir. Şüphenin nefyedilmesi kıyamet saatinin bizzat kendisinden yapılmış görünse de kasıt, { آتِيَةٌ } “gelecektir” ifadesinin buna delaleti sebebiyle onun gelmesinden nefyetmektir.
وَمَعْنَى نَفْيِ الرَّيْبِ فِي وُقُوعِهَا: أَنَّ دَلَائِلَهَا وَاضِحَةٌ بِحَيْثُ لَا يُعْتَدُّ بِرَيْبِ الْمُرْتَابِينَ فِيهَا لِأَنَّهُمُ ارْتَابُوا فِيهَا لِعَدَمِ الرَّوِيَّةِ وَالتَّفَكُّرِ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ [الْبَقَرَة: ٢] .
Vuku bulmasındaki şüphenin nefyedilmesinin anlamı şudur: Onun delilleri öylesine açıktır ki onda şüpheye düşenlerin şüphesine itibar edilmez; zira onlar etraflıca düşünmedikleri ve tefekkür etmedikleri için şüpheye düşmüşlerdir. Bu da Yüce Allah'ın { ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ } “O kitap; onda hiçbir şüphe yoktur” [Bakara: 2] buyruğuna yakındır.
فَمَوْقِعُ الِاسْتِدْرَاكِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ هُوَ مَا يُثِيرُهُ نَفْيُ الرَّيْبِ عَنْ وُقُوعِهَا مِنْ أَنْ يَتَسَاءَلَ مُتَسَائِلٌ كَيْفَ يَنْفِي الرَّيْبَ عَنْهَا وَالرَّيْبُ حَاصِلٌ لِكَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ، فَكَانَ الِاسْتِدْرَاكُ بِقَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ جَوَابًا لِذَلِكَ السُّؤَالِ.
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ } buyruğundaki istidrakın (düzeltmenin) konumu; kıyametin vuku bulmasından şüphenin nefyedilmesi karşısında bir kimsenin "Pek çok insanda şüphe mevcut olduğu halde ondan şüphe nasıl nefyedilir?" diye sormasının oluşturduğu durumdur. Dolayısıyla { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ } buyruğu ile yapılan istidrak, bu soruya bir cevap olmuştur.
وَالْمَعْنَى: وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ يَمُرُّونَ بِالْأَدِلَّةِ وَالْآيَاتِ وَهُمْ مُعْرِضُونَ عَنْ دَلَالَتِهَا فَيَبْقَوْنَ غَيْرَ مُؤْمِنِينَ بِمَدْلُولَاتِهَا وَلَوْ تَأَمَّلُوا وَاسْتَنْبَطُوا بِعُقُولِهِمْ لَظَهَرَ لَهُمْ مِنَ الْأَدِلَّةِ مَا يُؤْمِنُونَ بَعْدَهُ، فَلِذَلِكَ نُفِيَ عَنْهُمْ هُنَا وَصْفُ الْإِيمَانِ.
Anlam şudur: Fakat insanların çoğu delillerin ve ayetlerin yanından, onların delaletine sırt çevirmiş olarak geçerler; bu yüzden onların gösterdiklerine inanmamış olarak kalırlar. Şayet akıllarıyla derinlemesine düşünüp istinbat etselerdi, delillerden kendilerini imana ulaştıracak şeyler onlara aşikâr olurdu. Bu sebeple burada onlardan iman vasfı nefyedilmiştir.
وَهَذَا الِاسْتِدْرَاكُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، وَلَوْلَا أَنَّ (لَكِنَّ) يَكْثُرُ أَنْ تَقَعَ بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ لَكَانَتِ الْجُمْلَةُ جَدِيرَةً بِالْفَصْلِ دُونَ عَطْفٍ، فَهَذَا الْعَطْفُ تَحْلِيَةٌ لَفْظِيَّةٌ.
Bu istidrak beyânî bir isti'nâftır. Şayet (lâkinne / لَكِنَّ) edatının atıf vâvından sonra gelmesi yaygın bir kullanım olmasaydı, bu cümlenin atıf yapılmaksızın fasl (ayrı) getirilmesi gerekirdi; dolayısıyla bu atıf lafzî bir süslemedir.
وأَكْثَرَ النَّاسِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَهُمْ يَوْمَئِذٍ أَكْثَرُ مِنَ الْمُؤمنِينَ جدا.
{ أَكْثَرَ النَّاسِ } “insanların çoğu” ifadesinden kasıt müşriklerdir; onlar o gün müminlerden katbekat çoktular.
[سُورَة غَافِر (٤٠) : آيَة ٦٠]
[Mü'min (Ğâfir) Suresi (40), Âyet 60]
وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (٦٠)
{ وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Rabbiniz şöyle buyurdu: Bana dua edin ki size karşılık vereyim. Bana kulluk etmeyi kibirlerine yediremeyenler, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir.” (60)
لَمَّا كَانَتِ الْمُجَادَلَةُ فِي آيَاتِ اللَّهِ تَشْمَلُ مُجَادَلَتَهُمْ فِي وَحْدَانِيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ
Allah'ın ayetleri hakkında tartışıp mücadele etmek, onların ilahlığın birliği konusundaki tartışmalarını da kapsadığından —nitekim buna
قَوْلُهُ الْآتِي، ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ
gelecek olan şu buyruk delalet etmektedir: { ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً }
نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً
{ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً } “...önceden hiçbir şeye dua etmiyormuşuz / tapmıyormuşuz.”
[غَافِر: ٧٣، ٧٤] ، فَجَعَلَ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا نَقِيضَ مَا قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ، وَتَشْمَلُ الْمُجَادَلَةُ فِي وُقُوعِ الْبَعْثِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَ هَذِهِ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ إِلَى قَوْلِهِ: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ [غَافِر: ٦٩- ٧١] الْآيَةَ، أَعْقَبَ ذِكْرَ الْمُجَادَلَةِ أَوَّلًا بِقَوْلِهِ: لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ [غَافِر: ٥٧] وَذَلِكَ اسْتِدْلَالٌ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ، ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ الْآيَةَ تَحْذِيرًا مِنَ الْإِشْرَاكِ بِهِ، وَأَيْضًا لَمَّا ذُكِرَ أَمْرُ اللَّهِ رَسُولَهُ ﷺ بِدُعَاءِ اللَّهِ وَحْدَهُ أَمْرًا مُفَرَّعًا عَلَى تَوْبِيخِ الْمُشْرِكِينَ بِقَوْلِهِ:
“Sonra onlara denilir: 'Allah'tan başka ortak koştuklarınız nerede?' Derler ki: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular; hayır, meğer biz önceden hiçbir şeye tapmıyormuşuz/dua etmiyormuşuz!'” [Mü'min: 73, 74]; burada { لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا } “dua etmiyormuşuz/tapmıyormuşuz” ifadesi, kendilerine söylenen { أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ } “ortak koştuklarınız nerede?” sözünün karşıtı kılınmıştır— ve bu mücadele, bundan sonra gelen { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ } “Allah'ın ayetleri hakkında mücadele edenleri görmedin mi, nasıl da [haktan] döndürülüyorlar?” buyruğundan { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ } “Boyunlarında laleler ve zincirler olduğu halde...” [Mü'min: 69-71] ayetine kadar olan kısmın delalet ettiği üzere yeniden dirilişin vuku bulması hakkındaki mücadeleyi de kapsadığından; [Allah Teâlâ] mücadeleden söz edilmesinin hemen ardından ilk olarak { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından elbette daha büyüktür” [Mü'min: 57] buyruğunu getirmiştir ki bu, yeniden dirilişin imkânına bir delil getirmedir; ardından da O'na ortak koşmaktan sakındırmak üzere { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Rabbiniz şöyle buyurdu: Bana dua edin ki size karşılık vereyim...” ayetini buna atfetmiştir. Ayrıca Allah'ın, Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e yalnızca Allah'a dua edip ibadet etmesini emretmesi, müşriklerin { ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ }
ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ [غَافِر: ١٢] وَعَلَى قَوْلِهِ عَقِبَ ذَلِكَ: وَما يَتَذَكَّرُ إِلَّا مَنْ يُنِيبُ [غَافِر: ١٣] وَانْتَقَلَ الْكَلَامُ إِثْرَ ذَلِكَ إِلَى الأهمّ وَهُوَ الْأَمر بإنذار الْمُشْركين بقوله: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ [غَافِر: ١٨] إِلَخْ، وَتَتَابَعَتِ الْأَغْرَاضُ حَتَّى اسْتَوْفَتْ مُقْتَضَاهَا، عَادَ الْكَلَامُ الْآنَ إِلَى مَا يَشْمَلُ عِبَادَةَ الْمُؤْمِنِينَ الْخَالِصَةَ لِلَّهِ تَعَالَى وَهُوَ أَيْضًا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ [غَافِر: ٥٠] . فَلَمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُ الدُّعَاءِ بِمَعْنَيَيْهِ: مَعْنَى الْعِبَادَةِ، وَمَعْنَى سُؤَالِ الْمَطْلُوبِ، أَرْدَفَ بِهَذَا الْأَمْرِ الْجَامِعِ لِكِلَا الْمَعْنَيَيْنِ.
“İşte bu, Allah tek olarak çağrıldığı (O'na bir olarak ibadet edildiği) zaman inkâr etmeniz sebebiyledir” [Mü'min: 12] buyruğu ile ve hemen ardından gelen { وَما يَتَذَكَّرُ إِلَّا مَنْ يُنِيبُ } “Bunu ancak [Allah'a] yönelen kimse düşünüp ibret alır” [Mü'min: 13] buyruğu ile azarlanmasına bağlanmış bir emir olarak zikredilip; söz bundan sonra daha önemli olana, yani { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ } “Onları yaklaşan o gün ile uyar” [Mü'min: 18] vb. buyruklarla müşrikleri uyarma emrine intikal edince ve gayeler gerektirdikleri anlamları bütünüyle tamamlayacak şekilde birbirini izleyince; söz şimdi müminlerin Yüce Allah'a halis olan ibadetlerini kapsayan hususa geri dönmüştür. Bu durum aynı zamanda O'nun { وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } “Kâfirlerin duası ise ancak bir sapıklık (ve boşa çıkma) içindedir” [Mü'min: 50] buyruğu ile de irtibatlıdır. Dua kelimesi iki anlamıyla, yani ibadet anlamı ve istenen şeyi talep etme anlamıyla daha önce geçtiği için, her iki anlamı da kendisinde toplayan bu emir onun ardından getirilmiştir.
وَالْقَوْلُ الْمُخْبَرُ عَنْهُ بِفِعْلِ: قالَ رَبُّكُمُ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ كَلَامُ اللَّهِ النَّفْسِيُّ، أَيْ مَا تَعَلَّقَتْ إِرَادَةُ اللَّهِ تَعَلُّقًا صَلَاحِيًّا، بِأَنْ يَقُولَهُ عِنْدَ إِرَادَةِ تَكْوِينِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ الْقَوْلُ اللَّفْظِيُّ وَيَكُونَ التَّعْبِيرُ بِ (قَالَ) الْمَاضِي إِخْبَارًا عَنْ أَقْوَالٍ مَضَتْ فِي آيَاتٍ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ: فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [غَافِر: ١٤] بِخِلَافِ قَوْلِهِ: أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ [الْبَقَرَة: ١٨٦] فَإِنَّهُ نَزَلَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَاضِي مُسْتَعْمَلًا فِي الْحَالِ مَجَازًا، أَيْ يَقُولُ رَبُّكُمُ: ادْعُونِي.
{ قالَ رَبُّكُمُ } “Rabbiniz dedi/buyurdu” fiiliyle haber verilen sözün, Allah'ın kelâm-ı nefsîsi olması caizdir; yani Allah'ın iradesinin, var etmeyi dilediği vakit onu söylemek üzere salâhiyet yönüyle taalluk ettiği şeydir. Bu sözün lafzî söz olması ve geçmiş zaman kipi olan (kāle / قَالَ) ile ifade edilmesinin, bu ayetin nüzulünden önceki ayetlerde geçmiş olan sözleri haber vermesi de caizdir; tıpkı { فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak Allah'a dua/ibadet edin” [Mü'min: 14] buyruğunda olduğu gibi. { أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } “Bana dua ettiği zaman dua edenin duasına karşılık veririm” [Bakara: 186] buyruğu ise böyle değildir; çünkü o, bu ayetten sonra inmiştir. Geçmiş zaman kipinin mecaz yoluyla şimdiki zaman anlamında kullanılmış olması da caizdir; yani “Rabbiniz şöyle diyor: Bana dua edin.”
وَالدُّعَاءُ يُطْلَقُ بِمَعْنَى النِّدَاءِ الْمُسْتَلْزِمِ لِلِاعْتِرَافِ بِالْمُنَادَى، وَيُطْلَقُ عَلَى الطَّلَبِ وَقَدْ جَاءَ مِنْ كَلَامِ النَّبِيءِ ﷺ مَا فِيهِ صَلَاحِيَةُ مَعْنَى الدُّعَاءِ الَّذِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِمَا يُلَائِمُ الْمَعْنَيَيْنِ
Dua, kendisine seslenilen varlığı ikrar etmeyi gerektiren “nidâ” (çağırma/seslenme) anlamında kullanıldığı gibi, “talep” (isteme) anlamında da kullanılır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlerinde, bu ayetteki dua kelimesinin her iki anlama da uygun düşecek elverişliliğini gösteren ifadeler yer almıştır.
فِي حَدِيثِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيءَ ﷺ يَقُولُ: «الدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةُ» ثُمَّ قَرَأَ وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ
Nûmân b. Beşîr'in rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Dua ibadetin ta kendisidir.» Sonra şu ayeti okudu: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Rabbiniz şöyle buyurdu: Bana dua edin ki size karşılık vereyim. Bana kulluk etmeyi kibirlerine yediremeyenler, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir.” Bunu Tirmizî rivayet etmiştir.
. وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، فَإِنَّ
Ve şöyle demiştir: Bu hadis hasen sahihtir. Zira
قَوْلَهُ: «الدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةُ»
onun «Dua ibadetin ta kendisidir» sözü,
يَقْتَضِي اتِّحَادَ الْحَقِيقَتَيْنِ
iki hakikatin birliğini gerektirir.
فَإِذَا كَانَ الدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةَ كَانَتِ الْعِبَادَةُ هِيَ الدُّعَاءَ لَا مَحَالَةَ.
Dua ibadetin ta kendisi olduğuna göre, ibadet de kaçınılmaz olarak duanın ta kendisidir.
فَالدُّعَاءُ يُطْلَقُ عَلَى سُؤَالِ الْعَبْدِ مِنَ اللَّهِ حَاجته وَهُوَ ظَاهر مَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ، وَيُطْلَقُ عَلَى عِبَادَةِ اللَّهِ عَلَى طَرِيقِ الْكِنَايَةِ لِأَنَّ الْعِبَادَةَ لَا تَخْلُو مِنْ دُعَاءِ الْمَعْبُودِ بِنِدَاءِ تَعْظِيمِهِ وَالتَّضَرُّعِ إِلَيْهِ،
Dua, kulun Allah'tan ihtiyacını istemesi anlamında kullanılır ki lügatteki zahir anlamı budur. Kinaye yoluyla Allah'a ibadet etme anlamında da kullanılır; zira ibadet, ibadet edilen varlığa tazim nidasıyla ve O'na yalvarıp yakararak dua etmekten uzak olmaz.
وَهَذَا إِطْلَاقٌ أَقَلُّ شُيُوعًا مِنَ الْأَوَّلِ، وَيُرَادُ بِالْعِبَادَةِ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ إِفْرَادُ اللَّهِ بِالْعِبَادَةِ، أَيِ الِاعْتِرَافُ بِوَحْدَانِيَّتِهِ.
Bu, birinciye göre daha az yaygın bir kullanımdır. Kur'an ıstılahında ibadet ile kastedilen ise ibadeti yalnızca Allah'a has kılmak, yani O'nun birliğini ikrar etmektir.
وَالِاسْتِجَابَةُ تُطْلَقُ عَلَى إِعْطَاءِ الْمَسْئُولِ لِمَنْ سَأَلَهُ وَهُوَ أَشْهَرُ إِطْلَاقِهَا وَتُطْلَقُ عَلَى أَثَرِ قَبُولِ الْعِبَادَةِ بِمَغْفِرَةِ الشِّرْكِ السَّابِقِ وَبِحُصُولِ الثَّوَابِ عَلَى أَعْمَالِ الْإِيمَانِ فَإِفَادَةُ الْآيَةِ عَلَى مَعْنَى طَلَبِ الْحَاجَةِ مِنَ اللَّهِ يُنَاسِبُ تَرَتُّبَ الِاسْتِجَابَةِ عَلَى ذَلِكَ الطَّلَبِ مُعَلَّقًا عَلَى مَشِيئَةِ اللَّهِ أَوْ عَلَى اسْتِيفَاءِ شُرُوطِ قَبُولِ الطَّلَبِ، وَإِعْطَاءِ خَيْرٍ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا، أَوْ إِعْطَاءِ عِوَضٍ مِنْهُ فِي الْآخِرَةِ. وَإِفَادَتِهَا عَلَى مَعْنَى إِفْرَادِ اللَّهِ بِالْعِبَادَةِ، أَيْ بِأَنْ يَتُوبُوا عَنِ الشِّرْكِ، فَتَرَتُّبُ الِاسْتِجَابَةِ هُوَ قَبُولُ ذَلِكَ، فَإِنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ مِنَ الشِّرْكِ مَقْطُوعٌ بِهِ.
İsticabet (icabet etmek) ise istenen şeyin isteyene verilmesi anlamında kullanılır ki en meşhur kullanımı budur; geçmiş şirkin bağışlanması ve iman amellerine sevap verilmesi suretiyle ibadetin kabul edilmesinin neticesi anlamında da kullanılır. Ayetin Allah'tan ihtiyaç talep etme manasını ifade etmesi durumunda icabetin bu talebe bağlanması; Allah'ın dilemesine veya talebin kabul şartlarının yerine getirilmesine, dünyada ondan daha hayırlısının verilmesine yahut ahirette onun bir karşılığının verilmesine muallak kılınmaya uygundur. Ayetin, ibadeti yalnızca Allah'a has kılma, yani şirkten tövbe etmeleri manasını ifade etmesi durumunda ise icabetin buna bağlanması, tövbenin kabul edilmesidir; zira şirkten tövbenin kabul edileceği kesindir.
فَلَمَّا جَمَعَتِ الْآيَةُ بَيْنَ الْفِعْلَيْنِ عَلَى تَفَاوُتٍ بَيْنَ شُيُوعِ الْإِطْلَاقِ فِي كِلَيْهِمَا عَلِمْنَا أَنَّ فِي الْمَعْنَى الْمُرَادِ مَا يُشْبِهُ الِاحْتِبَاكَ بِأَنْ صَرَّحَ بِالْمَعْنَى الْمَشْهُورِ، فِي كِلَا الْفِعْلَيْنِ ثُمَّ أَعْقَبَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ الدُّعَاءُ وَالْعِبَادَةُ، وَأَنَّ الِاسْتِجَابَةَ أُرِيدَ بِهَا قَبُولُ الدُّعَاءِ وَحُصُولُ أَثَرِ الْعِبَادَةِ. فَفِعْلُ ادْعُونِي مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَيَيْهِ بِطَرِيقَةِ عُمُومِ الْمُشْتَرَكِ.
Ayet, her iki fiilin kullanım yaygınlığı arasındaki farklılığa rağmen bu iki fiili bir araya getirdiğinde anladık ki, kastedilen manada ihtibâk sanatına benzer bir durum vardır; şöyle ki her iki fiilde de meşhur olan mana açıkça zikredilmiş, ardından da { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي } “Bana kulluk etmeyi kibirlerine yediremeyenler...” buyruğu getirilmiştir; böylece kastedilenin hem dua hem de ibadet olduğunu, isticabet ile de hem duanın kabulünün hem de ibadetin semeresinin hâsıl olmasının kastedildiğini anlamış olduk. Dolayısıyla { ادْعُونِي } “Bana dua/ibadet edin” fiili, müşterekin umumiyeti yoluyla her iki anlamında da kullanılmıştır.
وَفِعْلُ أَسْتَجِبْ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ، وَالْقَرِينَةُ مَا عَلِمْتَ، وَذَلِكَ مِنَ الْإِيجَازِ وَالْكَلَامِ الْجَامِعِ.
{ أَسْتَجِبْ } “karşılık vereyim” fiili ise hakikatinde ve mecazında kullanılmıştır; karine ise bildiğin husustur. Bu da îcâzdan (veciz ifadeden) ve câmi‘ (kapsayıcı) kelâmdandır.
وَتَعْرِيفُ اللَّهِ بِوَصْفِ الرَّبِّ مُضَافًا إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ لِمَا فِي هَذَا الْوَصْفِ وَإِضَافَتِهِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى وُجُوبِ امْتِثَالِ أَمْرِهِ لِأَنَّ مِنْ حَقِّ الرُّبُوبِيَّةِ امْتِثَالَ مَا يَأْمُرُ بِهِ مَوْصُوفُهَا لِأَنَّ الْمَرْبُوبَ مَحْقُوقٌ بِالطَّاعَةِ لِرَبِّهِ، وَلِهَذَا لَمْ يُعَرِّجْ مَعَ هَذَا الْوَصْفِ عَلَى تَذْكِيرٍ بِنِعْمَتِهِ وَلَا إِشَارَةٍ إِلَى كَمَالَاتِ ذَاتِهِ.
Allah'ın, muhatapların zamirine muzaf kılınarak “Rab” vasfıyla tanıtılması, bu vasıfta ve onun izafetinde, O'nun emrine uymanın gerekliliğine yapılan bir ima bulunmasından dolayıdır; zira rubûbiyyetin hakkı, bu vasıfla nitelenen zâtın emrettiği şeylerin yerine getirilmesidir; çünkü terbiye edilen kulun (merbûb), Rabbine itaat etmesi bir haktır ve bir gerekliliktir. İşte bu sebeple bu vasıfla birlikte ne O'nun nimetleri hatırlatılmış ne de zâtının kemalâtına işaret edilmiştir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ
{ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ } “Bana kulluk etmeyi kibirlerine yediremeyenler, cehenneme gireceklerdir” cümlesi,
بِالدُّعَاءِ تَعْلِيلًا يُفِيدُ التَّحْذِيرَ مِنْ إِبَايَةِ دُعَاءِ اللَّهِ حِينَ الْإِقْبَالِ عَلَى دُعَاءِ الْأَصْنَامِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:
putlara dua ve ibadete yönelindiği sırada Allah'a dua ve ibadet etmekten kaçınmaya karşı sakındırma ifade eden bir gerekçelendirme ile dua emrinin talilidir (gerekçesidir); nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا [غَافِر: ١٢] وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ لَا يَضْرَعُونَ إِلَى اللَّهِ إِلَّا إِذَا لَمْ يَتَوَسَّمُوا اسْتِجَابَةَ شُرَكَائِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ [الْإِسْرَاء: ٦٧] . وَمَعْنَى التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِالدُّعَاءِ بِهَذَا التَّحْذِيرِ: أَنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ لِعِبَادِهِ مَا يُفْضِي بِهِمْ إِلَى الْعَذَابِ، قَالَ تَعَالَى: وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ [الزمر:
{ ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا } “İşte bu, Allah tek olarak çağrıldığı zaman inkâr etmeniz, O'na ortak koşulduğunda ise inanmanız sebebiyledir” [Mü'min: 12]. Müşrikler, ortak koştuklarının kendilerine icabet edeceğini ummadıkları zamanlar dışında Allah'a yalvarmazlardı; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ } “Fakat sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirdiniz” [İsrâ: 67]. Dua emrinin bu sakındırma ile gerekçelendirilmesinin anlamı şudur: Allah, kulları için onları azaba sürükleyecek şeyleri sevmez. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ } “Kulları için inkâra razı olmaz” [Zümer:
٧] فَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى طَلَبِ اللَّهِ مِنْ عِبَادِهِ أَنْ يَدْعُوَهُ فِي حَاجَاتِهِمْ.
7]. Dolayısıyla ayette, Allah'ın kullarından ihtiyaçları konusunda Kendisine dua etmelerini istediğine dair bir delil vardır.
وَمَشْرُوعِيَّةُ الدُّعَاءِ لَا خِلَافَ فِيهَا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَإِنَّمَا الْخِلَافُ فِي أَنَّهُ يَنْفَعُ فِي رَدِّ
Duanın meşruiyeti konusunda Müslümanlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak onun kaderi geri çevirmede fayda verip
الْقَدَرِ أَوْ لَا؟ وَهُوَ خِلَافٌ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْمُعْتَزِلَةِ. وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ تَأَوَّلُوا مَعْنَى أَسْتَجِبْ لَكُمْ، وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٨٦] ، وَفِي الْإِتْيَانِ بِالْمَوْصُولِ إِيمَاءٌ إِلَى التَّعْلِيلِ.
vermeyeceği hususundadır ki bu da bizimle Mûtezile arasındaki bir ihtilaftır. { أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “size karşılık vereyim” ifadesinin anlamını tevil ettikleri için bu ayette onlara karşı bir hüccet (bağlayıcı delil) yoktur. Yüce Allah'ın { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Kullarım sana beni sorduklarında, şüphesiz ben yakınım...” [Bakara: 186] ayeti daha önce geçmişti. İsm-i mevsûl getirilmesinde ise talile (gerekçeye) bir ima vardır.
وداخِرِينَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ سَيَدْخُلُونَ أَيْ أَذِلَّةً، دَخَرَ كَمَنَعَ وَفَرِحَ: صَغُرَ وَذَلَّ، وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ: سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٤٨] .
{ داخِرِينَ } kelimesi { سَيَدْخُلُونَ } “gireceklerdir” fiilindeki zamirin hâlidir; yani “alçalmış ve zelil olarak” demektir. Dahara (دَخَرَ) fiili, mena‘a (مَنَعَ) ve feriha (فَرِحَ) bablarından gelip küçüldü ve zelil oldu anlamına gelir. Yüce Allah'ın { سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ } “Allah'a secde ederek ve küçülüp boyun eğerek...” [Nahl: 48] buyruğu daha önce geçmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ سَيَدْخُلُونَ بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ وَضَمِّ الْخَاءِ. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ بِضَمِّ التَّحْتِيَّةِ وَفَتْحِ الْخَاءِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلنَّائِبِ، أَيْ سَيُدْخِلُهُمْ مَلَائِكَةُ الْعَذَاب جَهَنَّم.
Cumhur { سَيَدْخُلُونَ } kelimesini ye harfinin fethası ve hı harfinin zammesiyle (seyedhulûne) okumuştur. Ebû Ca‘fer ve Ya‘kūb'dan rivayetle Ruveys ise meçhul bina ile (binaün li'n-nâib) ye harfinin zammesi ve hı harfinin fethasıyla (seyüdhalûne) okumuştur; yani “azap melekleri onları cehenneme sokacaktır” demektir.
[سُورَة غَافِر (٤٠) : آيَة ٦١]
[Mü'min (Ğâfir) Suresi (40), Âyet 61]
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٦١)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “İçinde dinlenesiniz diye geceyi sizin için (karanlık) kılan, gündüzü de aydınlık yapan Allah'tır. Şüphesiz Allah, insanlara karşı büyük bir lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler.” (61)
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْجَلَالَةِ بَدَلًا مِنْ رَبُّكُمُ فِي وَقالَ رَبُّكُمُ [غَافِر: ٦٠] أَتْبَعَ رَبُّكُمُ بِالِاسْمِ الْعَلَمِ لِيُقْضَى بِذَلِكَ حَقَّانِ: حَقُّ اسْتِحْقَاقِهِ أَنْ يُطَاعَ بِمُقْتَضَى الرُّبُوبِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، وَحَقُّ اسْتِحْقَاقِهِ الطَّاعَةَ لِصِفَاتِ كَمَالِهِ الَّتِي يَجْمَعُهَا اسْمُ الذَّاتِ. وَلِذَلِكَ لَمْ يُؤْتَ مَعَ وَصْفِ الرَّبِّ الْمُتَقَدِّمِ بِشَيْءٍ مِنْ ذِكْرِ نِعَمِهِ وَلَا كَمَالَاتِهِ اجْتِزَاءً بِمُقْتَضَى حَقِّ الرُّبُوبِيَّةِ، وَذَكَرَ مَعَ الِاسْمِ الْعَلَمِ بَعْضَ إِنْعَامِهِ وَإِفْضَالِهِ ثُمَّ وَصَفَ الِاسْمَ بِالْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ إِشَارَةً إِلَى بَعْضِ صِفَاتِهِ، وَإِيمَاءً إِلَى وَجْهِ الْأَمْرِ بِعِبَادَتِهِ، وَتَكون الْجُمْلَة استنئافا بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَنْ تَقْوِيَةِ الْأَمْرِ بِدُعَائِهِ.
Lafza-i celâlin (Allah lafzının), { وَقالَ رَبُّكُمُ } [Mü'min: 60] ayetindeki { رَبُّكُمُ } kelimesinden bedel olması caizdir; iki hak yerine gelsin diye { رَبُّكُمُ } kelimesinin ardından alem isim (özel isim olan Allah) getirilmiştir: Rubûbiyyet ve ubûdiyyet gereği itaat edilmeyi hak etmesi hakkı ile zât isminin kendisinde topladığı kemal sıfatları sebebiyle itaati hak etmesi hakkı. İşte bu sebeple, rubûbiyyet hakkının gerektirdiği ile yetinilerek, önceki Rab vasfıyla birlikte O'nun nimetleri ve kemalâtı hiç zikredilmemiş; alem isimle birlikte ise O'nun bazı nimetleri ve lütufları zikredilmiş, ardından bu isme sıfat olarak sılasıyla birlikte ism-i mevsûl getirilerek bazı sıfatlarına işaret edilmiş ve O'na ibadet emrinin gerekçesine ima yapılmıştır. Bu durumda cümle, O'na dua etme emrinin pekiştirilmesinden doğan beyânî bir isti'nâf olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْجَلَالَةِ مُبْتَدَأً وَالْمَوْصُولُ صِفَةً لَهُ وَيَكُونَ الْخَبَرُ قَوْلَهُ:
Lafza-i celâlin mübteda, ism-i mevsûlün onun sıfatı ve haberin de
ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ [غَافِر: ٦٤] وَيَكُونَ جُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ مُعْتَرِضَةً، أَوْ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْجَلَالَةِ مُبْتَدَأً وَالْمَوْصُولُ خَبَرًا.
{ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur” [Mü'min: 64] buyruğu olması, { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ } cümlesinin ise ara cümle (i'tirâziyye) olması caizdir; yahut lafza-i celâlin mübteda, ism-i mevsûlün ise haber olması caizdir.
وَاعْتِبَارُ الْجُمْلَةِ مُسْتَأْنَفَةً أَحْسَنُ مِنِ اعْتِبَارِ اسْمِ الْجَلَالَةِ بَدَلًا لِأَنَّهُ أَنْسَبُ بِالتَّوْقِيفِ عَلَى سُوءِ شُكْرِهِمْ، وَبِمَقَامِ تَعْدَادِ الدَّلَائِلِ وَأَسْعَدُ بِقَوْلِهِ: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً [غَافِر: ٦٤] ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ وَاقِعَةً مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ [غَافِر: ٦٠] ، أَيْ تَسَبَّبُوا لِأَنْفُسِهِمْ بِذَلِكَ الْعِقَابِ لِأَنَّهُمْ كَفَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ إِذْ جَعَلَ لَهُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ. وَعَلَى هَذِهِ الِاعْتِبَارَاتِ كُلِّهَا فَقَدْ سَجَّلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى النَّاسِ تَقْسِيمَهُمْ إِلَى: شَاكِرِ نِعْمَةٍ، وَكَفُورِهَا، كَمَا سَجَّلَتْ عَلَيْهِمُ الْآيَةُ السَّابِقَةُ تَقْسِيمَهُمْ إِلَى: مُؤْمِنٍ بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ، وَكَافِرٍ بِهَا.
Cümlenin müste'nefe (bağımsız yeni bir cümle) sayılması, lafza-i celâlin bedel sayılmasından daha evladır; zira bu, onların nankörlüklerinin yüzlerine vurulmasına ve delillerin sıralandığı makama daha uygundur; ayrıca { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً } “Sizin için yeryüzünü yerleşim yeri kılan Allah'tır” [Mü'min: 64] buyruğuna da daha muvafıktır. Bu durumda cümle, { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } [Mü'min: 60] cümlesinin gerekçesi konumunda olur; yani kendileri için geceyi ve gündüzü var ettiği halde Allah'ın nimetine nankörlük ettikleri için bu azaba bizzat kendileri sebep olmuşlardır. Bütün bu değerlendirmelere göre bu ayet, insanları nimetin şükrünü eda edenler ve nankörlük edenler olmak üzere iki kısma ayırmış olarak kaydetmiştir; tıpkı önceki ayetin onları Allah'ın birliğine inananlar ve O'nu inkâr edenler olarak kaydettiği gibi.
وَهَذِهِ الْآيَةُ لِلتَّذْكِيرِ بِنِعْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْخَلْقِ كَمَا اقْتَضَاهُ لَامُ التَّعْلِيلِ فِي قَوْلِهِ:
Bu ayet, Yüce Allah'ın yaratılmışlara olan nimetini hatırlatmak içindir; nitekim O'nun,
لَكُمُ وَاقْتَضَاهُ التَّذْيِيلُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ. وَأُدْمِجَ فِي التَّذْكِيرِ بِالنِّعْمَةِ اسْتِدْلَالٌ عَلَى انْفِرَادِهِ تَعَالَى بِالتَّصَرُّفِ بِالْخَلْقِ، وَالتَّدْبِيرِ الَّذِي هُوَ مُلَازِمٌ حَقِيقَةَ الْإِلَهِيَّةِ.
{ لَكُمُ } “sizin için” buyruğundaki talil lâmı ve { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı büyük bir lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler” buyruğu ile yapılan fezleke (tezyîl) bunu gerektirmektedir. Nimeti hatırlatmanın içerisine, ilahlığın hakikatinin ayrılmaz bir parçası olan yaratmadaki ve tedbirdeki tasarrufun yalnızca Yüce Allah'a ait olduğuna dair bir delillendirme de dâhil edilmiştir.
وَابْتُدِئَ الِاسْتِدْلَالُ بِدَلَائِلِ الْأَكْوَانِ الْعُلْوِيَّةِ وَآثَارِهَا الْوَاصِلَةِ إِلَى الْأَكْوَانِ السُّفْلِيَّةِ، وَهِيَ مَظْهَرُ النِّعْمَةِ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فَهُمَا تَكْوِينَانِ عَظِيمَانِ دَالَّانِ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ مُكَوِّنِهِمَا وَمُنَظِّمِهِمَا وَجَاعِلِهِمَا مُتَعَاقِبَيْنِ، فَنِيطَتْ بِهِمَا أَكْثَرُ مَصَالِحِ هَذَا الْعَالَمِ وَمَصَالِحِ أَهْلِهِ، فَمِنْ مَصَالِحِ الْعَالَمِ حُصُولُ التَّعَادُلِ بَيْنَ الضِّيَاءِ وَالظُّلْمَةِ، وَالْحَرَارَةِ وَالْبُرُودَةِ لِتَكُونَ الْأَرْضُ لَائِقَةً بِمَصَالِحِ مَنْ عَلَيْهَا فَتُنْبِتُ الْكَلَأَ وَتُنْضِجُ الثِّمَارَ، وَمِنْ مَصَالِحِ سُكَّانِ الْعَالَمِ سُكُونُ الْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ فِي اللَّيْلِ لِاسْتِرْدَادِ النَّشَاطِ الْعَصَبِيِّ الَّذِي يُعْيِيهِ عَمَلُ الْحَوَاسِّ وَالْجَسَدِ فِي النَّهَارِ، فَيَعُودُ النَّشَاطُ إِلَى الْمَجْمُوعِ الْعَصَبِيِّ فِي الْجَسَدِ كُلِّهِ وَإِلَى الْحَوَاسِّ، وَلَوْلَا ظُلْمَةُ اللَّيْلِ لَكَانَ النَّوْمُ غَيْرَ
Delil getirmeye, ulvî (yüce) âlemlerin delilleri ve bunların süflî (aşağı) âlemlere ulaşan eserleri ile başlanmıştır ki bu da gece ve gündüz nimetinin tezahürüdür. Gece ve gündüz, onları var eden, düzene koyan ve birbirinin ardınca getiren Zât'ın yüce kudretine delalet eden iki muazzam yaratılıştır. Bu âlemin ve onda yaşayanların maslahatlarının çoğu bu ikisine bağlanmıştır. Âlemin maslahatlarından biri; yeryüzünün üzerinde bulunanların faydasına elverişli olması, ot bitirip meyveleri olgunlaştırması için aydınlık ile karanlık, sıcaklık ile soğukluk arasında dengenin sağlanmasıdır. Âlemde yaşayanların maslahatlarından biri de gündüzleyin duyuların ve bedenin çalışmasının yorduğu sinirsel zindeliği yeniden kazanmak için insanın ve hayvanın geceleyin sükûnete kavuşması ve dinlenmesidir; böylece zindelik bütün bedendeki sinir sistemine ve duyulara geri döner. Şayet gecenin karanlığı olmasaydı uyku tam
كَامِلٍ فَكَانَ عَوْدُ النَّشَاطِ بَطِيئًا وَوَاهِنًا وَلَعَادَ عَلَى الْقُوَّةِ الْعَصَبِيَّةِ بِالِانْحِطَاطِ وَالِاضْمِحْلَالِ فِي أَقْرَبِ وَقْتٍ فَلَمْ يَتَمَتَّعِ الْإِنْسَانُ بِعُمُرٍ طَوِيلٍ. وَمِنْهَا انْتِشَارُ النَّاسِ وَالْحَيَوَانِ فِي النَّهَارِ وَتَبَيُّنُ الذَّوَاتِ بِالضِّيَاءِ، وَبِذَلِكَ تَتِمُّ الْمَسَاعِي لِلنَّاسِ فِي أَعْمَالِهِمُ الَّتِي بِهَا انْتِظَامُ أَمْرِ الْمُجْتَمَعِ مِنَ الْمُدُنِ وَالْبَوَادِي، وَالْحَضَرِ وَالسَّفَرِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ مَدَنِيٌّ بِالطَّبْعِ، وَكَادِحٌ لِلْعَمَلِ وَالِاكْتِسَابِ، فَحَاجَتُهُ لِلضِّيَاءِ ضَرُورِيَّةٌ وَلَوْلَا الضِّيَاءُ لَكَانَتْ تَصَرُّفَاتُ النَّاسِ مُضْطَرِبَةً مُخْتَبِطَةً.
olmazdı; dolayısıyla zindeliğin geri dönüşü yavaş ve zayıf kalır, sinir gücünün çok kısa sürede yıpranıp tükenmesine yol açardı ve insan uzun bir ömrün tadını çıkaramazdı. Bu maslahatlardan biri de gündüzleyin insanların ve hayvanların etrafa yayılması ve aydınlık sayesinde varlıkların belirginleşmesidir. Böylece şehirlerde ve kırsalda, mukimlikte ve yolculukta toplum düzeninin kendisiyle sağlandığı işlerinde insanların gayretleri tamamına erer. Zira insan tabiatı gereği medenîdir (toplumsaldır), çalışıp kazanmak için çabalar; dolayısıyla aydınlığa olan ihtiyacı zorunludur. Aydınlık olmasaydı insanların hareket ve tasarrufları karmakarışık ve düzensiz olurdu.
وَلِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ إِبْصَارِ النَّاسِ فِي الضِّيَاءِ وَكَثْرَةِ الْفَوَائِدِ الْحَاصِلَةِ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ أَسْنَدَ الْإِبْصَارَ إِلَى النَّهَارِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ لِقُوَّةِ الْمُلَابَسَةِ بَيْنَ الْأَفْعَالِ وَزَمَانِهَا، فَأَسْنَدَ إِبْصَارَ النَّاسِ إِلَى نَفْسِ النَّهَارِ لِأَنَّهُ سَبَبُ بَعْضِهِ وَسَبَبُ كَمَالِ بَعْضٍ آخَرَ. فَأَمَّا نِعْمَةُ السُّكُونِ فِي اللَّيْلِ فَهِيَ نِعْمَةٌ وَاحِدَةٌ هِيَ رُجُوعُ النَّشَاطِ.
İnsanların aydınlıkta görmelerinin şanını ve bundan dolayı elde ettikleri faydaların çokluğunu yüceltmek için, fiiller ile zamanları arasındaki güçlü münasebetten ötürü aklî mecaz yoluyla görme fiili gündüze isnat edilmiş; insanların görmesi, bir kısmının sebebi ve diğer bir kısmının da kemale erme sebebi olduğu için bizzat gündüze isnat edilmiştir. Geceleyin dinlenme nimeti ise tek bir nimettir ki o da zindeliğin geri dönmesidir.
وَفِي ذكر اللَّيْل وَالنَّهَار تَذْكِيرٌ بِآيَةٍ عَظِيمَةٍ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ وَهِيَ الشَّمْسُ الَّتِي يَنْشَأُ اللَّيْلُ مِنِ احْتِجَابِ أَشِعَّتِهَا عَنْ نِصْفِ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ وَيَنْشَأُ النَّهَارُ مِنِ انْتِشَارِ شُعَاعِهَا عَلَى النِّصْفِ الْمُقَابِلِ مِنَ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ الْمَقْصِدُ الْأَوَّلُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الِامْتِنَانَ ذَكَرَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ دُونَ الشَّمْسِ، وَقَدْ ذُكِرَتِ الشَّمْسُ فِي آيَاتٍ أُخْرَى كَانَ الْغَرَضُ الْأَهَمُّ مِنْهَا الدَّلَالَةَ عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ وَالْوَحْدَانِيَّةِ كَقَوْلِهِ: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ [الْأَنْعَام: ٩٦] .
Gece ve gündüzün zikredilmesinde, mahlûkatın en büyük delillerinden biri olan güneşi hatırlatma da vardır; zira gece, güneş ışınlarının yer küresinin bir yarısından gizlenmesiyle, gündüz ise ışınlarının yer küresinin karşı yarısına yayılmasıyla meydana gelir. Fakat bu ayetteki asıl maksat minnet (nimetleri hatırlatma) olduğu için, güneş zikredilmeksizin gece ve gündüz zikredilmiştir. Güneş ise en önemli gayesi yüce kudrete ve vahdaniyyete delalet etmek olan başka ayetlerde zikredilmiştir; tıpkı { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ } “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kıldı. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir” [En'âm: 96] buyruğunda olduğu gibi.
وَدَلَّتْ مُقَابَلَةُ تَعْلِيلِ إِيجَادِ اللَّيْلِ بِعِلَّةِ سُكُونِ النَّاسِ فِيهِ، بِإِسْنَادِ الْإِبْصَارِ إِلَى ذَاتِ
Gecenin var edilmesinin gerekçesini insanların onda sükûnete ermesi illetiyle açıklamaya karşılık; aklî mecaz yoluyla görme fiilinin bizzat gündüzün zâtına
النَّهَارِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ وَإِنَّمَا الْمُبْصِرُونَ النَّاسُ فِي النَّهَارِ، عَلَى احْتِبَاكٍ إِذْ يُفْهَمُ مِنْ كِلَيْهِمَا أَنَّ اللَّيْلَ سَاكِنٌ أَيْضًا، وَأَنَّ النَّهَارَ خُلِقَ لِيُبْصِرَ النَّاسُ فِيهِ إِذِ الْمِنَّةُ بِهِمَا سَوَاءٌ، فَهَذَا مِنْ بَدِيعِ الْإِيجَازِ مَعَ مَا فِيهِ مِنْ تَفَنُّنِ أُسْلُوبَيِ الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ. وَلَمْ يُعْكَسْ فَيُقَلْ: جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ سَاكِنًا وَالنَّهَارَ لِتُبْصِرُوا فِيهِ، لِئَلَّا تَفُوتَ صَرَاحَةُ الْمُرَادِ مِنَ السُّكُونِ كَيْلَا يُتَوَهَّمَ أَنَّ سُكُونَ اللَّيْلِ هُوَ شِدَّةُ الظَّلَامِ فِيهِ كَمَا يُقَالُ: لَيْلٌ سَاجٍ، لِقِلَّةِ الْأَصْوَاتِ فِيهِ.
isnat edilmesi —ki asıl görenler gündüzün içindeki insanlardır— bir ihtibâka delalet etmiştir; zira her iki ifadeden de gecenin de sakin olduğu ve gündüzün de insanlar onda görsünler diye yaratıldığı anlaşılmaktadır; çünkü her ikisiyle lütufta bulunma durumu eşittir. Bu, hakikat ve aklî mecaz üsluplarının çeşitliliğini içermesiyle birlikte eşsiz bir îcâzdır (vecizliktir). İfadenin tersine çevrilerek “geceyi sizin için sakin, gündüzü de onda göresiniz diye yaptı” denilmemiştir; tâ ki sükûndan kastedilenin açık anlamı elden gitmesin ve tıpkı seslerin azlığından ötürü 'durgun/sessiz gece' denildiği gibi gecenin sükûnunun oradaki karanlığın şiddeti olduğu zannedilmesin.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ، وَفِي مَوَاضِعَ أُخْرَى.
Gece ve gündüz hakkındaki açıklama daha önce Bakara Suresi'nde [164], Yüce Allah'ın { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde...” buyruğunda ve başka yerlerde geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ اعْتِرَاض هُوَ كالتذييل لِجُمْلَةِ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ لِأَنَّ الْفَضْلَ يَشْمَلُ جَعْلَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ النِّعَمِ، وَلِأَنَّ النَّاسِ يَعُمُّ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ: جَعَلَ لَكُمُ وَغَيْرَهُمْ مِنَ النَّاسِ.
{ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı büyük bir lütuf sahibidir” cümlesi, { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } cümlesi için tezyîl (fezleke) niteliğinde bir itiraziyyedir (ara cümledir); zira lütuf (fazl), gece ve gündüzün var edilmesini ve diğer nimetleri kapsar; ayrıca { النَّاسِ } “insanlar” lafzı hem { جَعَلَ لَكُمُ } “sizin için kıldı” hitabının muhataplarını hem de diğer insanları içine alır.
وَتَنْكِيرُ فَضْلٍ لِلتَّعْظِيمِ لِأَنَّ نِعَمَ اللَّهِ تَعَالَى عَظِيمَةٌ جَلِيلَةٌ وَلِذَلِكَ قَالَ: لَذُو فَضْلٍ وَلَمْ يَقُلْ: لَمُتَفَضِّلٌ، وَلَا لَمُفَضَّلٌ، فَعُدِلَ إِلَى إِضَافَةِ (ذُو) إِلَى فَضْلٍ لِتَأَتِّي التَّنْكِيرِ الْمُشْعِرِ بِالتَّعْظِيمِ. وَعُدِلَ عَنْ نَحْوِ: لَهُ فَضْلٌ، إِلَى لَذُو فَضْلٍ لِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ (ذُو) مِنْ شَرَفِ مَا يُضَافُ هُوَ إِلَيْهِ.
{ فَضْلٍ } “lütuf” kelimesinin tenvinli (nekre) getirilmesi tazim içindir; çünkü Yüce Allah'ın nimetleri pek büyük ve pek yücedir. İşte bu sebeple { لَذُو فَضْلٍ } buyurmuş, “lemütefaddilün” veya “lemüfaddalün” dememiştir. Tazim hissettiren tenvinin elde edilebilmesi için (zû / ذُو) kelimesinin (fadl / فَضْل) kelimesine izafe edilmesine yönelinmiştir. Ayrıca (zû / ذُو) kelimesinin kendisine muzaf kılınan şeyin şerefine delalet etmesinden ötürü “lehu fadlün” gibi bir ifade yerine { لَذُو فَضْلٍ } ifadesine gidilmiştir.
وَالِاسْتِدْرَاكُ ب لكِنَّ ناشىء عَن لَازم لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ لِأَنَّ الشَّأْنَ أَنْ يَشْكُرَ النَّاسُ رَبَّهُمْ عَلَى فَضْلِهِ فَكَانَ أَكْثَرُهُمْ كَافِرًا بِنِعَمِهِ، وَأَيُّ كُفْرٍ لِلنِّعْمَةِ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَتْرُكُوا عِبَادَةَ خَالِقِهِمُ الْمُتَفَضِّلِ عَلَيْهِمْ وَيَعْبُدُوا مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا.
{ لكِنَّ } “fakat” ile yapılan istidrak, { لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } ifadesinin gerektirdiği manadan doğmuştur; zira asıl olması gereken, insanların lütfundan ötürü Rablerine şükretmeleridir; ancak onların çoğu O'nun nimetlerine karşı nankörlük etmiştir. Kendilerine lütufta bulunan Yaratıcılarına ibadeti terk edip kendilerine ne bir fayda ne de bir zarar vermeye gücü yetmeyen şeylere tapmalarından daha büyük hangi nankörlük olabilir ki?
وَخَرَجَ بِ أَكْثَرَ النَّاسِ الْأَقَلُّ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ فَإِنَّهُمْ أَقَلُّ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ [الْمَائِدَة: ١٠٠] . وَالْعُدُولُ عَنْ ضَمِيرِ (النَّاسِ) فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ لِيَتَكَرَّرَ لَفْظُ النَّاسِ عِنْدَ ذِكْرِ عَدَمِ الشُّكْرِ كَمَا ذُكِرَ عِنْدَ التَّفَضُّلِ عَلَيْهِمْ فَيُسَجِّلُ عَلَيْهِمُ الْكُفْرَانَ بِوَجْهٍ أَصْرَحَ.
{ أَكْثَرَ النَّاسِ } “insanların çoğu” ifadesiyle azınlık olanlar, yani müminler hariç tutulmuştur; zira onlar { وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “kötünün çokluğu hoşuna gitse bile” [Mâide: 100] ayetinde olduğu gibi azınlıktadırlar. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } buyruğunda “insanlar” zamiri yerine açık ismin (zahir ismin) tercih edilmesi; kendilerine yapılan lütuftan söz edilirken zikredildiği gibi, şükürsüzlükten söz edilirken de “insanlar” lafzının tekrarlanması ve böylece nankörlüğün onların aleyhine daha açık bir şekilde tescil edilmesi içindir.
وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا تَقَدَّمَ وَجْهَ اخْتِلَافِ الْمَنْفِيَّاتِ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ [غَافِر: ٥٧] وَقَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ [غَافِر: ٥٩] وَقَوْلِهِ:
Önceki açıklamalardan; { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” [Mü'min: 57], { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ } “Fakat insanların çoğu inanmazlar” [Mü'min: 59] ve
وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ، فَقَدْ أَتْبَعَ كُلَّ غَرَضٍ أُرِيدَ إِثْبَاتُهُ بِمَا يُنَاسِبُ حَال منكريه.
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “Fakat insanların çoğu şükretmezler” buyruklarında nefyedilen (olumsuzlanan) hususların farklı oluşunun sebebini öğrenmiş oldun. Zira ispatlanması murad edilen her gaye, onu inkâr edenlerin durumuna en uygun olan nitelikle tamamlanmıştır.
[سُورَة غَافِر (٤٠) : آيَة ٦٢]
[Mü'min Suresi (40), Âyet 62]
ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢)
{ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) } “İşte her şeyin yaratıcısı olan Rabbiniz Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O halde nasıl [haktan] çevriliyorsunuz?”
اتَّصَلَ الْكَلَامُ عَلَى دَلَائِلِ التَّفَرُّدِ بِالْإِلَهِيَّةِ مِنْ قَوْلِهِ: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ
İlahlıkta tek oluşun delillerine dair söz, { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “İşte her şeyin yaratıcısı olan Rabbiniz Allah budur” buyruğundan
إِلَى قَوْلِهِ: مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [غَافِر: ٦٢- ٦٥] اتِّصَالَ الْأَدِلَّةِ بِالْمُسْتَدَلِّ عَلَيْهِ.
{ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “dini yalnız O'na halis kılanlar olarak” [Mü'min: 62-65] buyruğuna kadar, delillerin delil getirilen hususa bağlanması gibi [kesintisiz bir şekilde] bağlanmıştır.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكُمُ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ [غَافِر: ٦١] . وَعَدَلَ عَنِ الضَّمِيرِ إِلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُ تَعَالَى مَعْلُومٌ مُتَمَيِّزٌ بِأَفْعَالِهِ الْمُنْفَرِدِ بِهَا بِحَيْثُ إِذَا ذُكِرَتْ أَفْعَالُهُ تَمَيَّزَ عَمَّا سِوَاهُ فَصَارَ كَالْمُشَاهَدِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ، فَكَيْفَ تَلْتَبِسُ إِلَهِيَّتُهُ بِإِلَهِيَّةٍ مَزْعُومَةٍ لِلْأَصْنَامِ فَلَيْسَتْ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا بِهِ شُبْهَةٌ تُلَبِّسُ عَلَيْهِمْ مَا لَا يَفْعَلُ مِثْلَ فِعْلِهِ، أَيْ ذَلِكُمْ رَبُّكُمْ لَا غَيْرُهُ وَفِي اسْمِ الْإِشَارَةِ هَذَا تَعْرِيضٌ بِغَبَاوَةِ الْمُخَاطَبِينَ الَّذِينَ الْتَبَسَتْ عَلَيْهِمْ حَقِيقَةُ إِلَهِيَّتِهِ.
{ ذلِكُمُ } “İşte bu” ile yapılan işaret, { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “Allah O'dur ki, dinlenesiniz diye sizin için geceyi yarattı” [Mü'min: 61] buyruğundaki lafza-i celâledir. Zamir yerine işaret ismine gidilmesi; Yüce Allah'ın, yalnızca Kendisine ait olan fiilleriyle bilinen ve temeyyüz eden bir zat olduğunu ifade etmek içindir. Öyle ki O'nun fiilleri zikredildiğinde O, diğer her şeyden ayrışır ve adeta gözle görülüp işaret edilen bir varlık gibi olur. Hal böyleyken O'nun ilahlığı, putlara yakıştırılan asılsız ilahlıkla nasıl karıştırılabilir? Dolayısıyla O'na ortak koşanların, O'nun fiillerinin benzerini yapamayan şeyleri O'na benzetmelerine yol açacak hiçbir şüpheleri [ve dayanakları] yoktur. Yani; sizin Rabbiniz O'dur, başkası değil. Bu işaret isminde, O'nun ilahlığının hakikati kendilerine kapalı kalan muhatapların anlayışsızlığına (gabavetine) yönelik bir tariz (üstü kapalı bir kınama) vardır.
وَقَوْلُهُ: اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ أَخْبَارٌ أَرْبَعَةٌ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، ابْتُدِئَ فِيهَا بِالِاسْمِ الْجَامِعِ لِصِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ إِجْمَالًا، وَأَرْدَفَ بِ رَبُّكُمْ أَيِ الَّذِي دَبَّرَ خَلْقَ النَّاسِ وَهَيَّأَ لَهُمْ مَا بِهِ قِوَامُ حَيَاتِهِمْ. وَلَمَّا كَانَ فِي مَعْنَى الرُّبُوبِيَّةِ مِنْ مَعْنَى الْخَلْقِ مَا هُوَ خَلْقٌ خَاصٌّ بِالْبَشَرِ بِأَنَّهُ خَالِقُ الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا كَمَا خَلَقَهُمْ، وَأَرْدَفَ بِنَفْيِ الْإِلَهِيَّةِ عَنْ غَيْرِهِ فَجَاءَتْ مَضَامِينُ هَذِهِ الْأَخْبَارِ الْأَرْبَعَةِ مُتَرَتِّبَةً بِطَرِيقَةِ التَّرَقِّي، وَكَانَ رَابِعُهَا نَتِيجَةً لَهَا، ثُمَّ فُرِّعَ عَلَيْهَا اسْتِفْهَامٌ تَعْجِيبِيٌّ مِنِ انْصِرَافِهِمْ عَنْ عِبَادَتِهِ إِلَى جَانِبِ عِبَادَةِ غَيْرِهِ مَعَ وُضُوحِ فَسَادِ إِعْرَاضِهِمْ عَن عِبَادَته.
{ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah'tır, Rabbinizdir, her şeyin yaratıcısıdır, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyruğu, işaret isminin dört haberidir (yüklemidir). Bunlara ilk olarak ilahlık sıfatlarını icmali olarak kendisinde toplayan isimle (lafza-i celâle ile) başlanmış; ardından insanların yaratılışını çekip çeviren ve hayatlarını sürdürebilecekleri şeyleri onlar için hazırlayan anlamına gelen { رَبُّكُمْ } “Rabbinizdir” ifadesi getirilmiştir. Rablik anlamında, insanlara has bir yaratma manası bulunduğu için; tıpkı onları yarattığı gibi bütün varlıkların da yaratıcısı olduğunu belirtmek üzere { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyin yaratıcısıdır” ifadesi ardı sıra getirilmiştir. Son olarak da O'ndan başkasından ilahlığın nefyedilmesi (kaldırılması) eklenmiştir. Böylece bu dört haberin içerdiği manalar dereceli bir yükseliş (terakki) yöntemiyle sıralanmış, dördüncüsü ise bunların bir neticesi olmuştur. Daha sonra da O'na kulluktan yüz çevirmelerinin tutarsızlığı apaçık ortadayken, O'na ibadetten yüz çevirip başkasına ibadet etmelerine yönelik taaccüb (şaşkınlık ve kınama) bildiren bir soru cümlesi buna bağlanmıştır.
وفَأَنَّى اسْمُ اسْتِفْهَامٍ عَنِ الْكَيْفِيَّةِ، وَأَصْلُهُ اسْتِفْهَامٌ عَنِ الْمَكَانِ فَإِذَا جَعَلُوا الْحَالَةَ فِي مَعْنَى الْجَانِبِ وَمَثَارِ الشَّيْءِ اسْتَفْهَمُوا بِ (أَنَّى) عَنِ الْحَالَةِ وَيُشْعِرُ بِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠١] .
{ فَأَنَّى } “nasıl”, keyfiyet (durum) soran bir istifham ismidir. Aslı mekan sorusudur; Araplar durumu bir yön ve bir şeyin ortaya çıkış yeri anlamında değerlendirdiklerinde, { أَنَّى } ile durum hakkında soru sorarlar. Yüce Allah'ın En'âm Suresi'ndeki: { أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ } “O'nun bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir?” [En'âm: 101] buyruğu da bunu hissettirmektedir.
وتُؤْفَكُونَ تُصْرَفُونَ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [٣٠] ، وَبِنَاؤُهُ لِلْمَجْهُولِ لِإِجْمَالٍ بِسَبَبِ إِعْرَاضِهِمْ إِذْ سَيُبَيَّنُ بِحَاصِلِ الْجُمْلَة بعده.
{ تُؤْفَكُونَ } “çevriliyorsunuz” demektir. Bu kelime daha önce Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki: { قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Allah onları kahretsin! Nasıl da [haktan] çevriliyorlar!” [Tevbe: 30] buyruğunda geçmişti. Fiilin meçhul (edilgen) kalıpta getirilmesi, yüz çevirmelerinin sebebine dair bir icmal (özetleme) içindir; zira bu sebep, kendisinden sonraki cümlenin neticesiyle açıklanacaktır.
[سُورَة غَافِر (٤٠) : آيَة ٦٣]
[Mü'min Suresi (40), Âyet 63]
كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣)
{ كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣) } “Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr edenler işte böyle [haktan] çevrilirler.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بِمَنْزِلَةِ التَّعْلِيلِ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَهُوَ التَّعْجِيبُ مِنِ انْصِرَافِهِمْ عَنْ عِبَادَةِ رَبِّهِمْ خَالِقِهِمْ وَخَالِقِ كُلِّ شَيْءٍ فَإِنَّ فِي تَعْلِيلِ ذَلِكَ مَا يُبَيِّنُ سَبَبَ التَّعْجِيبِ، فَجِيءَ فِي جَانِبِ الْمَأْفُوكِينَ بِالْمَوْصُولِ لِأَن الصِّلَة تومىء إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ وَعِلَّتِهِ، أَيْ أَنَّ اسْتِمْرَارَهُمْ عَلَى الْجَحْدِ بِآيَاتِ اللَّهِ دُونَ تَأَمُّلٍ وَلَا تَدَبُّرٍ فِي مَعَانِيهَا وَدَلَائِلِهَا يَطْبَعُ نُفُوسَهُمْ عَلَى الِانْصِرَافِ عَنِ الْعِلْمِ بِوُجُوبِ الْوَحْدَانِيَّةِ لَهُ تَعَالَى. فَالْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى الْإِفْكِ الْمَأْخُوذِ مِنْ فعل تُؤْفَكُونَ [غَافِر: ٦٢] أَيْ مِثْلُ إِفْكِكُمْ ذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ.
Bu cümle, kendisinden önceki cümlenin ifade ettiği mananın yani kendi Rableri, yaratıcıları ve her şeyin yaratıcısı olan zata ibadetten yüz çevirmelerine duyulan taaccübün gerekçesi (ta'lili) konumunda bir ara cümledir (itiraziyedir). Zira bunun gerekçelendirilmesinde, duyulan taaccübün sebebini açıklayan bir yön vardır. [Haktan] çevrilen kimseler için sıla ismi (ism-i mevsûl) getirilmiştir; çünkü sıla cümlesi, hükmün dayanağına ve illetine işaret eder. Yani onların, Allah'ın ayetlerinin anlamları ve delilleri üzerinde hiç düşünmeden ve tefekkür etmeden onları inkâr etmeyi sürdürmeleri; nefislerini, Yüce Allah'ın birliğinin zorunlu olduğu bilgisine sırt çevirmeye alıştırmaktadır. Buradaki { كَذلِكَ } “işte böyle” ifadesindeki işaret, { تُؤْفَكُونَ } [Mü'min: 62] fiilinden türetilen “ifk” (çevrilme) eyleminedir. Yani: Sizin bu haktan çevrilişiniz gibi, Allah'ın ayetlerini inkâr edenler de [haktan] çevrilirler.
فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ:
{ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr edenler” ifadesiyle,
ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ [غَافِر: ٦٢] ، وَيَكُونُ الْمَوْصُولُ وَصِلَتُهُ إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ، وَالْمَعْنَى: كَذَلِكَ تُؤْفَكُونَ، أَيْ مِثْلُ إِفْكِكُمْ تُؤْفَكُونَ، وَيَكُونُ التَّشْبِيهُ مُبَالَغَةً فِي أَنَّ إِفْكَهُمْ بَلَغَ فِي كُنْهِ الْإِفْكِ النِّهَايَةَ بِحَيْثُ لَوْ أَرَادَ الْمُقَرِّبُ أَنْ يُقَرِّبَهُ لِلسَّامِعِينَ بِشَبِيهٍ لَهُ لَمْ يَجِدْ شَبِيهًا لَهُ أَوْضَحَ مِنْهُ وَأَجْلَى فِي مَاهِيَّتِهِ فَلَا يَسَعُهُ إِلَّا أَنْ يُشَبِّهَهُ بِنَفْسِهِ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْمَأْلُوفَةِ الْمُبَيَّنَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] ، وَبِذَلِكَ تَكُونُ صِلَةُ الْمَوْصُولِ مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ إِيمَاءً إِلَى عِلَّةِ إِفْكِهِمْ تَعْلِيلًا صَرِيحًا.
{ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ } “İşte Rabbiniz Allah budur” [Mü'min: 62] buyruğunun muhataplarının kastedilmiş olması caizdir. Bu durumda mevsûl ve sılası, zamir makamında açık ismin (zahir ismin) getirilmesi kabilinden olur. Anlamı ise: “İşte siz böyle çevriliyorsunuz, yani sizin çevrilişiniz gibi çevriliyorsunuz” demektir. Buradaki benzetme, onların haktan çevrilişlerinin, bu durumun künhünde (mahiyetinde) son noktaya ulaştığını ifade eden bir mübalağadır; öyle ki bir kimse bunu dinleyenlerin zihnine yaklaştırmak için benzer bir örnek bulmak istese, bundan daha açık ve mahiyetini daha iyi ortaya koyan bir benzer bulamaz; dolayısıyla Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet yaptık” [Bakara: 143] ayetinde açıklanan bilinen üslup üzere, onu ancak kendisine benzetebilir. Böylece { الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } ifadesindeki sıla cümlesi, onların haktan çevrilişlerinin illetine (sebebine) açık bir ta'lil ile işaret etmiş olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ كُلَّ مَنْ جَحَدَ بِآيَاتِ اللَّهِ مِنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ وَمِنْ غَيْرِهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُكَذِّبِينَ فَيَصِيرُ التَّعْلِيلُ الْمُومَى إِلَيْهِ بِالصِّلَةِ تَعْلِيلًا تَعْرِيضِيًّا لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْإِفْكُ شَأْنَ الَّذِينَ يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ كُلِّهِمْ فَقَدْ شَمِلَ ذَلِكَ هَؤُلَاءِ بِحُكْمِ الْمُمَاثَلَةِ. وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ، وَذُكِرَ فِعْلُ الْكَوْنِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْجَحْدَ بِآيَاتِ اللَّهِ شَأْنُهُمْ وَهِجِّيرَاهُمْ.
{ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr edenler” ifadesiyle; Arap müşriklerinden ve onların dışındaki diğer müşrik ve yalanlayıcılardan Allah'ın ayetlerini inkâr eden herkesin kastedilmiş olması da caizdir. Bu takdirde sıla cümlesiyle işaret edilen gerekçelendirme, tariz yoluyla bir ta'lil haline gelir; çünkü haktan çevrilmek Allah'ın ayetlerini inkâr edenlerin tamamının özelliği olduğuna göre, benzerlik hükmü gereği bu durum bunları da kapsamış olur. Muzari fiil kalıbı, durumu zihinde canlandırmak (istihzar) içindir. { كَانَ } (oluş) fiilinin zikredilmesi ise Allah'ın ayetlerini inkâr etmenin onların ayrılmaz bir vasfı ve alışkanlığı haline geldiğini göstermektedir.
وَهَذَا أَصْلٌ عَظِيمٌ فِي الْأَخْلَاقِ الْعِلْمِيَّةِ، فَإِنَّ الْعُقُولَ الَّتِي تَتَخَلَّقُ بِالْإِنْكَارِ
Bu husus, ilmi ahlakta çok mühim bir esastır. Zira bilgiler üzerinde tefekkür etmeden önce inkârcılık
وَالْمُكَابَرَةِ قَبْلَ التَّأَمُّلِ فِي الْمَعْلُومَاتِ تُصْرَفُ عَنِ انْكِشَافِ الْحَقَائِقِ الْعِلْمِيَّةِ فَتَخْتَلِطُ عَلَيْهَا الْمَعْلُومَاتُ وَلَا تُمَيِّزُ بَيْنَ الصَّحِيحِ وَالْفَاسِدِ.
ve inatçılığı huy edinen akıllar, ilmi hakikatlerin açığa çıkmasından mahrum kalır; bunun sonucunda bilgiler birbirine karışır ve doğru olanla yanlış olanı birbirinden ayırt edemez hale gelirler.
[سُورَة غَافِر (٤٠) : آيَة ٦٤]
[Mü'min Suresi (40), Âyet 64]
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٦٤)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٦٤) } “Allah O'dur ki, sizin için yeryüzünü bir yerleşme yeri, göğü de bir bina kıldı; size şekil verdi ve şekillerinizi güzel yaptı; sizi temiz ve güzel rızıklarla rızıklandırdı. İşte Rabbiniz Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!”
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً.
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً } “Allah O'dur ki, sizin için yeryüzünü bir yerleşme yeri, göğü de bir bina kıldı.”
اسْتِئْنَافٌ ثَانٍ بِنَاءً عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ الَّتِي فَسَّرْنَا بِهَا مَوْقِعَ قَوْلِهِ: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ [غَافِر: ٦١] كَمَا تَقَدَّمَ فَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ تِعْدَادِ دَلَائِلِ انْفِرَادِهِ تَعَالَى بِالتَّصَرُّفِ وَبِالْإِنْعَامِ عَلَيْهِمْ حَتَّى يَفْتَضِحَ خَطَلُهُمْ فِي الْإِشْرَاكِ بِهِ وَكُفْرَانِ نِعَمِهِ، فَذَكَّرَهُمْ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ بِآثَارِ قُدْرَتِهِ فِي إِيجَادِ الْأَعْرَاضِ الْقَائِمَةِ بِجَوَاهِرِ هَذَا الْعَالَمِ، وَهُمَا عَرَضَا الظُّلْمَةِ وَالنُّورِ، وَفِي كِلَيْهِمَا نِعَمٌ عَظِيمَةٌ عَلَى النَّاسِ، وَذَكَّرَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِآثَارِ خَلْقِ الْجَوَاهِرِ فِي هَذَا الْعَالَمِ عَلَى كَيْفِيَّاتٍ هِيَ نِعْمَةٌ لَهُمْ، وَفِي خَلْقِ أَنْفُسِهِمْ عَلَى صُوَرٍ صَالِحَةٍ بِهِمْ، فَأَمَّا إِنْ جَعَلْتَ اسْمَ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ إِلَخْ بَدَلًا مِنْ رَبُّكُمْ فِي وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي [غَافِر: ٦٠] ، فَإِنَّ جُمْلَةَ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً تَكُونُ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا.
Daha önce geçtiği üzere { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “Allah O'dur ki, dinlenesiniz diye sizin için geceyi yarattı” [Mü'min: 61] buyruğunun konumunu açıkladığımız en güzel vecihlere dayanan ikinci bir istinaftır (yeni bir başlangıçtır). Bu sebeple kendisinden öncekine atfedilmemiştir; zira bulunulan makam, O'nun tasarrufta ve onlara nimet vermede tek olduğuna dair delilleri sıralama makamıdır; ta ki O'na ortak koşmalarındaki ve nimetlerine nankörlük etmelerindeki sapkınlıkları açığa çıksın. Bir önceki ayette onlara, bu âlemin cevherlerinde bulunan karanlık ve aydınlık arazlarını var etmesindeki kudretinin eserlerini hatırlatmıştı ki her ikisinde de insanlar için büyük nimetler vardır. Bu ayette ise onlara, bu âlemdeki cevherleri kendileri için bir nimet teşkil edecek niteliklerde yaratmasındaki ve bizzat kendilerini en uygun şekillerde yaratmasındaki kudret eserlerini hatırlatmıştır. Şayet { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ } ilh. buyruğundaki lafza-i celâleyi { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي } “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin” [Mü'min: 60] ayetindeki { رَبُّكُمُ } kelimesinden bedel kabul edersen, { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً } cümlesi ibtîdâî bir istinaf (yeni bir başlangıç) olur.
وَالْمَوْصُولُ وَصِلَتُهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِاسْمِ الْجَلَالَةِ فَيَكُونَ الْخَبَرُ قَوْلَهُ: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ وَهُوَ أَوْلَى لِأَنَّ الْمَقْصُودَ إِثْبَاتُ إِلَهِيَّتِهِ وَحْدَهُ بِدَلِيلِ مَا هُوَ مُشَاهَدٌ مِنْ إِتْقَانِ صُنْعِهِ الْمَمْزُوجِ بِنِعْمَتِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُولُ خَبَرًا فَيَكُونُ الْخَبَرُ مُسْتَعْمَلًا فِي الِامْتِنَانِ وَالِاعْتِبَارِ، وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الِامْتِنَانَ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لَكُمُ قُدِّمَتِ الْأَرْضُ عَلَى السَّمَاءِ لِأَنَّ الِانْتِفَاعَ بِهَا مَحْسُوسٌ وَذُكِرَتِ السَّمَاءُ بَعْدَهَا كَمَا يُسْتَحْضَرُ الشَّيْءُ بِضِدِّهِ مَعَ قَصْدِ إِيدَاعِ دَلَائِلِ عِلْمِ الْهَيْئَةِ لِمَنْ فِيهِمُ اسْتِعْدَادٌ لِلنَّظَرِ فِيهَا وَتَتَبُّعِ أَحْوَالِهَا عَلَى تَفَاوُتِ الْمَدَارِكِ وَتَعَاقُبِ الْأَجْيَالِ وَاتِّسَاعِ الْعُلُومِ.
Mevsûl ve sılasının, lafza-i celâlenin sıfatı olması caizdir; bu takdirde haber (yüklem) { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ } “İşte Rabbiniz Allah budur” buyruğu olur ki bu daha evladır; zira asıl maksat, O'nun nimetleriyle kaynaşmış olan sanatındaki sağlamlığın müşahede edilen deliliyle yalnızca O'nun ilahlığını ispat etmektir. Mevsûlun bizzat haber olması da caizdir; bu durumda haber, minnet hatırlatma ve ibret alma gayesiyle kullanılmış olur. Bu ayetten asıl maksat { لَكُمُ } “sizin için” buyruğunun da gösterdiği üzere minnet hatırlatmak (imtinân) olduğundan, yer gökten önce zikredilmiştir; çünkü yerden faydalanma durumu bizzat hissedilir düzeydedir. Gök ise tıpkı bir şeyin zıddıyla hatırlanması gibi yerin ardından zikredilmiştir; bununla birlikte kavrayışların farklılığına, nesillerin birbirini izlemesine ve ilimlerin genişlemesine paralel olarak gökyüzünü inceleme ve hallerini araştırma kabiliyetine sahip olanlar için astronomi ilminin delillerini yerleştirme gayesi de güdülmüştür.
وَالْقَرَارُ أَصْلُهُ، مَصْدَرُ قَرَّ، إِذَا سَكَنَ. وَهُوَ هُنَا مِنْ صِفَاتِ الْأَرْضِ لِأَنَّهُ فِي حُكْمِ الْخَبَرِ عَنِ الْأَرْضِ، فَالْمَعْنَى يَحْتَمِلُ: أَنَّهُ جَعَلَهَا قَارَّةً غَيْرَ مَائِدَةٍ وَلَا مُضْطَرِبَةٍ فَلَمْ تَكُنْ مِثْلَ كُرَةِ الْهَوَاءِ مُضْطَرِبَةً مُتَحَرِّكَةً، وَلَوْ لَمْ تَكُنْ قَارَّةً لَكَانَ النَّاسُ فِي عَنَاءٍ مِنَ
Karar (قَرَار) kelimesinin aslı, durup sakinleşti anlamına gelen (karra / قَرَّ) fiilinin masdarıdır. Burada ise yerin sıfatlarındandır; çünkü yer hakkında haber hükmündedir. Dolayısıyla anlam şuna muhtemeldir: Allah yeri sabit kılmış, sallanır ve çalkantılı kılmamıştır; böylece yer, hava küresi gibi hareketli ve çalkantılı olmamıştır. Şayet yer sabit olmasaydı insanlar onun
اضْطِرَابِهَا وَتَزَلْزُلِهَا، وَقَدْ يُفْضِي ذَلِكَ بِأَكْثَرِهِمْ إِلَى الْهَلَاكِ وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: وَجَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٣١] .
çalkantısından ve sarsıntısından büyük bir meşakkat çekerlerdi ve bu durum çoğunun helak olmasına yol açabilirdi. Bu mana, Enbiyâ Suresi'ndeki: { وَجَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ } “Onları sarsmasın diye yeryüzünde sabit dağlar yerleştirdik” [Enbiyâ: 31] ayetinin anlamındadır.
وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمَعْنَى جَعَلَ الْأَرْضَ ذَاتَ قَرَارٍ، أَيْ قَرَارٍ لَكُمْ، أَيْ جَعَلَهَا مُسْتَقَرًّا لَكُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٠] أَيْ خَلَقَهَا عَلَى كَيْفِيَّةٍ تُلَائِمُ الِاسْتِقْرَارَ عَلَيْهَا بِأَنْ جَعَلَهَا يَابِسَةً غَيْرَ سَائِلَةٍ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَ سَطْحَ الْأَرْضِ سَيَّالًا كَالزِّئْبَقِ أَوْ كَالْعَجَلِ فَلَا يَزَالُ الْإِنْسَانُ سَائِخًا فِيهَا يَطْفُو تَارَةً وَيَسِيخُ أُخْرَى فَلَا يَكَادُ يَبْقَى عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ، وَذَلِكَ كَوَسَطِ سَبْخَةِ (التاكمرت) الْمُسَمَّاةِ: «شَطَّ الْجَرِيدِ» الْفَاصِلَ بَين «نفطة» و «نفزاوة» مِنَ الْجَنُوبِ التُّونُسِيِّ فَإِنَّ فِيهَا مَسَافَاتٍ إِذَا مَشَتْ فِيهَا الْقَوَافِلُ سَاخَتْ فِي الْأَرْضِ فَلَا يُعْثَرُ عَلَيْهَا، وَلِذَلِكَ لَا تَسِيرُ فِيهَا الْقَوَافِلُ إِلَّا بِهُدَاةٍ عَارِفِينَ بِمَسَالِكِ السَّيْرِ فِي عَلَامَاتٍ مَنْصُوبَةٍ، فَكَانَتْ خِلْقَةُ الْأَرْضِ دَالَّةً عَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ وَعَلَى دَقِيقِ حِكْمَتِهِ وَعَلَى رَحْمَتِهِ بِالْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ الْمَعْمُورِ بِهِمَا وَجْهُ الْأَرْضِ.
Anlamın, yeri bir karar sahibi kıldığı, yani “sizin için bir yerleşme yeri kıldığı”, dolayısıyla Mü'minûn Suresi'ndeki: { وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ } “Onları yerleşmeye elverişli ve akar suyu olan bir tepeye yerleştirdik” [Mü'minûn: 50] ayetinde olduğu gibi “sizin için bir barınak yaptığı” şeklinde olması da muhtemeldir. Yani yeri akışkan değil de kuru ve katı kılarak üzerinde yerleşmeye elverişli bir biçimde yaratmıştır. Şayet dileseydi yerin yüzeyini cıva gibi yahut çamur gibi akışkan kılardı; böylece insan onun içine sürekli batar, bir yüzeye çıkar bir batardı da neredeyse o vaziyette barınamazdı. Nitekim Tunus'un güneyindeki Nefta ile Nefzâve'yi birbirinden ayıran ve “Şattü'l-Cerîd” olarak adlandırılan Tâkımert bataklığının (sebhasının) ortası böyledir; zira orada kervanların yürüdüğü takdirde yere batıp bir daha bulunamadığı mesafeler vardır. Bu sebeple kervanlar dikilen işaretlerle belirlenen güzergâhları iyi bilen rehberler olmaksızın oradan geçemezler. İşte yerin bu şekilde yaratılışı, Allah'ın yüce kudretine, ince hikmetine ve yeryüzünü imar eden insanlara ve hayvanlara olan merhametine delalet etmektedir.