وَأَعْدَاءُ اللَّهِ: هُمْ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ لِأَنَّهُمْ أَعدَاء رَسُوله ﷺ قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ [الممتحنة: ١] يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ:
«Allah'ın düşmanları»: Kureyş müşrikleridir; çünkü onlar O'nun Resulünün (sallallâhu aleyhi ve sellem) düşmanlarıdır. Nitekim Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } [Mümtehine: 1] “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” buyurmuştur; bununla müşrikleri kastetmektedir, zira ardından şöyle buyurmaktadır:
يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ [الممتحنة: ١] ، وَلِأَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَضِيَّةِ كِتَابِ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ إِلَى قُرَيْشٍ يُعْلِمُهُمْ بتهيّؤ النبيء ﷺ لِغَزْوِ مَكَّةَ وَلِقَوْلِهِ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَاتِ ذلِكَ جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ [فصلت: ٢٨] بَعْدَ قَوْلِهِ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ [فصلت: ٢٦] .
{ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ } [Mümtehine: 1] “Peygamberi ve sizi yurdunuzdan çıkarıyorlar”. Ayrıca bu ayet Hâtıb b. Ebî Beltea'nın Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke fethine hazırlandığını bildirmek üzere Kureyş'e mektup yazması hadisesi hakkında inmiştir. Bir de bu ayetlerin sonunda, { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ } [Fussilet: 26] “İnkâr edenler: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında yaygara koparın, belki üstün gelirsiniz' dediler” buyruğundan sonra gelen { ذلِكَ جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ } [Fussilet: 28] “İşte bu, Allah'ın düşmanlarının cezasıdır” kavli sebebiyledir.
وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِ أَعْداءُ اللَّهِ جَمِيعُ الْكُفَّارِ مِنَ الْأُمَمِ بِحَيْثُ يَدْخُلُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ قُرَيْشٍ دُخُولَ الْبَعْضِ فِي الْعُمُومِ لِأَنَّ ذَلِكَ
{ أَعْداءُ اللَّهِ } ifadesinden kastedilenin, Kureyş müşriklerinin bu genele bir parçası olarak dahil olacağı şekilde ümmetlerin kâfirlerinin tamamı olması caiz değildir. Çünkü bu
الْمَحْمِلَ لَا يَكُونُ لَهُ مَوْقِعٌ رَشِيقٌ فِي الْمَقَامِ لِأَنَّ الْغَرَضَ مَنْ ذِكْرِ مَا أَصَابَ عَادًا وَثَمُودَ هُوَ تَهْدِيدُ مُشْرِكِي مَكَّةَ بِحُلُولِ عَذَابٍ مِثْلِهِ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّهُمْ قَدْ عَلِمُوهُ وَرَأَوْا آثَارَهُ فَلِلتَّهْدِيدِ بِمِثْلِهِ مَوْقِعٌ لَا يَسَعُهُمُ التَّغَافُلُ عَنْهُ، وَأَمَّا عَذَابُ عَادٍ وَثَمُودَ فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ مَوْعُودٌ بِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ فَلَا يُنَاسِبُ أَنْ يُجْعَلَ مَوْعِظَةً لِقُرَيْشٍ بَلِ الْأَجْدَرُ أَنْ يَقَعَ إِنْذَارُ قُرَيْشٍ رَأْسًا بِعَذَابٍ يُعَذَّبُونَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَلِذَلِكَ أُطِيلَ وَصْفُهُ لِتَهْوِيلِهِ مَا لَمْ يُطَلْ بِمِثْلِهِ حِينَ التَّعَرُّضِ لِعَذَابِ عَادٍ فِي الْآخِرَةِ بِقَوْلِهِ: وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَخْزى [فصلت: ١٦] الْمُكْتَفَى بِهِ عَنْ ذِكْرِ عَذَابِ ثَمُودَ. وَلِهَذَا فَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ: أَعْداءُ اللَّهِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ مِنْ ضَمِيرِ عَادٍ وَثَمُودَ.
yorum, bu makamda zarif ve uygun düşmez. Zira Âd ve Semûd'un başına gelenlerin zikredilmesindeki amaç, Mekke müşriklerini dünyada benzer bir azabın inmesiyle tehdit etmektir; çünkü onlar bunu bilmekte ve izlerini görmektedirler. Dolayısıyla benzeriyle tehdit edilmenin göz ardı edemeyecekleri bir yeri vardır. Âd ve Semûd'un ahiretteki azabına gelince, o gelecekte vaat edilen bir şeydir ve onlar da buna inanmamaktadırlar; dolayısıyla bunun Kureyş'e bir vaaz ve ibret kılınması uygun düşmez. Aksine en uygun olanı, Kureyş'in doğrudan ahirette uğrayacakları azapla uyarılmasıdır. İşte bu sebeple, Âd kavminin ahiretteki azabına değinilirken { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَخْزى } [Fussilet: 16] “Ahiret azabı ise elbette daha rezil edicidir” kavlinde —ki bununla Semûd kavminin azabını zikretmekten de yetinilmiştir— yapılmayan bir şekilde, korkunçluğunu belirtmek üzere burada nitelendirme uzatılmıştır. Bu sebeple { أَعْداءُ اللَّهِ } kavlinde, Âd ve Semûd zamiri yerine açık ismin konulması (ızhâr fî makâmi'l-idmâr) söz konusu değildir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْداءُ اللَّهِ مَفْعُولًا لِفِعْلِ (وَاذْكُرْ) مَحْذُوفًا مِثْلَ نَظَائِرِهِ الْكَثِيرَةِ. وَالْحَشْرُ: جَمْعُ النَّاسِ فِي مَكَانٍ لِمَقْصِدٍ.
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْداءُ اللَّهِ } ifadesinin, çok sayıdaki benzerlerinde olduğu gibi mahzuf bir (واذكر / hatırla) fiilinin mef'ûlü olması da caizdir. «Haşr» (الْحَشْرُ): İnsanların belli bir amaçla bir yerde toplanmasıdır.
وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: إِلَى النَّارِ بِ نَحْشُرُ لِتَضْمِينِ نَحْشُرُ مَعْنَى: نُرْسِلُ، أَيْ نُرْسِلُهُمْ إِلَى النَّارِ.
{ إِلَى النَّارِ } buyruğu { نَحْشُرُ } fiiline taalluk eder; zira «nahşuru» fiili «nurvilu» (göndeririz) anlamını tazammun etmektedir, yani onları ateşe göndeririz.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَهُمْ يُوزَعُونَ عَطْفٌ وَتَفْرِيعٌ عَلَى نَحْشُرُ لِأَنَّ الْحَشْرَ يَقْتَضِي الْوَزْعَ إِذْ هُوَ مِنْ لَوَازِمِهِ عُرْفًا، إِذِ الْحَشْرُ يَسْتَلْزِمُ كَثْرَةَ عَدَدِ الْمَحْشُورِينَ وَكَثْرَةُ الْعَدَدِ تَسْتَلْزِمُ الِاخْتِلَاطَ وَتَدَاخُلَ بَعْضِهِمْ فِي بَعْضٍ فَلَا غِنَى لَهُمْ عَنِ الْوَزْعِ لِتَصْفِيفِهِمْ وَرَدِّ بَعْضِهِمْ عَنْ بَعْضٍ. وَالْوَزْعُ: كَفُّ بَعْضِهِمْ عَنْ بَعْضٍ وَمَنْعُهُمْ مِنَ الْفَوْضَى، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [١٧] ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ كَثْرَةِ الْمَحْشُورِينَ.
{ فَهُمْ يُوزَعُونَ } kavlindeki «fâ» harfi, atıf ve { نَحْشُرُ } fiili üzerine tefrî' (sonuç bildirme) içindir. Çünkü haşr (toplama), vez'i (düzene sokup zaptetmeyi) gerektirir; zira bu örfen onun gereklerindendir. Çünkü toplanma, toplananların sayısının çokluğunu; sayının çokluğu da birbirine karışmayı ve iç içe geçmeyi gerektirir. Dolayısıyla onları sıraya dizmek ve birbirlerine engel olmak için vez'e (düzene sokulmaya) kesinlikle ihtiyaç duyulur. «Vez'» (الْوَزْعُ): Birbirlerini engellemek ve kargaşaya mani olmaktır; Neml suresinde [17] geçmişti. Bu ifade, toplananların çokluğundan kinayedir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَيَعْقُوبُ نَحْشُرُ بِنُونِ الْعَظَمَةِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ وَنَصْبِ أَعْداءُ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِيَاءِ الْغَائِبِ مَبْنِيًّا لِلنَّائِبِ.
Nâfi ve Ya'kûb { نَحْشُرُ } kelimesini azamet nûnu ile etken (mâlum) olarak ve { أَعْداءَ } kelimesini nasb ile okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise gaib «yâ»sı ile edilgen (meçhul) olarak [yuhşeru a'dâullâhi şeklinde] okumuşlardır.
وحَتَّى ابْتِدَائِيَّةٌ وَهِيَ مُفِيدَةٌ لِمَعْنَى الْغَايَةِ فَهِيَ حِرَفُ انْتِهَاءٍ فِي الْمَعْنَى وَحَرْفُ
{ حَتَّى } ibtidâiyedir ve gaye (nihayet) anlamı bildirir. Dolayısıyla o anlam bakımından son bulma (intihâ) harfi,
ابْتِدَاءٍ فِي اللَّفْظِ، أَيْ أَنَّ مَا بَعْدَهَا جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ. وإِذا ظَرْفٌ لِلْمُسْتَقْبَلِ مُتَضَمِّنٌ مَعْنَى الشَّرْطِ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِجَوَابِهِ، وَمَا زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ بَعْدَ إِذا تُفِيدُ تَوْكِيدَ مَعْنَى إِذا مِنَ الِارْتِبَاطِ بِالْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَ إِذا سَوَاءٌ كَانَتْ شَرْطِيَّةً كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَمْ كَانَتْ لِمُجَرَّدِ الظَّرْفِيَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ [الشورى: ٣٧] . وَيَظْهَرُ أَنَّ وُرُودَ مَا بَعْدَ إِذا يُقَوِّي مَعْنَى الشَّرْطِ فِي إِذا، وَلَعَلَّهُ يَكُونُ مَعْنَى الشَّرْطِ حِينَئِذٍ نَصًّا احْتِمَالًا.
lafız bakımından ise başlama (ibtidâ) harfidir; yani ondan sonrası müstakil (yeni) bir cümledir. { إِذا } ise şart anlamı içeren gelecek zaman zarfıdır ve cevabına bağlıdır. { إِذا } edatından sonra gelen zâid { ما } harfi ise pekiştirme (tekit) içindir; bu ayette olduğu gibi şart anlamında olsun yahut Yüce Allah'ın { وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ } [Şûrâ: 37] “Öfkelendikleri zaman da bağışlarlar” ayetinde olduğu gibi sırf zarfiyet için olsun, { إِذا }'nın sonrasındaki fiille olan irtibatından doğan anlamını pekiştirmeye yarar. Görünen o ki { إِذا } edatından sonra { ما } gelmesi, { إِذا }'daki şart anlamını güçlendirir ve belki de o zaman şart anlamı ihtimal değil kesin bir nass hükmünde olur.
وَضَمِيرُ الْمُؤَنَّثِ الْغَائِب فِي جاؤُها عَائِدٌ إِلَى النَّارِ، أَيْ إِذَا وَصَلُوا إِلَى جَهَنَّمَ.
{ جاؤُها } lafzındaki gaib müennes zamiri ateşe (النَّارِ) racidir; yani cehenneme vardıkları zaman.
وَجُمْلَةُ شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ إِلَخْ يَقْتَضِي كَلَامُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهَا جَوَابُ إِذا، فَاقْتَضَى الِارْتِبَاطُ بَيْنَ شَرْطِهَا وَجَوَابِهَا وَتَعْلِيقِهَا بِفِعْلِ الْجَوَابِ. وَاسْتَشْعَرُوا أَنَّ الشَّهَادَةَ عَلَيْهِمْ تَكُونُ قَبْلَ أَنْ يُوَجَّهُوا إِلَى النَّارِ، فَقَدَّرُوا فِعْلًا مَحْذُوفًا تَقْدِيرُهُ: وَسُئِلُوا عَمَّا كَانُوا يَفْعَلُونَ فَأَنْكَرُوا فَشَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ، يَعْنِي: سَأَلَهُمْ خَزَنَةُ النَّارِ.
{ شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ } vb. cümlesi, müfessirlerin ifadelerine göre { إِذا } edatının cevabıdır; bu da şartı ile cevabı arasındaki irtibatı ve onun cevap fiiline bağlanmasını gerektirir. Aleyhlerindeki şahitliğin ateşe sevk edilmelerinden önce olacağını düşündükleri için mahzuf bir fiil takdir ederek şöyle demişlerdir: “Yapmakta oldukları şeylerden sorguya çekildiler, inkâr ettiler; bunun üzerine kulakları, gözleri ve derileri aleyhlerine şahitlik etti”, yani cehennem bekçileri onlara sordu.
وَأَحْسَنُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ نَقُولَ: إِنَّ جَوَابَ إِذا مَحْذُوفٌ لِلتَّهْوِيلِ وَحَذْفُ مِثْلِهِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، وَيَكُونُ جُمْلَةُ شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ إِلَى آخِرِهَا مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَشَأَ عَنْ مَفَادِ حَتَّى مِنَ الْغَايَةِ لِأَنَّ السَّائِلَ يَتَطَلَّبُ مَاذَا حَصَلَ بَيْنَ حَشْرِهِمْ إِلَى النَّارِ وَبَيْنَ حُضُورِهِمْ عِنْدَ النَّارِ فَأُجِيبَ بِأَنَّهُ شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ إِلَى قَوْلِهِ: الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَيَتَضَمَّنُ ذَلِكَ أَنَّهُمْ حُوسِبُوا عَلَى أَعْمَالِهِمْ وَأَنْكَرُوهَا فَشَهِدَتْ عَلَيْهِمْ جَوَارِحُهُمْ وَأَجْسَادُهُمْ. أَوْ أَنْ يَكُونَ جَوَابُ إِذا قَوْلَهُ: فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ [فصلت:
Bundan daha güzeli ise şöyle dememizdir: { إِذا } edatının cevabı dehşet ve korkunçluğu hissettirmek (tehvîl) için hazfedilmiştir; böylesi hazifler Kur'an'da pek çoktur. { شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ } cümlesi ise sonuna kadar, { حَتَّى } edatının gaye anlamından doğan beyânî bir istînâf (açıklayıcı yeni bir başlangıç) cümlesi olur; zira dinleyen kişi onların ateşe sürülmeleri ile ateşin huzuruna gelmeleri arasında ne olduğunu öğrenmek ister; buna da { الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ } kavline kadar olan kısımla, yani kulaklarının, gözlerinin ve derilerinin aleyhlerine şahitlik ettiği şeklinde cevap verilmiştir. Bu durum, amellerinden hesaba çekildiklerini, onları inkâr ettiklerini, bunun üzerine uzuvlarının ve bedenlerinin aleyhlerine şahitlik ettiğini tazammun eder. Yahut { إِذا } edatının cevabı { فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } [Fussilet:
٢٤] إِلَخْ.
24] ayeti vb. kısmıdır.
وَجُمْلَةُ شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ. وَشَهَادَةُ جَوَارِحِهِمْ وَجُلُودِهِمْ عَلَيْهِمْ: شَهَادَةُ تَكْذِيبٍ وَافْتِضَاحٍ لِأَنَّ كَوْنَ ذَلِكَ شَهَادَةً يَقْتَضِي أَنَّهُمْ لَمَّا رَأَوُا النَّارَ اعْتَذَرُوا بِإِنْكَارِ بَعْضِ ذُنُوبِهِمْ طَمَعًا فِي تَخْفِيفِ
{ شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ } ve ona atfedilen cümle ise şart ile cevabı arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). Uzuvlarının ve derilerinin aleyhlerine şahitlik etmesi, bir yalanlama ve rezil etme (iftizâh) şahitliğidir. Çünkü bunun şahitlik olması; ateşi gördüklerinde
الْعَذَابِ وَإِلَّا فَقَدَ عَلِمَ اللَّهُ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ وَشَهِدَتْ بِهِ الْحفظَة وقرىء عَلَيْهِمْ كِتَابُهُمْ، وَمَا أُحْضِرُوا لِلنَّارِ إِلَّا وَقَدْ تَحَقَّقَتْ إِدَانَتُهُمْ، فَمَا كَانَتْ شَهَادَةُ جَوَارِحِهِمْ إِلَّا زِيَادَةَ خِزْيٍ لَهُمْ وَتَحْسِيرًا وَتَنْدِيمًا عَلَى سُوءِ اعْتِقَادِهِمْ فِي سِعَةِ عِلْمِ اللَّهِ.
azabın hafifletilmesi ümidiyle bazı günahlarını inkâr ederek mazeret ileri sürdüklerini gerektirir. Yoksa Allah onların ne yaptıklarını zaten bilmekteydi, hafaza melekleri de buna şahitlik etmiş ve kitapları kendilerine okunmuştu. Onlar ateşe ancak suçları kesinleşmiş olarak getirilmişlerdi; dolayısıyla uzuvlarının şahitliği ancak onların zilletini artırmak ve Allah'ın ilminin genişliği hakkındaki kötü zanlarından ötürü duydukları hasret ve pişmanlığı katlamak içindir.
وَتَخْصِيصُ السَّمْعِ وَالْأَبْصَارِ وَالْجُلُودِ بِالشَّهَادَةِ عَلَى هَؤُلَاءِ دُونَ بَقِيَّةِ الْجَوَارِحِ لِأَنَّ لِلسَّمْعِ اخْتِصَاصًا بِتَلَقِّي دَعْوَة النبيء ﷺ وَتَلَقِّي آيَاتِ الْقُرْآنِ، فَسَمْعُهُمْ يَشْهَدُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَصْرِفُونَهُ عَنْ سَمَاعِ ذَلِكَ كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: وَفِي آذانِنا وَقْرٌ [فصلت:
Diğer uzuvlar değil de işitme, görme ve derilerin bunlara karşı şahitlikle tahsis edilmesinin sebebi şudur: İşitme duyusunun, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davetini ve Kur'an ayetlerini almaya mahsus bir yeri vardır; dolayısıyla kulakları, Allah'ın onlardan naklettiği { وَفِي آذانِنا وَقْرٌ } [Fussilet:
٥] ، وَلِأَنَّ لِلْأَبْصَارِ اخْتِصَاصًا بِمُشَاهَدَةِ دَلَائِلِ الْمَصْنُوعَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْخَلْقِ وَالتَّدْبِيرِ فَذَلِكَ دَلِيلُ وَحْدَانِيَّتِهِ فِي إِلَهِيَّتِهِ، وَشَهَادَةِ الْجُلُودِ لِأَنَّ الْجِلْدَ يَحْوِي جَمِيعَ الْجَسَدِ لِتَكُونَ شَهَادَةُ الْجُلُودِ عَلَيْهِمْ شَهَادَةً عَلَى أَنْفُسِهَا فَيَظْهَرُ اسْتِحْقَاقُهَا لِلْحَرْقِ بِالنَّارِ لِبَقِيَّةِ الْأَجْسَادِ دُونَ اقْتِصَارٍ عَلَى حَرْقِ مَوْضِعِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ. وَلِذَلِكَ اقْتَصَرُوا فِي تَوْجِيهِ الْمَلَامَةِ عَلَى جُلُودِهِمْ لِأَنَّهَا حَاوِيَةٌ لِجَمِيعِ الْحَوَاسِّ وَالْجَوَارِحِ، وَبِهَذَا يَظْهَرُ وَجْهُ الِاقْتِصَارِ عَلَى شَهَادَةِ السَّمْعِ وَالْأَبْصَارِ وَالْجُلُودِ هُنَا بِخِلَافِ آيَةِ سُورَةِ النُّورِ [٢٤] يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ، لِأَنَّ آيَةَ النُّورِ تَصِفُ الَّذِينَ يَرْمُونَ
5] “kulaklarımızda bir ağırlık vardır” sözünde olduğu gibi bunu işitmekten kulaklarını çevirdiklerine dair aleyhlerine şahitlik eder. Gözlerin ise, Yüce Allah'ın yaratmada ve tedbirde tekliğine delalet eden mahlûkatın delillerini müşahede etmeye mahsus bir yeri vardır ki bu da O'nun ilahlıktaki vahdaniyetinin delilidir. Derilerin şahitliği ise, derinin bütün bedeni kaplaması sebebiyledir; ta ki derilerin şahitliği bizzat kendi aleyhlerine şahitlik olsun ve sadece işitme ve görme mahallinin yakılmasıyla sınırlı kalmayıp bedenlerin geri kalanının da ateşle yakılmayı hak ettiği ortaya çıksın. Bu yüzden kınamayı yöneltirken sadece derileriyle yetinmişlerdir; zira deri bütün hisleri ve uzuvları içine alır. İşte burada şahitliğin kulak, göz ve derilerle sınırlandırılmasının hikmeti böylece ortaya çıkar; Nûr suresindeki [24] { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “O gün dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere dair aleyhlerine şahitlik edecektir” ayetinden farklıdır. Çünkü Nûr suresindeki ayet, namuslu kadınlara iftira atanları
الْمُحْصَنَاتِ وَهُمُ الَّذِينَ اخْتَلَقُوا تُهْمَةَ الْإِفْكِ وَمَشَوْا فِي الْمَجَامِعِ يُشِيعُونَهَا بَيْنَ النَّاسِ وَيُشِيرُونَ بِأَيْدِيهِمْ إِلَى مَنِ اتَّهَمُوهُ إِفْكًا.
yani ifk töhmetini uyduran, meclislerde dolaşıp bunu insanlar arasında yayan ve iftira ettikleri kimseye elleriyle işaret eden kimseleri nitelemektedir.
وَإِنَّمَا قَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا دُونَ أَنْ يَقُولُوهُ لِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ لِأَنَّ الْجُلُودَ مُوَاجِهَةٌ لَهُمْ يَتَوَجَّهُونَ إِلَيْهَا بِالْمَلَامَةِ. وَإِجْرَاءُ ضَمَائِرِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَالْجُلُودِ بِصِيغَتَيْ ضَمِيرِ جَمْعِ الْعُقَلَاءِ لِأَنَّ التَّحَاوُرَ مَعَهَا صَيَّرَهَا بِحَالَةِ الْعُقَلَاءِ يَوْمَئِذٍ. وَمِنْ غَرِيبِ التَّفْسِيرِ قَوْلُ مَنْ زَعَمُوا أَنَّ الْجُلُودَ أُرِيدَ بِهَا الْفُرُوجُ وَنُسِبَ هَذَا لِلسُّدِّيِّ وَالْفَرَّاءِ، وَهُوَ تَعَنُّتٌ فِي مَحْمِلِ الْآيَةِ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ بِحَالٍ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ بَنَى أَحْمَدُ الْجُرْجَانِيُّ فِي كِتَابِ «كِنَايَاتِ الْأُدَبَاءِ» فَعَدَّ الْجُلُودَ مِنَ الْكِنَايَاتِ عَنِ الْفُرُوجِ وَعَزَاهُ لِأَهْلِ التَّفْسِيرِ فَجَازَفَ فِي التَّعْبِيرِ.
Kulaklarına ve gözlerine söylemeyip de sırf derilerine { لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا } “Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?” demeleri, derilerin kendileriyle doğrudan yüz yüze olması ve kınamayı ona yöneltmelerinden ötürüdür. İşitme, görme ve derilere ait zamirlerin akıl sahipleri çoğul kipiyle getirilmesi ise, onlarla yapılan karşılıklı konuşmanın o gün onları akıl sahipleri konumuna getirmesindendir. Derilerden (cülûd) kastın tenasül uzuvları (fercler) olduğunu iddia edenlerin sözü garip bir tefsirdir; bu görüş Süddî ve Ferrâ'ya nispet edilmiştir. Bu, ayetin yorumunda hiçbir şekilde gerek duyulmayan zorlama bir yaklaşımdır. Ahmed el-Cürcânî «Kinâyâtü'l-Udebâ» adlı kitabında bu tefsire dayanarak derileri ferclerden kinaye saymış ve bunu tefsir ehline nispet etmiştir ki bu ifadede aşırıya kaçmıştır.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِمْ: لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا مُسْتَعْمَلٌ فِي الْمَلَامَةِ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّ
{ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا } “Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?” sözlerindeki istifham (soru), azarlama ve kınama (melâmet) amacıyla kullanılmıştır. Onlar zannetmektedirler ki
جُلُودَهُمْ لِكَوْنِهَا جُزْءًا مِنْهُمْ لَا يحِق لَهَا شَهَادَتُهَا عَلَيْهِمْ لِأَنَّهَا تَجُرُّ الْعَذَابَ إِلَيْهَا. وَاسْتِعْمَالُ الِاسْتِفْهَامِ عَنِ الْعِلَّةِ فِي مَعْرِضِ التَّوْبِيخِ كَثِيرٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ [آل عمرَان: ٦٦] .
derileri kendilerinden bir parça olduğu için aleyhlerine şahitlik etmeye hakkı yoktur; zira bu şahitlik azabı derinin bizzat kendisine de çekecektir. Kınama makamında illet sorusunun kullanılması pek çoktur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } [Âl-i İmrân: 66] “Hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz?”.
وَقَوْلُ الْجُلُودِ أَنْطَقَنَا اللَّهُ اعْتِذَارٌ بِأَنَّ الشَّهَادَةَ جَرَتْ مِنْهَا بِغَيْرِ اخْتِيَارٍ. وَهَذَا النُّطْقُ مِنْ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْعَالَمِ الْأُخْرَوِيِّ. وَقَوْلُهُمُ: الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ تَمْجِيدٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَلَا عِلَاقَةَ لَهُ بِالِاعْتِذَارِ، وَالْمَعْنَى: الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ لَهُ نُطْقٌ مِنَ الْحَيَوَانِ وَاخْتِلَافُ دَلَالَةِ أَصْوَاتِهَا عَلَى وِجْدَانِهَا، فَعُمُومُ كُلَّ شَيْءٍ مَخْصُوصٌ بِالْعُرْفِ.
Derilerin { أَنْطَقَنَا اللَّهُ } “Bizi Allah konuşturdu” demesi, şahitliğin kendi iradeleri dışında meydana geldiğine dair bir mazeret beyanıdır. Bu konuşma, ahiret âleminin tabiatında olduğu gibi harikuladedir (mucizevidir). Onların { الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “her şeyi konuşturan” sözü ise Yüce Allah'ı tazim ve tebcildir; mazeretle bir ilgisi yoktur. Anlamı şudur: Hayvanlardan konuşma kabiliyeti olan her şeyi konuşturan ve seslerinin iç dünyalarına olan delaletini farklı kılan [Allah]. Dolayısıyla “her şey” umumisi örfle tahsis edilmiştir.
وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ وَالَّتِي عُطِفَتْ عَلَيْهَا مِنْ تَمَامِ مَا أَنْطَقَ اللَّهُ بِهِ جُلُودَهُمْ قُتُفِّيَ عَلَى مَقَالَتِهَا تَشْهِيرًا بِخَطَئِهِمْ فِي إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ وَالْمَصِيرَ إِلَى اللَّهِ لِزِيَادَةِ التَّنْدِيمِ وَالتَّحْسِيرِ، وَهَذَا ظَاهِرُ كَوْنِ الْوَاوِ فِي أَوَّلِ الْجُمْلَةِ وَاوَ الْعَطْفِ فَيَكُونُ التَّعْبِيرُ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ لِاسْتِحْضَارِ حَالَتِهِمْ فَإِنَّهُمْ سَاعَتَئِذٍ فِي قَبْضَةِ تَصَرُّفِ اللَّهِ مُبَاشَرَةً. وَأَمَّا رُجُوعُهُمْ بِمَعْنَى الْبَعْثِ فَإِنَّهُ قَدْ مَضَى بِالنِّسْبَةِ لِوَقْتِ إِحْضَارِهِمْ عِنْدَ جَهَنَّمَ، أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ بِالرُّجُوعِ الرُّجُوعَ إِلَى مَا يَنْتَظِرُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ.
{ وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Sizi ilk defa O yaratmıştı ve O'na döndürülüyorsunuz” cümlesi ile ona atfedilen cümlenin, hasret ve pişmanlıklarını artırmak maksadıyla yeniden dirilmeyi ve Allah'a dönüşü inkâr etmelerindeki hatalarını teşhir etmek üzere derilerin sözünün ardından Allah'ın derilere söylettiği sözün tamamından olması caizdir. Cümlenin başındaki «vav»ın atıf vavı olmasının zahiri de budur. Bu durumda { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } kavlindeki muzari fiille ifade, onların o anki durumlarını zihinde canlandırmak (istihzâr) içindir; zira onlar o anda doğrudan doğruya Allah'ın tasarruf kabzasındadırlar. Yeniden dirilme anlamındaki dönüşlerine gelince, cehennemin huzuruna getirildikleri vakit itibarıyla bu zaten gerçekleşip geçmiştir; yahut da dönüşten maksat, kendilerini bekleyen azaba dönüşleridir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ وَمَا بَعْدَهَا اعْتِرَاضًا بَيْنَ جُمْلَةِ وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ وَجُمْلَةِ فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ [فصلت: ٢٤] مُوَجَّهًا مِنْ جَانِبِ اللَّهِ
Bu cümlenin ve sonrasının, { وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ } cümlesi ile { فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } [Fussilet: 24] cümlesi arasında bir itiraziye (ara cümle) olması da caizdir; Yüce Allah tarafından
تَعَالَى إِلَى الْمُشْرِكِينَ الْأَحْيَاءِ لِتَذْكِيرِهِمْ بِالْبَعْثِ عَقِبَ ذِكْرِ حَالِهِمْ فِي الْقِيَامَةِ انْتِهَازًا لِفُرْصَةِ الْمَوْعِظَةِ السَّابِقَةِ عِنْدَ تَأَثُّرِهِمْ بِسَمَاعِهَا.
yaşayan müşriklere yöneltilmiştir; kıyametteki halleri zikredildikten hemen sonra, önceki vaazı işitip etkilendikleri andaki fırsatı değerlendirerek onlara dirilişi hatırlatmak içindir.
وَيَكُونُ فِعْلُ تُرْجَعُونَ مُسْتَعْمَلًا فِي الِاسْتِقْبَالِ عَلَى أَصْلِهِ، وَالْكَلَامُ اسْتِدْلَالٌ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ.
Bu takdirde { تُرْجَعُونَ } fiili aslı üzere gelecek zaman için kullanılmış olur ve söz, dirilişin imkânına bir delil getirme niteliği taşır.
قَالَ تَعَالَى: أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ [ق: ١٥] . وَتَقْدِيمُ مُتَعَلِّقِ تُرْجَعُونَ عَلَيْهِ لِلِاهْتِمَامِ ورعاية الفاصلة.
Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ } [Kâf: 15] “İlk yaratmada acizlik mi gösterdik? Hayır, onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler.” { تُرْجَعُونَ } fiilinin müteallakının öne alınması ise ihtimam ve fâsıla (ayet sonu uyumu) riayeti içindir.
[٢٢، ٢٣]
[22, 23]
[سُورَة فصلت (٤١) : الْآيَات ٢٢ إِلَى ٢٣]
[Fussilet Suresi (41), Ayetler 22-23]
وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢٢) وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٢٣)
{ وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢٢) وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٢٣) } “Siz, kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden sakınmıyordunuz; bilakis yaptıklarınızın çoğunu Allah'ın bilmeyeceğini sanıyordunuz. İşte Rabbiniz hakkında beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti de hüsrana uğrayanlardan oldunuz.”
قَلَّ مَنْ تَصَدَّى مِنَ الْمُفَسِّرِينَ لِبَيَانِ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَاتِ الثَّلَاثِ بِمَا قَبْلَهَا، وَمَنْ تَصَدَّى مِنْهُمْ لِذَلِكَ لَمْ يَأْتِ بِمَا فِيهِ مَقْنَعٌ، وَأَوْلَى كَلَامٍ فِي ذَلِكَ كَلَامُ ابْنِ عَطِيَّةَ وَلَكِنَّهُ وَجِيزٌ وَغَيْرُ مُحَرَّرٍ وَهُوَ وَبَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ ذَكَرُوا سَبَبًا لِنُزُولِهَا فَزَادُوا بِذَلِكَ إِشْكَالًا وَمَا أَبَانُوا انْفِصَالًا.
Müfessirlerden bu üç ayetin öncesiyle olan irtibatını açıklamaya girişen pek azdır; buna girişenler de ikna edici bir açıklama getirmemiştir. Bu konudaki en uygun söz İbn Atiyye'nin sözüdür; fakat o da vecizdir ve iyice tahkik edilmemiştir. O ve bazı müfessirler bu ayetler için bir nüzul sebebi zikretmiş, bununla müşkülü daha da artırmış ve meselenin hallini ortaya koyamamışlardır.
وَلْنَبْدَأْ بِمَا يَقْتَضِيهِ نَظْمُ الْكَلَامِ، ثُمَّ نَأْتِي عَلَى مَا رُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا بِمَا لَا يُفْضِي إِلَى الِانْفِصَامِ.
Biz önce söz dizilişinin (nazmın) gerektirdiği hususla başlayalım; ardından nüzul sebebi hakkında rivayet edilenleri kopukluğa yol açmayacak biçimde ele alalım.
فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ بِتَمَامِهَا مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ [فصلت: ٢١] إِلَخْ فَتَكُونَ مَشْمُولَةً لِلِاعْتِرَاضِ مُتَّصِلَةً بِالَّتِي قَبْلَهَا عَلَى كِلَا التَّأْوِيلَيْنِ السَّابِقَيْنِ فِي الَّتِي قَبْلَهَا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَقِلَّةً عَنْهَا: إِمَّا مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ [فصلت: ١٩] الْآيَاتِ، وَإِمَّا مُعْتَرِضَةً بَيْنَ تِلْكَ الْجُمْلَةِ وَجُمْلَةِ فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ [فصلت: ٢٤] ، وَتَكُونَ الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةً، وَمُنَاسَبَةُ الِاعْتِرَاضِ مَا جَرَى مِنْ ذِكْرِ شَهَادَةِ سَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ وَجُلُودِهِمْ عَلَيْهِمْ. فَيَكُونُ الْخِطَابُ لِجَمِيعِ الْمُشْرِكِينَ الْأَحْيَاءِ فِي الدُّنْيَا، أَوْ لِلْمُشْرِكِينَ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
{ وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ } cümlesinin bütünüyle { وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } [Fussilet: 21] vb. cümlesine matuf olması caizdir; böylece önceki ayette geçen her iki tevil doğrultusunda itiraziye kapsamına girerek bir öncekine bağlanmış olur. Ondan bağımsız olması da caizdir: Ya { وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ } [Fussilet: 19] ayetleri cümlesine matuftur ya da o cümle ile { فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } [Fussilet: 24] cümlesi arasında bir itiraziyedir ve «vav» harfi itiraziyedir. İtiraziyenin münasebeti ise kulaklarının, gözlerinin ve derilerinin aleyhlerine şahitlik etmesinin zikredilmiş olmasıdır. Bu takdirde hitap, dünyada yaşayan bütün müşriklere yahut kıyamet günündeki müşriklere yönelik olur.
وَعَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ فَالْمَعْنَى: مَا كُنْتُمْ فِي الدُّنْيَا تخفون شرككم وتستترون مِنْهُ بَلْ كُنْتُمْ تَجْهَرُونَ بِهِ وَتَفْخَرُونَ بِاتِّبَاعِهِ فَمَاذَا لَوْمُكُمْ عَلَى جَوَارِحِكُمْ وَأَجْسَادِكُمْ أَنْ شَهِدَتْ عَلَيْكُمْ بِذَلِكَ فَإِنَّهُ كَانَ أَمْرًا مَشْهُورًا فَالِاسْتِتَارُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِخْبَارِ مَجَازًا
Bu yönlere göre anlam şöyledir: Siz dünyada şirkinizi gizlemiyor ve ondan sakınmıyordunuz; bilakis onu açığa vuruyor ve ona tabi olmakla övünüyordunuz. O halde apaçık bilinen bir şey iken, buna dair aleyhinize şahitlik ettiler diye uzuvlarınızı ve bedenlerinizi ne diye kınıyorsunuz? Dolayısıyla «istitâr» (gizlenme) kelimesi mecazen haber verme anlamında kullanılmıştır;
لِأَنَّ حَقِيقَةَ الِاسْتِتَارِ إِخْفَاءُ الذَّوَاتِ وَالَّذِي شَهِدَتْ بِهِ جَوَارِحُهُمْ هُوَ اعْتِقَادُ الشِّرْكِ وَالْأَقْوَالِ الدَّاعِيَةِ إِلَيْهِ. وَحَرْفُ مَا نَفْيٌ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ: وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ إِلَخْ، وَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرِ حَرْفِ جَرٍّ
çünkü istitârın hakikati şahısların gizlenmesidir; uzuvlarının şahitlik ettiği şey ise şirk inancı ve ona çağıran sözlerdir. { ما } harfi, sonrasındaki { وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ } karinesiyle nefiy (olumsuzluk) bildirir. { تَسْتَتِرُونَ } fiilinin
يَتَعَدَّى بِهِ فِعْلُ تَسْتَتِرُونَ إِلَى أَنْ يَشْهَدَ وَهُوَ مَحْذُوفٌ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْمَشْهُورَةِ فِي حَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ مَعَ (أَنَّ) . وَتَقْدِيرُهُ: بِحَسَبِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ وَهُوَ هُنَا يُقَدَّرُ حَرْفُ مِنْ، أَيْ مَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ مِنْ شَهَادَةِ سَمْعِكُمْ وَأَبْصَارِكُمْ وَجُلُودِكُمْ، أَيْ مَا كُنْتُم تستترون مِنْ تِلْكَ الشُّهُودِ، وَمَا كُنْتُمْ تَتَّقُونَ شَهَادَتَهَا، إِذْ لَا تَحْسَبُونَ أَنَّ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ ضَائِرٌ إِذْ أَنْتُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِوُقُوعِ يَوْمِ الْحِسَابِ.
{ أَنْ يَشْهَدَ } lafzına geçişini sağlayacak bir cer harfi takdir etmek gerekir ki bu, (أن) ile birlikte cer harfinin hazfedilmesine dair meşhur kural gereğince hazfedilmiştir. Takdiri ise kelamın delaletine göredir ve burada { مِنْ } harfi olarak takdir edilir; yani kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin şahitliğinden sakınmıyordunuz; yani bu şahitlerden gizlenmiyordunuz ve onların şahitliğinden çekinmiyordunuz; zira hesap gününün gerçekleşeceğine inanmadığınız için içinde bulunduğunuz durumun size zarar vereceğini hesaba katmıyordunuz.
فَأَمَّا مَا وَرَدَ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ فَهُوَ
Ayetin nüzul sebebi hakkında rivayet edilen hususa gelince, o da şudur:
حَدِيث «الصَّحِيحَيْنِ» و «جَامع التِّرْمِذِيِّ» بِأَسَانِيدَ يَزِيدُ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضِ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «كُنْتُ مُسْتَتِرًا بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ فَجَاءَ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ قُرَشِيَّانِ وَثَقَفِيٍّ أَوْ ثَقَفِيَّانِ وَقُرَشِيٌّ قَلِيلٌ فِقْهُ قُلُوبِهِمْ كَثِيرٌ شَحْمُ بُطُونِهِمْ فَتَكَلَّمُوا بِكَلَامٍ لَمْ أَفْهَمْهُ، فَقَالَ أَحَدُهُمْ: أَتَرَوْنَ اللَّهَ يَسْمَعُ مَا نَقُولُ، فَقَالَ الْآخَرُ: يَسْمَعُ إِنْ جَهَرْنَا وَلَا يَسْمَعُ إِنْ أَخْفَيْنَا، وَقَالَ الْآخَرُ: إِنْ كَانَ يَسْمَعُ إِذَا جَهَرْنَا فَهُوَ يَسْمَعُ إِذَا أَخْفَيْنَا، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: فَذَكَرْتُ ذَلِك للنبيء ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ
Sahîhayn ve Câmiu't-Tirmizî'de, bazısı bazısından fazla isnadlarla Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet edilen şu hadistir: “Kâbe'nin örtülerinin arkasına gizlenmiştim. Derken iki Kureyşli ve bir Sakîfli veya iki Sakîfli ve bir Kureyşli olmak üzere, kalplerinin anlayışı az, karınlarının yağı çok üç kişi geldi ve anlayamadığım bir söz konuştular. Biri dedi ki: 'Ne dersiniz, Allah söylediklerimizi işitir mi?' Diğeri dedi ki: 'Açıktan söylersek işitir, gizlersek işitmez.' Bir başkası ise: 'Açıktan söylediğimizde işitiyorsa, gizlediğimizde de işitir' dedi. Abdullah dedi ki: Bunu Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattım; bunun üzerine Yüce Allah: { وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ } ayetinden { فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ } kavline kadar indirdi.”
. وَهَذَا بِظَاهِرِهِ يَقْتَضِي أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِهِ نَفَرٌ مُعَيَّنٌ فِي قَضِيَّةٍ خَاصَّةٍ مَعَ الصَّلَاحِيَةِ لِشُمُولِ مَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ صَدَرَ مِنْهُمْ مِثْلُ هَذَا الْعَمَلِ لِلتَّسَاوِي فِي التَّفْكِيرِ. وَيُجْعَلُ مَوْقِعُهَا بَيْنَ الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا وَبَعْدَهَا غَرِيبًا، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نُزُولُهَا صَادَفَ الْوَقْتَ الْمُوَالِيَ لِنُزُولِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ نَزَلَتْ فِي وَقْتٍ آخَرَ وَأَنَّ رَسُول الله ﷺ أَمَرَ بِوَضْعِهَا فِي مَوْضِعِهَا هَذَا لِمُنَاسَبَةِ مَا فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا مِنْ شَهَادَةِ سَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ.
Bu [rivayet], zâhiri itibariyle muhatabın özel bir hadisedeki belirli kimseler olmasını gerektirir; bununla birlikte düşünce yapısındaki benzerlik sebebiyle kendilerinden böyle bir fiil sadır olması muhtemel kimseleri de kapsamaya elverişlidir. [Bu durum,] ayetin kendisinden önceki ve sonraki ayetler arasındaki konumunu garip kılmaktadır. Dolayısıyla nüzulünün, kendisinden öncekinin inişine bitişik zamana denk gelmiş olması caiz olduğu gibi, başka bir vakitte inmiş olup Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem), kendisinden önceki ayette kulaklarının ve gözlerinin şahitlik etmesi hususuna uygunluğundan dolayı bu yerine konulmasını emretmiş olması da mümkündür.
وَمَعَ هَذَا فَهِيَ آيَةٌ مَكِّيَّةٌ إِذْ لَمْ يَخْتَلِفِ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَنَّ السُّورَةَ كُلَّهَا مَكِّيَّةٌ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ هَذَا بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ فَالْآيَةُ مَدَنِيَّةٌ، وَيُشْبِهُ أَنَّ رَسُول الله ﷺ قَرَأَ الْآيَةَ مُتَمَثِّلًا بِهَا عِنْدَ إِخْبَارِ عَبْدِ اللَّهِ إِيَّاهُ اهـ. وَفِي كَلَامِهِ الْأَوَّلِ مُخَالَفَةٌ لِمَا جَزَمَ بِهِ هُوَ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ السُّورَةَ كُلَّهَا مَكِّيَّةٌ، وَكَيْفَ يَصِحُّ كَلَامُهُ ذَلِكَ وَقَدْ ذَكَرَ غَيْرُهُ أَنَّ النَّفَرَ الثَّلَاثَةَ هُمْ: عَبْدُ يَالِيلَ الثَّقَفِيُّ وَصَفْوَانُ وَرَبِيعَةُ ابْنَا أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ، فَأَمَّا عَبْدُ يَالِيلَ فَأَسْلَمَ وَلَهُ صُحْبَةٌ عِنْدَ ابْنِ إِسْحَاقَ وَجَمَاعَةٍ، وَكَذَلِكَ صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ، وَأَمَّا رَبِيعَةُ بْنُ أُمَيَّةَ فَلَا يُعْرَفُ لَهُ إِسْلَامٌ فَلَا يُلَاقِي ذَلِكَ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ نَزَلَتْ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ. وَأَحْسَنُ مَا فِي كَلَامِ ابْنِ عَطِيَّةَ
Bununla birlikte bu ayet Mekkîdir; zira müfessirler surenin tamamının Mekkî olduğunda ihtilaf etmemişlerdir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: “Bunun Mekke'nin fethinden sonra olması muhtemeldir, dolayısıyla ayet Medenîdir; yahut Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Abdullah'ın kendisine haber vermesi üzerine ayeti misal getirerek (irticalen) okumuştur.” Onun ilk sözünde, bizzat kendisinin ve diğer müfessirlerin surenin tamamının Mekkî olduğuna dair kesin hükümleriyle çelişki vardır. Üstelik başkaları bu üç kişinin; Abdüyâlîl es-Sekafî ile Ümeyye b. Halef'in oğulları Safvân ve Rebîa olduğunu zikretmişken onun bu sözü nasıl doğru olabilir? Abdüyâlîl Müslüman olmuş ve İbn İshâk ile bir topluluğa göre sahabilik kazanmıştır; aynı şekilde Safvân b. Ümeyye de [Müslüman olmuştur]. Rebîa b. Ümeyye'nin ise İslam'a girdiği bilinmemektedir; bu sebeple ayetin Mekke fethinden sonra indiği görüşü bununla bağdaşmaz. İbn Atiyye'nin sözündeki en isabetli cihet,
طَرَفُهُ الثَّانِي وَهُوَ أَن النبيء ﷺ قَرَأَ الْآيَةَ مُتَمَثِّلًا بِهَا فَإِن ذَلِك يؤوّل قَوْلَ ابْنِ مَسْعُودٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى الْآيَةَ، وَيُبَيِّنُ وَجْهَ قِرَاءَة النبيء ﷺ إِيَّاهَا عِنْد مَا أَخْبَرَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ بِأَنَّهُ قَرَأَهَا تَحْقِيقًا لِمِثَالٍ مِنْ صُوَرِ مَعْنَى الْآيَةِ، وَهُوَ أَنَّ مِثْلَ هَذَا النَّفَرِ مِمَّنْ يَشْهَدُ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ، وَذَلِكَ قَاضٍ بِأَنَّ هَؤُلَاءِ النَّفَرَ كَانُوا مُشْرِكِينَ يَوْمَئِذٍ، وَالْآيَةُ تَحِقُّ عَلَى مَنْ مَاتَ مِنْهُمْ كَافِرًا مِثْلَ رَبِيعَةَ بْنِ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ.
ikinci kısmıdır; yani Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayeti misal getirerek okumuş olmasıdır. Zira bu, İbn Mes'ûd'un “Allah Teâlâ ayeti indirdi” sözünü tevil eder ve İbn Mes'ûd'un kendisine haber vermesi üzerine Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayeti okuma gerekçesini açıklar; çünkü o, ayetin anlamının tecellilerinden bir örneği somutlaştırmak için bunu okumuştur. Bu da, bu kimselerin kulakları, gözleri ve derileri aleyhlerine şahitlik edecek kimselerden olduğunu gösterir. Bu durum ise o kimselerin o gün müşrik olduklarına delalet eder; ayet ise içlerinden Rebîa b. Ümeyye b. Halef gibi kâfir olarak ölenlerin üzerine hak olur.
وَعَلَى بَعْضِ احْتِمَالَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ يَكُونُ فِعْلُ تَسْتَتِرُونَ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ أَيْ تَسْتَتِرُونَ بِأَعْمَالِكُمْ عَنْ سَمْعِكُمْ وَأَبْصَارِكُمْ وَجُلُودِكُمْ، وَذَلِكَ تَوْبِيخٌ كِنَايَةً عَنْ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَرَوْنَ مَا هُمْ عَلَيْهِ قَبِيحًا حَتَّى يَسْتَتِرُوا مِنْهُ وَعَلَى بَعْضِ الِاحْتِمَالَاتِ فِيمَا ذُكِرَ يَكُونُ فِعْلُ تَسْتَتِرُونَ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ، وَلَا يَعُوزُكَ تَوْزِيعُ أَصْنَافِ هَذِهِ الِاحْتِمَالَات: أَن بَعْضِهَا مَعَ بَعْضٍ فِي كُلِّ تَقْدِيرٍ تَفْرِضُهُ. وَحَاصِلُ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ الِاحْتِمَالَاتِ: أَنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِأَعْمَالِكُمْ وَنِيَّاتِكُمْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْهَا إِنْ جَهَرْتُمْ أَوْ سَتَرْتُمْ وَلَيْسَ اللَّهُ بِحَاجَةٍ إِلَى شَهَادَةِ جِوَارِحِكُمْ عَلَيْكُمْ وَمَا أَوْقَعَكُمْ فِي هَذَا الضُّرِّ إِلَّا سُوءُ ظَنِّكُمْ بِجَلَالِ اللَّهِ.
Bu tefsirin bazı ihtimallerine göre { تَسْتَتِرُونَ } fiili hakiki anlamında kullanılmış olur; yani kulaklarınızdan, gözlerinizden ve derilerinizden yaptıklarınızı gizliyordunuz [demektir]. Bu, onların içinde bulundukları durumu gizlenecek kadar çirkin görmediklerine dair kinaye yollu bir kınamadır. Zikredilenlerin bazı ihtimallerine göre ise { تَسْتَتِرُونَ } fiili hem hakiki hem de mecazi anlamında kullanılmış olur. Varsayacağın her bir takdirde bu ihtimal çeşitlerinin birbiriyle olan dağılımını yapmak sana zor gelmez. Bütün ihtimallere göre ayetin genel manası şudur: Allah, açıktan yapsanız da gizleseniz de amellerinizi ve niyetlerinizi bilendir, bunlardan hiçbir şey O’na gizli kalmaz; Allah, organlarınızın aleyhinize şahitlik etmesine muhtaç değildir ve sizi bu zarara uğratan şey, Allah’ın celâli hakkındaki kötü zannınızdan başkası değildir.
وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الْإِشَارَةُ إِلَى الظَّنِّ الْمَأْخُوذِ مِنْ فِعْلِ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ، وَيُسْتَفَادُ مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَيْهِ تَمْيِيزُهُ أَكْمَلَ تَمْيِيزٍ وَتَشْهِيرُ شَنَاعَتِهِ لِلنِّدَاءِ عَلَى ضَلَالِهِمْ.
{ وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ } “İşte bu sizin zannınızdır” ifadesindeki işaret, { ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ } [ifadesindeki] { ظَنَنْتُمْ } fiilinden türetilen zanna yöneliktir. Ona işaret edilmesinden, onun en mükemmel şekilde ayırt edilmesi ve onların sapıklıklarını ilan etmek üzere çirkinliğinin teşhir edilmesi faydası elde edilir.
وَأَتْبَعَ اسْمَ الْإِشَارَةِ بِالْبَدَلِ بِقَوْلِهِ: ظَنُّكُمُ لِزِيَادَةِ بَيَانِهِ لِيَتَمَكَّنَ مَا يَعْقُبُهُ مِنَ الْخَبَرِ، وَالْخَبَرُ هُوَ فِعْلُ أَرْداكُمْ وَمَا تَفَرَّعَ عَلَيْهِ.
İşaret isminin ardından onu daha da açıklamak ve peşinden gelecek haberin yerleşmesini sağlamak için { ظَنُّكُمُ } “zannınız” sözü bedel olarak getirilmiştir. Haber ise { أَرْداكُمْ } “sizi helak etti” fiili ile bundan türeyen kısımdır.
والَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ صِفَةٌ لِ ظَنُّكُمُ. وَالْإِتْيَانُ بِالْمَوْصُولِ لِمَا فِي الصِّلَةِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ وَهُوَ أَرْداكُمْ وَمَا تَفَرَّعَ عَلَيْهِ، أَيْ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ ظَنًّا بَاطِلًا. وَالْعُدُولُ عَنِ اسْمِ اللَّهِ الْعَلَمِ إِلَى بِرَبِّكُمْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى ضَلَالِ ظَنِّهِمْ، إِذْ ظَنُّوا خَفَاءَ بَعْضِ أَعْمَالِهِمْ عَنْ عِلْمِهِ مَعَ أَنه رَبهم وخالقهم فَكَيْفَ يَخْلُقُهُمْ وَتَخْفَى عَنْهُ أَعْمَالُهُمْ، وَهُوَ يُشِيرُ إِلَى قَوْلِهِ: أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ [الْملك: ١٤] ، فَفِي وَصْفِ بِرَبِّكُمْ إِيمَاءٌ إِلَى هَذَا الْمَعْنى.
{ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ } “Rabbiniz hakkında beslediğiniz” ifadesi, { ظَنُّكُمُ } kelimesinin sıfatıdır. İsm-i mevsûlün getirilmesi, sıla cümlesinde haberin yani { أَرْداكُمْ } fiili ve ondan türeyen kısmın bina ediliş gerekçesine bir ima bulunmasından dolayıdır; yani “Rabbiniz hakkında beslediğiniz o batıl zan” demektir. Allah’ın özel isminden sarf-ı nazar edilerek { بِرَبِّكُمْ } “Rabbiniz hakkında” denilmesi, onların zanlarındaki sapıklığa dikkat çekmek içindir; zira O onların Rabbi ve yaratıcısı olduğu halde amellerinden bazısının O’nun ilminden gizli kalacağını sanmışlardır. Oysa onları yaratmışken amelleri O’na nasıl gizli kalabilir? Bu, { أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “Yaratan bilmez mi? O, latiftir, her şeyden haberdardır” [Mülk 14] ayetine işaret etmektedir. Dolayısıyla { بِرَبِّكُمْ } nitelendirmesinde bu manaya bir ima vardır.
والإرداء: الْإِهْلَاكُ، يُقَالُ: رَدِيَ كَرَضِيَ، إِذَا هَلَكَ، أَيْ مَاتَ، وَالْإِرْدَاءُ مُسْتَعَارٌ لِلْإِيقَاعِ فِي سُوءِ الْحَالَةِ بِحَيْثُ أَصَارَهُمْ مِثْلَ الْأَمْوَاتِ فَإِنَّ ذَلِكَ أَقْصَى مَا هُوَ مُتَعَارَفٌ بَيْنَ النَّاسِ فِي سُوءِ الْحَالَةِ وَفِي الْإِتْيَانِ بِالْمُسْنَدِ فِعْلًا إِفَادَةُ قَصْرٍ، أَيْ مَا أَرْدَاكُمْ إِلَّا ظَنُّكُمْ ذَلِكَ، وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ لَمْ تُرْدِكُمْ شَهَادَةُ جَوَارِحِكُمْ حَتَّى تَلُومُوهَا بَلْ أَرْدَاكُمْ ظَنُّكُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ فَلَمْ تَحْذَرُوا عِقَابَهُ.
İrdâ (الْإِرْدَاءُ), helak etmek demektir. Bir kimse helak olduğunda yani öldüğünde رَضِيَ kalıbında رَدِيَ denir. İrdâ kelimesi, insanları ölüler gibi kılacak derecede kötü bir duruma düşürmek için istiare yoluyla kullanılmıştır; zira bu, insanların kötü durum hakkında bildikleri en uç noktadır. Müsnedin fiil olarak getirilmesinde bir kasr (sınırlandırma) anlamı vardır; yani sizi ancak bu zannınız helak etmiştir. Bu izâfî bir kasrdır; yani organlarınızı kınayasınız diye organlarınızın şahitliği sizi helak etmedi, bilakis Allah'ın amellerinizi bilmediğine dair zannınız sizi helak etti de O'nun azabından sakınmadınız.
وَقَوْلُهُ: فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ تَمْثِيلٌ لِحَالِهِمْ إِذْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ وَصَلُوا إِلَى مَعْرِفَةِ مَا يَحِقُّ أَنْ يعرفوه من شؤون اللَّهِ وَوَثِقُوا مِنْ تَحْصِيلِ سَعَادَتِهِمْ، وَهُمْ مَا عَرَفُوا اللَّهَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ فَعَامَلُوا اللَّهَ بِمَا لَا يَرْضَاهُ فَاسْتَحَقُّوا الْعَذَابَ مِنْ حَيْثُ ظَنُّوا النَّجَاةَ، فَشَبَّهَ حَالَهَمْ بِحَالِ التَّاجِرِ الَّذِي اسْتَعَدَّ لِلرِّبْحِ فَوَقَعَ فِي الْخَسَارَةِ.
{ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ } “böylece hüsrana uğrayanlardan oldunuz” sözü; Allah’ın şanından bilmeleri gereken şeylerin bilgisine ulaştıklarını sanıp mutluluklarını elde ettiklerine güvendikleri halde, Allah’ı hakkıyla tanıyamayıp O’na razı olmayacağı şekilde davranan ve kurtuluşu umdukları yerden azabı hak eden kimselerin durumunu temsil etmektedir. Böylece onların durumu, kâr etmeye hazırlanırken zarara uğrayan bir tüccarın durumuna benzetilmiştir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ نُعِيَ عَلَيْهِمْ سُوءُ اسْتِدْلَالِهِمْ وَفَسَادُ قِيَاسِهِمْ فِي الْأُمُورِ الْإِلَهِيَّةِ، وَقِيَاسِهِمُ الْغَائِبَ عَلَى الشَّاهِدِ، تِلْكَ الْأُصُولُ الَّتِي اسْتَدْرَجَتْهُمْ فِي الضَّلَالَةِ فَأَحَالُوا رِسَالَةَ الْبَشَرِ عَنِ اللَّهِ وَنَفَوُا الْبَعْثَ، ثُمَّ أَثْبَتُوا شُرَكَاءَ لِلَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ، وَتَفَرَّعَ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ قَطْعُ نَظَرِهِمْ عَمَّا وَرَاءَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَأَمْنُهُمْ مِنَ التَّبِعَاتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، فَذَلِكَ جِمَاعُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ.
Manası şudur: İlahi konulardaki yanlış akıl yürütmeleri, bozuk kıyasları ve gaybı müşahede edilene kıyas etmeleri onların aleyhine bir kusur olarak sayılmıştır; bu esaslar onları adım adım sapıklığa sürüklemiş, böylece bir beşerin Allah'tan elçilik getirmesini imkânsız görmüşler, dirilişi inkâr etmişler, sonra da ilahlıkta Allah'a ortaklar koşmuşlardır. Bütün bunlardan da dünya hayatının ötesine bakışlarını tamamen kesmeleri ve dünya hayatındaki sorumluluklardan kendilerini güvende hissetmeleri neticesi doğmuştur. İşte Allah Teâlâ’nın şu sözünün özü budur: { وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ } “İşte Rabbiniz hakkında beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti de hüsrana uğrayanlardan oldunuz.”
وَاعْلَمْ أَنَّ أَسْبَابَ الضَّلَالِ فِي الْعَقَائِدِ كُلِّهَا إِنَّمَا تَأْتِي عَلَى النَّاسِ مِنْ فَسَادِ التَّأَمُّلِ وَسُرْعَةِ الْإِيقَانِ وَعَدَمِ التَّمْيِيزِ بَيْنَ الدَّلَائِلِ الصَّائِبَةِ وَالدَّلَائِلِ الْمُشَابِهَةِ وَكُلُّ ذَلِكَ يُفْضِي إِلَى الْوَهْمِ الْمُعَبَّرِ عَنهُ بِالظَّنِّ السيّء، أَوِ الْبَاطِلِ. وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ مِثْلَهُ فِي الْمُنَافِقِينَ وَأَنَّ ظَنَّهُمْ هُوَ ظَنُّ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فَقَالَ: يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ [آل عمرَان: ١٥٤] ، فَلْيَحْذَرِ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ الْوُقُوعِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْأَوْهَامِ فَيَبُوءُوا بِبَعْضِ مَا نُعِيَ عَلَى عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ.
Bil ki inançlardaki sapıklıkların bütün sebepleri, insanlara ancak yanlış düşünmekten, aceleyle kesin hükme varmaktan ve doğru deliller ile yanıltıcı delilleri birbirinden ayırt edememekten gelir. Bütün bunlar ise kötü veya batıl zan olarak ifade edilen vehme yol açar. Allah, münafıklar hakkında da benzerini zikretmiş ve onların zannının cahiliye ehlinin zannı olduğunu belirterek şöyle buyurmuştur: { يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } “Allah hakkında haksız yere cahiliye zannında bulunuyorlardı” [Âl-i İmrân 154]. O halde müminler, putperestlerin aleyhine kusur sayılan hususların bir kısmına düşüp de benzer vehimlere kapılmaktan sakınmalıdırlar.
وَقَدْ
Nitekim
قَالَ النبيء ﷺ «إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ»
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Zandan sakının, çünkü zan sözün en yalanıdır” buyurmuştur.
يُرِيد الظَّن الَّذين لَا دَلِيل عَلَيْهِ. و (أَصْبَحْتُم) بِمَعْنَى: صِرْتُمْ، لِأَنَّ أَصْبَحَ يَكْثُرُ أَنْ تَأْتِيَ بِمَعْنى: صَار.
Bununla delilsiz olan zannı kastetmektedir. { أَصْبَحْتُمْ } fiili صِرْتُمْ (oldunuz/dönüştünüz) manasındadır; zira أَصْبَحَ fiili sıklıkla صَارَ manasında gelir.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٢٤]
[Fussilet Suresi (41), Ayet 24]
فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ (٢٤)
{ فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ (٢٤) } “Şayet sabrederlerse onların durağı ateştir; eğer özür dileyip hoşnutluk ararlarsa onlar hoşnut edileceklerden değillerdir.”
تَفْرِيعٌ عَلَى جَوَاب إِذا [فصلت: ٢٠] عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ، أَوْ تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ وَقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا [فصلت: ٢١] ، أَوْ هُوَ جَوَابُ إِذا، وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ عَلَى حَسَبِ مَا يُنَاسِبُ الْوُجُوهَ الْمُتَقَدِّمَةَ. وَالْمَعْنَى عَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ: أَنَّ حَاصِلَ أَمْرِهِمْ أَنَّهُمْ قَدْ زُجَّ بِهِمْ فِي النَّارِ فَإِنْ صَبَرُوا وَاسْتَسْلَمُوا فَهُمْ بَاقُونَ فِي النَّارِ، وَإِنِ اعْتَذَرُوا لَمْ يَنْفَعْهُمُ الْعُذْرُ وَلَمْ يُقْبَلْ مِنْهُمْ تَنَصُّلٌ.
Bu, daha önce geçen her iki yaklaşıma göre { إِذَا } [Fussilet 20] edatının cevabına bağlanmış bir tafsilattır; yahut { وَقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا } [Fussilet 21] cümlesine atfedilmiştir; ya da önceki yaklaşımlara uygun düşecek şekilde { إِذَا } edatının cevabıdır ve aradaki kısımlar itiraziyedir (ara cümledir). Bütün vecihlere göre mana şudur: Onların durumunun varacağı netice, ateşe atılmış olmalarıdır; artık sabretseler ve boyun eğseler de ateşte kalıcıdırlar, özür dileseler de özürleri fayda vermez ve kendilerinden hiçbir mazeret kabul edilmez.
وَقَوْلُهُ: فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ دَلِيلُ جَوَابِ الشَّرْطِ لِأَنَّ كَوْنَ النَّارِ مَثْوًى لَهُمْ لَيْسَ مُسَبَّبًا عَلَى حُصُولِ صَبْرِهِمْ وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ بَابِ قَوْلِهِمْ: إِنْ قَبِلَ ذَلِكَ فَذَاكَ، أَيْ فَهُوَ عَلَى ذَلِكَ الْحَالِ، فَالتَّقْدِيرُ: فَإِنْ يَصْبِرُوا فَلَا يَسَعُهُمْ إِلَّا الصَّبْرُ لِأَنَّ النَّارَ مَثْوًى لَهُمْ.
{ فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } “onların durağı ateştir” sözü, şartın cevabının delilidir; zira ateşin onlara durak olması, sabretmelerinin bir neticesi değildir. Bu durum ancak onların “bunu kabul ederse zaten öyledir” yani “o durum üzeredir” sözleri kabilindendir. Takdiri şöyledir: “Şayet sabrederlerse sabretmekten başka çareleri yoktur, çünkü ateş onların durağıdır.”
وَمَعْنَى وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا إِنْ يَسْأَلُوا الْعُتْبَى (بِضَمِّ الْعَيْنِ وَفَتْحِ الْمُوَحَّدَةِ مَقْصُورًا اسْمُ مَصْدَرِ الْإِعْتَابِ) وَهِيَ رُجُوعُ الْمَعْتُوبِ عَلَيْهِ إِلَى مَا يُرْضِي الْعَاتِبَ.
{ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا } “eğer özür dileyip hoşnutluk ararlarsa” ifadesinin manası; utbâ (العُتْبَى: ayn harfinin zammesi, tek noktalı bâ harfinin fethasıyla maksûr olarak, i'tâb fiilinin masdar ismidir) talebinde bulunurlarsa demektir. Utbâ ise kınanan kimsenin, kınayanı razı edecek duruma dönmesidir.
وَفِي الْمَثَلِ «مَا مُسِيءٌ مَنْ أَعْتَبَ» أَيْ مَنْ رَجَعَ عَمَّا أَسَاءَ بِهِ فَكَأَنَّهُ لم يسىء. وَقَلَّمَا اسْتَعْمَلُوا الْمَصْدَرَ الْأَصْلِيَّ بِمَعْنَى الرُّجُوعِ اسْتِغْنَاءً عَنْهُ بِاسْمِ الْمَصْدَرِ وَهُوَ الْعُتْبَى. وَالْعَاتِبُ هُوَ اللَّائِمُ، وَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلطَّلَبِ لِأَنَّ الْمَرْءَ لَا يَسْأَلُ أَحَدًا أَنْ يُعَاتِبَهُ وَإِنَّمَا يَسْأَلُهُ تَرْكَ الْمُعَاتَبَةِ، أَيْ يَسْأَلُهُ الصَّفْحَ عَنْهُ فَإِذَا قَبِلَ مِنْهُ ذَلِكَ قِيلَ: أَعْتَبَهُ أَيْضًا، وَهَذَا مِنْ غَرِيبِ تَصَارِيفِ هَذِهِ الْمَادَّةِ فِي اللُّغَةِ وَلِهَذَا كَادُوا أَنْ يُمِيتُوا مَصْدَرَ: أَعْتَبَ بِمَعْنَى رَجَعَ وَأَبْقَوْهُ فِي مَعْنَى قَبِلَ الْعُتْبَى، وَهُوَ الْمُرَادُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ أَيْ أَنَّ اللَّهَ لَا يُعْتِبُهُمْ، أَيْ لَا يقبل مِنْهُم.
Darbımeselde «مَا مُسِيءٌ مَنْ أَعْتَبَ» “Özür dileyip hatasından dönen kimse kötülük yapmış sayılmaz” denilmiştir; yani yaptığı kötülükten dönen kimse sanki kötülük yapmamış gibidir. Masdar ismine yani utbâ (الْعُتْبَى) kelimesine ihtiyaç duymadıkları için dönüş manasındaki asıl masdarı pek az kullanmışlardır. Âtib (الْعَاتِبُ) ise kınayandır. Bu kelimedeki sîn ve tâ harfleri talep içindir; zira kişi kimseden kendisini kınamasını istemez, ancak kınamayı bırakmasını yani kendisini bağışlamasını ister. Eğer o kişi bunu kabul ederse yine أَعْتَبَهُ (onu hoşnut etti) denir. Bu, söz konusu maddenin dildeki garip çekimlerindendir; bu sebeple dönmek manasındaki أَعْتَبَ fiilinin masdarını neredeyse unutturmuşlar ve onu utbâyı kabul etmek manasında bırakmışlardır. Allah Teâlâ’nın { فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ } “onlar hoşnut edileceklerden değillerdir” sözündeki maksat da budur; yani Allah onları hoşnut etmeyecek, yani mazeretlerini kabul etmeyecektir.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٢٥]
[Fussilet Suresi (41), Ayet 25]
وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ (٢٥)
{ وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ (٢٥) } “Biz onlara birtakım yoldaşlar musallat ettik de onlar önlerinde ve arkalarında ne varsa kendilerine süslü gösterdiler. Kendilerinden önce geçmiş olan cin ve insan toplulukları içinde onlar hakkında da o söz hak oldu. Doğrusu onlar hüsrana uğrayanlardı.”
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْداءُ اللَّهِ [فصلت: ١٩] ، وَذَلِكَ أَنَّهُ حُكِيَ قَوْلُهُمُ الْمُقْتَضِي إِعْرَاضَهُمْ عَنِ التَّدَبُّرِ فِي دَعْوَةِ الْإِيمَانِ ثمَّ ذكر كفر هم بِخَالِقِ الْأَكْوَانِ بقوله قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ [فصلت: ٩] ثُمَّ ذُكِرَ مَصِيرُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بِقَوْلِهِ وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْداءُ اللَّهِ ثُمَّ عَقَّبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ سَبَبِ ضَلَالِهِمُ الَّذِي نَشَأَتْ عَنْهُ أَحْوَالُهُمْ بِقَوْلِهِ: وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ. وَتَخَلَّلَ بَيْنَ مَا هُنَالِكَ وَمَا هُنَا أَفَانِينُ مِنَ الْمَوَاعِظِ وَالدَّلَائِلِ وَالْمِنَنِ وَالتَّعَالِيمِ وَالْقَوَارِعِ وَالْإِيقَاظِ.
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْداءُ اللَّهِ } [Fussilet 19] cümlesine atfedilmiştir. Şöyle ki; iman daveti üzerinde düşünmekten yüz çevirmelerini gerektiren sözleri nakledilmiş, ardından { قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ } [Fussilet 9] sözüyle âlemlerin yaratıcısını inkâr ettikleri zikredilmiş, sonra { وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْداءُ اللَّهِ } sözüyle ahiretteki akıbetleri zikredilmiş, peşinden de { وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ } sözüyle bu durumlarının kendisinden doğduğu sapıklıklarının sebebi getirilmiştir. Oradaki hususlar ile buradaki hususlar arasına ise çeşitli öğütler, deliller, nimetler, talimatlar, sarsıcı uyarılar ve intibahlar serpiştirilmiştir.
وَقَيَّضَ: أَتَاحَ وَهَيَّأَ شَيْئًا لِلْعَمَلِ فِي شَيْءٍ. وَالْقُرَنَاءُ جَمْعُ: قَرِينٍ، وَهُوَ الصَّاحِبُ الْمُلَازِمُ، وَالْقُرَنَاءُ هُنَا: هُمُ الْمُلَازِمُونَ لَهُمْ فِي الضَّلَالَةِ: إِمَّا فِي الظَّاهِرِ مِثْلَ دُعَاةِ الْكُفْرِ وَأَيمَّتِهِ، وَإِمَّا فِي بَاطِنِ النُّفُوسِ مِثْلَ شَيَاطِينِ الْوَسْوَاسِ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ: وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ وَيَأْتِي فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ [٣٦] . وَمَعْنَى تَقْيِيضِهِمْ لَهُمْ: تَقْدِيرُهُمْ لَهُمْ، أَيْ خَلْقُ الْمُنَاسَبَاتِ الَّتِي يَتَسَبَّبُ عَلَيْهَا
{ قَيَّضَ } bir şeyi başka bir şeyde etkili olsun diye musallat kıldı, hazırladı ve takdir etti demektir. { الْقُرَنَاءُ } kelimesi, ayrılmayan arkadaş manasındaki { قَرِين } kelimesinin çoğuludur. Buradaki yoldaşlar (kuranâ); küfür davetçileri ve önderleri gibi zahirde olsun, Allah'ın haklarında { وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz; artık o, onun yoldaşıdır” buyurduğu [ve Zuhruf Suresi'nde [36] gelecek olan] vesvese şeytanları gibi nefislerin bâtınında olsun, sapıklıkta onlardan ayrılmayan kimselerdir. Onların bunlara musallat kılınmasının (takyîd) manası; onlar için takdir edilmeleri, yani aralarında sebep-sonuç ilişkisi doğuracak vesilelerin yaratılmasıdır;
تَقَارُنُ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ لِتَنَاسُبِ أَفْكَارِ الدُّعَاةِ وَالْقَابِلِينَ كَمَا يَقُولُ الْحُكَمَاءُ «اسْتِفَادَةُ الْقَابِلِ مِنَ الْمَبْدَأِ تَتَوَقَّفُ عَلَى الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَهُمَا» . فَالتَّقْيِيضُ بِمَعْنَى التَّقْدِيرِ عِبَارَةٌ جَامِعَةٌ لِمُخْتَلِفِ الْمُؤَثِّرَاتِ وَالتَّجَمُّعَاتِ الَّتِي تُوجِبُ التَّآلُفَ وَالتَّحَابَّ بَيْنَ الْجَمَاعَاتِ، وَلِمُخْتَلِفِ الطَّبَائِعِ الْمُكَوَّنَةِ فِي نُفُوسِ بَعْضِ النَّاسِ فَيَقْتَضِي بَعْضُهَا جَاذِبِيَّةَ الشَّيَاطِينِ إِلَيْهَا وَحُدُوثَ الْخَوَاطِرِ السَّيِّئَةِ فِيهَا. وَلِلْإِحَاطَةِ بِهَذَا الْمَقْصُودِ أُوثِرَ التَّعْبِيرُ هُنَا بِ قَيَّضْنا دُونَ غَيره من نَحْو: بَعَثْنَا، وَأَرْسَلْنَا.
davet edenler ile daveti kabul edenlerin fikirlerinin uyuşması sebebiyle birbiriyle yoldaşlık kurmalarıdır; nitekim bilgeler «Kabul edenin kaynaktan istifade etmesi, ikisi arasındaki uygunluğa bağlıdır» derler. Dolayısıyla takdir manasındaki takyîd (musallat kılma); topluluklar arasında kaynaşmayı ve sevgiyi gerektiren muhtelif tesirleri ve toplanmaları, bazı insanların nefislerinde oluşan ve bir kısmı şeytanların oraya çekilmesini ve içlerinde kötü düşüncelerin doğmasını iktiza eden farklı mizaçları içine alan kuşatıcı bir ifadedir. Bu maksadı bütünüyle kuşatmak için burada بَعَثْنَا (gönderdik) ve أَرْسَلْنَا (elçi yolladık) gibi diğer lafızlar yerine { قَيَّضْنا } ifadesi tercih edilmiştir.
وَالتَّزْيِينُ: التَّحْسِينُ، وَهُوَ يُشْعِرُ بِأَنَّ الْمُزَيَّنَ غَيْرُ حَسَنٍ فِي ذَاتِهِ. وَمَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ يُسْتَعَارُ لِلْأُمُورِ الْمُشَاهَدَةِ، وَمَا خَلْفَهُمْ يُسْتَعَارُ لِلْأُمُورِ الْمُغَيَّبَةِ.
Tezyîn (التَّزْيِينُ), süslü/güzel göstermektir ve bu, süslenen şeyin bizzat kendisinde güzel olmadığını hissettirir. { مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “önlerindekiler” ifadesi müşahede edilen (görünen) işler için, { وَما خَلْفَهُمْ } “arkalarındakiler” ifadesi ise gaybî (görünmeyen) işler için istiare edilmiştir.
وَالْمُرَادُ بِ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ أُمُورُ الدُّنْيَا، أَيْ زَيَّنُوا لَهُمْ مَا يَعْمَلُونَهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْفَسَادِ مِثْلَ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَقَتْلِ النَّفْسِ بِلَا حَقٍّ، وَأَكْلِ الْأَمْوَالِ، وَالْعُدُولِ عَلَى النَّاسِ بِالْيَدِ وَاللِّسَانِ، وَالْمَيْسِرِ، وَارْتِكَابِ الْفَوَاحِشِ، وَالْوَأْدِ. فَعَوَّدُوهُمْ بِاسْتِحْسَانِ ذَلِكَ كُلِّهِ لِمَا فِيهِ مِنْ مُوَافَقَةِ الشَّهَوَاتِ وَالرَّغَبَاتِ الْعَارِضَةِ الْقَصِيرَةِ الْمَدَى، وَصَرَفُوهُمْ عَنِ النَّظَرِ فِيمَا يُحِيطُ بِأَفْعَالِهِمْ تِلْكَ مِنَ الْمَفَاسِدِ الذَّاتِيَّةِ الدَّائِمَةِ.
{ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } ifadesinden maksat dünya işleridir; yani putlara tapmak, haksız yere cana kıymak, haksız kazanç yemek, insanlara el ve dille saldırmak, kumar oynamak, fuhşiyata bulaşmak ve kız çocuklarını diri diri gömmek gibi dünyada işledikleri fesatları onlara süslü gösterdiler. Gelip geçici, kısa vadeli şehvetlere ve arzulara uygun düşmesi sebebiyle bütün bunları güzel görmeyi onlara huy edindirdiler ve onları, bu fiillerini kuşatan daimi ve zati fesatlar üzerinde düşünmekten alıkoydular.
وَالْمُرَادُ بِ مَا خَلْفَهُمْ الْأُمُورُ الْمُغَيَّبَةُ عَنِ الْحِسِّ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ، وَأُمُورِ الْآخِرَةِ مِنَ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ مِثْلِ الشِّرْكِ بِاللَّهِ وَنِسْبَةِ الْوَلَدِ إِلَيْهِ، وَظَنِّهِمْ أَنَّهُ يَخْفَى عَلَيْهِ مَسْتُورُ أَعْمَالِهِمْ، وَإِحَالَتِهِمْ بِعْثَةَ الرُّسُلِ، وَإِحَالَتِهِمُ الْبَعْثَ وَالْجَزَاءَ. وَمَعْنَى تَزْيِينِهِمْ هَذَا لَهُمْ تَلْقِينُهُمْ تِلْكَ الْعَقَائِدَ بِالْأَدِلَّةِ السُّفُسْطَائِيَّةِ مِثْلَ قِيَاسِ الْغَائِبِ عَلَى الشَّاهِدِ، وَنَفْيِ الْحَقَائِقِ الَّتِي لَا تَدْخُلُ تَحْتَ الْمُدْرَكَاتِ الْحِسِّيَّةِ كَقَوْلِهِم: أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ [الصافات: ١٦، ١٧] .
{ وَما خَلْفَهُمْ } ifadesinden maksat; Allah'ın sıfatları, diriliş ve ceza gibi ahiret meseleleri türünden duyulardan gizli kalan gaybî konulardır; örneğin Allah'a şirk koşmak, O'na çocuk nispet etmek, gizli amellerinin O'na saklı kalacağını sanmak, peygamberlerin gönderilmesini imkânsız görmek, diriliş ve cezayı inkâr etmek gibi. Bunları onlara süslü göstermelerinin manası ise gaybı müşahede edilene kıyas etmek, { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ } “Öldüğümüz, toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz? Evvelki atalarımız da mı?” [Sâffât 16-17] sözlerinde olduğu gibi duyusal algıların altına girmeyen gerçekleri inkâr etmek şeklindeki safsataya dayalı delillerle o inançları onlara telkin etmeleridir.
وحَقَّ عَلَيْهِمُ أَيْ تَحَقَّقَ فِيهِمُ الْقَوْلُ وَهُوَ وَعِيدُ اللَّهِ إِيَّاهُمْ بِالنَّارِ عَلَى الْكُفْرِ، فَالتَّعْرِيفُ فِي الْقَوْلُ لِلْعَهْدِ. وَفِي هَذَا الْعَهْدِ إِجْمَالٌ لِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ قَدْ وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ مَا يُعْهَدُ مِنْهُ هَذَا الْقَوْلُ مِثْلَ قَوْلِهِ: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ [الزمر: ١٩] وَقَوْلِهِ:
{ وحَقَّ عَلَيْهِمُ } yani o söz onların üzerinde gerçekleşti; bu söz Allah’ın küfür sebebiyle onları cehennemle tehdit etmesidir. Dolayısıyla { الْقَوْلُ } kelimesindeki belirlilik (ahd) içindir. Bu ahdde bir kapalılık vardır; zira Kur'an'da { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ } “Hakkında azap sözü kesinleşmiş kimse mi...” [Zümer 19] ve
فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ [الصافات: ٣١] ، فَإِنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ لَا تَكُونَ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ قَدْ سَبَقَتْ هَذِهِ الْآيَةَ.
{ فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ } “Böylece Rabbimizin sözü aleyhimize hak oldu; şüphesiz biz [azabı] tadacağız” [Sâffât 31] ayetleri gibi bu sözün bilindiği yerler geçmiş olsa da, zikredilen ayetlerin bu ayetten önce inmemiş olması muhtemeldir.
وَقَوْلُهُ: فِي أُمَمٍ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ عَلَيْهِمُ، أَيْ حَقَّ عَلَيْهِمْ حَالَةَ كَوْنِهِمْ فِي أُمَمٍ أَمْثَالِهِمْ قَدْ سَبَقُوهُمْ. وَالظَّرْفِيَّةُ هُنَا مَجَازِيَّةٌ، وَهِيَ بِمَعْنَى التَّبْعِيضِ، أَيْ هُمْ مِنْ أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ. وَمِثْلُ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ أُذَيْنَةَ:
{ فِي أُمَمٍ } sözü { عَلَيْهِمُ } zamirinden hâldir; yani kendilerinden önce geçmiş olan benzerleri topluluklar arasındayken o söz aleyhlerine hak oldu demektir. Buradaki zarfiyet mecazidir ve teb'îz (bir parçasını oluşturma) manasındadır; yani onlar, kendilerinden önce geçmiş ve haklarında o söz hak olmuş olan ümmetlerdendir. Amr b. Üzeyne'nin şu sözü de bu kullanıma benzer:
إِنْ تَكُ عَنْ أَحْسَنِ الصَّنِيعَةِ مَأْفُو ... كَا فَفِي آخَرِينَ قَدْ أُفِكُوا
“Şayet sen en güzel iyilikten çevrildiysen... şüphesiz [bu yoldan] çevrilmiş başkaları arasındasın (onlardansın).”
أَيْ فَأَنْتَ مِنْ جُمْلَةِ آخَرِينَ قَدْ صُرِفُوا عَنْ أَحْسَنِ الصَّنِيعَةِ.
Yani sen, en güzel iyilikten çevrilmiş olan diğer kimseler zümresindensin [demektir].
ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ بَيَانِيَّةٌ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَيَانًا لِ أُمَمٍ، أَيْ مِنْ أُمَمٍ مِنَ الْبَشَرِ وَمِنَ الشَّيَاطِينِ فَيَكُونُ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٤، ٨٥] ، وَقَوْلِهِ: قالَ ادْخُلُوا فِي
{ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } ifadesindeki { مِنْ } beyâniyyedir (açıklama bildirir). Dolayısıyla { أُمَمٍ } kelimesinin beyanı olması caizdir; yani insanlardan ve şeytanlardan olan ümmetlerdendir [demektir]. Bu durumda Allah Teâlâ’nın şu sözü gibi olur: { قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } “[Allah] buyurdu ki: İşte bu haktır ve ben hakkı söylerim; andolsun ki cehennemi senden ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım” [Sâd 84-85] ve şu sözü gibi:
أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ
{ أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ } “...sizden önce geçmiş olan cin ve insan toplulukları arasında ateşe [girin]”
[الْأَعْرَاف: ٣٨] وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَيَانًا لِ قُرَناءَ أَيْ مُلَازِمِينَ لَهُمْ مُلَازَمَةً خَفِيَّةً وَهِيَ مُلَازَمَةُ الشَّيَاطِينِ لَهُمْ بِالْوَسْوَسَةِ وَمُلَازَمَةُ أَيِمَّةِ الْكُفْرِ لَهُمْ بِالتَّشْرِيعِ لَهُمْ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ.
“[Allah] buyurur ki: Sizden önce geçmiş olan cin ve insan toplulukları arasında ateşe girin” [A'râf 38]. { قُرَناءَ } kelimesinin beyanı olması da caizdir; yani onlara gizli bir bağlılıkla yoldaşlık edenlerdir; bu da şeytanların onlara vesveseyle yoldaşlık etmesi ve küfür önderlerinin de Allah'ın izin vermediği şeyleri onlar için teşri etmesiyle (yasalaştırmasıyla) yoldaşlık etmesidir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَيَانًا لِلْقَوْلِ مِثْلَ نَظِيرَتِهَا فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [٣١] ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَنْ جُمْلَةِ وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ والمعنيان متقاربان.
{ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ } “Doğrusu onlar hüsrana uğrayanlardı” cümlesinin, Sâffât Suresi’ndeki [31] benzeri { فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ } ayetinde olduğu gibi sözün (kavl) beyanı olması caizdir; { وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ } cümlesinden doğan istînâf-ı beyânî olması da caizdir. İki mana da birbirine yakındır.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٢٦]
[Fussilet Suresi (41), Ayet 26]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ (٢٦)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ (٢٦) } “İnkâr edenler dediler ki: Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında gürültü/anlamsız sözler çıkarın; belki galip gelirsiniz.”
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ [فصلت: ٥] عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ، وَمُنَاسَبَةُ التَّخَلُّصِ إِلَيْهِ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مِمَّا يَنْشَأُ عَنْ تَزْيِينِ قُرَنَائِهِمْ مِنَ الْإِنْسِ، أَوْ هُوَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَزَيَّنُوا لَهُمْ [فصلت: ٢٥] . وَهَذَا حِكَايَةٌ لِحَالٍ أُخْرَى مِنْ أَحْوَالِ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الدَّعْوَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ بَعْدَ أَنْ وَصَفَ إِعْرَاضَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمُ انْتَقَلَ إِلَى وَصْفِ تَلْقِينِهِمُ النَّاسَ أَسَالِيبَ
{ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ } [Fussilet 5] cümlesine, kıssanın kıssaya atfı yoluyla atfedilmiştir; bu konuya geçişin münasebeti ise bu sözün, insanlardan olan yoldaşlarının süslü göstermesinden neşet eden hususlardan olmasıdır; yahut { فَزَيَّنُوا لَهُمْ } [Fussilet 25] cümlesine atfedilmiştir. Bu, onların Hz. Muhammed’in davetinden yüz çevirme hallerinden bir diğer halin aktarılmasıdır; kendi içlerindeki yüz çevirmelerini niteledikten sonra, insanlara yüz çevirme yöntemlerini
الْإِعْرَاضِ، فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا هُمْ أَيِمَّةُ الْكُفْرِ يَقُولُونَ لِعَامَّتِهِمْ:
telkin edişlerini nitelemeye geçmiştir. Buradaki { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler”, kendi avamlarına şöyle diyen küfür önderleridir:
لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ، فَإِنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ الْقُرْآنَ كَلَامٌ هُوَ أَكْمَلُ الْكَلَامِ شَرِيفَ مُعَانٍ وَبَلَاغَةَ تَرَاكِيبَ وَفَصَاحَةَ أَلْفَاظٍ، وَأَيْقَنُوا أَنَّ كُلَّ مَنْ يَسْمَعُهُ وَتُدَاخِلُ نَفْسَهُ جَزَالَةُ أَلْفَاظِهِ وَسُمُوُّ أَغْرَاضِهِ قَضَى لَهُ فَهْمُهُ أَنَّهُ حَقٌّ اتِّبَاعُهُ، وَقَدْ أَدْرَكُوا ذَلِكَ بِأَنْفُسِهِمْ وَلَكِنَّهُمْ غَالَبَتْهُمْ مَحَبَّةُ الدَّوَامِ عَلَى سيادة قَومهمْ فتمالؤوا وَدَبَّرُوا تَدْبِيرًا لِمَنْعِ النَّاسِ مِنِ اسْتِمَاعِهِ، وَذَلِكَ خَشْيَةً مِنْ أَنْ تَرِقَّ قُلُوبُهُمْ عِنْدَ سَمَاعِ الْقُرْآنِ فَصَرَفُوهُمْ عَنْ سَمَاعِهِ.
{ لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ } “Bu Kur'an'ı dinlemeyin”; çünkü onlar Kur'an'ın yüce manalar, üslup belâğatı ve lafız fasahati bakımından sözün en mükemmeli olduğunu biliyorlardı. Onu dinleyen ve lafızlarının heybeti ile gayelerinin yüceliği nefsine tesir eden her kimsenin, aklının gereği olarak ona uymanın hak olduğuna hükmedeceğine kesin olarak inanıyorlardı. Bunu bizzat kendileri de kavramışlardı; fakat kavimleri üzerindeki liderliklerinin sürmesi arzusu kendilerine ağır bastı da birlik olup insanların onu dinlemesini engellemek için planlar kurdular. Bu da Kur'an'ı işittiklerinde kalplerinin yumuşamasından korktukları içindi, bu yüzden onları onu dinlemekten alıkoydular.
وَهَذَا مِنْ شَأْنِ دُعَاةِ الضَّلَالِ وَالْبَاطِلِ أَنْ يَكُمُّوا أَفْوَاهَ النَّاطِقِينَ بِالْحَقِّ وَالْحُجَّةِ، بِمَا يَسْتَطِيعُونَ مِنْ تَخْوِيفٍ وَتَسْوِيلٍ، وَتَرْهِيبٍ وَتَرْغِيبٍ وَلَا يَدَعُوا النَّاسَ يَتَجَادَلُونَ بِالْحُجَّةِ وَيَتَرَاجَعُونَ بِالْأَدِلَّةِ لِأَنَّهُمْ يُوقِنُونَ أَنَّ حُجَّةَ خُصُومِهِمْ أَنْهَضُ، فَهُمْ يَسْتُرُونَهَا وَيُدَافِعُونَهَا لَا بِمِثْلِهَا وَلَكِنْ بِأَسَالِيبَ مِنَ الْبُهْتَانِ وَالتَّضْلِيلِ، فَإِذَا أَعْيَتْهُمُ الْحِيَلُ وَرَأَوْا بِوَارِقَ الْحَقِّ تَخْفُقُ خَشَوْا أَنْ يَعُمَّ نُورُهَا النَّاسَ الَّذِينَ فِيهِمْ بَقِيَّةٌ مِنْ خَيْرٍ وَرُشْدٍ عَدَلُوا إِلَى لَغْوِ الْكَلَامِ وَنَفَخُوا فِي أَبْوَاقِ اللَّغْوِ وَالْجَعْجَعَةِ لَعَلَّهُمْ يَغْلِبُونَ بِذَلِكَ عَلَى حُجَجِ الْحَقِّ وَيَغْمُرُونَ الْكَلَامَ الْقَوْلَ الصَّالِحَ بِاللَّغْوِ، وَكَذَلِكَ شَأْنُ هَؤُلَاءِ.
Hak ve delille konuşanların ağızlarını güçleri yettiğince korkutma, ayartma, tehdit ve teşvik ile tıkamak; hasımlarının delilinin daha güçlü olduğunu kesin bildikleri için insanların hüccetle tartışmasına ve delillerle karşılıklı konuşmasına izin vermemek, sapıklık ve batıl davetçilerinin âdetidir. Onlar bu delili benzeriyle değil, bühtan ve saptırma yöntemleriyle örtüp savuştururlar. Çareleri tükenip hakkın şimşeklerinin çaktığını gördüklerinde ve onun ışığının içinde hâlâ bir hayır ve basiret kırıntısı kalmış insanları kuşatmasından korktuklarında ise boş ve anlamsız laflara saparlar; bununla hakkın delillerine galip gelmek ve doğru sözü boş lafla bastırmak umuduyla boş söz ve gürültü borazanlarını öttürürler. İşte bunların âdeti de böyledir.
فَقَوْلُهُمْ: لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ تَحْذِيرًا وَاسْتِهْزَاءً بِالْقُرْآنِ، فَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّحْقِيرِ كَمَا فِيمَا حُكِيَ عَنْهُمْ أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ [الْأَنْبِيَاء: ٣٦] .
Onların { لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ } sözü bir sakındırma ve Kur'an ile alay etmedir. Buradaki işaret ismi, onlardan nakledilen { أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } “İlahlarınızı diline dolayan bu mu?” [Enbiyâ 36] ayetinde olduğu gibi hakaret/küçümseme için kullanılmıştır.
وَتَسْمِيَتُهُمْ إِيَّاهُ بِالْقُرْآنِ حِكَايَةٌ لِمَا يَجْرِي عَلَى أَلْسِنَةِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ تَسْمِيَتِهِ بِذَلِكَ. وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ تَسْمَعُوا بِاللَّامِ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى: تَطْمَئِنُوا أَوْ تَرْكَنُوا.
Ona “Kur'an” adını vermeleri, Müslümanların dillerinde onun bu şekilde isimlendirilmesinin bir naklidir. { تَسْمَعُوا } fiilinin lâm harfiyle geçişli yapılması, ona “güvenmek/huzur bulmak” veya “meyletmek” manasını tazmin etmek (içermek) içindir.
وَاللَّغْوُ: الْقَوْلُ الَّذِي لَا فَائِدَةَ فِيهِ، وَيُسَمَّى الْكَلَامُ الَّذِي لَا جَدْوَى لَهُ لَغْوًا، وَهُوَ وَاوِيُّ اللَّامِ، فَأصل وَالْغَوْا: وَالْغَوْا اسْتُثْقِلَتِ الضَّمَّةُ عَلَى الْوَاوِ فَحُذِفَتْ وَالْتَقَى سَاكِنَانِ فَحُذِفَ أَوَّلُهُمَا وَسَكَنَتِ الْوَاوُ الثَّانِيَةُ سُكُونًا حَيًّا، وَالْوَاوُ عَلَامَةُ الْجَمْعِ. وَهَذَا الْجَارِي عَلَى ظَاهِرِ كَلَام «الصِّحَاح» و «الْقَامُوس» فِي «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ يُقَالُ: لَغِيَ يَلْغَى، كَمَا يُقَالُ: لَغَا يَلْغُو فَهُوَ إِذَنْ وَاوِيٌّ وَيَائِيٌّ. فَمَعْنَى وَالْغَوْا فِيهِ قُولُوا أَقْوَالًا لَا مَعْنَى لَهَا أَوْ تَكَلَّمُوا كَلَامًا غَيْرَ مُرَادٍ مِنْهُ إِفَادَةٌ
Lağv (اللَّغْوُ), faydasız söz demektir; yararı olmayan kelama da lağv denir. Bu kelimenin lamel-fiili vâvlıdır. { وَالْغَوْا } kelimesinin aslı وَالْغُوُا şeklindedir; vâv üzerindeki zamme ağır gelerek hazfedilmiş, iki sakin harf yan yana geldiğinden ilki atılmış ve ikinci vâv harekesiz (sâkin-i hayy) kalmıştır, vâv ise cemi alametidir. Bu, es-Sıhâh ve el-Kâmûs’un zahiri ifadelerine göre geçerli olandır; el-Keşşâf’ta ise لَغَا يَلْغُو denildiği gibi لَغِيَ يَلْغَى da denildiği belirtilmiştir, dolayısıyla bu kelime hem vâvlı hem yâlıdır. { وَالْغَوْا فِيهِ } ifadesinin manası; manasız sözler söyleyin veya kendisinden bir fayda kastolunmayan lakırdılar edin
أَوِ الْمَقْصُودُ إِحْدَاثُ أَصْوَاتٍ تَغْمُرُ صَوت النبيء ﷺ بِالْقُرْآنِ. وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ بِتَخَلُّلِ أَصْوَاتِهِمْ صَوْتَ الْقَارِئِ حَتَّى لَا يَفْقَهَهُ السَّامِعُونَ عُدِّيَ اللَّغْوُ بِحَرْفِ (فِي) الظَّرْفِيَّةِ لِإِفَادَةِ إِيقَاعِ لَغْوِهِمْ فِي خِلَالِ صَوْتِ الْقَارِئِ وُقُوعَ الْمَظْرُوفِ فِي الظَّرْفِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ. وَأُدْخِلَ حَرْفُ الظَّرْفِيَّةِ عَلَى اسْمِ الْقُرْآنِ دُونَ اسْمِ شَيْءٍ مِنْ أَحْوَالِهِ مِثْلَ صَوْتٍ أَوْ كَلَامٍ لِيَشْمَلَ كُلَّ مَا يُخْفِي أَلْفَاظَ الْقُرْآنِ أَوْ يُشَكِّكُ فِي مَعَانِيهَا أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ. وَهَذَا نَظْمٌ لَهُ مَكَانَةٌ مِنَ الْبَلَاغَةِ.
yahut maksat, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kur'an okuyan sesini bastıracak sesler çıkarmaktır. Dinleyenler anlamasın diye seslerini okuyucunun sesine karıştırmak kastedildiğinde; lağv fiili, zarfın içine konulan şeyin zarfta yer alması gibi mecaz yoluyla, kendi lağivlerini okuyucunun sesinin arasına soktuklarını ifade etmek üzere zarfiyet bildiren { فِي } harfiyle geçişli yapılmıştır. Bu zarfiyet harfi, ses veya kelam gibi Kur'an'ın hallerinden birinin ismine değil de bizzat Kur'an ismine dâhil edilmiştir ki Kur'an lafızlarını gizleyen, manalarında şüphe uyandıran veya benzeri her şeyi kapsasın. Bu da belâğat açısından pek üstün bir dizilimdir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: «كَانَ النبيء ﷺ وَهُوَ بِمَكَّةَ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ يَرْفَعُ صَوْتَهُ فَكَانَ أَبُو جَهْلٍ وَغَيْرُهُ يَطْرُدُونَ النَّاسَ عَنْهُ وَيَقُولُونَ لَهُمْ: لَا تَسْمَعُوا لَهُ وَالْغَوْا فِيهِ، فَكَانُوا يَأْتُونَ بِالْمُكَاءِ وَالصَّفِيرِ وَالصِّيَاحِ وَإِنْشَادِ الشِّعْرِ وَالْأَرَاجِيزِ وَمَا يَحْضُرُهُمْ مِنَ الْأَقْوَالِ الَّتِي يَصْخَبُونَ بِهَا»
İbn Abbâs şöyle demiştir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'deyken Kur'an okuduğunda sesini yükseltirdi; Ebû Cehil ve diğerleri ise insanları ondan kovar ve onlara: ‘Onu dinlemeyin ve ona karşı gürültü yapın!’ derlerdi. Bunun üzerine ıslık çalar, el çırpar, bağırıp çağırır, şiirler ve recezler okur ve gürültü çıkaracakları akıllarına gelen her türlü sözü söylerlerdi.»
. وَقَدْ وَرَدَ فِي «الصَّحِيحِ» «أَنَّهُمْ قَالُوا لَمَّا اسْتَمَعُوا إِلَى قِرَاءَةِ أَبِي بَكْرٍ وَكَانَ رَقِيقَ الْقِرَاءَةِ: إِنَّا نَخَافُ أَنْ يَفْتِنَ أَبْنَاءَنَا وَنِسَاءَنَا» .
Nitekim es-Sahîh'te şöyle rivayet edilmiştir: «Onlar, okuyuşu pek yufka yürekli olan Ebû Bekir'in kıraatini dinlediklerinde şöyle demişlerdi: ‘Doğrusu biz oğullarımızı ve kadınlarımızı ayartıp dinlerinden döndürmesinden korkuyoruz.’»
وَمَعْنَى لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ رَجَاءَ أَنْ تَغْلِبُوا مُحَمَّدًا بِصَرْفِ مَنْ يُتَوَقَّعُ أَنْ يَتْبَعَهُ إِذَا سَمِعَ قِرَاءَتَهُ. وَهَذَا مُشْعِرٌ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَجِدُونَ الْقُرْآنَ غَالِبَهُمْ إِذْ كَانَ الَّذِينَ يَسْمَعُونَهُ يُدَاخِلُ قُلُوبَهُمْ فَيُؤْمِنُونَ، أَيْ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَهُوَ غالبكم.
{ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ } “belki galip gelirsiniz” ifadesinin manası; onun kıraatini işittiğinde ona tabi olması beklenen kimseleri vazgeçirerek Muhammed'e galip gelme ümidiyle [bunu yapın demektir]. Bu da onların, Kur'an'ı kendilerine baskın bulduklarını hissettirir; zira onu dinleyenlerin kalplerine tesir ediyor ve iman ediyorlardı. Yani şayet bunu yapmazsanız o size galip gelecektir.
[٢٧، ٢٨]
[27, 28]
[سُورَة فصلت (٤١) : الْآيَات ٢٧ إِلَى ٢٨]
[Fussilet Suresi (41), 27 ila 28. Ayetler]
فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عَذاباً شَدِيداً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٧) ذلِكَ جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ النَّارُ لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ جَزاءً بِما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٢٨)
{ فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عَذَابًا شَدِيدًا وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ (٢٧) ذَلِكَ جَزَاءُ أَعْدَاءِ اللَّهِ النَّارُ لَهُمْ فِيهَا دَارُ الْخُلْدِ جَزَاءً بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (٢٨) } “İnkâr edenlere mutlaka şiddetli bir azap tattıracağız ve onları yaptıklarının en kötüsüyle cezalandıracağız! (27) İşte Allah'ın düşmanlarının cezası ateştir! Ayetlerimizi inkâr etmelerinin bir karşılığı olarak onlar için orada ebedîlik yurdu vardır. (28)”
دَلَّتِ الْفَاءُ عَلَى أَنَّ مَا بَعْدَهَا مُفَرَّعٌ عَمَّا قَبْلَهَا: فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ تَفْرِيعًا عَلَى آخِرِ مَا تَقَدَّمَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ [فصلت: ٢٦] الْآيَةَ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُفَرَّعًا عَلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ
[Ayetin başındaki] fâ (فَ) harfi, kendisinden sonrasının öncesine dayandığına (tefri' edildiğine) delalet etmiştir: Bu, ya daha önce geçenlerin sonuncusu olan { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ } [Fussilet: 26] ayetine bir tefri'dir; yahut { وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ } [Fussilet: 5] sözünden başlayarak daha önce geçenlerin tamamına bir tefri'dir;
[فصلت: ٥] الْآيَةَ وَقَوْلِهِ: فَإِنْ أَعْرَضُوا [فصلت: ١٣] الْآيَةَ وَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ [فصلت: ١٩] الْآيَةَ وَقَوْلِهِ: وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ [فصلت: ٢٥] الْآيَةَ وَقَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا [فصلت: ٢٦] إِلَخْ.
Ayrıca { فَإِنْ أَعْرَضُوا } [Fussilet: 13] ayetine, { وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْدَاءَ اللَّهِ إِلَى النَّارِ } [Fussilet: 19] ayetine, { وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ } [Fussilet: 25] ayetine ve { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا } [Fussilet: 26] vb. ayetlere [tefri'dir].
وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِ الَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا: الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ الْكَلَام عَنْهُم.
Her iki ihtimale göre de burada { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” ile kastedilenlerin, haklarında söz edilen müşrikler olması zorunludur.
ف الَّذِينَ كَفَرُوا إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِقَصْدِ مَا فِي الْمَوْصُولِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى عِلَّةِ إِذَاقَةِ الْعَذَابِ، أَيْ لِكُفْرِهِمُ الْمَحْكِيِّ بَعْضُهُ فِيمَا تَقَدَّمَ. وَإِذَاقَةُ الْعَذَابِ: تَعْذِيبُهُمْ، اسْتُعِيرَ لَهُ الْإِذَاقَةُ عَلَى طَرِيقِ الْمَكْنِيَّةِ وَالتَّخْيِيلَةِ. وَالْعَذَابِ الشَّدِيدِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ عَذَابُ يَوْمِ بَدْرٍ فَهُوَ عَذَابُ الدُّنْيَا.
{ الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesi, ism-i mevsûlün azabın tattırılma illetine (gerekçesine) yaptığı imayı belirtmek amacıyla zamir makamında açık isim olarak (ızhar) getirilmiştir; yani daha önce bir kısmı anlatılan küfürleri sebebiyledir. Azabın tattırılması ise onlara azap edilmesidir; bunun için meknî ve tahyîlî istiâre yoluyla tatma (izâka) istiare edilmiştir. Şiddetli azabın (el-azâbü'ş-şedîd) İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre Bedir günü azabı olduğu [ifade edilmiştir]; dolayısıyla bu, dünya azabıdır.
وَعَطْفُ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ فِي الْآخِرَةِ. وأَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ مَنْصُوبٌ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ.
{ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ } “onları yaptıklarının en kötüsüyle cezalandıracağız” cümlesinin [önceki cümleye] atfedilmesi hususunda İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Ahirette onları yaptıklarının en kötüsüyle cezalandıracağız. { أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ } terkibi ise cer harfinin düşürülmesi (nez‘u’l-hâfız) ile mansubdur.
وَالتَّقْدِيرُ: عَلَى أَسْوَأِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ مَنْصُوبًا عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ تَقْدِيرُهُ: جَزَاءً مُمَاثِلًا أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ.
Takdiri şöyledir: عَلَى أَسْوَأِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (yaptıklarının en kötüsü sebebiyle/üzerine). Dilersen bunu mef'ûl-i mutlakın naibi olarak mansub kabul edebilirsin; takdiri de şöyledir: جَزَاءً مُمَاثِلًا أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ (yaptıklarının en kötüsüne denk bir ceza ile cezalandıracağız).
وَأَسْوَأُ: اسْمُ تَفْضِيلٍ مَسْلُوبُ الْمُفَاضَلَةِ، وَإِنَّمَا أُرِيدَ بِهِ السَّيِّئُ، فَصِيغَ بِصِيغَةِ التَّفْضِيلِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي سُوئِهِ. وَإِضَافَتُهُ إِلَى الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ مِنْ إِضَافَةِ الْبَعْضِ إِلَى الْكُلِّ وَلَيْسَ مِنْ إِضَافَةِ اسْمِ التَّفْضِيلِ إِلَى الْمُفَضَّلِ عَلَيْهِ.
Esva (أَسْوَأُ) kelimesi, üstünlük mukayesesi kastedilmeyen (meslûbü'l-müfâdala) bir ism-i tafdildir; onunla sadece 'kötü' kastedilmiştir ve kötülüğünde mübalağa ifade etmek için ism-i tafdil kalıbında getirilmiştir. Kelimenin { الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ } ifadesine muzaf kılınması ise parçanın bütüne izafeti kabilindendir, yoksa ism-i tafdilin kendisiyle mukayese edilene (mufaddalun aleyh) izafeti değildir.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكَ جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ إِلَى مَا تَقَدَّمَ وَهُوَ الْجَزَاءُ وَالْعَذَابُ الشَّدِيدُ عَلَى أَسْوَأِ أَعْمَالِهِمْ. وَأَعْدَاءُ اللَّهِ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْداءُ اللَّهِ [فصلت: ١٩] .
{ ذَلِكَ جَزَاءُ أَعْدَاءِ اللَّهِ } “İşte Allah'ın düşmanlarının cezası” ayetindeki işaret, daha önce geçen cezaya ve amellerinin en kötüsü sebebiyle görecekleri şiddetli azabadır. Allah'ın düşmanları ise, Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْدَاءَ اللَّهِ } [Fussilet: 19] ayetinde daha önce zikredilmiş olan müşriklerdir.