وَالنَّارُ عَطْفُ بَيَانٍ مِنْ جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ.
{ النَّارُ } “ateştir” lafzı, { جَزَاءُ أَعْدَاءِ اللَّهِ } terkibinden atf-ı beyândır.
ودارُ الْخُلْدِ: النَّارُ. فَقَوْلُهُ: لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ جَاءَ بِالظَّرْفِيَّةِ بِتَنْزِيلِ النَّارِ مَنْزِلَةَ ظَرْفٍ لِدَارِ الْخُلْدِ وَمَا دَارُ الْخُلْدِ إِلَّا عَيْنُ النَّارِ. وَهَذَا مِنْ أُسْلُوبِ التَّجْرِيدِ لِيُفِيدَ مُبَالَغَةَ مَعْنَى الْخُلْدِ فِي النَّارِ. وَهُوَ مَعْدُودٌ مِنَ الْمُحَسِّنَاتِ الْبَدِيعِيَّةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [الْأَحْزَاب: ٢١] وَقَوْلُ أَبِي حَامِدٍ الْعَتَّابِيِّ:
{ دَارُ الْخُلْدِ } ebedîlik yurdu ateşin (cehennemin) ta kendisidir. Dolayısıyla { لَهُمْ فِيهَا دَارُ الْخُلْدِ } “onlar için orada ebedîlik yurdu vardır” buyruğu, ebedîlik yurdu bizzat ateş olduğu halde ateşi ebedîlik yurdunun zarfı (kabı) konumuna indirmek suretiyle zarfiyet kalıbında gelmiştir. Bu, ateşteki ebedîlik manasını mübalağalı kılmak için tecrîd üslubundan yararlanmaktır. Bu da bedî‘ sanatlarından sayılır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } [el-Ahzâb: 21] ve Ebû Hâmid el-Attâbî'nin şu sözü de:
وَفِي الرَّحْمَنِ لِلضُّعَفَاءِ كَافِي
وَفِي الرَّحْمَنِ لِلضُّعَفَاءِ كَافِي (Rahmân'da zayıflar için yeten bir şey vardır)
أَيْ وَالرَّحْمَنُ كَافٍ لِلضُّعَفَاءِ.
Yani: 'Rahmân zayıflara kâfidir'.
والْخُلْدِ: طُولُ الْبَقَاءِ، وَأُطْلِقَ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ عَلَى الْبَقَاءِ الْمُؤَبَّدِ الَّذِي لَا نِهَايَةَ لَهُ.
Huld (الْخُلْدُ), uzun süre kalmak demektir; Kur'an ıstılahında ise sonu olmayan ebedî kalış için kullanılmıştır.
وَانْتَصَبَ جَزاءُ عَلَى الْحَالِ مِنْ دارُ الْخُلْدِ. وَالْبَاء للسَّبَبِيَّة. و (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ جَزَاءٌ بِسَبَبِ كَوْنِهِمْ يَجْحَدُونَ بِآيَاتِنَا.
{ جَزَاءً } kelimesi { دَارُ الْخُلْدِ } terkibinden hâl olarak mansub olmuştur. [Bimâ'daki] bâ (بِ) harfi sebebiyet içindir. Mâ (مَا) ise masdariyyedir; yani ayetlerimizi inkâr etmeleri sebebiyle verilmiş bir ceza olarak [orada kalırlar].
وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ فِي يَجْحَدُونَ دَالَّةٌ عَلَى تَجَدُّدِ الْجُحُودِ حِينًا فَحِينًا وَتَكَرُّرِهِ.
{ يَجْحَدُونَ } fiilindeki muzâri kipi, inkârın zaman zaman yenilendiğine ve tekrarlandığına delalet etmektedir.
وَعُدِّيَ فِعْلُ يَجْحَدُونَ بِالْبَاءِ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى: يَكْذِبُونَ. وَتَقْدِيمُ بِآياتِنا لِلِاهْتِمَامِ وَلِلرِّعَايَةِ على الفاصلة.
{ يَجْحَدُونَ } fiili, yalanlama (yekzibûn) manasını tazammun ettiği (içerdiği) için bâ (بِ) harfiyle geçişli kılınmıştır. { بِآيَاتِنَا } ifadesinin öne alınması ise hem ehemmiyet vermek hem de fasılaya riayet etmek içindir.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٢٩]
[Fussilet Suresi (41), 29. Ayet]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلاَّنا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا لِيَكُونا مِنَ الْأَسْفَلِينَ (٢٩)
{ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنَا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ الْأَسْفَلِينَ (٢٩) } “İnkâr edenler derler ki: ‘Rabbimiz! Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o iki zümreyi bize göster de en aşağılıklardan olsunlar diye onları ayaklarımızın altına alalım!’ (29)”
عطف على جملَة لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ [فصلت: ٢٨] ، أَيْ وَيَقُولُونَ فِي جَهَنَّمَ، فَعَدَلَ عَنْ صِيغَةِ الِاسْتِقْبَالِ إِلَى صِيغَةِ الْمُضِيِّ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِ هَذَا الْقَوْلِ وَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ [الْأَعْرَاف: ٣٨] ، فَالْقَائِلُونَ رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا: هُمْ عَامَّةُ الْمُشْرِكِينَ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْله: الَّذَيْنِ أَضَلَّانا وَمَعْنَى أَرِنَا عَيِّنْ لَنَا، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ إِرَادَةِ انْتِقَامِهِمْ مِنْهُمْ وَلِذَلِكَ جَزَمَ نَجْعَلْهُما فِي جَوَابِ الطَّلَبِ عَلَى تَقْدِيرِ: إِنْ تُرِنَاهُمَا نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا.
{ لَهُمْ فِيهَا دَارُ الْخُلْدِ } [Fussilet: 28] cümlesine matuftur; yani: Cehennemde derler ki... Bu sözün gerçekleşmesinin kesin olduğunu göstermek için gelecek zaman kipinden geçmiş zaman kipine dönülmüştür. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğu manasındadır: { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ } [el-A'râf: 38]. { رَبَّنَا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانَا } “Rabbimiz! Bizi saptıran o ikisini bize göster” diyenler müşriklerin avam tabakasıdır (halktır); nitekim { الَّذَيْنِ أَضَلَّانَا } “bizi saptıran o ikisini” sözü de buna delalet eder. { أَرِنَا } “bize göster” ifadesinin manası; 'onları bize belirle' demektir ve onlardan intikam alma arzusundan kinayedir. Bu sebeple { نَجْعَلْهُمَا } fiili, 'bize onları gösterirsen onları ayaklarımızın altına alırız' takdiriyle talebin cevabında meczum olmuştur.
وَالْجَعْلُ تَحْتَ الْأَقْدَامِ: الْوَطْءُ بِالْأَقْدَامِ وَالرَّفْسُ، أَيْ نَجْعَلُ آحَادَهُمْ تَحْتَ أَقْدَامِ آحَادِ جَمَاعَتِنَا، فَإِنَّ الدَّهْمَاءَ أَكْثَرُ مِنَ الْقَادَةِ فَلَا يَعُوزُهُمُ الِانْتِقَامُ مِنْهُمْ. وَكَانَ الْوَطْءُ بِالْأَرْجُلِ مِنْ كَيْفِيَّاتِ الِانْتِقَامِ وَالِامْتِهَانِ، قَالَ ابْنُ وَعْلَةَ الْجَرْمِيُّ:
Ayaklar altına almak; ayaklarla basmak ve tekmelemektir. Yani onların her bir ferdini bizim topluluğumuzun fertlerinin ayakları altına alalım [demektir]; çünkü avam kitle önderlerden daha kalabalıktır, dolayısıyla onlardan intikam almak kendileri için zor olmaz. Ayaklarla çiğnemek ise intikam alma ve aşağılama biçimlerindendir. İbn Va'le el-Cermî şöyle demiştir:
وَوَطْئِنَا وَطْأً عَلَى حَنَقٍ ... وَطْأَ الْمُقَيَّدِ نَابِتَ الْهَرْمِ
وَوَطْئِنَا وَطْأً عَلَى حَنَقٍ ... وَطْأَ الْمُقَيَّدِ نَابِتَ الْهَرْمِ (Ve biz öfkeyle bir çiğneyiş çiğnedik... Prangalı bir devenin herm bitkisini çiğneyişi gibi)
وَإِنَّمَا طَلَبُوا أَنْ يَرَوْهُمَا لِأَنَّ الْمُضِلِّينَ كَانُوا فِي دَرَكَاتٍ مِنَ النَّارِ أَسْفَلَ مِنْ دَرَكَاتِ أَتْبَاعِهِمْ فَلِذَلِكَ لَمْ يَعْرِفُوا أَيْنَ هُمْ.
Onları görmeyi istemelerinin sebebi ise saptıranların, ateşin tâbilerinin bulunduğu derekelerinden daha alt derekelerinde olmalarıdır; bu yüzden nerede olduklarını bilememişlerdir.
وَالتَّعْلِيلُ لِيَكُونا مِنَ الْأَسْفَلِينَ تَوْطِئَةٌ لِاسْتِجَابَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ أَنْ يَرِيَهُمُوهُمَا لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا مِنْ غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَنَّهُ أَشَدُّ غَضَبًا عَلَى الْفَرِيقَيْنِ الْمُضِلَّيْنِ فَتَوَسَّلُوا بِعَزْمِهِمْ عَلَى الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ إِلَى تَيْسِيرِ تَمْكِينِهِمْ مِنَ الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ. وَالْأَسْفَلُونَ: الَّذِينَ هُمْ أَشَدُّ حَقَارَةً مِنْ
{ لِيَكُونَا مِنَ الْأَسْفَلِينَ } “en aşağılıklardan olsunlar diye” gerekçesi, Yüce Allah'ın kendilerine onları gösterme duasını kabul etmesi için bir zemin hazırlamadır. Çünkü onlar Allah'ın kendilerine olan gazabından, saptıran iki fırkaya daha şiddetli gazap ettiğini bilmişler ve onlardan intikam alma azimlerini, onlardan intikam almalarının kendilerine kolaylaştırılmasına bir vesile kılmışlardır. el-Esfelûn (الْأَسْفَلُونَ);
حَقَارَةِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَيْ لِيَكُونُوا أَحْقَرَ مِنَّا جَزَاءً لَهُمْ، فَالسَّفَالَةُ مُسْتَعَارَةٌ لِلْإِهَانَةِ وَالْحَقَارَةِ.
bu inkâr edenlerin hakirliğinden daha şiddetli bir hakirlik içinde olanlardır; yani onlara bir ceza olarak 'bizden daha hakir olsunlar' demektir. Aşağılık (sefâlet) kelimesi ise zillet ve hakirlik manasında istiare edilmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَرِنَا بِكَسْرِ الرَّاءِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَالسُّوسِيُّ عَنْ أَبِي عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبَ بِسُكُونِ الرَّاءِ لِلتَّخْفِيفِ مِنْ ثِقَلِ الْكَسْرَةِ، كَمَا قَالُوا:
Cumhur { أَرِنَا } kelimesini râ (ر) harfinin kesresiyle okumuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr'dan rivayetle es-Sûsî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Ya'kûb ise kesrenin ağırlığını hafifletmek için râ harfinin sükûnuyla (أَرْنَا şeklinde) okumuşlardır; nitekim:
فَخْذٌ فِي فَخِذٍ. وَعَنِ الْخَلِيلِ إِذَا قُلْتَ: أَرِنِي ثَوْبَكَ بِكَسْرِ الرَّاء، فَالْمَعْنى: بصّرنيه، وَإِذَا قُلْتَهُ بِسُكُونِ الرَّاءِ فَهُوَ اسْتِعْطَاءٌ، مَعْنَاهُ: أَعْطِنِيهِ. وَعَلَى هَذَا يَكُونُ مَعْنَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ وَابْنِ عَامِرٍ وَمَنْ وَافَقَهُمَا: مكّنا من الَّذين أَضَلَّانَا كَيْ نَجْعَلَهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا، أَيِ ائْذَنْ لَنَا بِإِهَانَتِهِمَا وَخِزْيِهِمَا. وَقَرَأَ ابْن كثير الَّذِينَ بِتَشْدِيدِ النُّونِ مِنَ اسْمِ الْمَوْصُولِ وَهِيَ لُغَةٌ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْله تَعَالَى: وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فِي سُورَة النِّسَاء [١٦] .
fehiz (فَخِذٌ) yerine fehz (فَخْذٌ) demişlerdir. Halîl'den nakledildiğine göre: Râ harfinin kesresiyle أَرِنِي ثَوْبَكَ dediğinde mana 'bana elbiseni göster' demektir; râ harfinin sükûnuyla söylediğinde ise bir şey istemektir (isti'tâ) ve manası 'onu bana ver' demektir. Buna göre İbn Kesîr, İbn Âmir ve onlara muvafakat edenlerin kıraatinin manası şöyledir: Ayaklarımızın altına almamız için bizi saptıran o ikisi üzerinde bize yetki/imkân ver; yani onları aşağılamamıza ve rezil etmemize izin ver. İbn Kesîr ism-i mevsûlün nûn harfini şeddeli olarak (الَّلَذَيْنِ) okumuştur ki bu bir lehçedir; Nisa Suresi'ndeki: { وَالَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ } [en-Nisâ: 16] ayetinde geçmişti.
[٣٠- ٣٢]
[30-32]
[سُورَة فصلت (٤١) : الْآيَات ٣٠ إِلَى ٣٢]
[Fussilet Suresi (41), 30 ila 32. Ayetler]
إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاَّ تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٣٠) نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ (٣١) نُزُلاً مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ (٣٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٣٠) نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ (٣١) نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ (٣٢) } “Şüphesiz ‘Rabbimiz Allah’tır’ deyip sonra dosdoğru olanların üzerine melekler iner: ‘Korkmayın, üzülmeyin, size vadedilen cennetle sevinin!’ (30) ‘Biz dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız. Orada nefislerinizin arzuladığı her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey sizindir!’ (31) ‘Çok bağışlayan ve çok merhamet edenden bir ikram olarak!’ (32)”
بَعْدَ اسْتِيفَاءِ الْكَلَامِ عَلَى مَا أَصَابَ الْأُمَمَ الْمَاضِيَةَ الْمُشْرِكِينَ الْمُكَذِّبِينَ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا وَمَا أُعِدَّ لَهُمْ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ مِمَّا فِيهِ عِبْرَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ كذبُوا مُحَمَّدًا صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Geçmişteki müşrik ve yalanlayıcı ümmetlerin başına gelen dünya azabı ve kendileri için hazırlanan ahiret azabı —ki bunda Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlayan müşrikler için ibretler vardır— etraflıca anlatıldıktan,
بِطَرِيقِ التَّعْرِيضِ، ثُمَّ أُنْذِرُوا بِالتَّصْرِيحِ بِمَا سَيَحِلُّ بِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، وَوَصْفِ بَعْضِ أَهْوَالِهِ، تَشَوَّفَ السَّامِعُ إِلَى مَعْرِفَةِ حَظِّ الْمُؤْمِنِينَ وَوَصْفِ حَالِهِمْ فَجَاءَ قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ إِلَخْ، بَيَانًا لِلْمُتَرَقِّبِ وَبُشْرَى لِلْمُتَطَلِّبِ، فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَمَّا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْله: وَيَوْم نحْشر أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ [فصلت: ١٩] إِلَى قَوْلِهِ: مِنَ الْأَسْفَلِينَ [فصلت: ٢٩] .
tariz yoluyla [uyarıldıktan], ardından ahirette başlarına geleceklere dair açıkça uyarılıp oranın dehşetlerinden bazıları vasfedildikten sonra, dinleyici müminlerin nasibini ve durumlarının niteliğini öğrenmeye iştiyak duymuştur. Bunun üzerine { إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ } vb. buyruğu, [bunu] bekleyen için bir açıklama, arzulayan için bir müjde olarak gelmiştir. Dolayısıyla bu cümle, { وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْدَاءَ اللَّهِ إِلَى النَّارِ } [Fussilet: 19] ayetinden { مِنَ الْأَسْفَلِينَ } [Fussilet: 29] ayetine kadar daha önce geçenlerden doğan bir istînâf-ı beyânîdir.
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى إِنْكَارِ الْمُشْرِكِينَ ذَلِكَ، فَفِي تَوْكِيدِ الْخَبَرِ زِيَادَةُ قَمْعٍ لَهُمْ. وَمَعْنَى قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ أَنَّهُمْ صَدَعُوا بِذَلِكَ وَلَمْ يَخْشَوْا أَحَدًا بِإِعْلَانِهِمُ التَّوْحِيدَ، فَقَوْلُهُمْ تَصْرِيحٌ بِمَا فِي اعْتِقَادِهِمْ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِمْ قَالُوا ذَلِكَ عَنِ اعْتِقَادٍ، فَإِنَّ الْأَصْلَ فِي الْكَلَامِ الصِّدْقُ وَهُوَ مُطَابَقَةُ الْخَبَرِ الْوَاقِعِ وَمَا فِي الْوُجُودِ الْخَارِجِيِّ.
Cümlenin tekit harfiyle (إِنَّ) başlamasında müşriklerin bunu inkâr etmeleri gözetilmiştir; dolayısıyla haberin tekit edilmesinde onları daha fazla sindirme ve susturma vardır. { قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ } “Rabbimiz Allah’tır dediler” ifadesinin manası; tevhidi ilan ederek bunu açıkça haykırdıkları ve kimseden korkmadıklarıdır. Onların [bunu] söylemesi, inançlarında olanı açıkça ifade etmeleridir; zira onlardan kastedilen, bunu bir inançla söylemiş olmalarıdır. Nitekim kelamda asıl olan doğruluktur (sıdk), o da haberin vakıaya ve dış âlemde var olana uygun düşmesidir.
وَقَوْلُهُ: رَبُّنَا اللَّهُ يُفِيدُ الْحَصْرَ بِتَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَالْمُسْنَدِ، أَيْ لَا رَبَّ لَنَا إِلَّا اللَّهُ، وَذَلِكَ جَامِعٌ لِأَصْلِ الِاعْتِقَادِ الْحَقِّ لِأَنَّ الْإِقْرَارَ بِالتَّوْحِيدِ يُزِيلُ الْمَانِعَ مِنْ تَصْدِيق
{ رَبُّنَا اللَّهُ } “Rabbimiz Allah'tır” ifadesi, müsnedün ileyh ve müsnedin marife olması sebebiyle hasr (kaside) bildirir; yani 'bizim Allah'tan başka hiçbir Rabbimiz yoktur' demektir. Bu da hak inancın aslını kuşatıcı bir ifadedir; çünkü tevhidi ikrar etmek, Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem)
الرَّسُول ﷺ فِيمَا جَاءَ بِهِ إِذْ لَمْ يَصُدَّ الْمُشْرِكِينَ عَنِ الْإِيمَانِ بِمَا جَاءَ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ إِلَّا أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِنَبْذِ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ، وَلِأَنَّ التَّكْذِيبَ بِالْبَعْثِ تَلَقَّوْهُ مِنْ دُعَاةِ الشِّرْكِ.
getirdiği şeylerde onu tasdik etmenin önündeki engeli ortadan kaldırır; zira Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği şeylere iman etmekten müşrikleri alıkoyan tek şey, onun kendilerine Allah'tan başkasına ibadeti terk etmelerini emretmiş olmasıydı; nitekim öldükten sonra dirilmeyi (ba's) yalanlamayı da şirke çağıran önderlerinden öğrenmişlerdi.
وَالِاسْتِقَامَةُ حَقِيقَتُهَا: عَدَمُ الِاعْوِجَاجِ وَالْمَيْلِ، وَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهَا لِلْمُبَالَغَةِ فِي التَّقَوُّمِ، فَحَقِيقَةُ اسْتَقَامَ: اسْتَقَلَّ غَيْرَ مَائِلٍ وَلَا مُنْحَنٍ. وَتُطْلَقُ الِاسْتِقَامَةُ بِوَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ عَلَى مَا يَجْمَعُ مَعْنَى حُسْنِ الْعَمَلِ وَالسِّيرَةِ عَلَى الْحَقِّ وَالصِّدْقِ قَالَ تَعَالَى: فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ وَاسْتَغْفِرُوهُ [فصلت: ٦] وَقَالَ: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ [هود: ١١٢] ، وَيُقَالُ: اسْتَقَامَتِ الْبِلَادُ لِلْمَلِكِ، أَيْ أَطَاعَتْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ [التَّوْبَة:
İstikamet (الِاسْتِقَامَةُ) kelimesinin hakiki manası; eğrilik ve sapmanın olmamasıdır. Bundaki sîn (س) ve tâ (ت) harfleri dosdoğru olmakta mübalağa içindir; dolayısıyla istikâme (اسْتَقَامَ) fiilinin hakiki manası, eğilmeden ve bükülmeden dosdoğru durmaktır. İstikamet, istiare yoluyla amelin güzelliğini, hak ve doğruluk üzere bir hayat sürmeyi kapsayan manalar için de kullanılır. Nitekim Yüce Allah: { فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ وَاسْتَغْفِرُوهُ } [Fussilet: 6] ve { فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ } [Hûd: 112] buyurmuştur. اسْتَقَامَتِ الْبِلَادُ لِلْمَلِكِ (Belde hükümdara istikamet gösterdi) denir ki 'itaat etti' demektir; Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ } [et-Tevbe:
٧] . فَ اسْتَقامُوا هُنَا يَشْمَلُ مَعْنَى الْوَفَاءِ بِمَا كُلِّفُوا بِهِ وَأَوَّلُ مَا يَشْمَلُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يَثْبُتُوا عَلَى أَصْلِ التَّوْحِيدِ، أَيْ لَا يُغَيِّرُوا وَلَا يَرْجِعُوا عَنْهُ.
7]. Buradaki { اسْتَقَامُوا } “dosdoğru oldular” ifadesi, mükellef kılındıkları şeyleri yerine getirme manasını kapsar; bunun kapsadığı ilk şey ise tevhidin aslı üzere sebat etmeleridir, yani onu değiştirmemeleri ve ondan dönmemeleridir.
وَمِنْ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ مَا
Bu ayetin manası cümlesinden olarak,
رُوِيَ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنْ سُفْيَانَ الثَّقَفِيِّ قَالَ:
Sahîh-i Müslim'de Süfyân es-Sekafî'den rivayet edilen şu hadis vardır; o şöyle demiştir:
قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ قُلْ لِي فِي الْإِسْلَامِ قَوْلًا لَا أَسْأَلُ عَنْهُ أَحَدًا غَيْرَكَ. قَالَ: «قُلْ آمَنْتُ بِاللَّهِ ثُمَّ اسْتَقِمْ»
«‘Ey Allah'ın Resulü! Bana İslam hakkında öyle bir söz söyle ki senden başkasına buna dair bir şey sormayayım’ dedim. Şöyle buyurdu: ‘Allah'a iman ettim de, sonra da dosdoğru ol!’»
. وَعَنْ أَبِي بَكْرٍ ثُمَّ اسْتَقامُوا: لَمْ يُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا. وَعَنْ عُمَرَ: اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لِطَاعَتِهِ ثُمَّ لَمْ يَرُوغُوا رَوَغَانَ الثَّعَالِبِ. وَقَالَ عُثْمَانُ: ثُمَّ أَخْلَصُوا الْعَمَلَ لِلَّهِ.
Ebû Bekir'den { ثُمَّ اسْتَقَامُوا } hakkında: 'Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadılar' rivayeti gelmiştir. Ömer'den: 'O'na itaat yolunda dosdoğru oldular, sonra da tilkiler gibi hileye kaçıp sağa sola sapmadılar' rivayeti gelmiştir. Osman ise şöyle demiştir: 'Sonra ameli Allah için ihlasla yaptılar'.
وَعَنْ عَلِيٍّ: ثُمَّ أَدَّوُا الْفَرَائِضَ
Ali'den ise: 'Sonra farzları eda ettiler' [rivayeti gelmiştir].
. فَقَدْ تَوَلَّى تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ الْخُلَفَاءُ الْأَرْبَعَةُ ﵃. وَكُلُّ هَذِهِ الْأَقْوَالِ تَرْجِعُ إِلَى مَعْنَى الِاسْتِقَامَةِ فِي الْإِيمَانِ وَآثَارِهِ، وَعِنَايَةُ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ أَقْطَابِ الْإِسْلَامِ بِبَيَانِ الِاسْتِقَامَةِ مُشِيرٌ إِلَى أَهَمِّيَّتِهَا فِي الدَّين.
Nitekim bu ayetin tefsirini Dört Halife (radıyallâhu anhüm) üstlenmiştir. Bütün bu sözler, imanda ve onun semerelerinde istikamet sahibi olma manasına dayanmaktadır. İslam'ın bu dört kutup şahsiyetinin istikameti açıklamaya gösterdiği özen, onun dindeki ehemmiyetine işaret etmektedir.
وتعريب الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِالْمَوْصُولِيَّةِ دُونَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ وَنَحْوَهُ لِمَا فِي الصِّلَة من الْإِيمَاء إِلَى أَنَّهَا سَبَبُ ثُبُوتِ الْمُسْنَدِ لِلْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فَيُفِيدُ أَنَّ تَنَزُّلَ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِمْ بِتِلْكَ الْكَرَامَةِ مُسَبَّبٌ عَلَى قَوْلِهِمْ: رَبُّنَا اللَّهُ وَاسْتِقَامَتِهِمْ فَإِنَّ الِاعْتِقَادَ الْحَقَّ وَالْإِقْبَالَ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ هُمَا سَبَبُ الْفَوْزِ.
‘Müminler’ ve benzeri bir ifade yerine müsnedün ileyhin mevsûl ile marife kılınması (ta'rîfi), sıla cümlesinde müsnedin müsnedün ileyhe sabit olmasının gerekçesine yapılan ima sebebiyledir. Bu da meleklerin o ikramla onların üzerine inmesinin, ‘Rabbimiz Allah'tır’ demelerine ve dosdoğru olmalarına bağlandığını ifade eder; zira hak inanç ve salih amele yönelmek kurtuluşun yegâne sebebidir.
وثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ لِأَنَّ الِاسْتِقَامَةَ زَائِدَةٌ فِي الْمَرْتَبَةِ عَلَى الْإِقْرَارِ بِالتَّوْحِيدِ لِأَنَّهَا تَشْمَلُهُ وَتَشْمَلُ الثَّبَاتَ عَلَيْهِ وَالْعَمَلَ بِمَا يَسْتَدْعِيهِ، وَلِأَنَّ الِاسْتِقَامَةَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُمْ:
{ ثُمَّ } edatı rütbece sonralık (terâhi-i rütbî) içindir; çünkü istikamet, mertebe bakımından tevhidi ikrardan daha üstündür. Zira istikamet hem tevhidi hem onun üzerinde sebat etmeyi hem de gerektirdiği şeylerle amel etmeyi kapsar ve çünkü istikamet, onların:
رَبُّنَا اللَّهُ كَانَ قَوْلًا مُنْبَعِثًا عَنِ اعْتِقَادِ الضَّمِيرِ وَالْمَعْرِفَةِ الْحَقِيقَيَّةِ.
{ رَبُّنَا اللَّهُ } “Rabbimiz Allah'tır” sözlerinin, kalbî bir inançtan ve hakiki bir marifetten kaynaklanan bir söz olduğunun delilidir.
وَجَمَعَ قَوْلُهُ: قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا أَصْلَيِ الْكَمَالِ الْإِسْلَامِيِّ، فَقَوْلُهُ: قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ مُشِيرٌ إِلَى الْكَمَالِ النَّفْسَانِيِّ وَهُوَ مَعْرِفَةُ الْحَقِّ لِلِاهْتِدَاءِ بِهِ، وَمَعْرِفَةُ الْخَيْرِ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، فَالْكَمَالُ عِلْمٌ يَقِينِيٌّ وَعَمَلٌ صَالِحٌ، فَمَعْرِفَةُ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ هِيَ أَسَاسُ الْعِلْمِ الْيَقِينِيِّ.
{ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا } buyruğu İslami kemalatın iki aslını kendisinde toplamıştır: { قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ } sözü nefsin kemaline işaret etmektedir ki o da hidayet bulmak için hakkı tanımak ve onunla amel etmek için hayrı bilmektir. Zira kemalat yakînî bir ilim ve salih bir amelden ibarettir; Allah'ı uluhiyetle tanımak ise yakînî ilmin esasıdır.
وَأَشَارَ قَوْلُهُ: اسْتَقامُوا إِلَى أَسَاسِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَهُوَ الِاسْتِقَامَةُ عَلَى الْحَقِّ، أَيْ أَنْ
{ اسْتَقامُوا } "dosdoğru oldular" buyruğu ise salih amellerin esasına, yani hak üzere dosdoğru olmaya işaret etmiştir ki bu da
يَكُونَ وَسَطًا غَيْرَ مَائِلٍ إِلَى طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ قَالَ تَعَالَى: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ [الْفَاتِحَة: ٦] وَقَالَ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] عَلَى أَنَّ كَمَالَ الِاعْتِقَادِ رَاجِعٌ إِلَى الِاسْتِقَامَةِ، فَالِاعْتِقَادُ الْحَقُّ أَنْ لَا يَتَوَغَّلَ فِي جَانِبِ النَّفْيِ إِلَى حَيْثُ يَنْتَهِي إِلَى التَّعْطِيلِ، وَلَا يَتَوَغَّلَ فِي جَانِبِ الْإِثْبَاتِ إِلَى حَيْثُ يَنْتَهِي إِلَى التَّشْبِيهِ وَالتَّمْثِيلِ بَلْ يَمْشِي عَلَى الْخَطِّ الْمُسْتَقِيمِ الْفَاصِلِ بَيْنَ التَّشْبِيهِ وَالتَّعْطِيلِ،
ifrat ve tefrit uçlarına meyletmeksizin vasat (orta yolda) olmaktır. Nitekim Yüce Allah: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” [Fâtiha 6] ve { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [Bakara 143] buyurmuştur. Bununla birlikte inancın kemali de istikamete dayanır. Hak inanç; inkâr/nefy tarafında ta‘tîle (sıfatları inkâra) varacak kadar aşırı gitmemek, ispat tarafında da teşbih ve temsile (benzetmeye) varacak kadar aşırıya kaçmamak, bilakis teşbih ile ta‘tîl arasını ayıran dosdoğru hat üzerinde yürümektir.
وَيَسْتَمِرُّ كَذَلِكَ فَاصِلًا بَيْنَ الْجَبْرِيِّ وَالْقَدَرِيِّ، وَبَيْنَ الرَّجَاءِ وَالْقُنُوطِ، وَفِي الْأَعْمَالِ بَيْنَ الْغُلُوِّ وَالتَّفْرِيطِ.
Aynı şekilde Cebrîlik ile Kaderîlik arasında, recâ (ümit) ile kunût (ümitsizlik) arasında ve amellerde de aşırılık (gulüv) ile gevşeklik (tefrit) arasında orta çizgide devam etmektir.
وَتَنَزُّلُ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فِي وَقْتِ الْحَشْرِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُمُ:
Meleklerin müminlerin üzerine inmesi, onların şu sözlerinin delalet ettiği üzere haşir vaktinde olması muhtemeldir:
الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ، وَكَمَا يَقْتَضِيهِ كَلَامُهُمْ لَهُمْ لِأَنَّ ظَاهِرَ الْخَطَّابِ أَنَّهُ حَقِيقَةٌ، فَذَلِكَ مُقَابِلُ قَوْله: وَيَوْم نحْشر أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ [فصلت: ١٩] ، فَأُولَئِكَ تُلَاقِيهِمُ الْمَلَائِكَةُ بِالْوَزْعِ، وَالْمُؤْمِنُونَ تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ بِالْأَمْنِ. وَذِكْرُ التَّنَزُّلِ هُنَا لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يَنْزِلُونَ مِنْ عُلْوِيَّاتِهِمْ لِأَجْلِهِمْ فَأَمَّا أَعْدَاءُ اللَّهِ فَهُمْ يَجِدُونَ الْمَلَائِكَةَ حُضَّرًا فِي الْمَحْشَرِ يَزَعُونَهُمْ وَلَيْسُوا يَتَنَزَّلُونَ لِأَجْلِهِمْ فَثَبَتَ لِلْمُؤْمِنِينَ بِهَذَا كَرَامَةٌ كَكَرَامَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِينَ إِذْ يُنَزِّلُ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَتَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ مَلَكَانِ هُمَا الْحَافِظَانِ اللَّذَانِ كَانَا يَكْتُبَانِ أَعْمَالَهُ فِي الدُّنْيَا. وَلِتَضَمُّنِ تَتَنَزَّلُ مَعْنَى الْقَوْلِ وَرَدَتْ بَعْدَهُ (أَنِ) التَّفْسِيرِيَّةُ وَالتَّقْدِيرُ: يَقُولُونَ لَا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَنَزُّلُ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ تَنَزُّلٌ خَفِيٌّ يُعْرَفُ بِحُصُولِ آثَارِهِ فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ وَيَكُونَ الْخِطَابُ بِ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا بِمَعْنَى إِلْقَائِهِمْ فِي رُوعِهِمْ عَكْسَ وَسْوَسَةِ الشَّيَاطِينِ الْقُرَنَاءِ بِالتَّزْيِينِ، أَيْ يُلْقُونَ فِي أَنْفُسِ الْمُؤْمِنِينَ مَا يَصْرِفُهُمْ عَنِ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ وَيُذَكِّرُهُمْ بِالْجَنَّةِ فَتَحِلُّ فِيهِمُ السَّكِينَةُ فَتَنْشَرِحُ صُدُورُهُمْ بِالثِّقَةِ بِحُلُولِهَا، وَيُلْقُونَ فِي نُفُوسِهِمْ نَبْذَ وِلَايَةِ مَنْ لَيْسُوا مِنْ حِزْبِ اللَّهِ، فَذَلِكَ مُقَابِلُ قَوْلِهِ: وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ [فصلت: ٢٥] الْآيَةَ فَإِنَّهُ تَقْيِيضٌ فِي الدُّنْيَا. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْكَامِلِينَ لَا يَخَافُونَ غَيْرَ اللَّهِ، وَلَا يَحْزَنُونَ عَلَى مَا يُصِيبُهُمْ، وَيُوقِنُونَ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ بِقَدَرٍ، وَهُمْ فَرِحُونَ بِمَا يَتَرَقَّبُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ.
{ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } "Size vadedilmekte olan [cennetle müjdeleniniz]". Meleklerin onlara yönelik hitapları da bunu gerektirir; zira hitabın zahiri hakikat olmasıdır. Bu durum, O'nun şu buyruğunun mukabilidir: { وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ } “Allah'ın düşmanları ateşe sürülecekleri gün, onlar bölük bölük toplanıp sevk edilirler” [Fussilet 19]. Onları melekler sevk ve engellemeyle karşılarken, müminlerin üzerine melekler güven ile inerler. Burada 'inme' (tenezzül) lafzının zikredilmesi, müminlerin şanını yüceltmek içindir; zira melekler onlar için yüce makamlarından inmektedirler. Allah'ın düşmanlarına gelince, onlar melekleri mahşerde hazır bulurlar; melekler onları sevk eder, onlar için inmezler. Böylece müminler için, Allah'ın üzerlerine melekleri indirmesi hasebiyle peygamberlerin ve resullerin kerametine benzer bir keramet sabit olmuştur. Manası şudur: Her müminin üzerine, dünyada onun amellerini yazan iki koruyucu melek (hafaza) iner. { تَتَنَزَّلُ } fiili 'söz' manasını tazammun ettiği için ardından tefsiriyye olan { أَنْ } gelmiştir ve takdiri şöyledir: "Korkmayın ve üzülmeyin derler". Meleklerin onların üzerine inmesinin dünyada olması da caizdir ki bu, müminlerin nefislerinde eserlerinin hasıl olmasıyla bilinen gizli bir iniştir. Bu durumda { أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا } "Korkmayın ve üzülmeyin" hitabı, şeytanların yoldaş olarak kötülükleri süslemesi vesvesesinin aksine, onların kalplerine [güven] ilham etmeleri manasında olur. Yani müminlerin nefislerine, onları korku ve hüzünden uzaklaştıracak ve onlara cenneti hatırlatacak şeyler fısıldarlar; böylece onlara sekînet iner, cennetin gerçekleşeceğine olan güvenle göğüsleri ferahlar ve nefislerine Allah'ın hizbinden olmayanların dostluğunu terk etmeyi ilham ederler. Bu da O'nun şu buyruğunun mukabilidir: { وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ } “Biz onlara birtakım yoldaşlar musallat ettik” [Fussilet 25] ayetidir; çünkü bu, dünyada musallat kılmadır. Bu da kâmil müminlerin Allah'tan başkasından korkmadıklarını, başlarına gelen şeylere üzülmediklerini, her şeyin bir kaderle olduğuna kesinlikle inandıklarını ve Allah'ın lütfundan bekledikleri şeylerle sevinç duyduklarını gerektirir.
وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَقَوْلُهُ: الَّتِي كُنْتُمْ تُعْتَبَرُ (كَانَ) فِيهِ مَزِيدَةً لِلتَّأْكِيدِ، وَيَكُونُ الْمُضَارِعُ فِي تُوعَدُونَ عَلَى أَصْلِ اسْتِعْمَالِهِ لِلْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُمْ: نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ
Bu manaya göre { الَّتِي كُنْتُمْ } buyruğundaki { كَانَ } pekiştirme (tekit) için ziyade kabul edilir; { تُوعَدُونَ } fiilindeki muzari ise şimdiki ve gelecek zaman için olan asıl kullanımında kalır. Onların: { نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ } "Biz dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız"
تَأْيِيدًا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَوَعْدًا بِنَفْعِهِمْ فِي الْآخِرَةِ.
sözleri de dünyada onlara bir destek ve ahirette kendilerine fayda sağlayacaklarına dair bir vaat olur.
وَلَا نَاهِيَةٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الْخَوْفِ: النَّهْيُ عَنْ سَبَبِهِ، وَهُوَ تَوَقُّعُ الضُّرِّ، أَيْ لَا تَحْسَبُوا أَنَّ اللَّهَ مُعَاقِبُكُمْ، فَالنَّهْيُ كِنَايَةٌ عَنِ التَّأْمِينِ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُمْ إِذَا
{ لَا } nehiy (yasaklama) edatıdır. Korkmaktan nehyetmenin gayesi, onun sebebi olan zarara uğrama beklentisini nehyetmektir; yani Allah'ın sizi cezalandıracağını sanmayın demektir. Dolayısıyla bu nehiy, Yüce Allah tarafından verilen bir güvencenin kinayesidir; çünkü onlar
تَحَقَّقُوا الْأَمْنَ زَالَ خَوْفُهُمْ، وَهَذَا تَطْمِينٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنْفُسِ الْمُؤْمِنِينَ.
güvende olduklarını kesin olarak anladıklarında korkuları zail olur. Bu da meleklerin müminlerin nefislerine verdiği bir teselli ve yatıştırmadır.
وَالْخَوْفُ: غَمٌّ فِي النَّفْسِ يَنْشَأُ عَنْ ظَنِّ حُصُولِ مَكْرُوهٍ شَدِيدٍ. وَالْحُزْنُ: غَمٌّ فِي النَّفْسِ يَنْشَأُ عَنْ وُقُوعِ مَكْرُوهٍ بِفَوَاتِ نَفْعٍ أَوْ حُصُولِ ضُرٍّ.
Korku (havf); nefiste, şiddetli bir kötülüğün meydana geleceği zannından doğan kederdir. Hüzün ise nefiste, bir menfaatin kaçırılması veya bir zararın dokunması sebebiyle meydana gelen kötülükten doğan kederdir.
وَأَلْحَقُوا بِتَأْمِينِهِمْ بِشَارَتَهُمْ، لِأَنَّ وَقْعَ النَّعِيمِ فِي النَّفْسِ مَوْقِعَ الْمَسَرَّةِ إِذَا لَمْ يُخَالِطْهُ تَوَقُّعُ الْمَكْرُوهِ.
Onlara güvence vermelerinin hemen peşinden müjdeyi eklemişlerdir; zira nimetin nefisteki sevinç etkisi, ancak kendisine bir kötülük beklentisi karışmadığı zaman tam olur.
وَوَصْفُ الْجَنَّةِ بِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ تَذْكِيرٌ لَهُمْ بِأَعْمَالِهِمُ الَّتِي وُعِدُوا عَلَيْهَا بِالْجَنَّةِ، وَتَعْجِيلٌ لَهُمْ بِمَسَرَّةِ الْفَوْزِ بِرِضَى اللَّهِ، وَتَحْقِيقُ وَعْدِهِ، أَيِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَهَا فِي الدُّنْيَا.
Cennetin { الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “vadedilmekte olduğunuz” şeklinde nitelenmesi, onlara karşılığında cennet vadedilen amellerini bir hatırlatma, Allah'ın rızasına nail olma sevincini ve vaadinin gerçekleştiğini onlara peşinen bildirmedir; yani dünyada iken size vadedilen [cennet] demektir.
وَفِي ذِكْرِ فِعْلِ الْكَوْنِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُمْ مُتَأَصِّلُونَ فِي الْوَعْدِ بِالْجَنَّةِ وَذَلِكَ مِنْ سَابِقِ إِيمَانِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ.
{ كَانَ } kevn fiilinin zikredilmesinde, onların geçmişteki iman ve amellerinden ötürü cennet vaadine köklü bir şekilde mazhar olduklarına dikkat çekme vardır.
وَفِي التَّعْبِيرِ بِالْمُضَارِعِ فِي تُوعَدُونَ إِفَادَةُ أَنَّهُمْ قَدْ تَكَرَّرَ وَعْدُهُمْ بِهَا، وَذَلِكَ بِتَكَرُّرِ الْأَعْمَالِ الْمَوْعُودِ لِأَجْلِهَا وَبِتَكَرُّرِ الْوَعْدِ فِي مَوَاقِعِ التَّذْكِيرِ وَالتَّبْشِيرِ.
{ تُوعَدُونَ } ifadesinde muzari fiil kalıbının kullanılması, kendilerine vadedilen amellerin tekrarlanması ve hatırlatma ile müjdeleme makamlarında vaadin yinelenmesi sebebiyle bu vaadin kendilerine defalarca tekrarlandığını ifade eder.
وَقَوْلُ الْمَلَائِكَةِ: نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ
Meleklerin: { نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ } “Biz dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız” sözü,
تَعْرِيفٌ بِأَنْفُسِهِمْ لِلْمُؤْمِنِينَ تَأْنِيسًا لَهُمْ.
onlara ünsiyet vermek için müminlere kendilerini tanıtmalarıdır.
فَإِنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّ الْمُتَلَقِّيَ صَاحِبٌ قَدِيمٌ يَزِيدُ نَفْسَ الْقَادِمِ انْشِرَاحًا وَأُنْسًا وَيُزِيلُ عَنْهُ دَهْشَةَ الْقُدُومِ، يُخَفِّفُ عَنْهُ مِنْ حِشْمَةِ الضِّيَافَةِ، وَيُزِيلُ عَنْهُ وَحْشَةَ الِاغْتِرَابِ، أَي نَحن الَّذين كُنَّا فِي صُحْبَتِكُمْ فِي الدُّنْيَا، إِذْ كَانُوا يَكْتُبُونَ حَسَنَاتِهِمْ وَيَشْهَدُونَ عِنْدَ اللَّهِ بِصَلَاتِهِمْ كَمَا
Zira karşılayanın eski bir dost olduğunu bilmek, gelen kimsenin içini daha çok ferahlatır, ünsiyetini artırır, gelişin verdiği şaşkınlığı giderir, misafirlik çekingenliğini hafifletir ve gariplik hissini ortadan kaldırır. Yani 'Biz dünyada sizinle beraber olanlarız' [demektir]; çünkü melekler onların iyiliklerini yazıyor ve
فِي حَدِيثِ: «يَتَعَاقَبُونَ فِيكُمْ مَلَائِكَةٌ بِاللَّيْلِ وَمَلَائِكَةٌ بِالنَّهَارِ فَيَسْأَلُهُمْ رَبُّهُمْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِهِمْ: كَيْفَ تَرَكْتُمْ عِبَادِي؟ فَيَقُولُونَ: أَتَيْنَاهُمْ وَهُمْ يُصَلُّونَ وَتَرَكْنَاهُمْ وَهُمْ يُصَلُّونَ»
şu hadiste olduğu gibi Allah katında onların namazlarına şahitlik ediyorlardı: «Gece melekleri ile gündüz melekleri aranızda nöbetleşe bulunurlar. Sonra Rableri -onları daha iyi bildiği halde- meleklere: 'Kullarımı nasıl bıraktınız?' diye sorar. Onlar da: 'Onlara vardığımızda namaz kılıyorlardı, onlardan ayrıldığımızda da namaz kılıyorlardı' derler».
. وَقَدْ حَفِظُوا الْعَهْدَ فَكَانُوا أَوْلِيَاءَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْآخِرَةِ، وَقَدْ جِيءَ بِهَذَا الْقَوْلِ مُعْتَرِضًا بَيْنَ صِفَاتِ الْجَنَّةِ
Onlar ahdi korumuşlar ve ahirette de müminlerin dostları olmuşlardır. Bu söz, cennetin nitelikleri arasına bir ara cümle (itiraz) olarak getirilmiştir;
لِيَتَحَقَّقَ الْمُؤْمِنُونَ أَنَّ بِشَارَتَهُمْ بِالْجَنَّةِ بِشَارَةُ مُحِبٍّ يَفْرَحُ لِحَبِيبِهِ بِالْخَيْرِ وَيَسْعَى لِيَزِيدَهُ.
ta ki müminler, meleklerin kendilerini cennetle müjdelemesinin, sevdiği kimsenin hayrına sevinen ve onu artırmaya gayret eden bir dostun müjdesi olduğunu anlasınlar.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
Bil ki { فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } "dünya hayatında" buyruğu,
إِشَارَةٌ إِلَى مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ فِي الْمُشْرِكِينَ وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ [فصلت: ٢٥] فَكَمَا قيّض للْكَافِرِ قُرَنَاءَ فِي الدُّنْيَا قَيَّضَ للْمُؤْمِنين مَلَائِكَة يكونُونَ قرناءهم فِي الدُّنْيَا، وكما أنطق أتباعهم باللائمة عَلَيْهِم أنطق الْمَلَائِكَة بِالثَّنَاءِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ.
müşrikler hakkında geçen { وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ } “Biz onlara birtakım yoldaşlar musallat ettik” [Fussilet 25] buyruğunun mukabili olduğuna bir işarettir. Kâfire dünyada yoldaşlar musallat edildiği gibi, müminlere de dünyada yoldaşları olacak melekler tayin edilmiştir. Onlara uyanları kendilerini kınamaya konuşturduğu gibi, melekleri de müminleri övmeye konuşturmuştur.
وَهَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي أَنَّ هَذَا الصِّنْفَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ خَاصٌّ بِرُفْقَةِ الْمُؤْمِنِينَ وَوَلَائِهِمْ وَلَا حَظَّ لِلْكَافِرِينَ فِيهِمْ، فَإِنْ كَانَ الْحَفَظَةُ مِنْ خَصَائِصِ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا نَقَلَهُ ابْنُ نَاجِي فِي «شَرْحِ الرِّسَالَةِ» فَمَعْنَى وِلَايَتِهِمْ لِلْمُؤْمِنِينَ ظَاهِرٌ، وَإِنْ كَانَ الْحَفَظَةُ مُوَكَّلِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ
Bu ayet, meleklerin bu sınıfının sadece müminlerle arkadaşlık etmeye ve onların dostluğuna has olduğunu, kâfirlerin bundan hiçbir payı olmadığını gerektirir. Eğer hafaza melekleri İbn Nâcî'nin Şerhu'r-Risâle'de naklettiği gibi müminlere mahsus ise, onların müminlere olan velayeti açıktır. Şayet hafaza melekleri hem müminlere hem de kâfirlere vekil kılınmışlarsa,
كَمَا مَشَى عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ وَهُوَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ [الانفطار: ٩- ١٢] فَهَذَا صِنْفٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُوَكَّلٌ بِحِفْظِ الْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا، وَهُمْ غَيْرُ الْحَفَظَةِ، وَقَدْ يَكُونُ هَذَا الصِّنْفُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ هُوَ الْمُسَمَّى بِالْمُعَقِّبَاتِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ حَسْبَ مَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [١١] .
nitekim cumhurun benimsediği ve Yüce Allah'ın: { كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ } “Hayır, bilakis siz dini yalanlıyorsunuz. Şüphesiz üzerinizde koruyucular, değerli yazıcılar vardır; yaptıklarınızı bilirler” [İnfitâr 9-12] buyruğunun zahirinin de gösterdiği gibi bu durumda bunlar, müminleri dünyada korumakla görevli, hafaza meleklerinden farklı bir melek sınıfıdır. Belki de bu melek sınıfı, Ra'd suresinde [11. ayet] geçtiği üzere Yüce Allah'ın: { لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Onun önünden ve arkasından takip eden melekler vardır; onu Allah'ın emriyle korurlar” buyruğunda 'muakkibât' (takipçiler) olarak isimlendirilen meleklerdir.
وَقَدْ دَلَّتْ عِدَّةُ آثَارٍ مُتَفَاوِتَةٍ فِي الْقَبُولِ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ لَهُمْ عَلَاقَةٌ بِالنَّاسِ عُمُومًا أَوْ بِالْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً أَصْنَافٌ كَثِيرَةٌ.
Kabul dereceleri farklı birtakım rivayetler, genel olarak insanlarla veya özel olarak müminlerle ilişkisi bulunan meleklerin pek çok sınıftan oluştuğuna delalet etmiştir.
وَعَنْ عُثْمَانَ «أَنَّهُ سَأَلَ النبيء ﷺ: كَمْ مِنْ مَلَكٍ عَلَى الْإِنْسَانِ، فَذَكَرَ لَهُ عِشْرِينَ مَلَكًا»
Osman'dan rivayet edildiğine göre «O, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'İnsanın üzerinde kaç melek vardır?' diye sormuş, o da kendisine yirmi melek zikretmiştir».
. وَلَعَلَّ وَصْفَ الْمَلَائِكَةِ الْمُتَنَزِّلِينَ بِأَنَّهُمْ أَوْلِيَاءُ يَقْتَضِي أَنَّ عَمَلَهُمْ مَعَ الْمُؤْمِنِ عَمَلُ صَلَاحٍ وَتَأْيِيدٍ مِثْلَ إِلْهَامِ الطَّاعَاتِ وَمُحَارَبَةِ الشَّيَاطِينِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَبِذَلِكَ تَتِمُّ مُقَابَلَةُ تَنَزُّلِهِمْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِذِكْرِ تَقْيِيضِ الْقُرَنَاءِ لِلْكَافِرِينَ، وَهَذَا أَحْسَنُ.
İnen meleklerin 'dostlar' olarak nitelenmesi, onların müminle olan amellerinin itaatleri ilham etmek, şeytanlarla savaşmak ve benzeri gibi ıslah ve destek ameli olmasını gerektirir. Böylece onların müminlerin üzerine inmesi, kâfirlere yoldaşlar tayin edilmesinin zikriyle tam bir mukabele teşkil eder ve bu daha güzeldir.
وَجُمْلَةُ وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ
{ وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ } “Orada canlarınızın çektiği her şey sizindir” cümlesi,
عَطْفٌ عَلَى الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ وَمَا بَينهمَا جملَة مُعْتَرضَة كَمَا بَيَّنْتُهُ آنِفًا.
{ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } ifadesine matuftur ve az önce açıkladığım gibi ikisi arasındaki kısım bir ara cümlesidir (cümle-i mu'teriza).
وَمَعْنَى مَا تَدَّعُونَ
{ مَا تَدَّعُونَ } ifadesinin anlamı,
: مَا تَتَمَنَّوْنَ. يُقَالُ: ادَّعَى، أَيْ تَمَنَّى، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ فِي سُورَةِ يس
"arzu ettiğiniz, temenni ettiğiniz şeylerdir". İddiâ etti (ادَّعَى) denilir; yani temenni etti demektir. Bu, Yâsîn suresindeki { وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } “Ve onlar için temenni ettikleri her şey vardır” buyruğunda geçmişti.
وَالْمَعْنَى: لَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهُونَهُ مِمَّا يَقَعُ تَحْتَ الْحِسِّ وَمَا تَتَمَنَّوْنَهُ فِي نُفُوسِكُمْ مِنْ كُلِّ مَا يَخْطُرُ بِالْبَالِ مِمَّا يَجُولُ فِي الْخَيَالِ، فَمَا يَدَّعُونَ غَيْرَ مَا تَشْتَهِيهِ أَنْفُسُهُمْ.
Manası şudur: Orada duyuların altına giren şeylerden canınızın çektiği şeyler ve hayalden geçip akla gelebilecek her şeyden nefislerinizde temenni ettiğiniz şeyler sizindir. Dolayısıyla onların temenni ettikleri şeyler (mâ teddeûn), nefislerinin arzu ettiklerinden (mâ teştehî) farklıdır.
وَلِهَذِهِ الْمُغَايَرَةِ أُعِيدَ لَكُمْ
Bu farklılıktan dolayı { لَكُمْ } "sizin içindir" ifadesi tekrar edilmiştir ki
لِيُؤْذِنَ بِاسْتِقْلَالِ هَذَا الْوَعْدِ عَنْ سَابِقِهِ، فَلَا يُتَوَهَّمُ أَنَّ الْعَطْفَ عَطْفُ تَفْسِيرٍ أَوْ عَطْفٌ عَامٌّ عَلَى خَاصٍّ.
bu vaadin öncekinden bağımsız olduğunu bildirsin ve yapılan atfın tefsir atfı ya da hâssın üzerine âm atfı olduğu vehmedilmesin.
وَالنُّزُلُ بِضَمِّ النُّونِ وَضَمِّ الزَّايِ: مَا يُهَيَّأُ لِلضَّيْفِ مِنَ الْقِرَى، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ النُّزُولِ لِأَنَّهُ كَرَامَةُ النَّزِيلِ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِمَا يُعْطُونَهُ مِنَ الرَّغَائِبِ سَوَاءٌ كَانَتْ رِزْقًا أَمْ غَيْرَهُ.
Nüzül (نُزُل) kelimesi nûn ve zâ harflerinin zammı ile: Misafir için hazırlanan ağırlama ikramıdır (kırâ). Konuklanan kimseye yapılan bir ikram olduğu için nüzûl (inme/konaklama) kökünden türetilmiştir. Burada ise rızık olsun veya olmasın onlara verilen tüm rağbet edilen nimetler için eğretileme (istiâre) yapılmıştır.
وَوَجْهُ الشَّبَهِ سُرْعَةُ إِحْضَارِهِ كَأَنَّهُ مُهَيَّأٌ مِنْ قَبْلُ أَنْ يَشْتَهُوهُ أَوْ يَتَمَنَّوْهُ.
Benzetme yönü ise, onların canları çekmeden veya temenni etmeden önce hazırlanmış gibi hızlıca takdim edilmesidir.
ومِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ صِفَةُ نُزُلًا، ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ.
{ مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ } ifadesi { نُزُلًا } kelimesinin sıfatıdır; { مِنْ } harf-i cerri ise ibtidâiyye (başlangıç bildiren)dir.
وَانْتَصَبَ نُزُلًا عَلَى الْحَالِ مِنْ مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ
{ نُزُلًا } lafzı, { مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ } ifadesinden hâl olarak mansub olmuştur.
. وَمَا تَدَّعُونَ
Ve { مَا تَدَّعُونَ } ifadesinden [de hâldir];
حَالَ كَوْنِهِ كَالنُّزُلِ الْمُهَيَّأِ لِلضَّيْفِ، أَيْ تُعْطَوْنَهُ كَمَا يُعْطَى النُّزُلُ لِلضَّيْفِ.
misafir için hazırlanan bir ağırlama ikramı (nüzül) durumunda olarak [size verilir]; yani misafire ağırlama ikramı verildiği gibi size verilir.
وَأُوثِرَتْ صِفَتَا (الْغَفُورِ الرَّحِيمِ) هُنَا لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ اللَّهَ غَفَرَ لَهُمْ أَوْ لِأَكْثَرِهِمُ اللَّمَمَ وَمَا تَابُوا مِنْهُ، وَأَنَّهُ رَحِيمٌ بِهِمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُحِبُّونَهُ وَيَخَافُونَهُ ويناصرون دينه.
Burada { الْغَفُورِ الرَّحِيمِ } sıfatlarının tercih edilmesi; Allah'ın onların veya çoğunun küçük günahlarını (lemem) ve tövbe ettikleri şeyleri bağışladığına, O'nu sevdikleri, O'ndan korktukları ve dinine yardım ettikleri için kendilerine merhamet ettiğine işaret etmek içindir.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٣٣]
[Fussilet Suresi (41), Âyet 33]
وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صالِحاً وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٣)
{ وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صالِحاً وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Allah'a çağıran, salih amel işleyen ve 'Ben gerçekten Müslümanlardanım' diyenden daha güzel sözlü kim vardır?” (33)
لَيْسَ هَذَا مِنْ حِكَايَةِ خِطَابِ الْمَلَائِكَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي الْآخِرَةِ وَإِنَّمَا هُوَ مُوَجَّهٌ مِنَ اللَّهِ فَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ تَكْمِلَةٌ لِلثَّنَاءِ عَلَى الَّذِينَ قالُوا: رَبُّنَا اللَّهُ [فصلت: ٣٠] ، وَاسْتَقَامُوا، وَتَوْجِيهٌ لِاسْتِحْقَاقِهِمْ تِلْكَ الْمُعَامَلَةَ الشَّرِيفَةَ، وَقَمْعٌ لِلْمُشْرِكِينَ إِذْ تَقْرَعُ أَسْمَاعَهُمْ، أَيْ كَيْفَ لَا يَكُونُونَ بِتِلْكَ الْمَثَابَةِ وَقَدْ قَالُوا أَحْسَنَ الْقَوْلِ وَعَمِلُوا أَحْسَنَ الْعَمَلِ. وَذِكْرُ هَذَا الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ بِحُسْنِ قَوْلِهِمْ عَقِبَ ذِكْرِ مَذَمَّةِ الْمُشْرِكِينَ وَوَعِيدِهِمْ عَلَى سُوءِ قَوْلِهِمْ: لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ [فصلت: ٢٦] ، مُشْعِرٌ لَا مَحَالَةَ بِأَنَّ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ بَوْنًا بَعيدا، طرفاه: الْأَحْسَن الْمُصَرُّحُ بِهِ، وَالْأَسْوَأُ الْمَفْهُومُ بِالْمُقَابَلَةِ، أَيْ فَلَا يَسْتَوِي الَّذِينَ قَالُوا أَحْسَنَ الْقَوْلِ وَعَمِلُوا أَصْلَحَ الْعَمَلِ مَعَ الَّذِينَ قَالُوا أَسْوَأَ الْقَوْلِ وَعَمِلُوا أَسْوَأَ الْعَمَلِ، وَلِهَذَا عَقَّبَ بُقُولِهِ: وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ [فصلت: ٣٤] .
Bu, meleklerin ahirette müminlere olan hitabının bir nakli olmayıp Allah katından yöneltilmiştir. En açık olanı, bunun { قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ } “Rabbimiz Allah'tır diyen” [Fussilet 30] ve dosdoğru olan kimselere yönelik övgünün bir tamamlayıcısı, bu şerefli muameleyi hak edişlerinin gerekçesi ve kulaklarına çarptığında müşrikleri susturup kahreden bir ifade olmasıdır. Yani sözün en güzelini söylemiş ve amelin en güzelini yapmışlarken onlar nasıl bu makamda olmazlar? Müşriklerin yerilmesinin ve onların: { لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ } “Bu Kur'an'ı dinlemeyin” [Fussilet 26] şeklindeki kötü sözlerine karşılık vadedilen tehdidin zikredilmesinin hemen ardından onlara bu güzel sözlerinden ötürü yapılan övgünün getirilmesi; şüphesiz iki fırka arasında açıkça belirtilen 'en güzel' ile mukabele yoluyla anlaşılan 'en kötü' şeklinde iki uçtan oluşan derin bir uçurum olduğunu hissettirir. Yani sözün en güzelini söyleyip amelin en salihini işleyenler ile sözün en kötüsünü söyleyip amelin en kötüsünü işleyenler asla bir olmazlar. İşte bu sebeple ardından: { وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ } “İyilikle kötülük bir olmaz” [Fussilet 34] buyruğu getirilmiştir.
وَالْوَاوُ إِمَّا عَاطِفَةً عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ [فصلت: ٣٠] ، أَوْ حَالِيَّةً مِنَ الَّذِينَ قالُوا. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ نَالُوا ذَلِكَ إِذْ لَا أَحْسَنَ مِنْهُمْ قَوْلًا وَعَمَلًا. ومَنْ اسْتِفْهَامٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي النَّفْيِ، أَيْ لَا أَحَدَ أَحْسَنُ قَوْلًا مِنْ هَذَا الْفَرِيقِ كَقَوْلِهِ: وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ الْآيَةَ فِي سُورَة النِّسَاء [١٢٥] .
Vâv ya { إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ } [Fussilet 30] cümlesine matuftur ya da { الَّذِينَ قَالُوا } ifadesinden hâldir. Anlamı şudur: Onlar buna eriştiler; çünkü söz ve amel bakımından onlardan daha güzeli yoktur. { مَنْ } ise nefy (olumsuzluk) manasında kullanılmış bir istifhamdır; yani bu zümreden daha güzel sözlü hiç kimse yoktur demektir. Nitekim Nisâ suresindeki [125. ayet] { وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Kendini Allah'a teslim edenden daha güzel dinli kim vardır?” ayetinde de böyledir.
ومِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ: كُلُّ أَحَدٍ ثَبَتَ لَهُ مَضْمُونُ هَذِهِ الصِّلَةِ. وَالدُّعَاءُ إِلَى شَيْءٍ:
{ وَمِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ } "Allah'a çağırandan" ifadesi, bu sıla cümlesinin içeriği kendisinde sabit olan herkesi kapsar. Bir şeye davet etmek (duâ):
أَمْرُ غَيْرِكَ بِالْإِقْبَالِ عَلَى شَيْءٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: الدَّعْوَةُ الْعَبَّاسِيَّةُ وَالدَّعْوَةُ الْعَلَوِيَّةُ، وَتَسْمِيَةُ الْوَاعِظِ عِنْدَ بَنِي عَبِيدٍ بِالدَّاعِي لِأَنَّهُ يَدْعُو إِلَى التَّشَيُّعِ لِآلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ. فَالدُّعَاءُ إِلَى اللَّهِ: تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْآمِرِ بِإِفْرَادِ اللَّهِ بِالْعِبَادَةِ وَنَبْذِ الشِّرْكِ بِحَالِ مَنْ يَدْعُو أَحَدًا بِالْإِقْبَالِ إِلَى شَخْصٍ، وَهَذَا حَالُ الْمُؤْمِنِينَ حِينَ أَعْلَنُوا التَّوْحِيدَ وَهُوَ مَا وُصِفُوا بِهِ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا [فصلت: ٣٠] كَمَا عَلِمْتَ وَقَدْ كَانَ الْمُؤْمِنُونَ يَدْعُونَ الْمُشْرِكِينَ إِلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ، وَسَيِّدُ الدَّاعِينَ إِلَى اللَّهِ هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ. وَقَوْلُهُ: مَنْ دَعا إِلَى اللَّهِ (مَنْ) فِيهِ تَفْضِيلِيَّةٌ لِاسْمِ أَحْسَنُ، وَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ تَقْدِيرُهُ: مِنْ قَوْلِ مَنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ.
Başkasına bir şeye yönelmesini emretmektir. Nitekim 'Abbâsî daveti' ve 'Alevî daveti' sözleri ile Benî Ubeyd (Fâtımîler) nezdinde vaize, Ali b. Ebî Tâlib soyuna taraftarlığa çağırdığı için 'dâî' denilmesi bu kabildendir. Allah'a davet etmek: İbadette Allah'ı birlemeyi emredip şirki terk etmeye çağıran kimsenin halini, bir kimseyi şahsa yönelmeye çağıran kimsenin haline benzetmektir (temsil). Bu da tevhidi ilan ettikleri andaki müminlerin halidir ki bildiğin gibi az önce { إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا } [Fussilet 30] buyruğunda kendileri bununla nitelenmişlerdir. Zira müminler müşrikleri Allah'ı birlemeye davet ediyorlardı; Allah'a davet edenlerin efendisi ise Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem). O'nun { مَنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ } buyruğundaki { مَنْ }, { أَحْسَنُ } ism-i tafdîli içindir ve kelam bir muzafın hazfi üzeredir; takdiri şöyledir: "Allah'a çağıran kimsenin sözünden [daha güzel]".
وَهَذَا الْحَذْفُ كَالَّذِي فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:
Bu hazif, Nâbiğa'nın şu beytindeki gibidir:
وَقَدْ خِفْتُ حَتَّى مَا تَزِيدُ مَخَافَتِي ... عَلَى وَعْلٍ فِي ذِي الْمَطَارَةِ عَاقِلِ
«Öyle korktum ki korkum, Zü'l-Matâre'de sarp kayalıkta korunan dağ keçisinin [korkusundan] fazla olamazdı».
أَيْ لَا تَزِيدُ مَخَافَتِي عَلَى مَخَافَةِ وَعْلٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ
Yani «Benim korkum, bir dağ keçisinin korkusundan fazla olamaz» demektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “Fakat asıl iyilik, Allah'a iman eden kimsenin [iyiliğidir]”
الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٧] .
Bakara suresindeki [177. ayet].
وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ: هُوَ الْعَمَلُ الَّذِي يُصْلِحُ عَامِلَهُ فِي دِينِهِ وَدُنْيَاهُ صَلَاحًا لَا يَشُوبُهُ فَسَادٌ، وَذَلِكَ الْعَمَلُ الْجَارِي عَلَى وَفْقَ مَا جَاءَ بِهِ الدِّينُ، فَالْعَمَلُ الصَّالِحُ: هُوَ مَا وُصِفَ بِهِ الْمُؤْمِنُونَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَقامُوا [فصلت: ٣٠] .
Salih amel ise, işleyeni dininde ve dünyasında içine hiçbir bozulmanın karışmadığı bir ıslahla ıslah eden ameldir; bu da dinin getirdiğine uygun olarak cereyan eden ameldir. Dolayısıyla salih amel, az önce { ثُمَّ اسْتَقامُوا } “Sonra da dosdoğru olmuşlardır” [Fussilet 30] buyruğunda müminlerin kendisiyle nitelendirildiği vasıftır.
وَأَمَّا وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَهُوَ ثَنَاءٌ عَلَى الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمُ افْتَخَرُوا بِالْإِسْلَامِ وَاعْتَزُّوا بِهِ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ وَلَمْ يَتَسَتَّرُوا بِالْإِسْلَامِ.
{ وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Ve 'Ben şüphesiz Müslümanlardanım' diyen” ifadesine gelince; bu, müşrikler arasında İslam ile iftihar edip onunla izzet bulan ve İslam'ı gizlemeyen Müslümanlara yönelik bir övgüdür.
وَالِاعْتِزَازُ بِالدِّينِ عَمَلٌ صَالِحٌ وَلَكِنَّهُ خُصَّ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ أُرِيدَ بِهِ غَيْظُ
Din ile izzet bulmak da salih bir ameldir; fakat kâfirleri öfkelendirmek
الْكَافِرِينَ. وَمِثَالُ هَذَا مَا
amaçlandığı için özellikle zikredilmiştir. Bunun bir örneği,
وَقَعَ يَوْمَ أُحُدٍ حِينَ صَاحَ أَبُو سُفْيَانَ: اعْلُ هُبَلُ، فَقَالَ النبيء ﷺ قُولُوا: «اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ» فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: لَنَا الْعُزَّى وَلَا عُزَّى لَكُمْ، فَقَالَ النبيء ﷺ: «قُولُوا اللَّهُ مَوْلَانَا وَلَا مَوْلَى لَكُمْ»
Uhud günü Ebû Süfyân'ın «Yücel Hübel!» diye bağırdığında Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) «'Allah en yücedir ve en uludur' deyiniz!» buyurması, ardından Ebû Süfyân'ın «Bizim Uzzâ'mız var, sizinse Uzzâ'nız yok!» demesi üzerine Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «'Allah bizim Mevlâmızdır, sizin ise mevlânız yoktur' deyiniz!» buyurması olayıdır.
. وَإِنَّمَا لَمْ يَذْكُرْ نَظِيرَ هَذَا الْقَوْلِ فِي الصِّلَةِ الْمُشِيرَةِ إِلَى سَبَبِ تَنَزُّلِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْكَرَامَةِ وَهِيَ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا [فصلت: ٣٠] لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِهَا هُنَا الثَّنَاءُ عَلَيْهِمْ بِتَفَاخُرِهِمْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِعِزَّةِ الْإِسْلَامِ، وَذَلِكَ مِنْ آثَارِ تِلْكَ الصِّلَةِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى ذِكْرِهِ هُنَالِكَ بِخِلَافِ مَوْقِعِهِ هُنَا.
Meleklerin müminlere ikramla iniş sebebine işaret eden sıla cümlesinde, yani { الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا } “'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra da dosdoğru olanlar” [Fussilet 30] ayetinde bu sözün bir benzerinin zikredilmemesi; buradaki maksadın İslam'ın izzetiyle müşriklere karşı iftihar etmelerinden ötürü onları övmek olmasındandır. Bu da o sıla cümlesinin eserlerindendir (sonuçlarındandır); dolayısıyla buradaki konumunun aksine, orada zikredilmesine ihtiyaç yoktur.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَنْزَعٌ عَظِيمٌ لِفَضِيلَةِ عُلَمَاءِ الدِّينِ الَّذِينَ بَيَّنُوا السُّنَنَ وَوَضَّحُوا أَحْكَامَ الشَّرِيعَةِ وَاجْتَهَدُوا فِي التَّوَصُّلِ إِلَى مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ دِينِهِ وَمِنْ خُلُقِهِ. وَفِيهَا أَيْضًا مَنْزَعٌ لَطِيفٌ لِتَأْيِيدِ قَوْلِ الْمَاتُرِيدِيِّ وَطَائِفَةٍ مِنْ عُلَمَاءِ الْقَيْرَوَانِ وَعَلَى رَأْسِهِمْ مُحَمَّدُ بْنُ سَحْنُونٍ: إِنَّ الْمُسْلِمَ يَقُولُ: أَنَا مُؤْمِنٌ وَلَا يَقُولُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ خِلَافًا لِقَوْلِ الْأَشْعَرِيِّ وَطَائِفَةٍ مِنْ عُلَمَاءِ الْقَيْرَوَانِ وَعَلَى رَأْسِهِمْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدُوسَ فَنُقِلَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: أَنَا مُؤْمِنٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَقَدْ تَطَايَرَ شَرَرُ هَذَا الْخِلَافِ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْقَيْرَوَانِ مُدَّةَ قَرْنٍ. وَالْحَقُّ أَنَّهُ خِلَافٌ لَفْظِيٌّ كَمَا بَيَّنَهُ الشَّيْخُ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ أَبِي زَيْدٍ وَنَقَلَهُ عِيَاضٌ فِي «الْمَدَارِكِ» وَوَافَقَهُ. وَذَكَرْنَا الْمَسْأَلَةَ مُفَصَّلَةً عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٨٩] وَبِذَلِكَ فَلَا حُجَّةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ وَإِنَّمَا الْحُجَّةُ فِي آيَةِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ عَلَى الْمَاتُرِيدِيِّ وَمُحَمَّدِ بْنِ سَحْنُونٍ. وَالْقَوْلُ فِي قَوْلِهِ: وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَالْقَوْلِ فِي إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ [فصلت: ٣٠] .
Bu ayette sünnetleri beyan eden, şeriatın hükümlerini açıklayan ve Yüce Allah'ın dininden ve ahlakından muradına ulaşmak için içtihat eden din âlimlerinin faziletine dair büyük bir dayanak (istinbat noktası) vardır. Ayette ayrıca Mâtürîdî ile Kayrevan âlimlerinden Muhammed b. Sahnûn başta olmak üzere bir topluluğun: «Müslüman, 'Ben müminim' der, 'İnşallah' demez» şeklindeki görüşünü destekleyen latif bir dayanak bulunmaktadır. Bu, Eş‘arî ile Kayrevan âlimlerinden Muhammed b. Abdûs başta olmak üzere bir topluluğun görüşünün hilafınadır; zira onun «İnşallah müminim» dediği nakledilmiştir. Bu ihtilafın kıvılcımları Kayrevan âlimleri arasında bir asır boyunca uçuşmuştur. Doğrusu bu, Şeyh Ebû Muhammed b. Ebî Zeyd'in açıkladığı, İyâz'ın da «el-Medârik»te nakledip katıldığı üzere lafzî bir ihtilaftır. Biz bu meseleyi A‘râf suresindeki [89. ayet] { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا } “Rabbimiz Allah dilemedikçe ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir” buyruğunun tefsirinde ayrıntılı olarak zikretmiştik. Dolayısıyla bu ayette iki fırkadan biri için bir delil yoktur; asıl delil A‘râf suresindeki ayette olup Mâtürîdî ile Muhammed b. Sahnûn'un aleyhinedir. { وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ } buyruğu hakkındaki söz, { إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ } [Fussilet 30] hakkındaki söz gibidir.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٣٤]
[Fussilet Suresi (41), Âyet 34]
وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ (٣٤)
{ وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } “İyilikle kötülük bir olmaz. [Kötülüğü] en güzel olanla sav; o zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki candan bir dost oluverir.” (34)
عَطْفُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ لَهُ مَوْقِعٌ عَجِيبٌ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ [فصلت: ٣٣] إِلَخْ تَكْمِلَةً لَهَا فَإِنَّ الْمَعْطُوفَ عَلَيْهَا تَضَمَّنَتِ
Bu cümlenin atfedilmesinin harika bir konumu vardır. Zira onu tamamlamak üzere { وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ } “Allah'a çağırandan daha güzel sözlü kim vardır?” [Fussilet 33] cümlesine atfedilmiş olması caizdir; zira matufun aleyh olan cümle,
الثَّنَاءَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِثْرَ وَعِيدِ الْمُشْرِكِينَ وَذَمِّهِمْ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ فِيهَا بَيَانُ التَّفَاوُتِ بَيْنَ مَرْتَبَةِ الْمُؤْمِنِينَ وَحَالِ الْمُشْرِكِينَ، فَإِنَّ الْحَسَنَةَ اسْمٌ مَنْقُولٌ مِنَ الصِّفَةِ فَتَلَمُّحُ الصِّفَةِ مُقَارِنٌ لَهُ، فَالْحَسَنَةُ حَالَةُ الْمُؤْمِنِينَ وَالسَّيِّئَةُ حَالَةُ الْمُشْرِكِينَ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى كَمَعْنَى آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ [غَافِر: ٥٨] ، فَعَطْفُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا عَلَى هَذَا الِاعْتِبَارِ يَكُونُ مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ الَّتِي يَجْمَعُهَا غَرَضٌ وَاحِدٌ وَلَيْسَ مِنْ عَطْفِ غَرَضٍ عَلَى غَرَضٍ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ [فصلت: ٢٦] الْوَاقِعَةِ بَعْدَ جُمْلَةِ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ [فصلت: ٥] إِلَى قَوْلِهِ: فَاعْمَلْ إِنَّنا عامِلُونَ [فصلت: ٥] فَإِنَّ ذَلِكَ مُثِيرٌ فِي نفس النبيء ﷺ الضَّجَرَ مِنْ إِصْرَارِ الْكَافِرِينَ عَلَى كَفْرِهِمْ وَعَدَمِ التَّأَثُّرِ بدعوة النبيء ﷺ إِلَى الْحَقِّ فَهُوَ بِحَالٍ مِنْ تَضَيُّقِ طَاقَةِ صَبْرِهِ عَلَى سَفَاهَةِ أُولَئِكَ الْكَافِرِينَ، فَأَرْدَفَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ بِمَا يَدْفَعُ هَذَا الضِّيقَ عَنْ نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ: وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ الْآيَةَ.
müşrikleri tehdit ve yermenin peşinden müminleri övmeyi içermişti; bu cümlede ise müminlerin mertebesi ile müşriklerin hali arasındaki farkın beyanı vardır. Çünkü «el-hasene» (iyilik/güzel durum), sıfattan nakledilmiş bir isimdir ve sıfat manasının sezilmesi ona eşlik etmektedir; binaenaleyh «el-hasene» müminlerin hali, «es-seyyie» (kötülük/kötü durum) ise müşriklerin halidir. Bu durumda anlam, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi bu kabil pek çok ayetin anlamı gibi olur: { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ } “Kör ile gören, iman edip salih amel işleyenler ile kötülük yapan bir olmaz” [Mü'min 58]. Dolayısıyla bu cümlenin bu mülahaza ile bir önceki cümleye atfedilmesi, tek bir amacın birleştirdiği cümlelerin birbirine atfı kabilinden olur; bir amacın başka bir amaca atfı kabilinden olmaz. Bu cümlenin, { وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ } “Dediler ki: 'Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir'” [Fussilet 5] cümlesinden { فَاعْمَلْ إِنَّنا عامِلُونَ } “Artık sen [yapacağını] yap, şüphesiz biz de yapmaktayız” [Fussilet 5] kavline kadar olan kısımdan sonra yer alan { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ } “Kâfirler dediler ki: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında gürültü yapın, belki galip gelirsiniz'” [Fussilet 26] cümlesine matuf olması da caizdir. Zira bu durum Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nefsinde, kâfirlerin küfürlerindeki ısrarlarından ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakka davetinden etkilenmeyişlerinden ötürü bir can sıkıntısı uyandırmıştı; zira o kâfirlerin beyinsizliklerine karşı sabır takatinin daraldığı bir halde bulunuyordu. Bunun üzerine Allah, { وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ } “İyilikle kötülük bir olmaz” ayetiyle, geçmiş olan ifadelerin peşine onun nefsinden bu sıkıntıyı giderecek buyruğu eklemiştir.