فَالْحَسَنَةُ تَعُمُّ جَمِيعَ أَفْرَادِ جِنْسِهَا وَأُولَاهَا تَبَادُرًا إِلَى الْأَذْهَانِ حَسَنَةُ الدَّعْوَةِ إِلَى الْإِسْلَامِ لِمَا فِيهَا مِنْ جَمِّ الْمَنَافِعِ فِي الْآخِرَةِ وَالدُّنْيَا، وَتَشْمَلُ صِفَةُ الصَّفْحِ عَنِ الْجَفَاءِ الَّذِي يَلْقَى بِهِ الْمُشْرِكُونَ دَعْوَةَ الْإِسْلَامِ لِأَنَّ الصَّفْحَ مِنَ الْإِحْسَانِ، وَفِيهِ تَرْكُ مَا يُثِيرُ حَمِيَّتَهُمْ لِدِينِهِمْ وَيُقَرِّبُ لِينَ نُفُوسِ ذَوِي النُّفُوسِ اللَّيِّنَةِ. فَالْعَطْفُ عَلَى هَذَا مِنْ عَطْفِ غَرَضٍ عَلَى غَرَضٍ، وَهُوَ الَّذِي يُعَبَّرُ عَنْهُ بِعَطْفِ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ، وَهِيَ تَمْهِيدٌ وَتَوْطِئَةٌ لِقَوْلِهِ عَقِبَهَا ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ الْآيَةَ.
«el-Hasene» kendi cinsinin bütün fertlerini kapsar; bunların akla ilk geleniyse, ahirette ve dünyada pek çok menfaat barındırması sebebiyle İslam'a davet iyiliğidir. Ayrıca müşriklerin İslam davetini karşıladıkları kabalık ve sertlikleri bağışlama sıfatını da kapsar; zira bağışlama ihsandandır (iyiliktendir) ve bunda, onların dinlerine olan taassuplarını körükleyecek şeyleri terk etmek ve yumuşak tabiatlı olanların gönüllerinin yumuşamasını yaklaştırmak vardır. Buna göre yapılan atıf, bir amacın başka bir amaca atfı kabilindendir ki bu, kıssanın kıssaya atfı diye ifade edilir. Bu da hemen ardından gelen { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “[Kötülüğü] en güzel olanla sav” ayeti için bir hazırlık ve mukaddimedir.
وَقَدْ عَلِمْتَ غَيْرَ مَرَّةٍ أَنَّ نَفْيَ الِاسْتِوَاءِ وَنَحْوَهُ بَيْنَ شَيْئَيْنِ يُرَادُ بِهِ غَالِبًا تَفْضِيلُ أَحَدِهِمَا عَلَى مُقَابِلِهِ بِحَسَبَ دَلَالَةِ السِّيَاقِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ [السَّجْدَة: ١٨] . وَقَوْلِ الْأَعْشَى:
Defalarca öğrendin ki, iki şey arasındaki eşitliğin nefyi (inkârı) ve benzeri ifadelerle çoğu kez bağlamın delaletine göre ikisinden birinin karşısındakine üstün kılınması kastedilir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ } “Mümin olan kimse, fasık olan kimse gibi midir? Asla bir olmazlar” [Secde 18]. A‘şâ'nın şu beytinde de böyledir:
مَا يُجْعَلُ الْجُدُّ الضَّنُونُ الَّذِي ... جُنِّبَ صَوْبَ اللَّجِبِ الْمَاطِرِ
«Gürültülü ve bol yağmurun sağanağından mahrum bırakılmış, suyu kıt kuyu kılınamaz;»
مِثْلَ الْفُرَاتِيِّ إِذَا مَا طَمَا ... يَقْذِفُ بِالْبُوصِيِّ وَالْمَاهِر
«Kabarıp taştığında küçük gemiyi de usta yüzücüyü de fırlatıp atan Fırat nehri gibi.»
فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ والسيئة، دُونَ إِعَادَةِ لَا النَّافِيَةِ بَعْدَ الْوَاوِ الثَّانِيَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ [غَافِر: ٥٨] ، فَإِعَادَةُ
Zahir olanın gereği; Yüce Allah'ın { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “Kör ile gören bir olmaz” [Mü'min 58] buyruğunda olduğu gibi, ikinci vâv'dan sonra olumsuzluk edatı olan «lâ» tekrarlanmaksızın «وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ والسيئة» denilmesiydi. Nitekim
لَا النَّافِيَةِ تَأْكِيدٌ لِأُخْتِهَا السَّابِقَةِ. وَأَحْسَنُ مِنِ اعْتِبَارِ التَّأْكِيدِ أَنْ يَكُونَ فِي الْكَلَامِ إِيجَازُ حَذْفٍ مُؤْذِنٌ بِاحْتِبَاكٍ فِي الْكَلَامِ، تَقْدِيرُهُ: وَمَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَالسَّيِّئَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ وَالْحَسَنَةُ.
olumsuzluk bildiren «lâ»nın tekrarı, önceki benzerini teyit (tekit) içindir. Tekit kabul edilmesinden daha güzeli ise, sözde bir ihtibâka (karşılıklı hazfe) işaret eden bir hazif îcâzının bulunmasıdır ki takdiri şöyledir: «İyilik kötülüğe denk olmadığı gibi, kötülük de iyiliğe denk olmaz».
فَالْمُرَادُ بِالْأَوَّلِ نَفْيُ أَنْ تَلْتَحِقَ فَضَائِل الْحَسَنَة مساوئ السَّيئَة، وَالْمرَاد بِالثَّانِي نَفْيُ أَنْ تَلْتَحِقَ السَّيِّئَةُ بِشَرَفِ الْحَسَنَةِ. وَذَلِكَ هُوَ الِاسْتِوَاءُ فِي الْخَصَائِصِ، وَفِي ذَلِكَ تَأْكِيدٌ وَتَقْوِيَةٌ لِنَفْيِ الْمُسَاوَاةِ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ نَفْيٌ تَامٌّ بَيْنَ الْجِنْسَيْنِ: جِنْسِ الْحَسَنَةِ وَجِنْسِ السَّيِّئَةِ لَا مُبَالَغَةَ فِيهِ وَلَا مَجَازَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِهِ فِي سُورَةِ فَاطِرٍ.
Birincisinden maksat, iyiliğin faziletlerinin kötülüğün çirkinliklerine dahil olmasını nefyetmektir; ikincisinden maksat ise kötülüğün iyiliğin şerefine dahil olmasını nefyetmektir. İşte bu, özelliklerdeki eşitliktir. Bunda eşitliğin nefyini teyit ve takviye vardır; ta ki iki cins —yani iyilik cinsi ile kötülük cinsi— arasında bunun hiçbir mübalağa ve mecaz barındırmayan tam bir nefy olduğuna delalet etsin. Bunun benzerine dair açıklama daha önce Fâtır suresinde geçmişti.
وَفِي التَّعْبِيرِ بِالْحَسَنَةِ وَالسَّيِّئَةِ دُونَ الْمُحْسِنِ وَالْمُسِيءِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كُلَّ فَرِيقٍ مِنْ هَذَيْنِ قَدْ بَلَغَ الْغَايَةَ فِي جِنْسِ وَصْفِهِ مِنْ إِحْسَانٍ وَإِسَاءَةٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ، وَلِيَتَأَتَّى الِانْتِقَالُ إِلَى مَوْعِظَةِ تَهْذِيبِ الْأَخْلَاقِ فِي قَوْلِهِ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ إِيثَارُ نَفْيِ الْمُسَاوَاةِ بَيْنَ الْحَسَنَةِ وَالسَّيِّئَةِ تَوْطِئَةً لِلِانْتِقَالِ إِلَى قَوْلِهِ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ.
«el-Muhsin» (iyilik eden) ve «el-musî'» (kötülük eden) yerine «el-hasene» (iyilik) ve «es-seyyie» (kötülük) şeklinde ifade edilmesinde; masdar ile niteleme yolu üzere bu iki zümreden her birinin iyilik ve kötülükte kendi vasfının cinsinde nihai noktaya ulaştığına ve { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “[Kötülüğü] en güzel olanla sav” buyruğundaki ahlakı güzelleştirme öğüdüne intikalin sağlanmasına işaret vardır. Dolayısıyla iyilik ile kötülük arasındaki eşitliğin nefyinin tercih edilmesi, { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } buyruğuna intikal için bir mukaddimeye benzemektedir.
وَقَوْلُهُ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ يَجْرِي مَوْقِعُهُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِي عَطْفِ جُمْلَةِ وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ.
{ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “[Kötülüğü] en güzel olanla sav” buyruğunun konumu, { وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ } “İyilikle kötülük bir olmaz” cümlesinin atfında geçen iki veche göre cereyan eder.
فَالْجُمْلَةُ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ مِنْ وَجْهَيْ مَوْقِعِ جُمْلَةِ وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ تَخَلُّصٌ مِنْ غَرَضِ تَفْضِيلِ الْحَسَنَةِ عَلَى السَّيِّئَةِ إِلَى الْأَمْرِ بِخُلُقِ الدَّفْعِ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ لِمُنَاسَبَةِ أَنَّ ذَلِكَ الدَّفْعَ مِنْ آثَارِ تَفْضِيلِ الْحَسَنَةِ عَلَى السَّيِّئَةِ إِرْشَادًا مِنَ اللَّهِ لِرَسُولِهِ وَأُمَّتِهِ بِالتَّخَلُّقِ بِخُلُقِ الدَّفْعِ بِالْحُسْنَى. وَهِيَ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي مِنْ وَجْهَيْ مَوْقِعِ جُمْلَةِ وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ النَّتِيجَةِ مِنَ الدَّلِيلِ وَالْمَقْصِدِ مِنَ الْمُقدمَة، فمضمونها ناشىء عَنْ مَضْمُونِ الَّتِي قَبْلَهَا.
{ وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ } cümlesinin konumuna dair iki vecihten birincisine göre bu cümle; iyiliğin kötülüğe üstün kılınması amacından, kötülüğü en güzel olanla savma ahlakının emredilmesine bir geçiştir (tahallustur). Zira bu savma, iyiliğin kötülüğe üstün kılınmasının eserlerindendir ve Allah'tan Resulü'ne ve ümmetine kötülüğü en güzeliyle savma ahlakıyla ahlaklanmaları için bir irşattır. { وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ } cümlesinin konumuna dair iki vecihten ikincisine göre ise bu cümle, delilden doğan netice ve mukaddimeden doğan gaye konumundadır; dolayısıyla içeriği kendisinden öncekinin içeriğinden neşet etmiştir.
وَكِلَا الِاعْتِبَارَيْنِ فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى مُقْتَضٍ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ مَفْصُولَةً غَيْرَ مَعْطُوفَةٍ.
İlk cümledeki her iki mülahaza da { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } cümlesinin atfedilmeksizin fasledilmiş (bağlaçsız) olmasını gerektirir.
وَإِنَّمَا أَمر الرَّسُول ﷺ بِذَلِكَ لِأَنَّ مُنْتَهَى الْكَمَالِ الْبَشَرِيِّ خُلُقُهُ كَمَا
Resul (sallallâhu aleyhi ve sellem) bununla emrolunmuştur; çünkü beşerî kemalin nihayeti onun ahlakıdır. Nitekim
قَالَ: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ»
şöyle buyurmuştur: «Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim».
. وَقَالَتْ عَائِشَةُ لَمَّا سُئِلَتْ عَنْ خُلُقِهِ (كَانَ خُلُقُهُ الْقُرْآنَ) لِأَنَّهُ أَفْضَلُ الْحُكَمَاء.
Âişe'ye onun ahlakı sorulduğunda: «Onun ahlakı Kur'an idi» demiştir; çünkü o, hikmet ehlinin en faziletlisidir.
وَالْإِحْسَان كَمَا ذَاتِيٌّ وَلَكِنَّهُ قَدْ يَكُونُ تَرْكُهُ مَحْمُودًا فِي الْحُدُودِ وَنَحْوِهَا فَذَلِكَ مَعْنًى خَاصٌّ. وَالْكَمَالُ مَطْلُوبٌ لِذَاتِهِ فَلَا يُعْدَلُ عَنْهُ مَا اسْتَطَاعَ مَا لَمْ يُخْشَ فَوَاتُ كَمَالٍ أَعْظَمَ، وَلِذَلِكَ
İhsan zatî bir kemaldir; ancak had cezaları ve benzeri hususlarda onun terki övülmüş olabilir ki bu özel bir manadır. Kemal ise bizzat kendisi için talep edilir; dolayısıyla daha büyük bir kemalin elden kaçmasından korkulmadıkça güç yettiğince ondan vazgeçilmez. Bundan dolayıdır ki
قَالَتْ عَائِشَةُ: «مَا انْتَقَمَ رَسُول الله ﷺ لِنَفْسِهِ قَطُّ إِلَّا أَنْ تُنْتَهَكَ حُرُمَاتُ اللَّهِ فَيَغْضَبَ
Âişe şöyle demiştir: «Allah'ın Resulü (sallallâhu aleyhi ve sellem), Allah'ın hürmetleri çiğnenip de Allah için öfkelenmesi müstesna, asla kendi şahsı için intikam almamıştır».
لِلَّهِ»
Allah için [öfkelenirdi].»
. وَتَخَلُّقُ الْأُمَّةِ بِهَذَا الْخُلُقِ مَرْغُوبٌ فِيهِ قَالَ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ [الشورى: ٤٠] .
Ümmetin bu ahlakla ahlaklanması da teşvik edilmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Bir kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür. Fakat kim affeder ve ıslah ederse, onun mükâfatı Allah'a aittir” [Şûrâ 40].
وَرَوَى عِيَاضٌ فِي «الشِّفَاءِ» وَهُوَ مِمَّا رَوَاهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنُ جَرِيرٍ فِي «تَفْسِيرِهِ» لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: خُذِ الْعَفْوَ [الْأَعْرَاف: ١٩٩] سَأَلَ النبيء ﷺ جِبْرِيلَ عَنْ تَأْوِيلِهَا فَقَالَ لَهُ: حَتَّى أَسْأَلَ الْعَالِمَ، فَأَتَاهُ فَقَالَ: «يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكَ أَنْ تَصِلَ مَنْ قَطَعَكَ وَتُعْطِيَ مَنْ حَرَمَكَ وَتَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَكَ»
İyâz «eş-Şifâ»da —ki İbn Merdeveyh'in Câbir b. Abdillâh'tan ve İbn Cerîr'in «Tefsîr»inde rivayet ettiği rivayetlerdendir— şunu nakletmiştir: Yüce Allah'ın { خُذِ الْعَفْوَ } “Affı tut (kolaylık yolunu seç)” [A‘râf 199] buyruğu indiğinde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Cebrâil'e bunun tevilini (yorumunu) sormuş; o da: «Her şeyi Bilen'e soruncaya kadar [bekle]» demiş, sonra gelip şöyle demiştir: «Ey Muhammed! Allah sana; seninle ilişiğini kesenle bağ kurmanı, seni mahrum bırakana vermeni ve sana zulmedeni affetmeni emrediyor».
. وَمَفْعُولُ ادْفَعْ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ انْحِصَارُ الْمَعْنَى بَيْنَ السَّيِّئَةِ وَالْحَسَنَةِ، فَلَمَّا أُمِرَ بِأَنْ تَكُونَ الْحَسَنَةُ مَدْفُوعًا بِهَا تَعَيَّنَ أَنَّ الْمَدْفُوعَ هُوَ السَّيِّئَةُ، فَالتَّقْدِيرُ: ادْفَعِ السَّيِّئَةَ بِالَّتِي هِيَ أحسن كَقَوْلِه تَعَالَى: وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٢٢] وَقَوْلِهِ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ فِي سُورَة الْمُؤمنِينَ [٩٦] .
{ ادْفَعْ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir; anlamın kötülük ile iyilik arasında sınırlı oluşu buna delalet etmektedir. İyiliğin kendisiyle savunan (savma vasıtası) olması emredilince, savulanın kötülük olduğu kesinlik kazanmıştır. Takdiri şöyledir: «Kötülüğü en güzel olanla sav». Nitekim Ra‘d suresindeki [22. ayet] { وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “Onlar kötülüğü iyilikle savarlar” ve Mü'minûn suresindeki [96. ayet] { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ } “Kötülüğü en güzel olanla sav” buyruklarında da böyledir.
وبِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ هِيَ الْحَسَنَةُ، وَإِنَّمَا صِيغَتْ بِصِيغَةِ التَّفْضِيلِ تَرْغِيبًا فِي دَفْعِ السَّيِّئَةِ بِهَا لِأَنَّ ذَلِكَ يَشُقُّ عَلَى النَّفْسِ فَإِنَّ الْغَضَبَ مِنْ سُوءِ الْمُعَامَلَةِ مِنْ طِبَاعِ النَّفْسِ وَهُوَ يَبْعَثُ عَلَى حُبِّ الِانْتِقَامِ مِنَ الْمُسِيءِ فَلَمَّا أَمر الرَّسُول ﷺ بِأَنْ يُجَازِيَ السَّيِّئَةَ بِالْحَسَنَةِ أُشِيرَ إِلَى فَضْلِ ذَلِكَ. وَقَدْ
{ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } ifadesi iyiliktir (hasenedir). Kötülüğü onunla savmaya teşvik etmek için ism-i tafdil sığasıyla getirilmiştir; zira bu nefse zor gelir. Çünkü kötü muameleye öfkelenmek nefsin tabiatındandır ve bu da kötülük yapandan intikam alma arzusunu körükler. Resul'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) kötülüğe iyilikle karşılık vermesi emredilince, bunun faziletine işaret edilmiştir. Nitekim
وَرَدَ فِي صِفَةِ رَسُول الله ﷺ: «وَلَا يَدْفَعُ بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَصْفَحُ»
Resulullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasfı hakkında şöyle varit olmuştur: «O, kötülüğe kötülükle karşılık vermez, bilakis affeder ve bağışlar».
. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ وَصْفُهُ فِي التَّوْرَاةِ. وَفُرِّعَ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ قَوْلُهُ: فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ لِبَيَانِ مَا فِي ذَلِكَ الْأَمْرِ مِنَ الصَّلَاحِ تَرْوِيضًا عَلَى التَّخَلُّقِ بِذَلِكَ الْخُلُقِ الْكَرِيمِ، وَهُوَ أَنْ تَكُونَ النَّفْسُ مَصْدَرًا لِلْإِحْسَانِ. وَلَمَّا كَانَتِ الْآثَارُ الصَّالِحَةُ تَدُلُّ عَلَى صَلَاحِ مَثَارِهَا. وَأَمَرَ الله رَسُوله ﷺ بِالدَّفْعِ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ بَعْضِ مَحَاسِنِهِ
Bunun Tevrat'taki vasfı olduğu da söylenmiştir. Bu emre dayandırılarak, nefsin bir ihsan kaynağı olması şeklindeki o kerim ahlakla ahlaklanmaya alıştırmak üzere bu emirde bulunan salahı (faydayı) beyan etmek için { فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } “O zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki candan bir dost oluverir” buyruğu getirilmiştir. Salih neticeler kaynaklarının salahına delalet ettiği için ve Allah Resulü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) en güzel olanla savmayı emrettiğinde, bunun bazı güzelliklerini peşinden zikretmiştir
وَهُوَ أَنْ يَصِيرَ الْعَدُوُّ كَالصَّدِيقِ، وَحُسْنُ ذَلِكَ ظَاهِرٌ مَقْبُولٌ فَلَا جَرَمَ أَنْ يَدُلَّ حُسْنُهُ عَلَى حُسْنِ سَبَبِهِ.
ki o da düşmanın dost gibi olmasıdır. Bunun güzelliği apaçık ve kabul görendir; dolayısıyla onun güzelliğinin sebebinin güzelliğine delalet etmesinde şüphe yoktur.
وَلِذِكْرِ الْمَثَلِ وَالنَّتَائِجِ عَقِبَ الْإِرْشَادِ شَأْنٌ ظَاهِرٌ فِي تَقْرِيرِ الْحَقَائِقِ وَخَاصَّةً الَّتِي قَدْ لَا تَقْبَلُهَا النُّفُوسُ لِأَنَّهَا شَاقَّةٌ عَلَيْهَا، وَالْعَدَاوَةُ مَكْرُوهَةٌ وَالصَّدَاقَةُ وَالْوِلَايَةُ مَرْغُوبَةٌ، فَلَمَّا كَانَ الْإِحْسَانُ لِمَنْ أَسَاءَ يُدْنِيهِ مِنَ الصَّدَاقَةِ أَوْ يُكْسِبُهُ إِيَّاهَا كَانَ ذَلِكَ مِنْ شَوَاهِدِ مَصْلَحَةِ الْأَمْرِ بِالدَّفْعِ بِالَّتِي هِيَ أحسن.
İrşadın ardından misal ve neticelerin zikredilmesinin hakikatleri perçinlemede —özellikle de nefislere zor geldiği için kabul etmek istemeyebileceği hakikatlerde— bariz bir yeri vardır. Düşmanlık hoşlanılmayan bir şey, dostluk ve yakınlık ise arzu edilen bir şeydir. Kötülük yapana iyilikte bulunmak onu dostluğa yaklaştırdığı veya ona dostluk kazandırdığı için bu durum, en güzel olanla savma emrinin maslahatına dair şahitlerden olmuştur.
و (إِذا) لِلْمُفَاجَأَةِ، وَهِيَ كِنَايَةٌ عَنْ سُرْعَةِ ظُهُورِ أَثَرِ الدَّفْعِ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فِي انْقِلَابِ الْعَدُوِّ صَدِيقًا. وَعَدَلَ عَنْ ذِكْرَ الْعَدُوِّ مُعَرَّفًا بِلَامِ الْجِنْسِ إِلَى ذِكْرِهِ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ لِيَتَأَتَّى تَنْكِيرُ عَدَاوَةٍ لِلنَّوْعِيَّةِ وَهُوَ أَصْلُ التَّنْكِيرِ فَيَصْدُقُ بِالْعَدَاوَةِ الْقَوِيَّةِ وَدُونِهَا، كَمَا أَنَّ ظَرْفَ
{ إِذا } sürpriz (müfâcee) içindir; bu da en güzel olanla savmanın, düşmanı dosta dönüştürmedeki etkisinin çabucak ortaya çıkmasından kinayedir. Düşmanın cins lâmı ile marife olarak zikredilmesinden vazgeçilip ism-i mevsul ile zikredilmesine gidilmiştir ki tenkirin aslı olan nevil bildirme amacıyla { عَداوَةٌ } kelimesinin nekra kılınması mümkün olsun; böylece hem kuvvetli düşmanlığa hem de ondan daha aşağısına uygun düşsün. Nitekim
بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ يَصْدُقُ بِالْبَيْنِ الْقَرِيبِ وَالْبَيْنِ الْبَعِيدِ، أَعْنِي مُلَازِمَةَ الْعَدَاوَةِ أَوْ طَرُوَّهَا.
{ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ } zarfı da yakın araya ve uzak araya —yani düşmanlığın sürekliliğine veya sonradan ortaya çıkmasına— uygun düşmektedir.
وَهَذَا تَرْكِيبٌ مِنْ أَعْلَى طَرَفِ الْبَلَاغَةِ لِأَنَّهُ يَجْمَعُ أَحْوَالَ الْعَدَاوَاتِ فَيُعْلَمُ أَنَّ الْإِحْسَانَ نَاجِعٌ فِي اقْتِلَاعِ عَدَاوَةِ الْمُحْسَنِ إِلَيْهِ لِلْمُحْسِنِ عَلَى تَفَاوُتِ مَرَاتِبِ الْعَدَاوَةِ قُوَّةً وَضَعْفًا، وَتَمَكُّنًا وَبُعْدًا، وَيُعْلَمُ أَنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْإِحْسَانُ لِلْعَدُوِّ قَوِيًّا بِقَدْرِ تَمَكُّنِ عَدَاوَتِهِ لِيَكُونَ أَنْجَعَ فِي اقْتِلَاعِهَا. وَمِنَ الْأَقْوَالِ الْمَشْهُورَةِ: النُّفُوسُ مَجْبُولَةٌ عَلَى حُبِّ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهَا.
Bu diziliş belagatin en üst mertebesindendir; çünkü düşmanlıkların bütün hallerini toplamaktadır. Böylece iyiliğin, düşmanlık mertebelerinin kuvvet ve zayıflık, kökleşmişlik ve yüzeysellik bakımından farklılığına rağmen iyilik edilenin iyilik edene duyduğu düşmanlığı kökünden söküp atmada etkili olduğu bilinir; ayrıca düşmana yapılacak iyiliğin, düşmanlığın kökleşmişliği nispetinde kuvvetli olması gerektiği anlaşılır ki onu kökünden sökmede daha etkili olsun. Meşhur sözlerden biri şudur: «Nefisler, kendilerine iyilik edeni sevmek üzere yaratılmıştır».
وَالتَّشْبِيهُ فِي قَوْلِهِ: كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ، تَشْبِيهٌ فِي زَوَالِ الْعَدَاوَةِ وَمُخَالَطَةِ شَوَائِبِ الْمَحَبَّةِ، فَوَجْهُ الشَّبَهِ هُوَ الْمُصَافَاةُ وَالْمُقَارَبَةُ وَهُوَ مَعْنًى مُتَفَاوِتُ الْأَحْوَالِ، أَيْ مَقُولٌ عَلَى جِنْسِهِ بِالتَّشْكِيكِ عَلَى اخْتِلَافِ تَأَثُّرِ النَّفْسِ بِالْإِحْسَانِ وَتَفَاوُتِ قُوَّةِ الْعَدَاوَةِ قَبْلَ الْإِحْسَانِ، وَلَا يَبْلُغُ مَبْلَغَ الْمُشَبَّهِ بِهِ إِذْ مِنَ النَّادِرِ أَنْ يَصِيرَ الْعَدُوُّ وَلِيًّا حَمِيمًا، فَإِنْ صَارَهُ فَهُوَ لِعَوَارِضَ غَيْرِ دَاخِلَةٍ تَحْتَ مَعْنَى الْإِسْرَاعِ الَّذِي آذَنَتْ بِهِ (إِذَا) الْفُجَائِيَّةُ. وَالْعَدَاوَةُ الَّتِي بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ وَبَين النبيء ﷺ عَدَاوَةٌ فِي الدِّينِ، فَالْمَعْنَى: فَإِذَا
{ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } “Sanki candan bir dost” buyruğundaki teşbih, düşmanlığın zail olması ve sevgi emaresinin karışması bakımından bir teşbihtir. Teşbih yönü ise samimiyet ve yakınlıktır; bu da halleri değişkenlik gösteren bir anlamdır, yani nefsin iyilikten etkilenme farklılığına ve iyilikten önceki düşmanlığın kuvvet derecesine göre kendi cinsi üzerinde teşrîk ve farklılık ile söylenmiştir. Düşmanın candan bir dost haline gelmesi nadir olduğundan, müşebbehün bih (kendisine benzetilen) derecesine ulaşamaz; şayet öyle olursa bu, sürpriz bildiren { إِذَا } edatının haber verdiği çabukluk manasının altına girmeyen arızi sebeplerden ötürüdür. Müşrikler ile Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) arasındaki düşmanlık dindeki düşmanlıktır. Dolayısıyla anlam şudur: [O zaman]
الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ لِكُفْرِهِ، فَلِذَلِكَ لَا تَشْمَلُ الْآيَةُ مَنْ آمَنُوا بَعْدَ الْكفْر فَزَالَتْ عداوتهم للنبيء ﷺ لِأَجْلِ إِيمَانِهِمْ كَمَا زَالَتْ عَدَاوَةُ عُمَرَ ﵁ بَعْدَ إِسْلَامِهِ حَتَّى قَالَ يَوْمًا للنبيء ﷺ: لَأَنْتَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ نَفْسِي الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيَّ، وَكَمَا
küfründen ötürü seninle arasında düşmanlık bulunan kimse... Bundan dolayı bu ayet, küfürden sonra iman edip de Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) olan düşmanlıkları imanları sebebiyle zail olan kimseleri kapsamaz; nitekim Ömer'in (radıyallâhu anh) düşmanlığı İslam'ından sonra zail olmuş ve bir gün Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Sen bana iki yanım arasındaki nefsimden daha sevgilisin» demiştir. Yine
زَالَتْ عَدَاوَةُ هِنْدَ بِنْتِ عُتْبَةَ زَوْجِ أَبِي سُفْيَانَ إِذْ قَالَت للنبيء ﷺ: مَا كَانَ أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يَذِلُّوا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ وَالْيَوْمَ مَا أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يَعِزُّوا مَنْ أَهْلِ خِبَائِكَ فَقَالَ لَهَا النبيء ﷺ وَأَيْضًا
Ebû Süfyân'ın eşi Hind bint Utbe'nin düşmanlığı da zail olmuş ve Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Yeryüzünde çadır halkı içinde bana senin çadır halkından daha çok zelil olmasını istediğim kimse yoktu; bugün ise bana senin çadır halkından daha çok aziz olmasını istediğim hiçbir çadır halkı yoktur» demiştir. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Daha da [fazlası]» buyurmuştur;
، أَيْ وَسَتَزِيدِينَ حُبًّا.
yani «Sevgin daha da artacaktır».
وَعَنْ مُقَاتِلٍ: أَنَّهُ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي أَبِي سُفْيَانَ كَانَ عدوا للنبيء ﷺ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَصَارَ بَعْدَ إِسْلَامِهِ وَلِيًّا مُصَافِيًا. وَهُوَ وَإِنْ كَانَ كَمَا قَالُوا فَلَا أَحْسَبُ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ لِأَنَّهَا نَزَلَتْ فِي اكْتِسَابِ الْمَوَدَّةِ بِالْإِحْسَانِ.
Mukâtil'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Bu ayet Ebû Süfyân hakkında inmiştir; o cahiliye devrinde Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) düşmandı, İslam'a girdikten sonra ise samimi bir dost oldu». Onların dediği gibi olsa bile, ayetin bunun hakkında indiğini zannetmiyorum; çünkü ayet ihsan (iyilik) yoluyla sevgi kazanma hakkında inmiştir.
وَالْوَلِيُّ: اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْوَلَايَةِ بِفَتْحِ الْوَاوِ، وَالْوَلَاءِ، وَهُوَ: الْحَلِيفُ وَالنَّاصِرُ، وَهُوَ ضِدُّ الْعَدُوِّ، وَتَقَدَّمَ فِي غَيْرِ آيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ.
«el-Velî»; vâv'ın fethasıyla velâyet ve velâ kökünden türetilmiş bir isimdir; müttefik ve yardımcı demektir, düşmanın zıddıdır ve Kur'an'da pek çok ayette geçmiştir.
وَالْحَمِيمُ: الْقَرِيبُ وَالصَّدِيقُ. وَوَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ وَلِيٌّ حَمِيمٌ أَنَّهُ جَمْعُ خَصْلَتَيْنِ كِلْتَاهُمَا لَا تَجْتَمِعُ مَعَ الْعَدَاوَةِ وَهُمَا خَصْلَتَا الْولَايَة والقرابة.
«el-Hamîm» ise akraba ve dost demektir. { وَلِيٌّ حَمِيمٌ } “Candan bir dost” ifadelerinin bir arada getirilmesinin hikmeti, her ikisi de düşmanlıkla bir arada bulunmayan iki hasletin —ki bunlar dostluk ve akrabalık hasletleridir— bir araya toplanmış olmasıdır.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٣٥]
[Fussilet Suresi (41), Ayet 35]
وَما يُلَقَّاها إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا وَما يُلَقَّاها إِلاَّ ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٣٥)
{ وَما يُلَقَّاها إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا وَما يُلَقَّاها إِلاَّ ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Bu güzel davranışa ancak sabredenler kavuşturulur; ona ancak büyük bir pay sahibi olan kavuşturulur.” (35)
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [فصلت: ٣٤] ، أَوْ حَالٌ مِنَ (الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ) ، وَضَمِيرُ يُلَقَّاها عَائِدٌ إِلَى (الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ) بِاعْتِبَارِ تَعَلُّقِهَا بِفِعْلِ (ادْفَعْ) ، أَيْ
{ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [Fussilet: 34] cümlesine atfedilmiştir ya da { الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } ifadesinden bir haldir. { يُلَقَّاها } fiilindeki zamir, { ادْفَعْ } fiiliyle irtibatı dikkate alınarak { الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } ifadesine dönmektedir; yani
بِالْمُعَامَلَةِ وَالْمُدَافَعَةِ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، فَأَمَّا مُطْلَقُ الْحَسَنَةِ فَقَدْ يَحْصُلُ لِغَيْرِ الَّذِينَ صَبَرُوا.
en güzel olan muamele ve savmaya [dönmektedir]. Mutlak manada iyilik ise sabredenlerin dışındakilerde de bulunabilir.
وَهَذَا تَحْرِيضٌ عَلَى الِارْتِيَاضِ بِهَذِهِ الْخَصْلَةِ بِإِظْهَارِ احْتِيَاجِهَا إِلَى قُوَّةِ عَزْمٍ وَشِدَّةِ مِرَاسٍ لِلصَّبْرِ عَلَى تَرْكِ هَوَى النَّفْسِ فِي حُبِّ الِانْتِقَامِ، وَفِي ذَلِكَ تَنْوِيهٌ بِفَضْلِهَا بِأَنَّهَا تُلَازِمُهَا خَصْلَةُ الصَّبْرِ وَهِيَ فِي ذَاتِهَا خَصْلَةٌ حَمِيدَةٌ وَثَوَابُهَا جَزِيلٌ كَمَا عُلِمَ مِنْ عِدَّةِ آيَاتٍ فِي الْقُرْآنِ، وَحَسْبُكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ [الْعَصْر: ٢، ٣] .
Bu, nefsin intikam arzusunu terk etmeye sabretmek için güçlü bir azme ve çetin bir idmana ihtiyaç duyduğunu göstererek bu hasletle nefis terbiyesi yapmaya bir teşviktir. Bunda, sabır hasletinin ona eşlik etmesi sebebiyle o hasletin faziletine de bir övgü vardır. Sabır ise Kur'an'daki pek çok ayetten bilindiği üzere bizatihi övgüye layık bir haslettir ve sevabı pek büyüktür. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu buna kâfidir: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ } “Şüphesiz insan ziyandadır. Ancak iman edip salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler müstesnadır.” [Asr: 2-3].
فَالصَّابِرُ مُرْتَاضٌ بِتَحَمُّلِ الْمَكَارِهِ وَتَجَرُّعِ الشَّدَائِدِ وَكَظْمِ الْغَيْظِ فَيَهُونُ عَلَيْهِ تُرْكُ الِانْتِقَامِ.
Sabreden kişi; hoşlanılmayan şeylere katlanma, zorlukları yudumlama ve öfkesini yutma hususunda terbiye görmüştür, dolayısıyla intikamı terk etmek ona kolay gelir.
ويُلَقَّاها يُجْعَلُ لَاقِيًا لَهَا، أَيْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً [الْإِنْسَان:
{ يُلَقَّاها } ona kavuşturulur [demektir]; yani Yüce Allah'ın şu buyruğundaki gibidir: { وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً } “Onlara bir parlaklık ve bir sevinç vermiştir.” [İnsan:
١١] ، وَهُوَ مُسْتَعَارٌ لِلسَّعْيِ لِتَحْصِيلِهَا لِأَنَّ التَّحْصِيلَ عَلَى الشَّيْءِ بَعْدَ الْمُعَالَجَةِ وَالتَّخَلُّقِ يُشْبِهُ السَّعْيَ لِمُلَاقَاةِ أَحَدٍ فَيَلْقَاهُ. وَجِيءَ فِي يُلَقَّاها بِالْمُضَارِعِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الْمَأْمُورَ بِالدَّفْعِ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ مَأْمُورٌ بِتَحْصِيلِ هَذَا الْخُلُقِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَجِيءَ فِي الصِّلَةِ وَهِيَ الَّذِينَ صَبَرُوا بِالْمَاضِي لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الصَّبْرَ خُلُقٌ سَابِقٌ فِيهِمْ هُوَ الْعَوْنُ عَلَى مُعَامَلَةِ الْمُسِيءِ بِالْحُسْنَى، وَلِهَذِهِ النُّكْتَةِ عَدَلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ: إِلَّا الصَّابِرُونَ، لِنُكْتَةِ كَوْنِ الصَّبْرِ سَجِيَّةً فِيهِمْ مُتَأَصِّلَةً. ثُمَّ زِيدَ فِي التَّنْوِيهِ بِهَا بِأَنَّهَا مَا تَحْصُلُ إِلَّا لِذِي حَظٍّ عَظِيمٍ.
11]. Bu [ifade], onu elde etmeye gayret göstermek için istiare yoluyla kullanılmıştır; zira çaba ve ahlak edinme sonucunda bir şeyi elde etmek, birine kavuşmak için çabalayıp sonunda ona kavuşan kimseye benzer. { يُلَقَّاها } her iki yerde de muzari (geniş/şimdiki zaman) olarak getirilmiştir, çünkü kötülüğü en güzel şekilde savmakla emrolunan kimse bu ahlakı gelecekte de elde etmekle emrolunmuştur. Sıla cümlesi olan { الَّذِينَ صَبَرُوا } ifadesi ise sabrın onlarda önceden var olan ve kötülük yapana güzellikle muamele etmeye yardımcı olan bir ahlak olduğuna delalet etmesi için mazi (geçmiş zaman) fiille getirilmiştir. İşte sabrın onlarda kökleşmiş bir tabiat olması nükte/inceliğinden dolayı «ancak sabredenler» (إِلَّا الصَّابِرُونَ) denilmesinden sarf-ı nazar edilmiştir. Ardından, bunun ancak büyük bir pay sahibine nasip olacağı belirtilerek fazileti daha da yüceltilmiştir.
وَالْحَظُّ: النَّصِيبُ مِنَ الشَّيْءِ مُطْلَقًا، وَقِيلَ: خَاصٌّ بِالنَّصِيبِ مِنْ خَيْرٍ، وَالْمُرَادُ هُنَا:
«el-Hazz» (الْحَظُّ); mutlak olarak bir şeyden pay almaktır. Bir görüşe göre ise hayırdan alınan paya mahsustur. Burada kastedilen ise,
نَصِيبُ الْخَيْرِ، بِالْقَرِينَةِ أَوْ بِدَلَالَةِ الْوَضْعِ، أَيْ مَا يَحْصُلُ دَفْعُ السَّيِّئَةِ بِالْحَسَنَةِ إِلَّا لِصَاحِبِ نَصِيبٍ عَظِيمٍ مِنَ الْفَضَائِلِ، أَيْ مِنَ الْخُلُقِ الْحَسَنِ وَالِاهْتِدَاءِ وَالتَّقْوَى.
karine veya vaz'î delalet gereği hayır payıdır; yani kötülüğü iyilikle savmak ancak faziletlerden, yani güzel ahlaktan, hidayetten ve takvadan büyük bir paya sahip olan kimseye nasip olur.
فَتَحَصَّلَ مِنْ هَذَيْنِ أَنَّ التَّخَلُّقَ بِالصَّبْرِ شَرْطٌ فِي الِاضْطِلَاعِ بِفَضِيلَةِ دَفْعِ السَّيِّئَةِ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، وَأَنَّهُ لَيْسَ وَحْدَهُ شَرْطًا فِيهَا بَلْ وَرَاءَهُ شُرُوطٌ أُخَرُ يَجْمَعُهَا قَوْلُهُ: حَظٍّ عَظِيمٍ، أَيْ مِنَ الْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ، وَالصَّبْرُ مِنْ جُمْلَةِ الْحَظِّ الْعَظِيمِ لِأَنَّ الْحَظَّ الْعَظِيمَ أَعَمُّ مِنَ الصَّبْرِ، وَإِنَّمَا خُصَّ الصَّبْرُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ أَصْلُهَا وَرَأْسُ أَمْرِهَا وَعَمُودُهَا.
Bu ikisinden şu netice çıkmaktadır: Sabırla ahlaklanmak, kötülüğü en güzel şekilde savma faziletini yerine getirebilmenin şartıdır; ancak tek başına şart değildir, bilakis onun arkasında { حَظٍّ عَظِيمٍ } [büyük bir pay] —yani faziletli ahlaktan [büyük bir pay]— ifadesinin bir araya getirdiği başka şartlar da vardır. Sabır da bu büyük payın bir parçasıdır; zira büyük pay sabırdan daha geneldir. Sabrın özellikle zikredilmesi ise onun bu hasletlerin aslı, başı ve direği olmasından dolayıdır.
وَفِي إِعَادَةِ فِعْلِ وَما يُلَقَّاها دُونَ اكْتِفَاءٍ بِحَرْفِ الْعَطْفِ إِظْهَارٌ لِمَزِيدِ الِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ بِحَيْثُ لَا يَسْتَتِرُ مِنْ صَرِيحِهِ شَيْءٌ تَحْتَ الْعَاطِفِ.
Yalnızca atıf harfiyle yetinilmeyip { وَما يُلَقَّاها } fiilinin tekrarlanmasında, bu habere verilen önemin fazlalığını göstermek vardır; öyle ki açık ifadesinden hiçbir şey atıf edatının altında gizli kalmasın.
وَأَفَادَ ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ أَن الْحَظُّ الْعَظِيمُ مِنَ الْخَيْرِ سَجِيَّتُهُ وَمَلَكَتُهُ كَمَا اقْتَضَتْهُ إِضَافَةُ ذُو.
{ ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } ifadesi, { ذُو } kelimesinin tamlama yapmasının gerektirdiği üzere, hayırdan büyük bir payın onun tabiatı ve melekesi olduğunu ifade etmiştir.
وَحَاصِلُ مَا أَشَارَ إِلَيْهِ الْجُمْلَتَانِ أَنَّ مِثْلَكَ مَنْ يَتَلَقَّى هَذِهِ الْوَصِيَّةَ وَمَا هِيَ بِالْأَمْرِ الْهَيِّنِ لكل أحد.
İki cümlenin işaret ettiği sonucun özü şudur: Bu tavsiyeyi kabul edecek olan ancak senin gibi bir kimsedir; zira bu herkes için kolay bir iş değildir.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٣٦]
[Fussilet Suresi (41), Ayet 36]
وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٦)
{ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürtecek olursa hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (36)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا [فصلت: ٣٥] ، فَبَعْدَ أَنْ أَرْشَدَ إِلَى مَا هُوَ عَوْنٌ عَلَى تَحْصِيلِ هَذَا الْخُلُقِ الْمَأْمُورِ بِهِ وَهُوَ دَفْعُ السَّيِّئَةِ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، وَبَعْدَ أَنْ شُرِحَتْ فَائِدَةُ الْعَمَلِ بِهَا بِقَوْلِهِ: فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ [فصلت:
{ وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا } [Fussilet: 35] cümlesine atfedilmiştir. Emredilen bu ahlakı —yani kötülüğü en güzel şekilde savmayı— elde etmeye yardımcı olan hususa irşad edildikten ve bununla amel etmenin faydası { فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } [Fussilet:
٣٤] صَرَفَ الْعِنَانَ هُنَا إِلَى التَّحْذِيرِ مِنْ عَوَائِقِهَا الَّتِي تَجْتَمِعُ كَثْرَتُهَا فِي حَقِيقَةِ نَزْغِ الشَّيْطَانِ، فَأُمِرَ بِأَنَّهُ إِنْ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ خَوَاطِرَ تَصْرِفُهُ عَنْ ذَلِكَ وَتَدْعُوهُ إِلَى دَفْعِ السَّيِّئَةِ بِمِثْلِهَا فَإِنَّ ذَلِكَ نَزْغٌ مِنَ الشَّيْطَانِ دَوَاؤُهُ أَنْ تَسْتَعِيذَ بِاللَّهِ مِنْهُ فَقَدْ ضَمِنَ اللَّهُ لَهُ أَنْ يُعِيذَهُ إِذَا اسْتَعَاذَهُ لِأَنَّهُ أَمَرَهُ بِذَلِكَ، وَالْخطاب للنبيء ﷺ.
34] buyruğuyla açıklandıktan sonra, burada sözün dizgini, çokluğu şeytanın kışkırtması gerçeğinde toplanan engellerden sakındırmaya çevrilmiştir. Böylece, şayet nefsinde kendisini bundan alıkoyacak ve kötülüğü misliyle savmaya çağıracak düşünceler bulursa, bunun şeytandan bir dürtme olduğu ve ilacının Allah'a sığınmak olduğu emredilmiştir; zira Allah, Kendisine sığındığı takdirde onu koruyacağını garanti etmiştir, çünkü bunu ona emretmiştir. Hitap ise Peygamber'edir (sallallâhu aleyhi ve sellem).
وَفَائِدَةُ هَذِهِ الِاسْتِعَاذَةِ تَجْدِيدُ دَاعِيَةِ الْعِصْمَةِ الْمَرْكُوزَةِ فِي نفس النبيء ﷺ لِأَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ اسْتِمْدَادٌ لِلْعِصْمَةِ وَصَقْلٌ لِزُكَاءِ النَّفْسِ مِمَّا قَدْ يَقْتَرِبُ مِنْهَا مِنَ الْكُدُرَاتِ. وَهَذَا سِرٌّ مِنَ الِاتِّصَالِ بَين النبيء ﷺ وَرَبِّهِ وَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ
Bu istiâzenin (Allah'a sığınmanın) faydası, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nefsinde kökleşmiş olan ismet (günahsızlık) saikini tazelemektir; zira şeytandan Allah'a sığınmak, ismet istemek ve nefsin temizliğini ona yaklaşabilecek bulanıklıklardan arındırmaktır. Bu, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile Rabbi arasındaki bir irtibat sırrıdır ve buna
قَول النبيء ﷺ: «إِنَّهُ لَيُغَانُ عَلَى قَلْبِي وَإِنِّي لَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ»
Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu sözü işaret etmiştir: «Şüphesiz kalbime bir perde çekilir de ben günde yüz defa Allah'tan bağışlanma dilerim».
، فَبِذَلِكَ تَسْلَمُ نَفْسُهُ مِنْ أَنْ يَغْشَاهَا شَيْءٌ مِنَ الْكُدُرَاتِ وَيَلْحَقُ بِهِ فِي ذَلِكَ صَالِحُو الْمُؤْمِنِينَ.
Böylece onun nefsi herhangi bir bulanıklığın kendisini bürümesinden selamette kalır; bu hususta salih müminler de ona tabi olur.
وَفِي الْحَدِيثِ الْقُدْسِيِّ عِنْدَ التِّرْمِذِيِّ «وَلَا يَزَالُ عَبْدِي يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَبَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ وَيَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا وَرِجْلَهُ الَّتِي يَمْشِي بِهَا وَلَئِنْ سَأَلَنِي لَأُعْطِيَنَّهُ وَلَئِنِ اسْتَعَاذَنِي لَأُعِيذَنَّهُ»
Tirmizî'deki kudsi hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kulum nafilelerle bana yaklaşmaya devam eder, nihayet ben onu severim. Onu sevdiğim zaman da onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum. Benden bir şey isterse mutlaka ona veririm; bana sığınırsa mutlaka onu korurum».
. ثُمَّ يَلْتَحِقُ بِذَلِكَ بَقِيَّةُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى تَفَاوُتِهِمْ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ
Sonra derecelerinin farklılığına göre diğer müminler de buna katılır; nitekim
حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ عِنْدَ
İbn Mes'ûd'un rivayet ettiği
التِّرْمِذِيِّ قَالَ النبيء ﷺ: «إِنَّ لِلشَّيْطَانِ لَمَّةً بِابْنِ آدَمَ وَلِلْمَلَكِ لَمَّةً، فَأَمَّا لَمَّةُ الشَّيْطَانِ فَإِيعَادٌ بِالشَّرِّ وَتَكْذِيبٌ بِالْحَقِّ، وَأَمَّا لَمَّةُ الْمَلَكِ فَإِيعَادٌ بِالْخَيْرِ وَتَصْدِيقٌ بِالْحَقِّ، فَمَنْ وَجَدَ ذَلِكَ فَلْيَعْلَمْ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ، وَمَنْ وَجَدَ الْأُخْرَى فَلْيَسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ»
Tirmizî'deki hadis buna delalet etmektedir; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Şeytanın âdemoğluna bir vesvesesi (dokunuşu), meleğin de bir ilhamı vardır. Şeytanın vesvesesi kötülükle korkutmak ve hakkı yalanlamaktır; meleğin ilhamı ise hayır vadetmek ve hakkı doğrulamaktır. Kim bunu bulursa bilsin ki o Allah'tandır ve Allah'a hamdetsin. Kim de diğerini bulursa şeytandan Allah'a sığınsın».
. وَالنَّزْغُ: النَّخْسُ، وَحَقِيقَتُهُ: مَسٌّ شَدِيدٌ لِلْجِلْدِ بِطَرَفِ عُودٍ أَوْ إِصْبَعٍ، فَهُوَ مَصْدَرٌ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِاتِّصَالِ الْقُوَّةِ الشَّيْطَانِيَّةِ بِخَوَاطِرِ الْإِنْسَانِ تَأْمُرُهُ بِالشَّرِّ وَتَصْرِفُهُ عَنِ الْخَيْرِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٢٠٠] وَإِسْنَادُ يَنْزَغَنَّكَ إِلَى نَزْغٌ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ مِنْ بَابِ: جِدُّ جِدِّهِ، ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالنَّزْغِ هُنَا: النَّازِغُ، وَهُوَ الشَّيْطَانُ، وُصِفَ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ، ومِنْ بَيَانِيَّةٌ، أَيْ يَنْزَغَنَّكَ النَّازِغُ الَّذِي هُوَ الشَّيْطَانُ. وَالْمُبَالَغَةُ حَاصِلَةٌ
Nezğ (نَزْغ), dürtmek demektir; hakikati deriye bir değneğin veya parmağın ucuyla sertçe dokunmaktır. O bir masdardır; burada ise şeytani gücün insana kötülüğü emreden ve onu hayırdan alıkoyan düşüncelerle temas etmesi için istiare edilmiştir. A'râf Suresi'ndeki [200] { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Eğer şeytandan bir kışkırtma seni dürtecek olursa hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” ayetinde geçmişti. { يَنْزَغَنَّكَ } fiilinin { نَزْغٌ } kelimesine isnadı, «gayreti gayret etti» babından aklî mecazdır ve { مِنْ } ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir). Burada «en-Nezğ» ile kastedilenin dürtücü (en-Nâziğ), yani şeytan olması da caizdir; mübalağa için masdar ile nitelenmiştir ve { مِنْ } beyâniyyedir (açıklama bildirir), yani «Şeytan olan o dürtücü seni dürtecek olursa» demektir. Mübalağa ise
عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ مَعَ اخْتِلَافِ جِهَتِهَا.
yönleri farklı olmakla birlikte her iki takdirde de hasıldır.
وَجِيءَ فِي هَذَا الشَّرْطِ بِ (إِنَّ) الَّتِي الْأَصْلُ فِيهَا عَدَمُ الْجَزْمِ بِوُقُوعِ الشَّرْطِ تَرْفِيعًا لقدر النبيء ﷺ فَإِنَّ نَزْغَ الشَّيْطَانِ لَهُ إِنَّمَا يُفْرَضُ كَمَا يُفْرَضُ الْمُحَالُ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kadrini yüceltmek için bu şartta, aslında şartın vuku bulmasında kesinlik ifade etmeyen { إِنْ } getirilmiştir; zira şeytanın onu kışkırtması ancak imkânsız bir şeyin farz edilmesi gibi farz edilir. Görmez misin Yüce Allah'ın şu buyruğunu:
إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ [الْأَعْرَاف:
{ إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ } “Takvaya erenler var ya, onlara şeytandan bir vesvese dokunduğunda iyice düşünürler de derhal gerçeği görürler.” [A'râf:
٢٠١] فَجَاءَ فِي ذَلِكَ الشَّرْطِ بِحِرَفِ (إِذَا) الَّتِي الْأَصْلُ فِيهَا الْجَزْمُ بِوُقُوعِ الشَّرْطِ أَوْ بِغَلَبَة وُقُوعه. و (مَا) زَائِدَةٌ بَعْدَ حَرْفِ الشَّرْطِ لِتَوْكِيدِ الرَّبْطِ بَيْنَ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ وَلَيْسَتْ لِتَحْقِيقِ حُصُولِ الشَّرْط فَإِنَّهَا تزاد كَثِيرًا بَعْدَ (إِنْ) دُونَ أَنْ تَكُونَ دَالَّةً عَلَى الْجَزْمِ بِوُقُوعِ فِعْلِ الشَّرْطِ.
201]. O şartta, aslı şartın vukuuna veya vukuunun galip olduğuna kesinlik bildiren { إِذَا } edatıyla gelmiştir. Şart harfinden sonraki { مَا } ise şart ile cevabı arasındaki irtibatı pekiştirmek için zâiddir, şartın meydana gelmesini kesinleştirmek için değildir; zira { مَا }, şart fiilinin kesinlikle gerçekleşeceğine delalet etmeksizin { إِنْ } edatından sonra çokça zâid olarak gelir.
وَضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ لِتَقْوِيَةِ الْحُكْمِ وَهُوَ هَنَا حُكْمٌ كِنَائِيٌّ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ لَازِمُ وَصْفِ السَّمِيعِ الْعَلِيمِ وَهُوَ مُؤَاخَذَةُ مَنْ تَصْدُرُ مِنْهُمْ أَقْوَالٌ وَأَعْمَالٌ فِي أَذَى النبيء ﷺ وَالْكَيْدِ لَهُ مِمَّنْ أُمِرَ بِأَنْ يَدْفَعَ سَيِّئَاتِهِمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ. وَالْمَعْنَى: فَإِنْ سَوَّلَ لَكَ الشَّيْطَانُ أَنْ لَا تُعَامِلَ أَعْدَاءَكَ بِالْحَسَنَةِ وَزَيَّنَ لَكَ الِانْتِقَامَ وَقَالَ لَكَ: كَيْفَ تُحْسِنُ إِلَى أَعْدَاءِ الدِّينِ، وَفِي الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ قَطْعُ
{ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } buyruğundaki fasıl zamiri hükmü pekiştirmek içindir; buradaki hüküm ise kinayelidir, zira kastedilen, hakkıyla işiten ve hakkıyla bilen vasfının gereği olan şeydir; o da Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) eziyet etmek ve kötülüklerini en güzel şekilde savması emrolunan kimselerden ona tuzak kurmak hususunda söz ve fiiller sadır olanları hesaba çekmektir. Anlam şudur: Eğer şeytan sana düşmanlarına güzellikle muamele etmemeyi fısıldar, intikamı sana süslü gösterir ve sana: «Din düşmanlarına nasıl iyilik edersin, oysa onlardan intikam almakta
كَيْدِهِمْ لِلدِّينِ، فَلَا تَأْخُذْ بِنَزْغِهِ وَخُذْ بِمَا أَمَرْنَاكَ وَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْ أَنْ يَزِلَّكَ الشَّيْطَانُ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ أَمْرُ أَعْدَائِكَ وَهُوَ يتَوَلَّى جزاءهم.
onların dine kurdukları tuzağı kesmek vardır» derse, onun kışkırtmasına kapılma, sana emrettiğimiz şeye sarıl ve şeytanın seni kaydırmasından Allah'a sığın. Çünkü düşmanlarının durumu Allah'a gizli kalmaz ve onların cezasını O bizzat verecektir.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٣٧]
[Fussilet Suresi (41), Ayet 37]
وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧)
{ وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “Gece, gündüz, güneş ve ay O'nun ayetlerindendir. Güneşe ve aya secde etmeyin; eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız, onları yaratan Allah'a secde edin.” (37)
عُطِفَ عَلَى جملَة قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ [فصلت: ٩] الْآيَةَ عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ فَإِنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ خَلْقِ الْعَوَالِمِ أَنَّهَا دَلَائِلُ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ، فَلِذَلِكَ أَخْبَرَ هُنَا عَنِ الْمَذْكُورَاتِ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِأَنَّهَا مِنْ آيَاتِ اللَّهِ انْتِقَالًا فِي أَفَانِينِ الِاسْتِدْلَالِ فَإِنَّهُ انْتِقَالٌ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِذَوَاتٍ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِأَحْوَالٍ مِنْ أَحْوَالِ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ، فَابْتُدِئَ بِبَعْضِ الْأَحْوَالِ السَّمَاوِيَّةِ وَهِيَ حَالُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَحَالُ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَطُلُوعِ الْقَمَرِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ بَعْضَ الْأَحْوَالِ الْأَرْضِيَّةِ بِقَوْلِهِ: وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً [فصلت: ٣٩] .
Kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden { قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ } [Fussilet: 9] ayetine atfedilmiştir. Zira âlemlerin yaratılışının zikredilmesinden maksat, bunların Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna dair deliller olmasıdır. Bu sebeple burada, delil getirme çeşitleri arasında bir geçiş yapılarak bu cümledeki zikredilenlerin Allah'ın ayetlerinden olduğu haber verilmiştir; çünkü bu, yaratılmışların bizatihi varlıklarıyla delil getirmekten o yaratılmışların durumlarıyla delil getirmeye bir geçiştir. Böylece önce semavî durumlardan bazılarıyla —ki bunlar gece ve gündüz durumu ile güneşin ve ayın doğuş durumudur— başlanmış, ardından { وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً } [Fussilet: 39] buyruğuyla bazı arzî durumlar zikredilmiştir.
وَيَدُلُّ لِهَذَا الِانْتِقَال أَنه انْتقل مِنْ أُسْلُوبِ الْغَيْبَةِ مِنْ قَوْلِهِ: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً إِلَى قَوْلِهِ: وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ [فصلت: ١٣- ٣٤] إِلَى أُسْلُوبِ خِطَابِهِمْ رُجُوعًا إِلَى خِطَابِهِمُ الَّذِي فِي قَوْله: أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ [فصلت: ٩] .
Bu geçişe delil olan husus, { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً } ayetinden { وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ } [Fussilet: 13-34] ayetine kadar olan gaybet (üçüncü şahıs) üslubundan, { أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ } [Fussilet: 9] buyruğundaki hitaplarına geri dönerek onlara hitap üslubuna geçilmiş olmasıdır.
وَالْآيَاتُ: الدَّلَائِلُ، وَإِضَافَتُهَا إِلَى ضَمِيرِ اللَّهِ لِأَنَّهَا دَلِيلٌ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَعَلَى وُجُودِهِ.
Ayetler (آيات), deliller demektir. Allah'ın zamirine izafe edilmesi ise O'nun birliğine ve varlığına delil olmasından ötürüdür.
وَاخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ آيَةٌ مِنْ آيَاتِ الْقُدْرَةِ الَّتِي لَا يَفْعَلُهَا غَيْرُ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَا جَرَمَ كَانَتْ دَلِيلًا عَلَى انْفِرَادِهِ بِالصُّنْعِ فَهُوَ مُنْفَرِدٌ بِالْإِلَهِيَّةِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ.
Gece ile gündüzün ardı ardına değişmesi, Yüce Allah'tan başkasının yapamayacağı kudret ayetlerinden biridir; dolayısıyla şüphesiz yaratmada tek olduğuna, dolayısıyla ilahlıkta da tek olduğuna delildir. Gece ve gündüz hakkındaki açıklama Bakara Suresi'ndeki [164] { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } ayetinde geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ ابْتِدَاءً هُنَا حَرَكَتُهُمَا الْمُنْتَظِمَةُ الْمُسْتَمِرَّةُ، وَأَمَّا خَلْقُهُمَا فَقَدْ عُلِمَ مَنْ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ:
Burada güneş ve ay ile ilk planda kastedilen, onların düzenli ve sürekli hareketleridir. Yaratılmalarına gelince, bu az önce geçen şu buyrukta olduğu gibi göklerin ve yerin yaratılışından bilinmiştir:
فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ [فصلت: ١٢] ، فَإِنَّ الشَّمْسَ إِحْدَى السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَالْقَمَرَ تَابِعٌ لِلشَّمْسِ، وَلَمْ يَذْكُرْ مَا يَدُلُّ عَلَى بَعْضِ أَحْوَالِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ مِثْلَ طُلُوعٍ أَوْ غُرُوبٍ أَوْ فَلَكٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ لِيَكُونَ صَالِحًا لِلِاسْتِدْلَالِ بِأَحْوَالِهِمَا وَهُوَ الْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ، وَلِخَلْقِهِمَا تَأْكِيدٌ لِمَا اسْتُفِيدَ مِنْ قَوْلِهِ:
{ فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } “Böylece onları yedi gök olarak takdir etti” [Fussilet: 12]. Zira güneş yedi semadan biridir, ay da güneşe tabidir. Anlamları zenginleştirmek adına, hem birinci maksat olan durumlarıyla delil getirmeye elverişli olsun diye doğuş, batış, yörünge veya benzeri gibi güneş ve ayın bazı durumlarına delalet eden bir şey zikretmemiş, hem de
فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ تَوْفِيرًا لِلْمَعَانِي.
{ فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } [Fussilet: 12] buyruğundan anlaşılanı tekit etmek için yaratılışlarına [yer vermiştir].
وَلَمَّا جَرَى الِاعْتِبَارُ بِالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَكَانَ فِي النَّاسِ أَقْوَامٌ عَبَدُوا الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَهُمُ الصَّابِئَةُ وَمَنْبَعُهُمْ مِنَ الْعِرَاقِ مِنْ زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَقَدْ قَصَّ اللَّهُ خَبَرَهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٧٦] فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي الْآيَاتِ، ثُمَّ ظَهَرَ هَذَا الدِّينُ فِي سَبَأٍ، عَبَدُوا الشَّمْسَ كَمَا قَصَّهُ اللَّهُ فِي سُورَةِ النَّمْلِ. وَلَمْ أَقِفْ عَلَى أَنَّ الْعَرَبَ فِي زَمَنِ نُزُولِ الْقُرْآنِ كَانَ مِنْهُمْ مَنْ يَعْبُدُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ، وَيَظْهَرُ مِنْ كَلَامِ الزَّمَخْشَرِيِّ أَنَّهُ لَمْ يَقِفْ عَلَى ذَلِكَ لِقَوْلِهِ هُنَا: (لَعَلَّ نَاسًا مِنْهُمْ كَانُوا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ) اهـ. وَلَكِنَّ وُجُودَ عِبَادَةِ الشَّمْسِ فِي الْيَمَنِ أَيَّامَ سَبَأٍ قَبْلَ أَنْ يَتَهَوَّدُوا يَقْتَضِي بَقَاءَ آثَارِهِ مِنْ عِبَادَةِ الشَّمْسِ فِي بَعْضِ بِلَادِ الْعَرَبِ. وَقَدْ ذُكِرَ مِنْ أَصْنَامِ الْعَرَبِ صَنَمٌ اسْمُهُ (شَمْسُ) وَبِهِ سُمُّوا (عَبْدَ شَمْسَ) ، وَكَذَلِكَ جَعَلَهُمْ مِنْ أَسْمَاءِ الشَّمْسِ الْآلِهَةَ، قَالَتْ مَيَّةُ بِنْتُ أُمِّ عُتْبَةَ:
Güneş ve ay ile ibret alma söz konusu olunca ve insanlar arasında güneşe ve aya tapan topluluklar —ki bunlar İbrâhim (aleyhisselâm) zamanından beri Irak kökenli olan Sâbiîlerdir; Nitekim Allah onların haberini En'âm Suresi'nde [76] { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي } “Üzerine gece bastırınca bir yıldız gördü: 'İşte Rabbim bu!' dedi” ayetlerinde anlatmıştır; sonra bu din Sebe'de ortaya çıkmış ve Neml Suresi'nde Allah'ın anlattığı gibi güneşe tapmışlardır— bulunması hasebiyle [bu zikredilmiştir]. Kur'an'ın indiği dönemde Araplardan güneşe ve aya tapan kimselerin olduğuna dair bir bilgiye rastlamadım. Zemahşerî'nin sözünden de onun buna rastlamadığı anlaşılmaktadır; zira o burada: «Belki de onlardan bazı insanlar güneşe ve aya secde ediyordu» demiştir. Fakat Yahudileşmeden önceki Sebe günlerinde Yemen'de güneşe tapınmanın varlığı, Arap beldelerinin bazısında güneşe tapınma kalıntılarının kaldığını gerektirir. Nitekim Arapların putları arasında «Şems» adlı bir put zikredilmiştir ve bundan dolayı «Abdüşşems» diye isim vermişlerdir; aynı şekilde güneşe verilen isimlerden biri olarak «el-Âlihe»yi (tanrıça) kabul etmişlerdir. Nitekim Ümmü Utbe'nin kızı Meyye şöyle demiştir:
تَرَوَّحْنَا مِنَ اللَّعْبَاءِ عَصْرًا ... فَاعْجَلْنَا الإلهة أَن تؤوبا
«İkindi vakti La'bâ'dan yola çıktık... Güneşin (el-Âlihe) batışını aceleye getirdik.»
وَكَانَ الصَّنَمُ الَّذِي اسْمُهُ شَمْسُ يَعْبُدُهُ بَنُو تَمِيم وضبة وتيم وَعُكْلٌ وَأُدٌّ. وَكُنْتُ وَقَفْتُ عَلَى أَنَّ بَعْضَ كِنَانَةَ عَبَدُوا الْقَمَرَ.
Adı «Şems» olan puta Temîm, Dabba, Teym, Ukl ve Üdd oğulları tapıyordu. Kinâne'nin bazılarının da aya taptığına rastlamıştım.
وَفِي «تَلْخِيصِ التَّفْسِيرِ» لِلْكَوَاشِيِّ: (وَكَانَ النَّاسُ يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَقْصِدُونَ بِذَلِكَ السُّجُودَ لِلَّهِ كَالصَّابِئِينَ فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ وَأُمِرُوا أَنْ يَخُصُّوهُ تَعَالَى
Kevvâşî'nin Telhîsu't-Tefsîr adlı eserinde şöyle denmektedir: «İnsanlar Sâbiîler gibi bununla Allah'a secde etmeyi kastettiklerini iddia ederek güneşe ve aya secde ediyorlardı; bu sebeple bundan nehyedildiler ve ibadeti
بِالْعِبَادَةِ) وَلَيْسَ فِيهِ أَنَّ هَؤُلَاءِ النَّاسَ مِنَ الْعَرَبِ، عَلَى أَنَّ هَدْيَ الْقُرْآنِ لَا يَخْتَصُّ بِالْعَرَبِ بَلْ شُيُوعُ دِينِ الصَّابِئَةِ فِي الْبِلَادِ الْمُجَاوِرَةِ لَهُمْ كَافٍ فِي التَّحْذِيرِ مِنَ السُّجُودِ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ.
yalnızca Yüce Allah'a tahsis etmekle emrolundular». Bu ifadede söz konusu insanların Araplardan olduğuna dair bir kayıt yoktur. Kaldı ki Kur'an'ın rehberliği sadece Araplara mahsus değildir; bilakis Sâbiîlik dininin onlara komşu beldelerde yaygın olması güneşe ve aya secde etmekten sakındırmak için yeterlidir.
وَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ يَحْسَبُونَ دِينَ الْإِسْلَامِ دِينَ الصَّابِئَةِ فَكَانُوا يَقُولُونَ لِمَنْ أَسْلَمَ: صَبَأَ، وَكَانُوا يصفونَ النبيء ﷺ بالصابىء، فَإِذَا لَمْ يَكُنِ النَّهْيُ فِي قَوْلِهِ: لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ نَهْيَ إِقْلَاعٍ بِالنِّسْبَةِ لِلَّذِينَ يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، فَهُوَ نَهْيُ تَحْذِيرٍ لِمَنْ لَمْ يَسْجُدْ لَهُمَا أَنْ لَا يَتْبَعُوا مَنْ يَعْبُدُونَهُمَا.
Nitekim Araplar İslam dinini Sâbiîlerin dini zannediyor, bu sebeple Müslüman olan kimseye «Sabiîleşti» diyor ve Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) de «Sâbiî» diye nitelendiriyorlardı. Dolayısıyla { لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ } “Güneşe ve aya secde etmeyin” buyruğundaki nehiy, güneşe ve aya secde edenler açısından [bu fiili] terk etme nehyi olmasa bile, onlara secde etmeyen kimseler için onlara tapanlara uymamaları yönünde bir sakındırma nehyidir.
وَوُقُوعُ قَوْلِهِ: وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ بَعْدَ النَّهْيِ عَنِ السُّجُودِ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ يُفِيدُ مُفَادَ الْحَصْرِ لِأَنَّ النَّهْيَ بِمَنْزِلَةِ النَّفْيِ، وَوُقُوعُ الْإِثْبَاتِ بَعْدَهُ بِمَنْزِلَةِ مُقَابَلَةِ النَّفْيِ بِالْإِيجَابِ، فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَةِ النَّفْيِ وَالِاسْتِثْنَاءِ فِي إِفَادَةِ الْحَصْرِ كَمَا تَرَاهُ فِي قَوْلِ السَّمَوْأَلِ أَوْ عَبْدِ الْمَلِكِ الْحَارِثِيِّ:
Güneşe ve aya secde etmekten nehyedildikten sonra { وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ } “Onları yaratan Allah'a secde edin” buyruğunun gelmesi hasr (kasıt/sınırlandırma) ifade eder; çünkü nehiy nefy (olumsuzluk) gibidir, ondan sonra olumlu emrin gelmesi ise nefyi icap ile karşılamak gibidir. Bu da es-Semev'el'in veya Abdülmelik el-Hârisî'nin şu sözünde gördüğün gibi hasr bildirme hususunda nefy ve istisna gibidir:
تَسِيلُ عَلَى حَدِّ الظُّبَاتِ نُفُوسُنَا ... وَلَيْسَتْ عَلَى غَيْرِ الظُّبَاتِ تَسِيلُ
«Canlarımız ancak kılıçların keskin uçları üzerine akar... Kılıç uçlarından başkası üzerine akmaz.»
فَكَأَنَّهُ قِيلَ: لَا تَسْجُدُوا إِلَّا لِلَّهِ، أَيْ دُونَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ.
Sanki şöyle denilmiş gibidir: «Güneşe ve aya değil, yalnızca Allah'a secde edin.»
فَجُمْلَةُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ إِلَى قَوْلِهِ: تَعْبُدُونَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ، وَبَيْنَ جُمْلَةِ فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا [فصلت: ٣٨] . وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَوْضِعُ سُجُودٍ مِنْ سُجُودِ التِّلَاوَةِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ عَدَا ابْنَ وَهْبٍ: السُّجُودُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ وَهُوَ قَوْلُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ وَابْنُ وَهْبٍ: هِيَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ [فصلت: ٣٨] ، وَهُوَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بن الْمسيب.
Dolayısıyla { لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ } ifadesinden { تَعْبُدُونَ } buyruğuna kadar olan cümle, { وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ } cümlesi ile { فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا } [Fussilet: 38] cümlesi arasında bir ara cümledir (mu'tarıza). Bu ayette tilavet secdesi yeri bulunmaktadır. Mâlik ve İbn Vehb dışındaki arkadaşları şöyle demiştir: Secde, Yüce Allah'ın { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “Eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız” buyruğundadır. Bu, Ali b. Ebî Tâlib ile İbn Mes'ûd'un görüşü olup Şâfiî'den de rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe, Şâfiî (kendisinden meşhur olan rivayette) ve İbn Vehb ise bunun { وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ } “Ve onlar usanmazlar” [Fussilet: 38] buyruğunda olduğunu söylemişlerdir; bu görüş İbn Ömer, İbn Abbâs ve Saîd b. el-Müseyyeb'den nakledilmiştir.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٣٨]
[Fussilet Suresi (41), Ayet 38]
فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ (٣٨)
{ فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ } “Eğer büyüklük taslarlarsa, bilsinler ki Rabbinin katında bulunanlar gece gündüz O'nu tesbih ederler ve onlar hiç usanmazlar.” (38)
الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى نَهْيِهِمْ عَنِ السُّجُودِ للشمس وَالْقَمَر وَأمر هم بِالسُّجُودِ لِلَّهِ وَحْدَهُ، أَيْ فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا أَنْ يَتْبَعُوكَ وَصَمَّمُوا عَلَى السُّجُودِ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، أَوْ فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا عَنِ الِاعْتِرَافِ بِدَلَالَةِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ عَلَى تَفَرُّدِ اللَّهِ
Baştaki fâ (فَـ), onların güneşe ve aya secde etmekten nehyedilmeleri ve yalnızca Allah'a secde etmekle emrolunmaları üzerine dallandırma (tafri') içindir. Yani şayet sana tabi olmaktan büyüklük taslayıp güneşe ve aya secde etmede diretirlerse veya gecenin, gündüzün, güneşin ve ayın Allah'ın
بِالْإِلَهِيَّةِ (فَيَعُمُّ ضَمِيرُ اسْتَكْبَرُوا جَمِيعَ الْمُشْرِكِينَ) فَاللَّهُ غَنِيٌّ عَنْ عِبَادَتِهِمْ إِيَّاهُ.
ilahlıkta tek olduğuna delaletini ikrar etmekten büyüklük taslarlarsa ({ اسْتَكْبَرُوا } fiilindeki zamir bütün müşrikleri kapsar), şüphesiz Allah onların Kendisine ibadet etmelerinden müstağnidir.
وَالِاسْتِكْبَارُ: قُوَّةُ التَّكَبُّرِ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ وَأَصِلُ السِّينِ وَالتَّاءِ الْمُسْتَعْمَلَيْنِ لِلْمُبَالَغَةِ هُمَا السِّينُ وَالتَّاءُ لِلْحُسْبَانِ، أَيْ عَدُّوا أَنْفُسَهُمْ ذَوِي كِبْرٍ شَدِيدٍ مِنْ فَرْطِ تَكَبُّرِهِمْ.
İstikbâr (الِاسْتِكْبَارُ), kibrin güçlü olmasıdır. Buradaki sîn ve tâ harfleri mübalağa içindir. Mübalağa için kullanılan sîn ve tânın aslı ise zan/sayma bildiren (hüsban) sîn ve tâdır; yani kibirlerinin aşırılığından dolayı kendilerini pek büyük saydılar demektir.
وَجُمْلَةُ: فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ دَلِيلُ جَوَابِ الشَّرْطِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَإِنْ تَكَبَّرُوا عَنِ السُّجُودِ لِلَّهِ فَهُوَ غَنِيٌّ عَنْ سُجُودِهِمْ، لِأَنَّ لَهُ عَبِيدًا أَفْضَلَ مِنْهُمْ لَا يَفْتُرُونَ عَنِ التَّسْبِيحِ لَهُ بِإِقْبَالٍ دُونَ سَآمَةٍ.
{ فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } cümlesi şartın cevabının delilidir. Takdiri şöyledir: Eğer Allah'a secde etmekten büyüklük taslarlarsa, O onların secdesinden müstağnidir; çünkü O'nun, onlardan daha üstün, hiçbir bıkkınlık duymaksızın şevkle O'nu tesbih etmekten geri durmayan kulları vardır.
وَالْمُرَادُ بِالتَّسْبِيحِ: كُلُّ مَا يَدُلُّ عَلَى تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ بِإِثْبَاتِ أَضْدَادِ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ، أَوْ نَفْيِ مَا لَا يَلِيقُ، وَذَلِكَ بِالْأَقْوَالِ قَالَ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ [الشورى: ٥] ، أَوْ بِالْأَعْمَالِ قَالَ: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ [النَّحْل: ٤٩- ٥٠] وَذَلِكَ مَا يَقْتَضِيهِ قَوْلُهُ: وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ مِنْ كَوْنِ ذَلِكَ التَّسْبِيحِ قَوْلًا وَعَمَلًا وَلَيْسَ مُجَرَّدَ اعْتِقَادٍ.
Tesbih ile kastedilen; O'na layık olmayan şeylerin zıtlarını ispat ederek veya layık olmayan şeyleri nefyederek Yüce Allah'ı O'na yakışmayan her şeyden tenzih etmeye delalet eden her şeydir. Bu [tenzih] ya sözlerle olur; nitekim Yüce Allah: { وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ } “Melekler de Rablerini hamd ile tesbih ederler” [Şûrâ: 5] buyurmuştur; ya da amellerle olur; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler büyüklük taslamadan Allah'a secde ederler. Üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine emredileni yaparlar” [Nahl: 49-50]. { وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ } “Ve onlar usanmazlar” buyruğunun gerektirdiği de söz konusu tesbihin sadece kuru bir inançtan ibaret olmayıp söz ve fiil olmasıdır.
وَالْعِنْدِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: عِنْدَ رَبِّكَ عِنْدِيَّةُ تَشْرِيفٍ وَكَرَامَةٍ كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٢٠٦] إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ. وَهَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَةُ هُمُ الْعَامِرُونَ لِلْعَوَالِمِ الْعُلْيَا الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ مُشَرَّفَةً بِأَنَّهَا لَا يَقَعُ فِيهَا إِلَّا الْفَضِيلَةُ فَكَانَتْ بِذَلِكَ أَشَدَّ اخْتِصَاصًا بِهِ تَعَالَى مِنْ أَمَاكِنَ غَيْرِهَا قَصْدًا لِتَشْرِيفِهَا.
{ عِنْدَ رَبِّكَ } buyruğundaki "katında oluş" (indiyyet), A'râf Suresi'ndeki [206] { إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ } “Şüphesiz Rabbinin katındakiler O'na kulluk etmekten büyüklük taslamazlar, O'nu tesbih ederler ve yalnız O'na secde ederler” buyruğunda olduğu gibi şeref ve ikram bildiren bir katında oluştur. Bu melekler, Allah'ın içlerinde sadece erdemin gerçekleşmesiyle şerefli kıldığı yüce âlemleri mamur kılan varlıklardır; bu sebeple o âlemler, şereflendirilmek amacıyla diğer mekânlara nispetle Yüce Allah'a daha özel bir nispet kazanmıştır.
وَالسَّآمَةُ: الضَّجَرُ وَالْمَلَلُ مِنَ الْإِعْيَاءِ. وَذِكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ هُنَا لِقَصْدِ اسْتِيعَابِ الزَّمَانِ، أَيْ يُسَبِّحُونَ لَهُ الزَّمَانَ كُلَّهُ.
Seâmet (السَّآمَةُ), yorgunluktan ötürü usanmak ve bıkmaktır. Burada gece ve gündüzün zikredilmesi bütün zamanı kapsama gayesine matuftur; yani bütün zaman boyunca O'nu tesbih ederler.
وَجُمْلَةُ: وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَهُوَ أَوْقَعُ مِنْ مَحْمِلِ الْعَطْفِ لِأَنَّ كَوْنَ الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ مُقَيَّدًا بِهَذِهِ الْحَال أَشد من إِظْهَارِ عَجِيبِ حَالِهِمْ إِذْ شَأْنُ الْعَمَلِ الدَّائِمِ أَنْ يَسْلَمَ مِنْهُ عَامِلُهُ
{ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ } cümlesi hâl konumundadır ve bu, atıf kabul edilmesinden daha etkilidir; çünkü onlar hakkındaki haberin bu hâl ile kayıtlanması, onların şaşılacak durumlarını ortaya koyma açısından daha güçlüdür; zira sürekli yapılan bir amelin tabiatı gereği onu yapanın usanması beklenir.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٣٩]
[Fussilet Suresi (41), Ayet 39]
وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)
{ وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “O'nun ayetlerindendir ki sen yeryüzünü boynu bükük (kupkuru) görürsün. Üzerine suyu indirdiğimiz zaman titreşir ve kabarır. Şüphesiz ona can veren, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. Gerçekten O, her şeye kadirdir.” (39)
وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ [فصلت: ٣٧] ، وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ بِهَذَا الصُّنْعِ الْعَظِيمِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مُنْفَرِدٌ بِفِعْلِهِ فَهُوَ دَلِيلُ إِلَهِيَّتِهِ دُونَ غَيْرِهِ لِأَنَّ مَنْ يَفْعَلُ مَا لَا يَفْعَلُهُ غَيْرُهُ هُوَ الْإِلَهُ الْحَقُّ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَتَعَدَّدَ لِكَوْنِ مَنْ لَا يَفْعَلُ مِثْلَ فِعْلِهِ نَاقِصَ الْقُدْرَةِ، وَالنَّقْصُ يُنَافِي الْإِلَهِيَّةَ كَمَا قَالَ: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ [النَّحْل:
{ وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ } cümlesi, { وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ } [Fussilet: 37] cümlesine matuftur. Bu, söz konusu muazzam yaratılışla Yüce Allah'ın bu fiilinde tek olduğuna dair bir delil getirmedir; dolayısıyla başkalarının değil yalnızca O'nun ilah olduğuna delildir. Çünkü başkasının yapamayacağını yapan zat hakiki ilahtır. Durum böyle olunca ilahın birden fazla olması caiz olamaz; zira O'nun fiili gibisini yapamayan bir varlık kudret bakımından noksandır ve noksanlık ilah olma vasfına zıttır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } “Yaratan, yaratamayan gibi midir?” [Nahl:
١٧] .
17].