Binûn

42- Şûrâ Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى قَوْلِهِ: اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ [الشورى: ٤٧] الْآيَةَ، وَهُوَ جَامِعٌ لِمَا تَقَدَّمَ كَمَا عَلِمْتَ إِذْ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيئَهُ بِدَعْوَتِهِمْ لِلْإِيمَانِ مِنْ قَوْلِهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها [الشورى: ٧] ثُمَّ قَوْلِهِ: فَلِذلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ [الشورى: ١٥] . وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ وَاعْتَرَضَهُ مِنْ تَضَاعِيفِ الْأَمْرِ الصَّرِيحِ وَالضِّمْنِيِّ إِلَى قَوْلِهِ:

Fâ harfi, { اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ } [Şûrâ: 47] ayetine tafri' (bağlantı ve sonuç bildirme) içindir. Bu da bildiğin gibi önceki kısımları toparlayıcıdır; zira Allah, surenin başındaki { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها } [Şûrâ: 7] ayetinden itibaren, ardından gelen { فَلِذلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ } [Şûrâ: 15] ayetiyle ve bunların arasında yer alan açık ve zımni emirlerle Peygamberine onları imana davet etmesini emretmiş,

اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ [الشورى: ٤٧] الْآيَةَ، ثُمَّ فَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ كُلِّهِ إِعْلَام الرَّسُول ﷺ بِمَقَامِهِ وَعَمَلِهِ إِنْ أَعْرَضَ مُعْرِضُونَ مِنَ الَّذِينَ يَدْعُوهُمْ وَبِمَعْذِرَتِهِ فِيمَا قَامَ بِهِ وَأَنَّهُ غَيْرُ مُقَصِّرٍ، وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِتَسْلِيَتِهِ عَلَى مَا لَاقَاهُ مِنْهُمْ، وَالْمَعْنَى: فَإِنْ أَعْرَضُوا بَعْدَ هَذَا كُلِّهِ فَمَا أَرْسَلْنَاكَ حَفِيظًا عَلَيْهِمْ وَمُتَكَفِّلًا بِهِمْ إِذْ مَا عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ.

nihayet { اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ } [Şûrâ: 47] ayetine kadar gelmiştir. Sonra bütün bunlara dayanarak Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e, davet ettiklerinden yüz çevirenler olursa kendi makamını ve görevini, yerine getirdiği vazifeden ötürü mazur olduğunu ve hiçbir kusurunun bulunmadığını bildirmiştir; bu da onlardan gördüğü eziyetlere karşı üstü kapalı bir tesellidir. Mana şudur: Bütün bunlardan sonra eğer yüz çevirirlerse, biz seni onların üzerine bir bekçi ve onları tekeffül eden biri olarak göndermedik; çünkü sana düşen sadece tebliğdir.

وَإِذْ قَدْ كَانَ مَا سَبَقَ مِنَ الْأَمْرِ بِالتَّبْلِيغِ وَالدَّعْوَةِ مُصَدَّرًا بَقَوْلِهِ أَوَائِلَ السُّورَةِ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ اللَّهُ حَفِيظٌ عَلَيْهِمْ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ [الشورى: ٦] ، لَا جَرَمَ نَاسَبَ أَنْ يُفَرِّعَ عَلَى تِلْكَ الْأَوَامِرِ بَعْدَ تَمَامِهَا مِثْلَ مَا قَدَّمَ لَهَا فَقَالَ: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ. وَهَذَا الِارْتِبَاطُ هُوَ نُكْتَةُ الِالْتِفَاتِ مِنَ الْخِطَابِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ [الشورى: ٤٧]

Daha önce geçen tebliğ ve davet emri surenin başlarında { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ اللَّهُ حَفِيظٌ عَلَيْهِمْ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } [Şûrâ: 6] ayetiyle başlatılmış olduğundan, şüphesiz bu emirlerin tamamlanmasının ardından da başlangıçtaki gibi bir sonuç getirilmesi uygun düşmüş ve: { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ } buyrulmuştur. İşte bu irtibat, { اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ } [Şûrâ: 47]

الْآيَةَ، إِلَى الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ هُنَا فَإِنْ أَعْرَضُوا وَإِلَّا لَقِيلَ: فَإِنْ أَعْرَضْتُمْ.

ayetindeki hitaptan, buradaki { فَإِنْ أَعْرَضُوا } ifadesindeki gaip sîgasına yapılan iltifatın nüktesidir; aksi takdirde: { فَإِنْ أَعْرَضْتُمْ } denilirdi.

وَالْحَفِيظُ تَقَدَّمَ فِي صَدْرِ السُّورَةِ وَقَوْلُهُ: فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً لَيْسَ هُوَ جَوَابَ الشَّرْطِ فِي الْمَعْنَى وَلَكِنَّهُ دَلِيلٌ عَلَيْهِ، وَقَائِمٌ مَقَامَهُ، إِذِ الْمَعْنَى: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَلَسْتَ مُقَصِّرًا فِي دَعْوَتِهِمْ، وَلَا عَلَيْكَ تَبِعَةُ صَدِّهِمْ إِذْ مَا أَرْسَلْنَاكَ حَفِيظًا عَلَيْهِمْ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ. وَجُمْلَةُ إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ

Hafîz (الْحَفِيظُ) kelimesi surenin başında geçmişti. { فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } ifadesi mana bakımından şartın cevabı değil, fakat onun delili ve onun yerine kaim olan bir cümledir; zira { إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ } karinesiyle anlam şöyledir: Eğer yüz çevirirlerse, onları davet etmede hiçbir kusurun yoktur ve onların yüz çevirmesinin sorumluluğu senin üzerinde değildir; çünkü biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. { إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ } cümlesi ise { فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ

حَفِيظاً

حَفِيظاً } [bekçi olarak]

بِاعْتِبَارِ أَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ الْمُقَدَّرِ.

cümlesinin, takdir edilen şartın cevabına delalet etmesi bakımından bir açıklamasıdır (beyanıdır).

وإِنْ الثَّانِيَةُ نَافِيَةٌ. وَالْجَمْعُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ إِنْ الشَّرْطِيَّةِ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ جِنَاسٌ تَامٌّ.

İkinci { إِنْ } nâfiyedir (olumsuzluk bildirir). Bu cümle içinde şart edatı olan { إِنْ } ile olumsuzluk bildiren { إِنْ }'in bir arada bulunması tam cinastır (cinâs-ı tâm).

والْبَلاغُ: التَّبْلِيغُ، وَهُوَ اسْمُ مَصْدَرٍ، وَقَدْ فُهِمَ مِنَ الْكَلَامِ أَنَّهُ قَدْ أَدَّى مَا عَلَيْهِ مِنَ الْبَلَاغِ لِأَنَّ قَوْلَهُ فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً دَلَّ عَلَى نَفْيِ التَّبِعَةِ عَن النبيء ﷺ مِنْ إِعْرَاضِهِمْ، وَأَنَّ الْإِعْرَاضَ هُوَ الْإِعْرَاضُ عَنْ دَعْوَتِهِ، فَاسْتُفِيدَ أَنَّهُ قَدْ بَلَّغَ الدَّعْوَةَ وَلَوْلَا ذَلِكَ مَا أَثْبَتَ لَهُمُ الْإِعْرَاضَ.

Belâğ (الْبَلاغُ); tebliğ etmek demektir ve ism-i masdardır. İfadeden, Peygamberin tebliğ görevini yerine getirdiği anlaşılmıştır; zira { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } buyruğu, onların yüz çevirmesinden ötürü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den mesuliyetin kaldırıldığını ve yüz çevirmenin ancak onun davetinden yüz çevirmek olduğunu göstermiştir; böylece onun daveti tebliğ ettiği anlaşılmıştır, zira aksi takdirde onların yüz çevirdikleri sabit olmazdı.

وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ.

{ وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ } “Biz insana katımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinir; şayet ellerinin işleyip öne sürdükleri sebebiyle başlarına bir kötülük gelirse işte o zaman insan pek nankördür.”

تَتَّصِلُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَقَوْلِهِ: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ. لِمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ مِنَ التَّعْرِيضِ بتسلية الرَّسُول ﷺ عَلَى مَا لَاقَاهُ مِنْ قَوْمِهِ كَمَا عَلِمْتَ، وَيُؤْذِنُ بِهَذَا الِاتِّصَالِ أَنَّ هَاتَيْنِ الْجُمْلَتَيْنِ جُعِلَتَا آيَةً وَاحِدَةً هِيَ ثَامِنَةٌ وَأَرْبَعُونَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، فَالْمَعْنَى: لَا يَحْزُنْكَ إِعْرَاضُهُمْ عَنْ دَعْوَتِكَ فَقَدْ أَعْرَضُوا عَنْ نِعْمَتِي وَعَنْ إِنْذَارِي بِزِيَادَةِ الْكُفْرِ، فَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَابْتِدَاءُ الْكَلَامِ بِضَمِيرِ الْجَلَالَةِ الْمُنْفَصِلِ مُسْنَدًا إِلَيْهِ فِعْلٌ دُونَ أَنْ يُقَالَ: وَإِذَا أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ إِلَخْ، مَعَ أَنَّ الْمَقْصُودَ وَصْفُ هَذَا الْإِنْسَانِ بِالْبَطَرِ بِالنِّعْمَةِ وَبِالْكُفْرِ عِنْدَ الشِّدَّةِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ مَوْقِعِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ هُنَا تَسْلِيَة الرَّسُول ﷺ عَنْ جَفَاءِ قَوْمِهِ وَإِعْرَاضِهِمْ، فَالْمَعْنَى:

Bu cümle, bildiğin üzere Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminden gördüğü eziyetlere karşı üstü kapalı bir teselliyi içermesi bakımından { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ } buyruğuna bağlanmaktadır. Bu iki cümlenin, bu surenin kırk sekizinci ayeti olarak tek bir ayet kılınmış olması da bu irtibatı haber vermektedir. Mana şudur: Onların senin davetinden yüz çevirmeleri seni üzmesin; nitekim onlar benim nimetimden ve uyarımdan da inkârlarını artırarak yüz çevirmişlerdir. Dolayısıyla cümle, { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } cümlesine matuftur. Asıl maksat bu insanın nimetle şımarıp sıkıntı anında nankörlük ettiğini vasfetmek olduğu halde, söze { وَإِذَا أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ } vb. denilmeyip fiilin kendisine isnat edildiği munfasıl celâlet zamiri ile başlanması, bu cümlenin buradaki konumunun Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'i kavminin kabalığı ve yüz çevirmesine karşı teselli etmek olmasındandır. Mana şöyledir:

أَنَّ مُعَامَلَتَهُمْ

Onların

رَبَّهُمْ هَذِهِ الْمُعَامَلَةَ تُسَلِّيكَ عَنْ مُعَامَلَتِهِمْ إِيَّاكَ عَلَى نَحْوِ قَوْله تَعَالَى: يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ [النِّسَاء: ١٥٣] ، وَلِهَذَا لَا تَجِدُ نَظَائِرَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فِي مَعْنَاهَا مُفْتَتَحًا بِمِثْلِ هَذَا الضَّمِيرِ لِأَنَّ مَوْقِعَ تِلْكَ النَّظَائِرِ لَا تُمَاثِلُ مَوْقِعَ هَذِهِ وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهُمَا مُتَمَاثِلًا، فَهَذِهِ الْخُصُوصِيَّةُ خَاصَّةٌ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ. وَلَكِنَّ نَظْمَ هَذِهِ الْآيَةِ جَاءَ صَالِحًا لِإِفَادَةِ هَذَا الْمَعْنَى وَلِإِفَادَةِ مَعْنًى آخَرَ مُقَارِبٍ لَهُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ هَذَا حِكَايَةَ خُلُقٍ لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ مُرْتَكِزٍ فِي الْجِبِلَّةِ لَكِنَّ مَظَاهِرَهُ مُتَفَاوِتَةٌ بِتَفَاوُتِ أَفْرَادِهِ فِي التَّخَلُّقِ بِالْآدَابِ الدِّينِيَّةِ، فَيُحْمَلُ الْإِنْسانَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ عَلَى جِنْسِ بَنِي آدَمَ وَيُحْمَلُ الْفَرَحُ عَلَى مُطْلَقِهِ الْمَقُولِ عَلَيْهِ بِالتَّشْكِيكِ حَتَّى يَبْلُغَ مَبْلَغَ الْبَطَرِ، وَتُحْمَلُ السَّيِّئَةُ الَّتِي قَدَّمَتْهَا أَيْدِيهِمْ عَلَى مَرَاتِبِ السَّيِّئَاتِ إِلَى أَنْ تَبْلُغَ مَبْلَغَ الْإِشْرَاكِ، وَيُحْمَلُ وَصْفُ كَفُورٌ عَلَى مَا يَشْمَلُ اشْتِقَاقُهُ مِنَ الْكُفْرِ بِتَوْحِيدِ اللَّهِ، وَالْكُفْرِ بِنِعْمَةِ اللَّهِ.

Rablerine karşı bu tür muameleleri, sana karşı muameleleri hususunda seni teselli eder; bu durum Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ } [Nisâ: 153]. İşte bu sebeple, bu cümlenin anlamdaşı olan benzer cümlelerin böyle bir zamirle başladığını göremezsin; çünkü o benzerlerin makamı, manaları benzeşse de buranın makamıyla birebir aynı değildir; dolayısıyla bu hususiyet bu cümleye mahsustur. Bununla birlikte bu ayetin nazmı, bu manayı ifade etmeye elverişli olduğu gibi, buna yakın başka bir manayı ifade etmeye de elverişlidir: O da bunun, bütün insanların yaratılışında kökleşmiş bir ahlakın anlatımı olmasıdır; ancak bu ahlakın tezahürleri, fertlerin dini edeplerle ahlaklanma derecelerine göre farklılık arz eder. Bu durumda her iki yerdeki { الْإِنْسانَ } kelimesi Âdemoğlunun cinsine hamledilir; sevinç (ferah) mutlak anlamına hamledilerek taşkınlık ve şımarıklık derecesine varıncaya kadar farklı mertebelerde (teşrîk ile) yorumlanır; ellerinin öne sürdüğü kötülük (seyyie) şirk mertebesine varıncaya kadar günahların derecelerine hamledilir; { كَفُورٌ } vasfı ise türediği kök itibarıyla hem Allah'ın birliğini inkâr etmeyi (küfür) hem de Allah'ın nimetine nankörlük etmeyi (küfrân-ı nimet) kapsayacak şekilde yorumlanır.

وَلِهَذَا اخْتَلَفَتْ مَحَامِلُ الْمُفَسِّرِينَ لِلْآيَةِ. فَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهَا عَلَى خُصُوصِ الْإِنْسَانِ

Bu sebeple müfessirlerin ayete yükledikleri anlamlar farklılık göstermiştir. İçlerinden Zemahşerî, Kurtubî ve Tîbî gibi kimi müfessirler bunu özellikle Allah'ı inkâr eden

الْكَافِرِ بِاللَّهِ مِثْلَ الزَّمَخْشَرِيِّ وَالْقُرْطُبِيِّ وَالطِّيبِيِّ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهَا عَلَى مَا يَعُمُّ أَصْنَافَ النَّاسِ مِثْلَ الطَبَرِيِّ وَالْبَغَوِيِّ وَالنَّسَفِيِّ وَابْنِ كَثِيرٍ. وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهَا عَلَى إِرَادَةِ الْمَعْنَيَيْنِ عَلَى أَنَّ أَوَّلَهُمَا هُوَ الْمَقْصُودُ وَالثَّانِيَ مُنْدَرِجٌ بِالتَّبَعِ وَهَذِهِ طَرِيقَةُ الْبَيْضَاوِيِّ وَصَاحِبِ الْكَشْفِ وَمِنْهُمْ مَنْ عَكَسَ وَهِيَ طَرِيقَةُ الْكَوَاشِيِّ فِي تَلْخِيصِهِ. وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَالْمُرَادُ بِ الْإِنْسانَ فِي الْمَوْضِعِ الْأَوَّلِ وَالْمَوْضِعِ الثَّانِي مَعْنًى وَاحِدٌ وَهُوَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الْمُرَادُ بِهِ الِاسْتِغْرَاقُ، أَيْ إِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ، وَأَنَّ النَّاسَ كَفُورُونَ، وَيَكُونُ اسْتِغْرَاقًا عُرْفِيًّا أُرِيدَ بِهِ أَكْثَرُ جِنْسِ الْإِنْسَانِ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ لِأَنَّ أَكْثَرَ نَوْعِ الْإِنْسَانِ يَوْمَئِذٍ مُشْرِكُونَ، وَهَذَا هُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ: فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ أَيْ شَدِيدُ الْكُفْرِ قَوِيُّهُ، وَلِقَوْلِهِ: بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ أَيْ مِنَ الْكُفْرِ. وَإِنَّمَا عَدَلَ عَنِ التَّعْبِيرِ بِالنَّاسِ إِلَى التَّعْبِيرِ بِالْإِنْسَانِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ هَذَا الْخُلُقَ الْمُخْبَرَ بِهِ عَنْهُمْ هُوَ مِنْ أَخْلَاقِ النَّوْعِ لَا يُزِيلُهُ إِلَّا التَّخَلُّقُ بِأَخْلَاقِ الْإِسْلَامِ فَالَّذِينَ لَمْ

kâfir insana hamletmiştir; Taberî, Begavî, Nesefî ve İbn Kesîr gibi kimileri ise bütün insan sınıflarını kapsayacak şekilde yorumlamıştır. Kimileri de ilki asıl maksat olup ikincisi ona tâbi olarak dahil bulunmak üzere her iki mananın da kastedildiğine hamletmiştir ki bu Beyzâvî'nin ve Keşf sahibinin yöntemidir; kimileri ise bunun tam tersini savunmuştur ki bu da Tebrîzî'nin ihtisarındaki (Telhîs) yöntemidir. Her iki yaklaşıma göre de birinci ve ikinci yerdeki { الْإِنْسانَ } lafzından murat tek bir manadır; o da istiğrak (bütün fertleri kapsama) kastedilen cins tarifidir; yani insanlara tattırdığımız zaman ve insanların pek nankör oldukları şeklindedir. Bu, o zaman ve mekândaki insan cinsinin çoğunluğunun kastedildiği örfî bir istiğraktır; çünkü o gün insan türünün çoğu müşrikti. { فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ } yani küfrü/nankörlüğü pek şiddetli ve kuvvetlidir buyruğuna ve { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } yani işledikleri inkâr sebebiyle ifadesine uygun olan da budur. 'İnsanlar' (en-nâs) ifadesi yerine 'insan' (el-insân) ifadesine başvurulması, onlardan haber verilen bu huyun, türün fıtri özelliklerinden olduğuna ve bunu ancak İslam ahlakıyla ahlaklanmanın giderebileceğine işaret etmek içindir; dolayısıyla İslam'a

يُسْلِمُوا بَاقُونَ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ أَدْخَلُ فِي التَّسْلِيَةِ لِأَنَّ اسْمَ الْإِنْسَانِ اسْمُ جِنْسٍ يَتَضَمَّنُ أَوْصَافَ الْجِنْسِ الْمُسَمَّى بِهِ عَلَى تَفَاوُتٍ فِي ذَلِكَ وَذَلِكَ لِغَلَبَةِ الْهَوَى. وَقَدْ تَكَرَّرَ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ مِرَارًا كَقَوْلِهِ: إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً [المعارج: ١٩] وَقَوْلِهِ: إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ [العاديات:

girmeyenler bu hal üzere kalmaya devam ederler. Bu da teselli bakımından daha tesirlidir; zira insan ismi, heva ve hevesin galebe çalmasından ötürü farklı derecelerde olmak üzere, adlandırıldığı cinsin vasıflarını içeren bir cins ismidir. Bu durum Kur'an'da: { إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً } [Meâric: 19], { إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ } [Âdiyât:

٦] وَقَوْلِهِ: وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا [الْكَهْف: ٥٤] . وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِمُنَاسَبَةِ التَّسْلِيَةِ بِأَنْ نُزِّلَ السَّامِعُ الَّذِي لَا يَشُكُّ فِي وُقُوعِ هَذَا الْخَبَرِ مَنْزِلَةَ الْمُتَرَدِّدِ فِي ذَلِكَ لِاسْتِعْظَامِهِ إِعْرَاضَهُمْ عَنْ دَعْوَةِ الْخَيْرِ فَشُبِّهَ بِالْمُتَرَدِّدِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَكْنِيَّةِ، وَحَرْفُ التَّأْكِيدِ مِنْ رَوَادِفِ الْمُشَبَّهِ بِهِ الْمَحْذُوفِ.

6] ve { وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } [Kehf: 54] ayetlerinde olduğu gibi defalarca tekrarlanmıştır. Haberin tekit edatıyla pekiştirilmesi teselli makamına uygun düşmesi içindir; zira bu haberin vukuunda şüphe etmeyen muhatap, onların hayır davetinden yüz çevirmelerini çok büyük bir şey görmesinden ötürü tereddüt eden biri konumuna indirilmiş ve mekniyye istiaresi yoluyla tereddüt edene benzetilmiştir; tekit harfi de hazfedilen müşebbehün bihin gereklerindendir.

وَالْإِذَاقَةُ: مَجَازٌ فِي الْإِصَابَةِ.

İzâka (الْإِذَاقَةُ - tattırmak); isabet ettirmek, ulaştırmak anlamında mecazdır.

وَالْمُرَادُ بِالرَّحْمَةِ: أَثَرُ الرَّحْمَةِ، وَهُوَ النِّعْمَةُ. فَالتَّقْدِيرُ: وَإِنَّا إِذَا رَحِمْنَا الْإِنْسَانَ فَأَصَبْنَاهُ بِنِعْمَةٍ، بِقَرِينَةِ مُقَابَلَةِ الرَّحْمَةِ بِالسَّيِّئَةِ كَمَا قُوبِلَتْ بِالضَّرَّاءِ فِي قَوْلِهِ: وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ فِي سُورَةِ فُصِّلَتْ [٥٠] .

Rahmetten maksat; rahmetin eseri olan nimettir. Takdir şöyledir: 'Biz insana merhamet edip ona bir nimet isabet ettirdiğimiz zaman...' Tıpkı Fussilet Suresi'ndeki { وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ } [50] ayetinde darlıkla (darrâ) karşı karşıya getirildiği gibi, burada da rahmetin kötülükle (seyyie) karşı karşıya getirilmesi bu takdire karinedir.

وَالْمُرَادُ بِالْفَرَحِ: مَا يَشْمَلُ الْفَرَحَ الْمُجَاوِزَ حَدَّ الْمَسَرَّةِ إِلَى حَدِّ الْبَطَرِ وَالتَّجَبُّرِ، عَلَى نَحْوِ مَا اسْتُعْمِلَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ [الْقَصَص: ٧٦] لَا الْفَرَحُ الَّذِي فِي مِثْلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [آل عمرَان: ١٧٠] .

Ferahtan (sevinç) maksat; Yüce Allah'ın: { إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Kavmi ona şöyle demişti: Şımarma! Çünkü Allah şımarıkları sevmez.” [Kasas: 76] buyruğu gibi pek çok ayette kullanıldığı şekliyle sevinç sınırını aşıp şımarıklık ve kibre varan sevinci kapsayan anlamdır; yoksa Yüce Allah'ın: { فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerle sevinç içindedirler.” [Âl-i İmrân: 170] buyruğundaki sevinç değildir.

وَتَوْحِيدُ الضَّمِيرِ فِي فَرِحَ لِمُرَاعَاةِ لَفْظِ الْإِنْسَانِ وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهُ جَمْعًا، كَقَوْلِهِ:

{ فَرِحَ } fiilindeki zamirin tekil getirilmesi, anlamı çoğul olsa da 'insan' (el-insân) kelimesinin lafzına riayet edilmesinden ötürüdür; tıpkı şu ayette olduğu gibi:

فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي [الحجرات: ٩] أَيِ الطَّائِفَةَ الَّتِي تَبْغِي، فَاعْتَدَّ بِلَفْظِ طَائِفَةٍ دُونَ مَعْنَاهُ مَعَ

{ فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي } “...azgınlık edenle savaşın...” [Hucurât: 9] yani azgınlık eden taife ile savaşın demektir. Burada taife lafzı dikkate alınmış, anlamı değil; oysa

أَنَّهُ قَالَ قبله اقْتَتَلُوا [الحجرات: ٩] . وَلِذَلِكَ جَاءَ بَعْدَهُ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ بِضَمِيرَيِ الْجَمَاعَةِ ثُمَّ عَادَ فَقَالَ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ.

bundan önce { اقْتَتَلُوا } “...savaşırlarsa...” [Hucurât: 9] buyrulmuştu. Bundan dolayı devamında { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Eğer ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyle başlarına bir kötülük gelirse...” ayetinde iki çoğul zamir gelmiş, sonra tekrar { فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ } “şüphesiz insan çok nankördür.” buyrulmuştur.

وَاجْتِلَابُ إِذا فِي هَذَا الشَّرْطِ لِأَنَّ شَأْنَ إِذا أَنْ تَدُلَّ عَلَى تَحَقُّقِ كَثْرَةِ وُقُوعِ شَرْطِهَا، وَشَأْنُ إِنْ أَنْ تَدُلَّ عَلَى نُدْرَةِ وُقُوعِهِ، وَلِذَلِكَ اجْتَلَبَ إِنْ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ لِأَنَّ إِصَابَتَهُمْ بِالسَّيِّئَةِ نَادِرَةٌ بِالنِّسْبَةِ لِإِصَابَتِهِمْ بِالنِّعْمَةِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Bu şart cümlesinde 'izâ' (إِذَا) edatının getirilmesi, 'izâ'nın şartının çokça ve kesin olarak gerçekleştiğini bildirmesinden; 'in' (إِنْ) edatının ise gerçekleşmesinin nadirliğine delalet etmesindendir. İşte bu yüzden { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “Eğer başlarına bir kötülük gelirse...” buyruğunda 'in' getirilmiştir; çünkü onların kötülüğe maruz kalmaları nimete ermelerine kıyasla nadirdir. Tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi:

فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ [الْأَعْرَاف:

{ فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } “Onlara bir iyilik geldiğinde «Bu bizim hakkımızdır» derler; başlarına bir kötülük gelirse Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı.” [A'râf:

١٣١] .

“Onlara bir iyilik geldiğinde 'Bu bizim hakkımızdır' derler; başlarına bir kötülük gelirse Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı.” 131].

وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ تَقَدَّمَ بَسْطُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ آنِفًا وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ [الشورى: ٣٠] .

{ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Eğer ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyle başlarına bir kötülük gelirse...” buyruğunun anlamı, az önce geçen { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin kazandığı şeyler sebebiyledir...” [Şûrâ: 30] ayetinde ayrıntılı olarak açıklanmıştı.

وَالْحُكْمُ الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ جُمْلَةُ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ جُمْلَةِ الشَّرْطِ كُلِّهَا، وَلِذَلِكَ أُعِيدَ حَرْفُ التَّأْكِيدِ فِيهَا بَعْدَ أَنْ صُدِّرَتْ بِهِ الْجُمْلَةُ الْمُشْتَمِلَةُ عَلَى الشَّرْطِ لِيُحِيطَ التَّأْكِيدُ بِكِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ، وَقَدْ أَفَادَ ذَلِكَ أَنَّ مِنْ عَوَارِضِ صِفَةِ الْإِنْسَانِيَّةِ عُرُوضَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ لَهَا، لِأَنَّ فِي طَبْعِ الْإِنْسَانِ تَطَلُّبَ مَسَالِكِ النَّفْعِ وَسَدَّ مَنَافِذِ الضُّرِّ مِمَّا يَنْجَرُّ إِلَيْهِ مِنْ أَحْوَالٍ لَا تَدْخُلُ بَعْضُ أَسْبَابِهَا فِي مَقْدُورِهِ، وَمِنْ طَبْعِهِ النَّظَرُ فِي الْوَسَائِلِ الْوَاقِيَةِ لَهُ بِدَلَائِلِ الْعَقْلِ الصَّحِيحِ، وَلَكِنْ مِنْ طَبْعِهِ تَحْرِيكُ خَيَالِهِ فِي تَصْوِيرِ قُوًى تُخَوِّلُهُ تِلْكَ الْأَسْبَابَ فَإِذَا أَمْلَى عَلَيْهِ خَيَالُهُ وُجُودَ قُوًى مُتَصَرِّفَةٍ فِي النَّوَامِيسِ الْخَارِجَةِ عَنْ مَقْدُورِهِ خَالَهَا ضَالَّتَهُ الْمَنْشُودَةَ، فَرَكَنَ إِلَيْهَا وَآمَنَ بِهَا وَغَابَ عَنْهُ دَلِيلُ الْحَقِّ، إِمَّا لِقُصُورِ تَفْكِيرِهِ عَنْ دَرَكِهِ وَانْعِدَامِ الْمُرْشِدِ إِلَيْهِ، أَوْ لِغَلَبَةِ هَوَاهُ الَّذِي يُمْلِي عَلَيْهِ عِصْيَانَ الْمُرْشِدِينَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ وَالْحُكَمَاءِ الصَّالِحِينَ إِذْ لَا يَتْبَعُهُمْ إِلَّا الْقَلِيلُ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَهْتَدِي بِالْعَقْلِ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ إِلَّا الْأَقَلُّ مِثْلَ الْحُكَمَاءِ، فَغَلَبَ عَلَى نَوْعِ الْإِنْسَانِ الْكُفْرُ بِاللَّهِ عَلَى الْإِيمَانِ بِهِ كَمَا بَيَّنَّاهُ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها. وَلِذَلِكَ عَقَّبَ هَذَا الْحُكْمَ عَلَى النَّوْعِ بَقَوْلِهِ: لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ [الشورى: ٤٩] . وَلَمْ يَخْرُجْ عَنْ هَذَا الْعُمُومِ إِلَّا الصَّالِحُونَ مِنْ نَوْعِ الْإِنْسَانِ عَلَى تَفَاوُتٍ بَيْنِهِمْ فِي كَمَالِ الْخُلُقِ وَقَدِ اسْتُفِيدَ خُرُوجُهُمْ مِنْ آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [التِّين: ٤- ٦] .

{ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ } “Şüphesiz insan pek nankördür.” cümlesinin içerdiği hüküm, bütün şart cümlesinin asıl maksadıdır. Bu sebeple şartı içeren cümlenin başında tekit harfi getirilmişken, her iki cümleyi de tekidin kuşatması için bu cümlede de tekit harfi tekrarlanmıştır. Bu durum, insanlık vasfının arızalarından birinin de Allah'ı inkâr etmek/nankörlük olduğunu ifade etmiştir. Zira insanın tabiatında fayda yollarını aramak ve zararın menfezlerini kapatmak vardır; bu da bazı sebepleri kendi kudretine dahil olmayan hallere sürüklenmesine yol açar. Yine insanın tabiatında, selim aklın delilleriyle kendisini koruyucu vesileleri araştırmak vardır; ancak bununla beraber hayalini harekete geçirerek kendisine bu sebepleri bahşedecek güçler tasavvur etmek de onun tabiatındandır. Hayali ona, gücünün dışındaki doğa kanunlarında tasarruf sahibi güçlerin varlığını fısıldadığında, bunları aradığı yitiği sanarak onlara meyleder, inanır ve hak delil kendisine gizli kalır; ya düşüncesinin bunu kavramaktan aciz kalması ve yol göstericinin bulunmaması sebebiyle ya da hevasının galebe çalarak peygamberler, elçiler ve salih bilgeler gibi yol göstericilere isyan etmeyi telkin etmesi sebebiyle. Zira onlara insanların pek azı uyar; bilgeler gibi kendi kendine akılla hidayeti bulanlar ise daha da azdır. Böylece insan türünde Allah'ı inkâr etmek O'na iman etmeye baskın gelmiştir; nitekim az önce { وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها } “Biz insana katımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinip şımarır.” buyruğunda da açıkladığımız üzere. İşte bu sebeple tür hakkındaki bu hükmün ardından: { لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır...” [Şûrâ: 49] buyruğu getirilmiştir. Bu genellemenin dışına, ahlak kemalatında aralarındaki farklılıklarla birlikte, yalnızca insan türünün salihleri çıkar; onların istisna edildiği de pek çok ayetten anlaşılmaktadır; tıpkı şu ayette olduğu gibi: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Biz insanı en güzel biçimde yarattık. Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik; ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna.” [Tîn: 4-6].

وَقَدْ شَمِلَ وَصْفُ كَفُورٌ مَا يَشْمَلُ كُفْرَانُ النِّعْمَةِ وَهُمَا مُتَلَازِمَانِ فِي الْأَكْثَرِ.

{ كَفُورٌ } vasfı, nimet nankörlüğünü de içine almaktadır; zira küfür ile nankörlük çoğunlukla birbirinden ayrılmaz.

[٤٩، ٥٠]

[49, 50]

[سُورَة الشورى (٤٢) : الْآيَات ٤٩ الى ٥٠]

[Şûrâ Suresi (42), Âyetler 49-50]

لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠)

{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠) } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır; dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar. (49) Yahut onları hem erkek hem kız olmak üzere çift verir; dilediğini de kısır bırakır. Şüphesiz O hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir. (50)”

لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ.

{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır.”

اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ مَا سَبَقَهُ مِنْ عَجِيبِ خُلُقِ الْإِنْسَانِ الَّذِي لَمْ يُهَذِّبْهُ الْهَدْيُ الْإِلَهِيُّ يُثِيرُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ سُؤَالًا عَنْ فَطْرِ الْإِنْسَانِ عَلَى هَاذِينَ الْخُلُقَيْنِ اللَّذَيْنِ

[Bu cümle] istînâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır); çünkü bundan önce geçen, ilahi hidayetle terbiye edilmemiş insanın garip ahlakı, dinleyenin zihninde, insanın Rabbinin nimetini ve imtihanını karşıladığı bu iki huy üzere

يَتَلَقَّى بِهِمَا نِعْمَةَ رَبِّهِ وَبَلَاءَهُ وَكَيْفَ لَمْ يُفْطَرْ عَلَى الْخُلُقِ الْأَكْمَلِ لِيَتَلَقَّى النِّعْمَةَ بِالشُّكْرِ، وَالضُّرَّ بِالصَّبْرِ وَالضَّرَاعَةِ، وَسُؤَالًا أَيْضًا عَنْ سَبَبِ إِذَاقَةِ الْإِنْسَانِ النِّعْمَةَ مَرَّةً وَالْبُؤْسَ مَرَّةً فَيَبْطَرُ وَيَكْفُرُ وَكَيْفَ لَمْ يَجْعَلْ حَالَهُ كَفَافًا لَا لَذَّاتَ لَهُ وَلَا بَلَايَا كَحَالِ الْعَجْمَاوَاتِ فَكَانَ جَوَابُهُ: أَنَّ اللَّهَ الْمُتَصَرِّفَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ فِيهِمَا مَا يَشَاءُ مِنَ الذَّوَاتِ وَأَحْوَالِهَا. وَهُوَ جَوَابٌ إِجْمَالِيٌّ إِقْنَاعِيٌّ يُنَاسِبُ حَضْرَةَ التَّرَفُّعِ عَنِ الدُّخُولِ فِي المجادلة عَن الشؤون الْإِلَهِيَّةِ.

neden yaratıldığına, nimeti şükürle, darlığı sabır ve yakarışla karşılayabilmesi için niçin en mükemmel ahlak üzere yaratılmadığına dair bir soru uyandırmaktadır. Keza insanın bir defasında nimeti, diğer defasında sıkıntıyı tadıp şımarmasının ve nankörlük etmesinin sebebi ile hayvanlar gibi ne lezzetleri ne de belaları olmayan yetecek ölçüde bir halde kılınmamasının hikmetine dair bir soru da uyandırmaktadır. İşte bunun cevabı: Göklerde ve yerde tasarruf sahibi olan Allah'ın, buralarda varlıkları ve onların hallerini dilediği gibi yarattığıdır. Bu, ilahi meselelerde tartışmaya girmekten müstağni olan yüce makama uygun, ikna edici ve icmali bir cevaptır.

وَفِي قَوْلِهِ: يَخْلُقُ مَا يَشاءُ مِنَ الْإِجْمَالِ مَا يَبْعَثُ الْمُتَأَمِّلَ الْمُنْصِفَ عَلَى تَطَلُّبِ الْحِكْمَةِ فِي ذَلِكَ فَإِنْ تَطَلَّبَهَا انْقَادَتْ لَهُ كَمَا أَوْمَأَ إِلَى ذَلِكَ تَذْيِيلُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بَقَوْلِهِ: إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ: عَلَيْكُمْ بِالنَّظَرِ فِي الْحِكْمَةِ فِي مَرَاتِبِ الْكَائِنَاتِ وَتَصَرُّفِ مُبْدِعِهَا، فَكَمَا خَلَقَ الْمَلَائِكَةَ عَلَى أَكْمَلِ الْأَخْلَاقِ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ، وَفَطَرَ الدَّوَابَّ عَلَى حَدٍّ لَا يَقْبَلُ كَمَالَ الْخَلْقِ، كَذَلِكَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ عَلَى أَسَاسِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَجَعَلَهُ قَابِلًا لِلزِّيَادَةِ مِنْهُمَا عَلَى اخْتِلَافِ مَرَاتِبِ عُقُولِ أَفْرَادِهِ وَمَا يُحِيطُ بِهَا مِنْ الِاقْتِدَاءِ وَالتَّقْلِيدِ، وَخَلَقَهُ كَامِلَ التَّمْيِيزِ بَيْنَ النِّعْمَةِ وَضِدِّهَا لِيَرْتَفِعَ دَرَجَاتٍ وَيَنْحَطَّ دَرَكَاتٍ مِمَّا يَخْتَارُهُ لِنَفْسِهِ، وَلَا يُلَائِمُ فَطْرُ الْإِنْسَانِ عَلَى فِطْرَةِ الْمَلَائِكَةِ حَالَةَ عَالَمِهِ الْمَادِّيِّ إِذْ لَا تَأَهُّلَ لِهَذَا الْعَالَمِ لِأَنْ يَكُونَ سُكَّانُهُ كَالْمَلَائِكَةِ لِعَدَمِ الْمُلَاءَمَةِ بَيْنَ عَالَمِ الْمَادَّةِ وَعَالَمِ الرُّوحِ. وَلِذَلِكَ لَمَّا تَمَّ خَلْقُ الْفَرْدِ الْأَوَّلِ مِنَ الْإِنْسَانِ وَآنَ أَوَانُ تَصَرُّفِهِ مَعَ قَرِينَتِهِ بِحَسَبِ مَا بَزَغَ فِيهِمَا مِنَ الْقُوَى، لَمْ يَلْبَثْ أَنْ نُقِلَ مِنْ عَالَمِ الْمَلَائِكَةِ إِلَى عَالَمِ الْمَادَّةِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً [طه: ١٢٣] .

{ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “O dilediğini yaratır” ifadesindeki kapalılık, insaflı düşünen kimseyi bundaki hikmeti araştırmaya sevk eder; araştırmaya koyulduğunda da bu cümlenin fezlekesinde { إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ } “Şüphesiz O hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.” buyruğunun işaret ettiği üzere hikmet ona aşikar olur. Sanki şöyle denilmektedir: Varlıkların mertebelerindeki ve onların yaratıcısının tasarrufundaki hikmeti tefekkür ediniz. Nitekim O, melekleri her halükarda en mükemmel ahlak üzere yaratmış, hayvanları da hilkatin kemalini kabul etmeyecek bir sınırda var etmiştir. Aynı şekilde insanı da hayır ve şer temeli üzerine yaratmış; fertlerinin akıl mertebelerinin ve onları kuşatan örnek alma ile taklidin farklılığına göre her ikisini de artırmaya elverişli kılmıştır. Kendi tercihiyle derecelere yükselmesi yahut derekelere düşmesi için onu, nimet ile zıddını tam olarak ayırt edebilecek yetenekte yaratmıştır. İnsanın meleklerin fıtratı üzere yaratılması ise onun maddi âleminin durumuna uygun düşmez; zira madde âlemi ile ruh âlemi arasındaki uyumsuzluktan ötürü bu âlem sakinlerinin melekler gibi olmasına elverişli değildir. Bu sebeple insanın ilk ferdinin yaratılışı tamamlanıp eşiyle birlikte kendilerinde beliren güçlere göre tasarrufta bulunma vakti geldiğinde, Yüce Allah'ın: { قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً } “İkiniz birden oradan inin...” [Tâhâ: 123] buyruğunun işaret ettiği gibi çok geçmeden melekler âleminden madde âlemine nakledilmiştir.

وَلَكِنَّ اللَّهَ لَمْ يَسُدَّ عَلَى النَّوْعِ مَنَافِذَ الْكَمَالِ فَخَلَقَهُ خَلْقًا وَسَطًا بَيْنَ الْمَلَكِيَّةِ وَالْبَهِيمِيَّةِ إِذْ رَكَّبَهُ مِنَ الْمَادَّةِ وَأَوْدَعَ فِيهِ الرُّوحَ وَلَمْ يُخَلِّهِ عَنِ الْإِرْشَادِ بِوَاسِطَةِ وُسَطَاءَ وَتَعَاقُبِهِمْ فِي الْعُصُورِ وَتَنَاقُلِ إِرْشَادِهِمْ بَيْنَ الْأَجْيَالِ، فَإِنِ اتَّبَعَ إِرْشَادَهُمُ الْتَحَقَ بِأَخْلَاقِ الْمَلَائِكَةِ حَتَّى يَبْلُغَ

Fakat Allah, insan türünün kemalat yollarını kapatmamış; madde ile ruhu onda birleştirerek onu meleklik ile hayvanlık arasında mutedil bir varlık olarak yaratmış ve çağlar boyunca birbirini takip eden, irşatları nesilden nesile aktarılan elçiler vasıtasıyla onu rehberlikten mahrum bırakmamıştır. İnsan onların rehberliğine uyarsa,

الْمَقَامَاتِ الَّتِي أَقَامَتْهُ فِي مَقَامِ الْمُوَازَنَةِ بَيْنَ بَعْضِ أَفْرَادِهِ وَبَيْنَ الْمَلَائِكَةِ فِي التَّفَاضُلِ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى [طه: ١٢٣، ١٢٤] ،

meleklerin ahlakına kavuşup fazilet bakımından bazı fertlerinin meleklerle mukayese edildiği makamlara erişir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu buna işaret etmiştir: { قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى } “Dedi ki: İkiniz birden oradan inin; birbirinize düşman olarak. Artık benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve sıkıntı çekmez. Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz.” [Tâhâ: 123-124],

وَقَوْلُهُ: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ [الْبَقَرَة: ٣٤] .

ve: { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Hani meleklere: Âdem'e secde edin! demiştik...” [Bakara: 34].

يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً.

{ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً } “Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar. Yahut onları hem erkek hem kız olmak üzere çift verir; dilediğini de kısır bırakır.”

بَدَلَ مِنْ جُمْلَةِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ بَدَلَ اشْتِمَالٍ لِأَنَّ خَلْقَهُ مَا يَشَاءُ يَشْتَمِلُ عَلَى هِبَتِهِ لِمَنْ يَشَاءُ مَا يَشَاءُ. وَهَذَا الْإِبْدَالُ إِدْمَاجُ مَثَلٍ جَامِعٍ لِصُوَرِ إِصَابَةِ الْمَحْبُوبِ وَإِصَابَةِ الْمَكْرُوهِ فَإِنَّ قَوْلَهُ وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً هُوَ مِنَ الْمَكْرُوهِ عِنْدَ غَالِبِ الْبَشَرِ وَيَتَضَمَّنُ ضَرْبًا مِنْ ضُرُوبِ الْكُفْرَانِ وَهُوَ اعْتِقَادُ بَعْضِ النِّعْمَةِ سَيِّئَةً فِي عَادَةِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ تَطَيُّرِهِمْ بِوِلَادَةِ الْبَنَاتِ لَهُمْ، وَقَدْ أُشِيرَ إِلَى التَّعْرِيضِ بِهِمْ فِي ذَلِكَ بِتَقْدِيمِ الْإِنَاثِ عَلَى الذُّكُورِ فِي ابْتِدَاءِ تَعْدَادِ النِّعَمِ الْمَوْهُوبَةِ عَلَى عَكْسِ الْعَادَةِ فِي تَقْدِيمِ الذُّكُورِ عَلَى الْإِنَاثِ حَيْثُمَا ذُكِرَا فِي الْقُرْآنِ فِي نَحْوِ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى [الحجرات: ١٣] وَقَوْلِهِ: فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى [الْقِيَامَة: ٣٩] فَهَذَا مِنْ دَقَائِقِ هَذِهِ الْآيَةِ.

[Bu ayet], { يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü O'nun dilediğini yaratması, dilediğine dilediğini bağışlamasını da içerir. Bu bedel yapma, sevilen ve sevilmeyen şeylerin başa gelme şekillerini toplayan kapsamlı bir misalin dercedilmesidir (idmâc). Zira { وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً } “dilediğini de kısır bırakır” buyruğu, insanların çoğuna göre sevilmeyen bir durumdur ve nankörlüğün bir türünü içerir; o da müşriklerin kendilerine kız çocuklarının doğmasını uğursuz sayıp bazı nimetleri kötülük telakki etme adetleridir. Bağışlanan nimetlerin sayımının başında, Kur'an'da: { إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى } “Biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık...” [Hucurât: 13] ve { فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } “Ondan iki cinsi; erkeği ve dişiyi var etti.” [Kıyâme: 39] gibi geçtiği her yerde erkeklerin dişilerden önce zikredilmesi adetinin aksine, dişilerin erkeklerden önce zikredilmesiyle onlara ta'rizde bulunulduğuna (üstü kapalı eleştiriye) işaret edilmiştir. Bu da bu ayetin inceliklerindendir.

وَالْمُرَادُ: يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا فَقَطْ وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ فَقَطْ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً. وَتَنْكِيرُ إِناثاً لِأَنَّ التَّنْكِيرَ هُوَ الْأَصْلُ فِي أَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ وَتَعْرِيفُ الذُّكُورَ بِاللَّامِ لِأَنَّهُمُ الصِّنْفُ الْمَعْهُودُ لِلْمُخَاطَبِينَ، فَاللَّامُ لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ وَإِنَّمَا يُصَارُ إِلَى تَعْرِيفِ الْجِنْسِ لِمَقْصِدٍ، أَيْ يَهَبُ ذَلِكَ الصِّنْفَ الَّذِي تَعْهَدُونَهُ وَتَتَحَدَّثُونَ بِهِ وَتَرْغَبُونَ فِيهِ عَلَى حَدِّ قَوْلِ الْعَرَبِ: أَرْسَلَهَا الْعِرَاكُ، وَتَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ الْفَاتِحَةِ. وأَوْ لِلتَّقْسِيمِ.

Kastedilen mana: { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً } “Yahut onları hem erkek hem kız olmak üzere çift verir” buyruğunun karinesiyle, dilediğine sadece kız çocukları, dilediğine de sadece erkek çocukları bağışlar demektir. { إِناثاً } kelimesinin nekra (belirsiz) gelmesi, cins isimlerinde aslolanın nekralık olmasındandır. { الذُّكُورَ } kelimesinin harf-i tarifle (lâm) marife kılınması ise muhataplarca bilinen sınıf olmasındandır; yani buradaki lâm cins lâmıdır ve cins marifeliğine ancak bir maksat için başvurulur; yani Arapların 'arselahâ el-ırâk' (onları yarış halinde saldı) sözünde olduğu gibi 'bildiğiniz, sözünü ettiğiniz ve arzuladığınız o cinsi bağışlar' demektir; bu konu Fâtiha'nın başında geçmişti. 'Ev' (أَوْ - yahut) edatı ise taksim (kısımlara ayırma) içindir.

وَالتَّزْوِيجُ قَرْنُ الشَّيْءِ بِشَيْءٍ آخَرَ فَيَصِيرَانِ زَوْجًا. وَمِنْ مَجَازِهِ إِطْلَاقُهُ عَلَى إِنْكَاحِ الرَّجُلِ امْرَأَةً لِأَنَّهُمَا يَصِيرَانِ كَالزَّوْجِ، وَالْمُرَادُ هُنَا: جَعَلَهُمْ زَوْجًا فِي الْهِبَةِ، أَيْ يَجَمْعُ لِمَنْ يَشَاءُ فَيَهَبُ لَهُ ذُكْرَانًا مُشْفَعِينَ بِإِنَاثٍ فَالْمُرَادُ التَّزْوِيجُ بِصِنْفٍ آخَرَ لَا مُقَابَلَةُ كُلِّ فَرْدٍ مِنَ الصِّنْفِ بِفَرْدٍ مِنَ الصِّنْفِ الْآخَرِ.

Tezvîc (التَّزْوِيجُ - çift kılmak); bir şeyi başka bir şeye bitiştirmektir, böylece ikisi çift (zevc) olur. Erkeğin kadınla evlendirilmesine tezvîc denmesi de bunun mecazlarındandır; çünkü ikisi çift gibi olurlar. Buradaki mana ise: bağışta onları çift kılmaktır; yani dilediği kimse için bir araya getirip ona kızlarla çiftlenmiş erkek çocukları bahşeder. Dolayısıyla kastedilen, bir cinsin başka bir cinsle çift yapılmasıdır; yoksa her ferdin diğer cinsten bir fertle eşleştirilmesi değildir.

وَالضَّمِيرُ فِي يُزَوِّجُهُمْ عَائِد إِلَى كلا مِنَ الْإِنَاثِ وَالذُّكُورِ. وَانْتَصَبَ ذُكْراناً وَإِناثاً عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ الْجَمْعِ فِي يُزَوِّجُهُمْ.

{ يُزَوِّجُهُمْ } ifadesindeki zamir, hem kızlara hem de erkeklere dönmektedir. { ذُكْراناً وَإِناثاً } lafızları ise { يُزَوِّجُهُمْ } fiilindeki çoğul zamirinden hal olarak mansuptur.

وَالْعَقِيمُ: الَّذِي لَا يُولَدُ لَهُ مِنْ رَجُلٍ أَوِ امْرَأَةٍ، وَفِعْلُهُ عَقِمَ مِنْ بَابِ فَرِحَ وَعَقُمَ مِنْ بَابِ كَرُمَ. وَأَصْلُ فِعْلِهِ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ يُقَالُ عَقَمَهَا اللَّهُ مِنْ بَابِ ضَرَبَ، وَيُقَالُ عُقِمَتِ الْمَرْأَةُ بِالْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ، أَيْ عَقَمَهَا عَاقِمٌ لِأَنَّ سَبَبَ الْعُقْمِ مَجْهُولٌ عِنْدَهُمْ. فَهُوَ مِمَّا جَاءَ مُتَعَدِّيًا وَقَاصِرًا، فَالْقَاصِرُ بِضَمِّ الْقَافِ وَكَسْرِهَا وَالْمُتَعَدِّي بِفَتْحِهَا، وَالْعَقِيمُ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، فَلِذَلِكَ اسْتَوَى فِيهِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ غَالِبًا، وَرُبَّمَا ظَهَرَتِ التَّاءُ نَادِرًا قَالُوا:

Akîm (الْعَقِيمُ - kısır); erkek olsun kadın olsun çocuğu olmayan kimsedir. Fiili, feriha babından 'akime' (عَقِمَ) ve kerume babından 'akume' (عَقُمَ) şeklinde gelir. Fiilin aslı nesneye geçişli (müteaddi) olmasıdır; darabe babından 'akamehallâh' (عَقَمَهَا اللَّهُ - Allah onu kısır kıldı) denir. Meçhul sığada 'ukimeti'l-mer'etü' (عُقِمَتِ الْمَرْأَةُ) da denir; yani kısırlık sebebi kendilerince bilinmediği için 'bir kısırlaştırıcı onu kısır kıldı' manasındadır. Dolayısıyla hem müteaddi hem de lâzım (geçişsiz) olarak gelmiştir; geçişsizi kaf harfinin zammesi ve kesresiyle (akume/akime), geçişlisi ise fethasıyla (akame) kullanılır. 'Akîm' lafzı mef'ûl anlamında fe'îl kalıbındadır; bu sebeple çoğunlukla müzekker ve müenneste müşterektir. Bazen nadiren 'tâ' harfi belirir ve:

رَحِمٌ عَقِيمَةٌ.

'Rahimun akîmetün' (رَحِمٌ عَقِيمَةٌ - kısır rahim) derler.

إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ.

{ إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ } “Şüphesiz O hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”

جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْعِلَّةِ لِلْمُبْدَلِ مِنْهُ وَهُوَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ فَمَوْقِعُ (إِنَّ) هُنَا مَوْقِعُ فَاءِ التَّفْرِيعِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ خَلْقَهُ مَا يَشَاءُ لَيْسَ خَلْقًا مُهْمَلًا عَرِيًّا عَنِ الْحِكْمَةِ لِأَنَّهُ وَاسِعُ الْعِلْمِ لَا يَفُوتُهُ شَيْءٌ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ فَخَلْقُهُ الْأَشْيَاءَ يَجْرِي عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ. وَهُوَ قَدِيرٌ نَافِذُ الْقُدْرَةِ، فَإِذَا عَلِمَ الْحِكْمَةَ فِي خَلْقِ شَيْءٍ أَرَادَهُ، فَجَرَى عَلَى قَدْرِهِ. وَلَمَّا جَمَعَ بَيْنَ وَصْفَيِ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ تَعَيَّنَ أَنَّ هُنَالِكَ صِفَةً مَطْوِيَّةً وَهِيَ الْإِرَادَةُ لِأَنَّهُ إِنَّمَا تَتَعَلَّقُ قُدْرَتُهُ بَعْدَ تَعَلُّقِ إِرَادَتِهِ بِالْكَائِنِ.

Bu cümle, kendisinden bedel yapılan { يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } ifadesinin illetidir (gerekçesidir); dolayısıyla buradaki 'inne' (إِنَّ), ta'lil ve tefri' fâ'sı konumundadır. Anlam şudur: O'nun dilediğini yaratması başıboş ve hikmetten yoksun bir yaratma değildir; çünkü O'nun ilmi geniştir, bilinenlerden hiçbir şey O'ndan gizli kalmaz; dolayısıyla eşyayı yaratması ilmine ve hikmetine uygun olarak cereyan eder. O, kudreti her şeye geçen Kadîr'dir; bir şeyin yaratılmasındaki hikmeti bildiğinde onu diler ve takdirine uygun olarak gerçekleşir. İlim ve kudret sıfatlarını bir arada zikredince, burada zikredilmeyip dürülmüş bir sıfatın varlığı zorunlu hale gelir ki o da iradedir; zira O'nun kudreti, ancak iradesinin varlığa taalluk etmesinden sonra taalluk eder.

وَتَفْصِيلُ الْمَعْنَى: أَنَّهُ عَلِيمٌ بِالْأَسْبَابِ وَالْقُوَى وَالْمُؤَثِّرَاتِ الَّتِي وَضَعَهَا فِي الْعَوَالِمِ، وَبِتَوَافُقِ آثَارِ بَعْضِهَا وَتَخَالُفِ بَعْضٍ، وَكَيْفَ تَتَكَوَّنُ الْكَائِنَاتُ عَلَى نَحْوِ مَا قَدَّرَ لَهَا مِنَ الْأَوْضَاعِ، وَكَيْفَ تَتَظَاهَرُ فَتَأْتِي الْآثَارُ عَلَى نَسَقٍ وَاحِدٍ، وَتَتَمَانَعُ فَيَنْقُصُ تَأْثِيرُ بَعْضِهَا فِي آثَارِهِ بِسَبَبِ مُمَانَعَةِ مُؤَثِّرَاتٍ أُخْرَى، وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ مَظَاهِرِ عِلْمِهِ تَعَالَى فِي أَصْلِ التَّكْوِينِ الْعَالَمِيِّ وَمَظَاهِرِ قُدْرَتِهِ فِي الْجَرْيِ عَلَى وفَاق علمه.

Mananın tafsilatı şöyledir: O, âlemlere koyduğu sebepleri, güçleri ve etkenleri; bazılarının eserlerinin birbiriyle uyumunu ve bazılarının ayrışmasını; varlıkların onlar için takdir ettiği durumlara göre nasıl oluştuğunu; birbirine destek olup eserlerin nasıl tek bir nizam üzere ortaya çıktığını; birbirine engel olup başka etkenlerin engellemesi sebebiyle bazılarının eserlerindeki etkisinin nasıl azaldığını hakkıyla bilendir. Bütün bunlar, Yüce Allah'ın evrensel yaratılışın aslındaki ilminin tezahürleri ve ilmine uygun olarak cereyan etmesindeki kudretinin tecellileridir.

[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ٥١]

[Şûrâ Suresi (42), Âyet 51]

وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١)

{ وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١) } “Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla yahut perde arkasından konuşur; ya da bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyeder. Şüphesiz O çok yücedir, hüküm ve hikmet sahibidir. (51)”

عَطَفَ عَلَى مَا سَبَقَ مِنْ حِكَايَةِ تُرَّهَاتِهِمْ عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ وَهُوَ عَوْدٌ إِلَى إِبْطَالِ شُبَهِ الْمُشْرِكِينَ الَّتِي أَشَارَ إِلَيْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ يُوحِي إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [الشورى: ٣] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ [الشورى:

Kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden, daha önce geçen bâtıl iddialarının nakline atfedilmiştir. Bu, Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ يُوحِي إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Mutlak güç ve hikmet sahibi olan Allah, sana ve senden öncekilere işte böyle vahyeder.” [Şûrâ: 3] ve { كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ } “Kendilerini çağırdığın şey müşriklere ağır geldi...” [Şûrâ:

١٣] ، وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى تَفْصِيلِ ذَلِكَ فِيمَا تَقَدَّمَ، وَيَزِيدُهُ وُضُوحًا قَوْلُهُ عَقِبَهُ وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشورى: ٥٢] . وَهَذِهِ الْآيَةُ تُبْطِلُ الشُّبْهَةَ الثَّانِيَةَ فِيمَا عَدَدْنَاهُ مِنْ شُبُهَاتِهِمْ فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ وَحْيًا مِنَ اللَّهِ إِلَى مُحَمَّد ﷺ إِذْ زَعَمُوا أَن مُحَمَّدًا ﷺ لَوْ كَانَ

13] buyruklarının işaret ettiği müşriklerin şüphelerini boşa çıkarmaya bir dönüştür. Bunun tafsilatına daha önce işaret etmiştik; ardından gelen { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (Kur'an) vahyettik...” [Şûrâ: 52] buyruğu da bunu daha açık kılmaktadır. Bu ayet, Kur'an'ın Allah'tan Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e bir vahiy olması hususunda saydığımız şüphelerinden ikincisini geçersiz kılmaktadır; zira onlar Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] şayet

مُرْسَلًا مِنَ اللَّهِ لَكَانَتْ مَعَهُ مَلَائِكَةٌ تُصَدِّقُ قَوْلَهُ أَوْ لَأُنْزِلَ عَلَيْهِ كِتَابٌ جَاهِزٌ مِنَ السَّمَاءِ يُشَاهِدُونَ نُزُولَهُ قَالَ تَعَالَى: وَقالُوا مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً [الْفرْقَان: ٧] وَقَالَ وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً إِلَى أَنْ قَالَ: وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ [الْإِسْرَاء: ٩٠- ٩٣] .

Allah'tan gönderilmiş bir elçi olsaydı, sözünü doğrulayan meleklerin onunla beraber bulunması yahut inişini bizzat görecekleri hazır bir kitabın gökten ona indirilmesi gerektiğini iddia etmişlerdi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً } “Dediler ki: Bu ne biçim peygamber ki yemek yer, çarşılarda dolaşır! Ona bir melek indirilmeli, kendisiyle birlikte bir uyarıcı olmalı değil miydi?” [Furkân: 7] ve: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “Dediler ki: Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız...” buyruğundan { وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } “...göğe yükselişine de okuyacağımız bir kitap indirmedikçe asla inanmayız.” [İsrâ: 90-93] buyruğuna kadar.

وَإِذْ قَدْ كَانَ أَهَمَّ غَرَضِ هَذِهِ السُّورَةِ إِثْبَاتَ كَوْنِ الْقُرْآنِ وَحْيًا مِنَ اللَّهِ إِلَى مُحَمَّد ﷺ كَمَا أُوحِيَ مِنْ قَبْلِهِ لِلرُّسُلِ كَانَ الْعَوْدُ إِلَى ذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ. فَبَيَّنَ اللَّهُ لِلْمُكَذِّبِينَ أَنَّ سُنَّةَ اللَّهِ فِي خِطَابِ رُسُلِهِ لَا تَعْدُو ثَلَاثَةَ أَنْحَاءٍ مِنَ الْخِطَابِ، مِنْهَا مَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ بِدَعًا مِمَّا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ الْأَوَّلُونَ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُخَاطِبَ رُسُلَهُ عَلَى الْأَنْحَاءِ الَّتِي اقْتَرَحَهَا الْمُشْرِكُونَ على النبيء ﷺ فَجِيءَ بِصِيغَةِ حَصْرٍ مُفْتَتَحَةٍ بِصِيغَةِ الْجُحُودِ الْمُفِيدَةِ مُبَالَغَةَ النَّفْيِ وَهِيَ وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ أَيْ لَمْ يَتَهَيَّأْ لِأَحَدٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ يَأْتِيَهُ خِطَابٌ مِنَ اللَّهِ بِنَوْعٍ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ.

Bu surenin en mühim gayesi, daha önceki elçilere vahyedildiği gibi Kur'an'ın da Allah'tan Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e bir vahiy olduğunu ispatlamak olduğundan, bu konuya dönülmesi 'reddü'l-acüz ale's-sadr' (sonu başa bağlama) kabilindendir. Allah yalanlayanlara bildirdi ki, Allah'ın elçilerine hitap etme sünneti üç hitap tarzını aşmaz; Kur'an'ın geldiği tarz da bunlardandır ve önceki elçilerin getirdiğinden farklı bir şey (bid'at) değildir. Allah, elçilerine müşriklerin Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e teklif ettiği şekillerde hitap edecek değildi. Bu sebeple olumsuzlukta mübalağa bildiren cuhûd kipiyle başlayan bir hasr (kısıtlama) sığası getirilmiştir ki o da: { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ } “Allah bir insanla... konuşmaz” buyruğudur. Yani elçilerden hiçbirine bu üç türün dışında Allah'tan bir hitap gelmesi mümkün olmamıştır.

وَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى انْتِفَاءِ أَنْ يَكُونَ إِبْلَاغُ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى لِأُمَمِ الرُّسُلِ بِغَيْرِ أَحَدِ هَذِهِ

Bu durum, Yüce Allah'ın muradının elçilerin ümmetlerine tebliğ edilmesinin bu

الْأَنْوَاعِ الثَّلَاثَةِ أَعْنِي خُصُوصَ نَوْعِ إِرْسَالِ رَسُولٍ بِدَلَالَةِ فَحْوَى الْخِطَابِ فَإِنَّهُ إِذَا كَانَ الرُّسُلُ لَا يُخَاطِبُهُمُ اللَّهُ إِلَّا بِأَحَدِ هَذِهِ الْأَنْحَاءِ الثَّلَاثَةِ فَالْأُمَمُ أَوْلَى بِأَنْ لَا يُخَاطَبُوا بِغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ نَحْوِ مَا سَأَلَهُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ رُؤْيَةِ اللَّهِ يُخَاطِبُهُمْ، أَوْ مَجِيءِ الْمَلَائِكَةِ إِلَيْهِمْ بَلْ لَا يَتَوَجَّهُ إِلَيْهِمْ خِطَابُ اللَّهِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ رَسُولٍ مِنْهُمْ يَتَلَقَّى كَلَامَ اللَّهِ بِنَحْوٍ مِنَ الْأَنْحَاءِ الثَّلَاثَةِ وَهُوَ مِمَّا يَدْخُلُ فِي قَوْلِهِ: أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ فَإِنَّ الرَّسُولَ يَكُونُ مَلِكًا وَهُوَ الَّذِي يُبَلِّغُ الْوَحْيَ إِلَى الرُّسُلِ وَالْأَنْبِيَاءِ.

üç türün -yani bilhassa elçi gönderme türünün- dışında bir yolla gerçekleşmesinin fehva'l-hitâb (öncelik delaleti) ile nefyedildiğine delalet etmiştir. Zira Allah peygamberlere bile ancak bu üç tarzdan biriyle hitap ediyorsa, ümmetlere, müşriklerin Allah'ı kendileriyle konuşurken görmeyi istemeleri veya kendilerine meleklerin gelmesini talep etmeleri gibi başka yollarla hitap edilmemesi evleviyetle geçerlidir. Bilakis Allah'ın hitabı onlara ancak, Allah'ın kelamını bu üç tarzdan biriyle alan kendi içlerinden bir elçi vasıtasıyla yönelir. Bu da: { أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ } “ya da bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyeder” buyruğuna dahil olan hususlardandır; nitekim elçi melek olur ve vahyi peygamberlere ulaştıran odur.

وَخِطَابُ اللَّهِ الرُّسُلَ وَالْأَنْبِيَاءَ قَدْ يَكُونُ لِقَصْدِ إِبْلَاغِهِمْ أَمْرًا يُصْلِحُهُمْ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Allah'ın elçilere ve peygamberlere hitabı, bazen Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi kendilerini ıslah edecek bir emri tebliğ etmek maksadıyla olur:

يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا [المزمل: ١، ٢] ، وَقَدْ يَكُونُ لِإِبْلَاغِهِمْ شَرَائِعَ لِلْأُمَمِ مِثْلَ مُعْظَمِ الْقُرْآنِ وَالتَّوْرَاةِ، أَوْ إِبْلَاغِهِمْ مَوَاعِظَ لَهُمْ مِثْلَ الزَّبُورِ وَمِجَلَّةِ لُقْمَانَ.

{ يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا } “Ey örtünüp bürünen! Geceleyin -birazı müstesna- kalk!” [Müzzemmil: 1-2]. Bazen de Kur'an'ın çoğu ve Tevrat gibi ümmetlere ait şeriatları bildirmek yahut Zebûr ve Lokman'ın sahifesi gibi onlara öğütleri ulaştırmak için olur.

وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا وَحْياً اسْتِثْنَاءٌ مِنْ عُمُومِ أَنْوَاعِ الْمُتَكَلِّمِ الَّتِي دَلَّ عَلَيْهَا الْفِعْلُ الْوَاقِعُ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ وَهُوَ مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ.

{ إِلَّا وَحْياً } buyruğundaki istisna, nefiy bağlamında gelen { مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ } “Allah bir insanla... konuşmaz” fiilinin delalet ettiği konuşma türlerinin umumundan yapılmış bir istisnadır.

فَانْتِصَابُ وَحْياً عَلَى الصِّفَةِ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِثْنَاءُ، وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا كَلَامًا وَحْيًا أَيْ مُوحًى بِهِ كَمَا تَقُولُ: لَا أُكَلِّمُهُ إِلَّا جَهْرًا، أَوْ إِلَّا إِخْفَاتًا، لِأَنَّ الْجَهْرَ وَالْإِخْفَاتَ صِفَتَانِ لِلْكَلَامِ.

{ وَحْياً } kelimesinin mansup olması, istisnanın delalet ettiği mahzuf bir masdarın sıfatı olmasındandır; takdiri şöyledir: 'İlla kelâmen vahyen' (ancak vahyedilen bir konuşma müstesna). Tıpkı 'Onunla ancak yüksek sesle veya ancak fısıltıyla konuşurum' demen gibidir; zira yüksek ses ve fısıltı konuşmanın sıfatlarıdır.

وَالْمُرَادُ بِالتَّكَلُّمِ بُلُوغُ مُرَادِ اللَّهِ إِلَى النَّبِيءِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ الْبُلُوغُ بِكَلَامٍ يَسْمَعُهُ وَلَا يَرَى مَصْدَرَهُ أَوْ بِكَلَامٍ يُبَلِّغُهُ إِلَيْهِ الْمَلَكُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ بِعِلْمٍ يُلْقَى فِي نَفْسِ النَّبِيءِ يُوقِنُ بِأَنَّهُ مُرَادُ اللَّهِ بِعِلْمٍ ضَرُورِيٍّ يَجْعَلُهُ اللَّهُ فِي نَفْسِهِ.

Konuşmaktan maksat; Allah'ın muradının peygambere ulaşmasıdır; ister bu ulaşma kaynağını görmediği işittiği bir kelamla olsun, ister meleğin Yüce Allah'tan ona ulaştırdığı bir kelamla olsun, ister peygamberin nefsine bırakılan ve Allah'ın nefsinde yarattığı zorunlu bir bilgiyle Allah'ın muradı olduğuna kesin olarak inandığı bir ilimle olsun.

وَإِطْلَاقُ الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الْأَنْوَاعِ: بَعْضُهُ حَقِيقَةٌ مِثْلَ مَا يَسْمَعُهُ النَّبِيءُ كَمَا سَمِعَ مُوسَى، وَبَعْضُهُ مَجَازٌ قَرِيبٌ مِنَ الْحَقِيقَةِ وَهُوَ مَا يُبَلِّغُهُ إِلَى النَّبِيءِ فَإِنَّهُ رِسَالَةٌ بِكَلَامٍ، وَبَعْضُهُ مَجَازٌ مَحْضٌ وَهُوَ مَا يُلْقَى فِي قَلْبِ النَّبِيءِ مَعَ الْعِلْمِ، فَإِطْلَاقُ فِعْلِ يُكَلِّمَهُ عَلَى جَمِيعِهَا مِنِ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ عَلَى طَرِيقَةِ اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعَانِيهِ.

Kelam (konuşma) lafzının bu üç türe ıtlak edilmesi: bazısında Mûsâ'nın işittiği gibi peygamberin işittiği şeyde olduğu üzere hakikattir; bazısında hakikate yakın bir mecazdır ki o da elçinin peygambere ulaştırdığı şeydir, zira bu kelamla yapılan bir elçiliktir; bazısında ise sırf mecazdır ki o da ilimle beraber peygamberin kalbine ilka edilen şeydir. Dolayısıyla { يُكَلِّمَهُ } fiilinin hepsine ıtlak edilmesi, lafzın hakikat ve mecazında müşterek lafzın manalarında kullanılması kuralı üzere kullanılmasıdır.

وَإِسْنَادُ فِعْلِ يُكَلِّمَهُ إِلَى اللَّهِ إِسْنَادٌ مَجَازِيٌّ عَقْلِيٌّ. وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ صَارَ اسْتِثْنَاءُ الْكَلَامِ الْمَوْصُوفِ بِأَنَّهُ وَحْيٌ اسْتِثْنَاءً مُتَّصِلًا.

{ يُكَلِّمَهُ } fiilinin Allah'a isnat edilmesi aklî mecaz yoluyladır. Bu itibarla vahiy olarak nitelenen kelamın istisnası müttasıl bir istisna olmuştur.

وَأَصْلُ الْوَحْيِ: الْإِشَارَةُ الْخَفِيَّةُ، وَمِنْهُ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا [مَرْيَم:

Vahyin aslı gizli işarettir; nitekim: { فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا } [Meryem:

١١] . وَيُطْلَقُ عَلَى مَا يَجِدُهُ الْمَرْءُ فِي نَفْسِهِ دَفْعَةً كَحُصُولِ مَعْنَى الْكَلَامِ فِي نَفْسِ السَّامِعِ قَالَ عَبِيدُ بْنُ الْأَبْرَصِ:

“...onlara sabah akşam tespih edin diye vahyetti (işaret etti).” 11] ayeti bu kabildendir. Ayrıca, dinleyenin nefsinde sözün manasının birdenbire hasıl olması gibi, insanın içinde aniden bulduğu şeye de ıtlak olunur. Abîd b. el-Ebras şöyle demiştir:

وَأَوْحَى إِلَيَّ اللَّهُ أَنَّ قَدْ تَآمَرُوا ... بِإِبْلِ أَبِي أَوْفَى فَقُمْتُ عَلَى رِجْلِ

'Allah bana vahyetti (içime düşürdü) ki onlar / Ebû Evfâ'nın develeri için tuzak kurdular; hemen ayaklandım.'

وَهَذَا الْإِطْلَاقُ هُوَ الْمُرَادُ هُنَا بِقَرِينَةِ الْمُقَابَلَةِ بِالنَّوْعَيْنِ الْآخَرَيْنِ. وَمِنْ هُنَا أُطْلِقَ الْوَحْيُ عَلَى مَا فَطَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْحَيَوَانَ مِنَ الْإِلْهَامِ الْمُتْقَنِ الدَّقِيقِ كَقَوْلِهِ: وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ [النَّحْلِ: ٦٨] . فَالْوَحْيُ بِهَذَا الْمَعْنَى نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ إِلْقَاءِ كَلَامِ اللَّهِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ وَهُوَ النَّوْعُ الْأَوَّلُ فِي الْعَدِّ، فَأُطْلِقَ الْوَحْيُ عَلَى الْكَلَامِ الَّذِي يَسْمَعُهُ النَّبِيءُ بِكَيْفِيَّةٍ غَيْرِ مُعْتَادَةٍ وَهَذَا الْإِطْلَاقُ مِنْ مُصْطَلَحِ الْقُرْآنِ وَهُوَ الْغَالِبُ فِي إِطْلَاقَاتِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَمِنْهُ قَوْلُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ «فَعَلِمْتُ أَنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ» فَقَرَأَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ [النِّسَاء: ٩٥] ، وَلَمْ يقل فَنزل إِلَيْهِ جِبْرِيلُ.

Diğer iki türle karşı karşıya getirilmesi karinesiyle burada kastedilen de bu kullanımdır. Buradan hareketle Yüce Allah'ın: { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bala arısına vahyetti...” [Nahl: 68] buyruğunda olduğu gibi Allah'ın hayvana fıtraten verdiği kusursuz ve dakik ilhama da vahiy denmiştir. Bu anlamıyla vahiy, Allah'ın kelamının peygamberlere ilka edilme türlerinden biridir ve sıralamadaki birinci türdür. Böylece peygamberin alışılmadık bir keyfiyetle işittiği kelama vahiy denilmiştir; bu kullanım Kur'an'ın ıstılahındandır ve Kitap ile Sünnet'teki kullanımlarda galip olan da budur. Zeyd b. Sâbit'in: 'Ona vahyedildiğini anladım, sonra üzerinden bu hal gitti ve { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “...özür sahibi olanlar müstesna...” [Nisâ: 95] ayetini okudu' sözü de bundandır; zira 'Cibril ona indi' dememiştir.

وَالْوَحْيُ بِهَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ الْوَحْيِ الَّذِي سَيَجِيءُ فِي قَوْلِهِ: أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ. وَالْمُرَادُ بِالْوَحْيِ هُنَا: إِيقَاعُ مُرَادِ اللَّهِ فِي نَفْسِ النَّبِيءِ يَحْصُلُ لَهُ بِهِ الْعِلْمُ بِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَهُوَ حُجَّةٌ لِلنَّبِيءِ لِمَكَانِ الْعِلْمِ الضَّرُورِيِّ، وَحُجَّةٌ لِلْأُمَّةِ لِمَكَانِ الْعِصْمَةِ مِنْ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ، وَقَدْ يَحْصُلُ لِغَيْرِ الْأَنْبِيَاءِ وَلَكِنَّهُ غَيْرُ مُطَّرِدٍ وَلَا مُنْضَبِطٍ مَعَ أَنَّهُ وَاقِعٌ وَقَدْ قَالَ النبيء ﷺ: «قَدْ كَانَ فِيمَا مَضَى قَبْلَكُمْ مِنَ الْأُمَمِ مُحَدَّثُونَ فَإِنْ يَكُنْ فِي أُمَّتِي مِنْهُمْ أَحَدٌ فَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ» قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: مُحَدَّثُونَ: مُلْهَمُونَ.

Bu anlamdaki vahiy, ileride { أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ } “ya da bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyeder” buyruğunda gelecek olan vahiyden farklıdır. Buradaki vahiyden maksat: Allah'ın muradının, onun Allah katından olduğuna dair kesin bilginin meydana geleceği şekilde peygamberin nefsine ilka edilmesidir. Bu, zaruri bilgi sebebiyle peygamber için bir hüccettir; şeytanın vesvesesinden korunmuş olması sebebiyle de ümmet için bir hüccettir. Bu durum peygamberlerin dışındakilerde de meydana gelebilir; fakat vaki olmakla birlikte düzenli ve kurallı değildir. Nitekim Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Sizden önceki ümmetlerde muhaddesler (ilham alanlar) vardı. Eğer ümmetimde onlardan biri varsa o, Ömer b. el-Hattâb'dır.» İbn Vehb şöyle demiştir: 'Muhaddesûn; kendilerine ilham olunanlar demektir.'

وَمِنْ هَذَا الْوَحْيِ مَرَائِي الْأَنْبِيَاءِ فَإِنَّهَا وَحْيٌ، وَهِيَ لَيْسَتْ بِكَلَامٍ يُلْقَى إِلَيْهِمْ،

Peygamberlerin rüyaları da bu vahiy türündendir; zira onlar da bir vahiydir, ancak kendilerine ilka edilen bir kelam değildir.

فَفِي الحَدِيث «إِنِّي رَأَيْت دَارَ هِجْرَتِكُمْ وَهِيَ فِي حَرَّةٍ ذَاتِ نَخْلٍ فَوَقَعَ فِي وَهْلِي أَنَّهَا الْيَمَامَةُ أَوْ هَجَرُ فَإِذَا هِيَ طَابَةُ»

Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Hicret edeceğiniz yurdu gördüm; orası hurmalıklı, taşlık (harre) bir yerdi. İlk anda zihnime oranın Yemâme veya Hecer olduğu düştü; oysa orası Tâbe (Medine) imiş.»

. وَقَدْ تَشْتَمِلُ الرُّؤْيَا عَلَى إِلْهَامٍ وَكَلَامٍ مِثْلَ

Rüya bazen de şu hadiste olduğu gibi hem ilham hem de kelam içerebilir:

حَدِيثِ «رَأَيْتُ بَقَرًا تُذْبَحُ وَرَأَيْتُ وَاللَّهُ خَيْرٌ»

«[Rüyamda] kesilen sığırlar gördüm ve “Allah hayırlıdır” [sözünü] gördüm (işittim).»

فِي رِوَايَةِ رَفْعِ اسْمِ الْجَلَالَةِ، أَيْ رَأَيْتُ هَذِهِ الْكَلِمَةَ، وَقَدْ أول النبيء ﷺ رُؤْيَاهُ الْبَقَرَ الَّتِي تُذْبَحُ بِمَا أَصَابَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَأَمَّا «وَاللَّهُ خَيْرٌ» فَهُوَ مَا أَتَى اللَّهُ بِهِ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْخَيْرِ.

Lafzatullah'ın merfu (ötreli) olduğu rivayette bu, 'bu kelimeyi gördüm (işittim)' anlamındadır. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] kesilen sığırlar rüyasını Uhud günü Müslümanların başına gelenlerle tevil etmiş; «Allah hayırlıdır» ifadesini ise Allah'ın bundan sonra getirdiği hayır olarak yorumlamıştır.

وَمِنَ الْإِلْهَامِ مَرَائِي الصَّالِحِينَ فَإِنَّهَا جُزْءٌ مِنْ سِتَّةٍ وَأَرْبَعِينَ جُزْءًا مِنَ النُّبُوءَةِ.

Salih kimselerin rüyaları da ilhamdandır; nitekim onlar peygamberliğin kırk altı cüzünden bir cüzdür.

وَلَيْسَ الْإِلْهَامُ بِحُجَّةٍ فِي الدِّينِ لِأَنَّ غَيْرَ الْمَعْصُومِ لَا يُوثَقُ بِصِحَّةِ خَوَاطِرِهِ إِذْ لَيْسَ مَعْصُومًا مِنْ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ. وَبَعْضُ أَهْلِ التَّصَوُّفِ وَحُكَمَاءِ الْإِشْرَاقِ يَأْخُذُونَ بِهِ فِي خَاصَّتِهِمْ وَيَدَّعُونَ أَنَّ أَمَارَاتٍ تُمَيِّزُ لَهُمْ بَيْنَ صَادِقِ الْخَوَاطِرِ وَكَاذِبِهَا وَمِنْهُ قَوْلُ قُطْبِ الدِّينِ الشِّيرَازِيِّ فِي دِيبَاجَةِ شَرْحِهِ عَلَى «الْمِفْتَاحِ» «إِنِّي قَدْ أُلْقِيَ إِلَيَّ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْذَارِ مِنْ حَضْرَةِ الْمَلِكِ الْجَبَّارِ بِلِسَانِ الْإِلْهَامِ لَا كَوَهْمٍ مِنَ الْأَوْهَامِ» إِلَى أَنْ قَالَ «مَا أَوْرَثَنِي التَّجَافِيَ عَنْ دَارِ الْغُرُورِ» . وَمِنْهُ مَا

Dinde ilham bir delil (hüccet) değildir; çünkü masum olmayan kişinin zihnine doğan düşüncelerin (havâtır) doğruluğuna güvenilmez, zira o şeytanın vesvesesinden korunmuş değildir. Tasavvuf ehlinden ve işrâk filozoflarından bazıları ilhamı kendi şahısları için esas alırlar ve sadık olan hatralar ile asılsız olanları birbirinden ayıran işaretlere sahip olduklarını iddia ederler. Kutbüddîn eş-Şîrâzî'nin, el-Miftâh şerhinin önsözündeki şu sözü de bundandır: «Melik ve Cebbâr olan Zat'ın huzurundan, kuruntulardan bir kuruntu olmaksızın, ilham diliyle bir uyarı kabilinden bana öyle bir şey ilka edildi ki...» devamında şöyle demiştir: «bu da bana gurur yurdundan (dünyadan) uzaklaşmayı kazandırdı.» Yine şunlar da bundandır:

وَرَدَ فِي قَول النبيء ﷺ «إِنَّ رُوحَ الْقُدُسِ نَفَثَ فِي رُوعِي أَنَّ نَفْسًا لَنْ تَمُوتَ حَتَّى تَسْتَوْفِيَ أَجْلَهَا وَرِزْقَهَا»

Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şu buyruğunda zikredilen husustur: «Rûhu'l-Kudüs kalbime şunu üfledi: Hiçbir nefis, ecelini ve rızkını tastamam almadıkça asla ölmeyecektir.»

عَلَى أَحَدِ تَفْسِيرَيْنِ فِيهِ، وَلَا رَيْبَ فِي أَنَّهُ الْمُرَادُ هُنَا لِأَنَّ أَلْفَاظَ هَذَا الْحَدِيثِ جَرَتْ عَلَى غَيْرِ الْأَلْفَاظِ الَّتِي يُحْكَى بِهَا نُزُولُ الْوَحْيِ بِوَاسِطَةِ كَلَامِ جِبْرِيلَ ﵇.

Bu, söz konusu ifadenin iki tefsirinden birine göredir. Burada kastedilenin de bu olduğunda şüphe yoktur; zira bu hadisin lafızları, Cibril [aleyhisselâm]'ın kelamı vasıtasıyla vahyin inişinin anlatıldığı lafızlardan farklı olarak gelmiştir.

وَالنَّوْعُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ يَسْمَعُهُ سَامِعُهُ وَلَا يَرَى مَصْدَرَهُ بِأَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ كَلَامًا فِي شَيْءٍ مَحْجُوبٍ عَنْ سَامِعِهِ وَهُوَ مَا وَصَفَ اللَّهَ هُنَا بَقَوْلِهِ: أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ.

İkinci tür: Allah'ın, işitenden perdelenmiş bir şeyde kelam yaratması suretiyle, kelamın bir perde arkasından olması, işitenin onu duyması fakat kaynağını görmemesidir. Yüce Allah'ın burada: { أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “...yahut bir perde arkasından...” buyruğuyla vasfettiği durum da budur.

وَالْمَعْنَى: أَوْ مَحْجُوبًا الْمُخَاطَبُ- بِالْفَتْحِ- عَنْ رُؤْيَةِ مَصْدَرِ الْكَلَامِ، فَالْكَلَامُ كَأَنَّهُ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، وَهَذَا مِثْلَ تَكْلِيمِ اللَّهِ تَعَالَى مُوسَى فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ، وَيَحْصُلُ عِلْمُ الْمُخَاطَبِ بِأَنَّ ذَلِكَ الْكَلَامَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ بِآيَةٍ يُرِيهِ اللَّهُ إِيَّاهَا يَعْلَمُ أَنَّهَا لَا تَكُونُ إِلَّا بِتَسْخِيرِ اللَّهِ كَمَا عَلِمَ مُوسَى ذَلِكَ بِانْقِلَابِ عَصَاهُ حَيَّةً ثُمَّ عَوْدِهَا إِلَى حَالَتِهَا الْأُولَى، وَبِخُرُوجِ يَدِهِ مِنْ جَيْبِهِ بَيْضَاءَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: آيَةً أُخْرى لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى [طه: ٢٢، ٢٤] . ثُمَّ يَصِيرُ بَعْدَ ذَلِكَ عَادَةً يَعْرِفُ بِهَا كَلَامَ اللَّهِ.

Anlamı şudur: Yahut muhatap kelamın kaynağını görmekten perdelenmiş olarak [konuşulur]; dolayısıyla kelam sanki bir perde arkasından geliyormuş gibidir. Bu durum, Yüce Allah'ın bereketli beldede ağaçtan Mûsâ ile konuşması gibidir. Muhatabın o kelamın Allah katından olduğunu ilk seferinde bilmesi, Allah'ın kendisine gösterdiği ve ancak Allah'ın teshiriyle olabileceğini bildiği bir mucize (ayet) ile hasıl olur; nitekim Mûsâ bunu asasının yılana dönüşmesi, sonra da eski haline geri dönmesi ve elinin koynundan bembeyaz çıkmasıyla bilmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { آيَةً أُخْرى (22) لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى (23) اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى } “...diğer bir mucize olarak... Sana en büyük mucizelerimizden bir kısmını gösterelim diye. Firavun'a git; çünkü o azdı.” [Tâhâ: 22-24]. Bundan sonra bu durum, kendisiyle Allah'ın kelamını tanıdığı alışılagelmiş bir hal haline gelir.

وَاخْتَصَّ بِهَذَا النَّوْعِ مِنَ الْكَلَامِ فِي الرُّسُلِ السَّابِقِينَ مُوسَى ﵇ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ برسالتي وبكلامي [الْأَعْرَاف:

Önceki peygamberler arasında bu tür kelama mahsus kılınan Mûsâ [aleyhisselâm]'dır. Yüce Allah'ın şu buyruğunda kastedilen de budur: { قالَ يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ برسالتي وبكلامي }

١٤٤] وَلَيْسَ الْوَحْيُ إِلَى مُوسَى مُنْحَصِرًا فِي هَذَا النَّوْعِ فَإِنَّهُ كَانَ يُوحَى إِلَيْهِ الْوَحْيَ الْغَالِبَ لِجَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ وَقَدْ حَصَلَ هَذَا النَّوْعُ مِنَ الْكَلَام لمُحَمد ﷺ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ، فَقَدْ

“[Allah] buyurdu ki: 'Ey Mûsâ! Gönderdiğim elçiliklerle ve seninle konuşmamla seni insanların arasından seçip üstün kıldım.'” [A'râf: 144]. Mûsâ'ya olan vahiy sadece bu türe münhasır değildir; zira ona, bütün peygamberler ve resullere gelen galip vahiy türü de vahyedilirdi. Bu türden konuşma İsra gecesinde Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] için de gerçekleşmiştir; nitekim

جَاءَ فِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ: أَنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْهِ وَعَلَى أُمَّتِهِ

İsra hadisinde geçtiğine göre Allah ona ve ümmetine

خَمْسِينَ صَلَاةً ثُمَّ خَفَّفَ اللَّهُ مِنْهَا حَتَّى بَلَغَتْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَأَنَّهُ سَمِعَ قَوْلَهُ تَعَالَى: «أَتْمَمْتُ فَرِيضَتِي وَخَفَّفْتُ عَنْ عِبَادِي»

elli vakit namazı farz kılmış, sonra Allah bunu hafifleterek beş vakit namaza indirmiş ve o da Yüce Allah'ın: «Farzımı kesinleştirdim ve kullarımdan hafiflettim» buyruğunu işitmiştir.

. وَأَشَارَتْ إِلَيْهِ سُورَةُ النَّجْمِ [٦، ١٢] بَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْتَوى وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلى ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى. وَالْقَوْلُ بِأَنَّهُ سَمِعَ كَلَامَ اللَّهِ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ مَرْوِيٌّ عَنْ عَلِيِّ بن أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ وَالْأَشْعَرِيِّ وَالْوَاسِطِيِّ، وَهُوَ الظَّاهِرُ لِأَنَّ فضل مُحَمَّد ﷺ عَلَى جَمِيعِ الْمُرْسَلِينَ يَسْتَلْزِمُ أَنْ يُعْطِيَهُ اللَّهُ مِنْ أَفْضَلِ مَا أَعْطَاهُ رُسُلَهُ ﵈ جَمِيعًا.

Necm Suresi de [6-12] Yüce Allah'ın şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: { فَاسْتَوى (6) وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلى (7) ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى (8) فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى (9) فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى (10) مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى (11) أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى } “Hemen doğruldu; kendisi en yüksek ufuktaydı. Sonra yaklaştı ve sarktı. Öyle ki iki yay aralığı kadar, hatta daha da yakın oldu. Böylece kuluna vahyedeceğini vahyetti. Kalp, gördüğünü yalanlamadı. Şimdi siz gördüğü şey hakkında onunla tartışıyor musunuz?”. Göğe miraca çıkarıldığı gece Allah'ın kelamını işittiği görüşü; Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Câfer b. Muhammed es-Sâdık, el-Eş'arî ve el-Vâsıtî'den rivayet edilmiştir. Zahir olan da budur; zira Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in bütün elçilere olan üstünlüğü, Allah'ın ona, bütün resullerine [aleyhimüsselâm] verdiği en faziletli şeylerden vermesini gerektirir.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: أَنْ يُرْسِلَ اللَّهُ الْمَلَكَ إِلَى النَّبِيءِ فَيُبَلِّغُ إِلَيْهِ كَلَامًا يَسْمَعُهُ النَّبِيءُ وَيَعِيهِ، وَهَذَا هُوَ غَالِبُ مَا يُوَجَّهُ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ تَعَالَى فِي ذكر زَكَرِيَّاء فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى [آل عمرَان: ٣٩] ، وَقَالَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا [الصافات: ١٠٤، ١٠٥] وَهَذَا الْكَلَامُ يَأْتِي بِكَيْفِيَّةٍ

Üçüncü tür: Allah'ın peygambere bir melek göndermesi ve meleğin ona peygamberin işitip kavrayacağı bir kelamı tebliğ etmesidir. Allah Teâlâ'nın kelamından peygamberlere yöneltilenlerin çoğu da budur. Yüce Allah Zekeriyyâ'yı anarken şöyle buyurmuştur: { فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى } “O mihrapta durup namaz kılarken melekler ona: 'Allah sana Yahyâ'yı müjdeliyor' diye seslendiler” [Âl-i İmrân: 39]. İbrâhim hakkında ise şöyle buyurmuştur: { وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ (104) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } “Biz de ona: 'Ey İbrâhim! Rüyayı gerçekleştirdin' diye seslendik” [Sâffât: 104-105]. Bu kelam öyle bir keyfiyetle gelir ki

وصفهَا النبيء ﷺ لِلْحَارِثِ بن هِشَامٍ وَقَدْ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ «كَيْفَ يَأْتِيكَ الْوَحْيُ؟

Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu, Resûlullah'a «Vahiy sana nasıl gelir?» diye soran Hâris b. Hişâm'a şöyle tavsif etmiştir:

فَقَالَ: أَحْيَانًا يَأْتِينِي مِثْلَ صَلْصَلَةِ الْجَرَسِ وَهُوَ أَشَدُّهُ عَلَيَّ فَيَفْصِمُ عَنِّي وَقَدْ وَعَيْتُ عَنْهُ أَيْ عَنْ جِبْرِيلَ مَا قَالَ، وَأَحْيَانًا يَتَمَثَّلُ لِي الْمَلَكُ رَجُلًا فَيُكَلِّمُنِي فَأَعِي مَا يَقُولُ»

«Bazen bana çıngırak sesi gibi gelir ki bana en ağır geleni de budur; [bu hal] benden ayrıldığında Cibril'in söylediğini tam olarak kavramış olurum. Bazen de melek bana bir adam suretinde temessül eder, benimle konuşur ve ben de onun söylediğini kavrarım.»

. فَالرَّسُولُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا: هُوَ الْمَلَكُ جِبْرِيلُ أَوْ غَيْرُهُ، وَقَوْلُهُ:

Yüce Allah'ın: { أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا } “...yahut bir elçi gönderir...” buyruğundaki elçi (resul); melek Cibril veya başkasıdır. Yüce Allah'ın:

فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ سَمَّى هَذَا الْكَلَامَ وَحْيًا عَلَى مُرَاعَاةِ الْإِطْلَاقِ الْقُرْآنِيِّ الْغَالِبِ كَمَا تَقَدَّمَ نَحْوَ قَوْلِهِ: وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى [النَّجْم:

{ فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ } “...böylece O'nun izniyle dilediğini vahyeder” buyruğu, daha önce geçtiği üzere Kur'an'daki galip kullanım gözetilerek bu kelamı vahiy olarak isimlendirmiştir; nitekim şu buyrukta olduğu gibi: { وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى (3) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى (4) عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى }

٣- ٥] وَهُوَ غَيْرُ الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ: إِلَّا وَحْياً بِقَرِينَةِ التَّقْسِيمِ وَالْمُقَابَلَةِ.

“O hevasından konuşmaz. O ancak vahyolunan bir vahiydir. Onu pek güçlü olan öğretti” [Necm: 3-5]. Bu, taksim ve karşılıklı getirme (mukabele) karinesiyle { إِلَّا وَحْياً } “vahiy yoluyla olması müstesna” ifadesinde kastedilenden farklıdır.

وَمِنْ لَطَائِفِ نَسْجِ هَذِهِ الْآيَةِ تَرْتِيبُ مَا دَلَّ عَلَى تَكْلِيمِ اللَّهِ الرُّسُلَ بِدَلَالَاتٍ فَجِيءَ بِالْمَصْدَرِ أَوَّلًا فِي قَوْلِهِ: إِلَّا وَحْياً وَجِيءَ بِمَا يُشْبِهُ الْجُمْلَةَ ثَانِيًا وَهُوَ قَوْلُهُ: مِنْ وَراءِ حِجابٍ، وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ ثَالِثًا بَقَوْلِهِ: يُرْسِلَ رَسُولًا. وَقَرَأَ نَافِعٌ أَوْ يُرْسِلَ بِرَفْعِ يُرْسِلَ عَلَى الْخَبَرِيَّةِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَوْ هُوَ

Bu ayetin ince nazım güzelliklerinden biri de, Allah'ın elçileriyle konuşmasını gösteren ifadelerin delalet derecelerine göre sıralanmış olmasıdır: Önce { إِلَّا وَحْياً } buyruğunda masdar getirilmiş, ikinci olarak { مِنْ وَراءِ حِجابٍ } buyruğu ile şibh-i cümle (cümle benzeri yapı) getirilmiş, üçüncü olarak da { يُرْسِلَ رَسُولًا } buyruğuyla fiil cümlesi getirilmiştir. Nâfi', haber olması hasebiyle { أَوْ يُرْسِلُ } fiilini merfu olarak okumuştur; takdiri şöyledir: “Yahut O,

مُرْسِلٌ رَسُولًا. وَقَرَأَ فَيُوحِيَ بِسُكُونِ الْيَاءِ بَعْدَ كَسْرَةِ الْحَاءِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ أَوْ يُرْسِلَ بِنَصْبِ الْفِعْلِ عَلَى تَقْدِيرِ (أَنْ) مَحْذُوفَةٍ دَلَّ عَلَيْهَا الْعَطْفُ عَلَى الْمَصْدَرِ فَصَارَ الْفِعْلُ الْمَعْطُوفُ فِي مَعْنَى الْمَصْدَرِ، فَاحْتَاجَ إِلَى تَقْدِيرِ

bir elçi gönderendir (mursilun rasûlen)”. { فَيُوحِي } kelimesini ise hâ'nın kesresinden sonra yâ'nın sükûnu ile okumuştur. Diğer kurrâ ise masdara atfedilmesinin delalet ettiği mahzuf bir [en] takdiriyle { أَوْ يُرْسِلَ } fiilini mensup okumuşlardır; böylece matuf fiil masdar manasına bürünmüş ve bir

حَرْفِ السَّبْكِ. وَقَرَأُوا فَيُوحِيَ بِفَتْحَةٍ عَلَى الْيَاءِ عَطْفًا عَلَى يُرْسِلَ.

sebk harfinin (masdariyye edatının) takdir edilmesine ihtiyaç duymuştur. Onlar { يُرْسِلَ } fiiline atıfla { فَيُوحِيَ } lafzını da yâ üzerinde fetha ile mensup okumuşlardır.

وَمَا صدق مَا يَشاءُ كَلَامٌ، أَيْ فَيُوحِيَ كَلَامًا يَشَاؤُهُ اللَّهُ فَكَانَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَعْنَى الصِّفَةِ لِ (كَلَامًا) الْمُسْتَثْنَى الْمَحْذُوفِ، وَالرَّابِطُ هُوَ مَا يَشاءُ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى:

{ مَا يَشاءُ } ifadesinin masadakı (karşılığı) bir kelamdır; yani 'Allah'ın dilediği bir kelamı vahyeder' demektir. Böylece bu cümle, mahzuf olan müstesna konumundaki (kelâmen / bir kelamı) kelimesinin sıfatı hükmündedir. Cümleyi bağlayan bağ (râbıt) ise { مَا يَشاءُ } ifadesidir; zira o,

كَلَامًا، فَهُوَ كَرَبْطِ الْجُمْلَةِ بِإِعَادَةِ لَفْظِ مَا هِيَ لَهُ أَوْ بِمُرَادِفِهِ نَحْوَ الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ [الْحَاقَّةُ:

'bir kelam' anlamındadır; dolayısıyla cümlenin, ait olduğu lafzın kendisini veya eş anlamlısını tekrar ederek bağlanması gibidir; nitekim { الْحَاقَّةُ (1) مَا الْحَاقَّةُ }

١، ٢] . وَالتَّقْدِيرُ: أَوْ إِلَّا كَلَامًا مَوْصُوفًا بِأَنَّ اللَّهَ يُرْسِلُ رَسُولًا فَيُوحِي بِإِذْنِهِ كَلَامًا يَشَاؤُهُ فَإِنَّ الْإِرْسَالَ نَوْعٌ مِنَ الْكَلَامِ الْمُرَادِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

“Gerçekleşecek olan! Nedir o gerçekleşecek olan?” [Hâkka: 1-2] ayetinde olduğu gibi. Takdiri şöyledir: “Yahut Allah'ın bir elçi göndermesi ve o elçinin de O'nun izniyle dilediği bir kelamı vahyetmesi şeklinde nitelenen bir kelam müstesnadır.” Zira elçi göndermek, bu ayette kastedilen kelam türlerinden biridir.

وَالْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ الثَّلَاثَةَ أَنْوَاعٌ لِكَلَامِ اللَّهِ الَّذِي يُخَاطِبُ بِهِ عِبَادَهُ.

Ayet, bu üç türün Allah'ın kullarına hitap ettiği kelamının türleri olduğu hususunda sarîhtir (açıktır).

وَذِكْرُ النَّوْعَيْنِ: الْأَوَّلِ وَالثَّالِثِ صَرِيحٌ فِي أَنَّ إِضَافَةَ الْكَلَامِ الْمُنَوَّعِ إِلَيْهَا إِلَى اللَّهِ أَوْ إِسْنَادَهُ إِلَيْهِ حَيْثُمَا وَقَعَ فِي أَلْفَاظِ الشَّرِيعَةِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ [التَّوْبَة: ٦] وَقَوْلِهِ: قالَ يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ برسالتي وبكلامي [الْأَعْرَاف: ١٤٤] وَقَوْلُهُ:

Birinci ve üçüncü türün zikredilmesi, şeriatın lafızlarında geçtiği her yerde, kendilerine ayrılan bu kelamın Allah'a izafe edilmesinin veya O'na isnat edilmesinin açık bir göstergesidir; nitekim Yüce Allah'ın: { حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ } “...tâ ki Allah'ın kelamını işitsin...” [Tevbe: 6], { قالَ يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ برسالتي وبكلامي } “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Mûsâ! Gönderdiğim elçiliklerle ve seninle konuşmamla seni insanların arasından seçip üstün kıldım'” [A'râf: 144] ve

وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النِّسَاء: ١٦٤] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَلَامٌ لَهُ خُصُوصِيَّةٌ هِيَ أَنَّهُ أَوْجَدَهُ اللَّهُ إِيجَادًا بِخَرْقِ الْعَادَةِ لِيَكُونَ بِذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ مَدْلُولَ أَلْفَاظِهِ مُرَادٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَمَقْصُودٌ لَهُ كَمَا سُمِّيَ الرُّوحُ الَّذِي تَكَوَّنَ بِهِ عِيسَى رُوحَ اللَّهِ لِأَنَّهُ تَكَوَّنَ عَلَى سَبِيلِ خَرْقِ الْعَادَةِ، فَاللَّهُ خَلَقَ الْكَلَامَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى مُرَادِهِ خَلْقًا غَيْرَ جَارٍ عَلَى سُنَّةِ اللَّهِ فِي تَكْوِينِ الْكَلَامِ لِيَعْلَمَ النَّاسُ أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ إِعْلَامَهُمْ بِأَنَّهُ أَرَادَ مَدْلُولَاتِ ذَلِكَ الْكَلَامِ بِآيَةِ أَنَّهُ خَرَقَ فِيهِ عَادَةَ إِيجَادِ الْكَلَامِ فَكَانَ إِيجَادًا غَيْرَ مُتَوَلِّدٍ مِنْ عِلَلٍ وَأَسْبَابٍ عَادِيَّةٍ فَهُوَ كَإِيجَادِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِيجَادِ آدَمَ فِي أَنَّهُ غَيْرُ مُتَوَلِّدٍ مِنْ عِلَلٍ وَأَسْبَابٍ فِطْرِيَّةٍ.

{ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Mûsâ ile bizzat konuştu” [Nisâ: 164] buyrukları, bunun özel bir niteliğe sahip bir kelam olduğuna delalet eder; bu nitelik de lafızlarının medlûlünün Allah Teâlâ tarafından murad edildiğine ve kastolunduğuna bir delil olsun diye Allah'ın onu harikulâde bir biçimde (âdeti yararak) var etmiş olmasıdır. Nitekim Îsâ'nın kendisiyle yaratıldığı ruh da harikulâde bir şekilde var olduğu için 'Rûhullah' (Allah'ın ruhu) olarak adlandırılmıştır. Dolayısıyla Allah, muradına delalet eden kelamı, kelamın oluşmasındaki ilahi kanuna (âdete) bağlı kalmaksızın yaratmıştır ki insanlar, Allah'ın kelam var etme âdetini harikulâde kılması deliliyle, o kelamın medlûllerini bizzat bildirmek istediğini anlasınlar. Böylece bu, sıradan illet ve sebeplerden doğmayan bir var ediş olmuştur; nitekim fıtrî illet ve sebeplerden doğmaması bakımından göklerin ve yerin var edilmesi ile Âdem'in var edilmesi gibidir.