وَالْكَافُ فِي كَما أُمِرْتَ لِتَشْبِيهِ مَعْنَى الْمُمَاثَلَةِ، أَيْ دَعْوَةٌ وَاسْتِقَامَةٌ مِثْلَ الَّذِي أُمِرْتَ بِهِ، أَيْ عَلَى وِفَاقِهِ، أَيْ وَافِيَةٌ بِمَا أُمِرْتَ بِهِ. وَهَذِهِ الْكَافُ مِمَّا يُسَمَّى كَافَ التَّعْلِيلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٨] ، وَلَيْسَ التَّعْلِيلُ مِنْ مَعَانِي الْكَافِ فِي التَّحْقِيقِ وَلَكِنَّهُ حَاصِلُ مَعْنًى يَعْرِضُ فِي اسْتِعْمَالِ الْكَافِ إِذَا أُرِيدَ تَشْبِيهُ عَامِلِهَا بِمَدْخُولِهَا عَلَى مَعْنَى الْمُطَابَقَةِ وَالْمُوَافَقَةِ.
{ كَما أُمِرْتَ } ifadesindeki kâf harfi, mümasalet (benzerlik) manasını teşbih içindir; yani 'sana emredilene benzer, ona uygun, sana emredileni tam olarak karşılayan bir davet ve istikamet' demektir. Bu kâf, Yüce Allah'ın { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin” [Bakara 198] ayetinde olduğu gibi talil (sebep) kâf'ı diye isimlendirilenlerdendir. Aslında tahkike göre talil kâf harfinin manalarından değildir; fakat kâf'ın amilinin, mutabakat ve muvafakat manası üzere mecrûruna (dahil olduğu şeye) benzetilmesi murat edildiğinde kâf'ın kullanımında ortaya çıkan bir netice manadır.
وَالِاتِّبَاعُ يُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى الْمُجَارَاةِ وَالْمُوَافَقَةِ، وَعَلَى الْمُحَاكَاةِ وَالْمُمَاثَلَةِ فِي الْعَمَلِ، وَالْمُرَادُ هُنَا كِلَا الْإِطْلَاقَيْنِ لِيَرْجِعَ النَّهْيُ إِلَى النَّهْيِ عَنْ مُخَالَفَةِ الْأَمْرَيْنِ الْمَأْمُورِ بِهِمَا فِي قَوْلِهِ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ.
İttiba (uymak); mecazi olarak ayak uydurmaya ve muvafakat etmeye, ayrıca amelde taklit etmeye ve benzeşmeye ıtlak olunur. Burada ise her iki kullanım da kastedilmiştir ki nehiy (yasaklama), { فَادْعُ وَاسْتَقِمْ } kavlinde emredilen iki hususa muhalefet etmekten nehyetmeye dönsün.
وَضَمِيرُ أَهْواءَهُمْ لِلَّذِينِ ذُكِرُوا مِنْ قَبْلُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ، وَالْمَقْصُودُ: نَهْيُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ ذَلِكَ مِنْ بَابِ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ فِي سُورَةِ هُودٍ [١١٢] .
{ أَهْواءَهُمْ } ifadesindeki zamir, daha önce zikredilen müşriklere ve kendilerine kitap verilenlere aittir. Kastedilen ise, { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” [Zümer 65] kabîlinden olarak Müslümanları bundan nehyetmektir. Hûd Suresi'ndeki { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ } “Sen ve seninle beraber tevbe edenler emrolunduğunuz gibi dosdoğru olun” [Hûd 112] ayetini görmez misin?
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ لاتجارهم فِي مُعَامَلَتِهِمْ، أَيْ لَا يَحْمِلْكَ طَعْنُهُمْ فِي دَعْوَتِكَ عَلَى عَدَمِ ذِكْرِ فَضَائِلِ رُسُلِهِمْ وَهَدْيِ كُتُبِهِمْ عَدَا مَا بَدَّلُوهُ مِنْهَا فَأَعْلِنْ بِأَنَّكَ مُؤْمِنٌ بِكُتُبِهِمْ، وَلِذَلِكَ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ قَوْلُهُ: وَقُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ الْآيَةَ، فَمَوْقِعُ وَاوِ الْعَطْفِ
{ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } kavlinin anlamının, onlara muamelelerinde ayak uydurmamak olması da caizdir; yani 'onların senin davetine dil uzatmaları, değiştirdikleri kısımlar hariç, onların peygamberlerinin faziletlerini ve kitaplarının hidayetini anmaktan seni alıkoymasın; dolayısıyla sen onların kitaplarına inandığını ilan et' demektir. Bu yüzden { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } ifadesi üzerine { وَقُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ } ayeti atfedilmiştir; zira buradaki atıf vâv'ının konumu,
فِيهِ بِمَنْزِلَةِ مَوْقِعِ فَاءِ التَّفْرِيعِ.
tefri' fâ'sı konumundadır.
وَيَكُونُ الْمَعْنَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٨] .
Bu durumda mana, Mâide Suresi'ndeki Yüce Allah'ın { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Bir kavme olan kininiz sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun; bu takvaya daha yakındır” [Mâide 8] ayeti gibi olur.
وَالْأَهْوَاءُ: جَمْعُ هَوًى وَهُوَ الْمَحَبَّةُ، وَغَلَبَ عَلَى مَحَبَّةِ مَا لَا نَفْعَ فِيهِ، أَيِ ادْعُهُمْ إِلَى
Ehvâ (الْأَهْوَاءُ); hevâ kelimesinin çoğuludur, o da sevgidir ve çoğunlukla faydası olmayan şeyin sevgisi için kullanılır; yani onları,
الْحَقِّ وَإِنْ كَرِهُوهُ، وَاسْتَقِمْ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ وَإِنْ عَادَاكُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ فَهُمْ يُحِبُّونَ أَنْ تَتَّبِعُوا مِلَّتَهُمْ، وَهَذَا مِنْ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ [الْبَقَرَة: ١٢٠] .
hoşlanmasalar da hakka davet et; Ehl-i Kitap size düşmanlık etse de sen ve beraberindekiler dosdoğru olun, çünkü onlar sizin kendi dinlerine uymanızı arzu ederler. Bu durum, { وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Dinlerine uymadıkça Yahudiler de Hristiyanlar da senden asla hoşnut olmazlar. De ki: 'Doğru yol ancak Allah'ın yoludur.' Sana gelen ilimden sonra onların hevalarına uyacak olursan, Allah'tan sana ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” [Bakara 120] ayetinin manasındandır.
وَقَوْلُهُ: وَقُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ بَعْدَ قَوْلِهِ: فَادْعُ أَمْرٌ بِمُخَالَفَةِ الْيَهُودِ إِذْ قَالُوا: نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ [النِّسَاء: ١٥٠] يَعْنُونَ التَّوْرَاةَ، وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ [النِّسَاء: ١٥٠] يَعْنُونَ الْإِنْجِيلَ وَالْقُرْآنَ، فَأمر الرّسول ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ بِالْإِيمَانِ بِالْكُتُبِ الثَّلَاثَةِ الْمُوحَى بِهَا مِنَ اللَّهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ [آل عمرَان: ١١٩] . فَالْمَعْنَى: وَقُلْ لِمَنْ يُهِمُّهُ هَذَا الْقَوْلُ وَهُمُ الْيَهُودُ. وَإِنَّمَا أُمِرَ بِأَنْ يَقُولَ ذَلِكَ إِعْلَانًا بِهِ وَإِبْلَاغًا لِأَسْمَاعِ الْيَهُودِ، فَلَا يُقَابِلُ إِنْكَارَهُمْ حَقِّيَّةَ كِتَابِهِ بِإِنْكَارِهِ حَقِّيَّةَ كِتَابِهِمْ وَفِي هَذَا إِظْهَارٌ لِمَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ دَعْوَتُهُ مِنَ الْإِنْصَافِ.
{ فَادْعُ } buyruğundan sonra gelen { وَقُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ } kavli; Tevrat'ı kastederek { نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ } “Bir kısmına inanırız” [Nisâ 150] ve İncil ile Kur'an'ı kastederek { وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ } “bir kısmını inkâr ederiz” [Nisâ 150] diyen Yahudilere muhalefet etmeyi emretmektedir. Nitekim Yüce Allah'ın { وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ } “Siz ise kitabın tamamına inanırsınız” [Âl-i İmrân 119] buyurduğu gibi, Resul (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanlar Allah katından vahyedilen üç kitaba da iman etmekle emrolunmuşlardır. Manası şudur: 'Bu sözün muhatabı olan kimselere -ki onlar Yahudilerdir- de ki...'. Resul'ün bunu söylemesi, açıkça ilan etmek ve Yahudilerin kulaklarına duyurmak için emredilmiştir; böylece onların, kendi kitabının hak olduğunu inkâr etmelerine, kendisi onların kitaplarının hak oluşunu inkâr ederek karşılık vermemiş olur. Bunda, davetinin ihtiva ettiği insafı/adaleti ortaya koyma vardır.
ومِنْ كِتابٍ بَيَانٌ لِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، فَالتَّنْكِيرُ فِي كِتابٍ لِلنَّوْعِيَّةِ، أَيْ بِأَيِّ كِتَابٍ أَنْزَلَهُ اللَّهُ وَلَيْسَ يَوْمَئِذٍ كِتَابٌ مَعْرُوفٌ غَيْرَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ.
{ مِنْ كِتابٍ } ifadesi, { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } kavlinin beyanıdır; { كِتابٍ } kelimesindeki tenvin nevi (tür) bildirmek içindir, yani 'Allah'ın indirdiği her kitaba' demektir. O günlerde Tevrat, İncil ve Kur'an'dan başka bilinen bir kitap yoktu.
وَضَمِيرُ بَيْنَكُمُ خِطَابٌ لِلَّذِينِ أُمِرَ بِأَنْ يُوَجِّهَ هَذَا الْقَوْلَ إِلَيْهِمْ وَهُمُ الْيَهُودُ، أَيْ أُمِرْتُ أَنْ أُقِيمَ بَيْنَكُمُ الْعَدْلَ بِأَنْ أَدْعُوَكُمْ إِلَى الْحَقِّ وَلَا أَظْلِمَكُمْ لِأَجْلِ عَدَاوَاتِكُمْ وَلَكِنِّي أُنَفِّذُ أَمْرَ اللَّهِ فِيكُمْ وَلَا أَنْتَمِي إِلَى الْيَهُودِ وَلَا إِلَى النَّصَارَى. وَمَعْنَى بَيْنَكُمُ أَنَّنِي أُقِيمُ الْعَدْلَ بَيْنَكُمْ فَلَا تَرَوْنَ بَيْنَكُمْ جَوْرًا مِنِّي، فَ (بَيْنَ) هُنَا ظَرْفٌ مُتَّحِدٌ غَيْرُ مُوَزَّعٍ فَهُوَ بِمَعْنَى وَسَطَ الْجَمْعِ وَخِلَالَهُ، بِخِلَافِ (بَيْنَ) فِي قَوْلِ الْقَائِلِ: قَضَى بَيْنَ الْخَصْمَيْنِ أَوْ قَسَّمَ الْمَالَ بَيْنَ الْعُفَاةِ. فَلَيْسَ الْمَعْنَى: لِأَعْدِلَ بَيْنَ فِرَقِكُمْ إِذْ لَا يَقْتَضِيهِ السِّيَاقُ.
{ بَيْنَكُمُ } ifadesindeki zamir, bu sözün kendilerine yöneltilmesi emredilen kimselere, yani Yahudilere hitaptır; yani 'sizi hakka davet ederek aranızda adaleti tesis etmekle, düşmanlıklarınız sebebiyle size zulmetmeyip hakkınızda Allah'ın emrini uygulamakla ve ne Yahudilere ne de Hristiyanlara tarafgirlik yapmamakla emrolundum' demektir. { بَيْنَكُمُ } ifadesinin manası; 'aranızda adaleti ikame edeceğim, dolayısıyla aranızda benden yana hiçbir haksızlık görmeyeceksiniz' şeklindedir. Buradaki «beyne» (بَيْنَ), taksim edilmemiş tekil bir zarftır; topluluğun ortasında ve içinde anlamındadır. Bu, bir kimsenin 'iki hasım arasında hükmetti' veya 'malı muhtaçlar arasında paylaştırdı' sözündeki «beyne»den farklıdır. Dolayısıyla mana 'fırkalarınız arasında adalet yapayım' demek değildir, zira bağlam bunu gerektirmez.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ كَوْنِهَا نَازِلَةً فِي مَكَّةَ فِي زَمَنِ ضَعْفِ الْمُسْلِمِينَ إِعْجَازٌ بِالْغَيْبِ يَدُلُّ عَلَى أَن الرّسول ﷺ سَيَكُونُ لَهُ الْحُكْمُ عَلَى يَهُودِ بِلَادِ الْعَرَبِ مِثْلِ أَهْلِ خَيْبَرَ
Bu ayette -Müslümanların zayıf olduğu dönemde Mekke'de inmiş olmasına rağmen- gaybî bir mucize vardır; bu da Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hayber,
وَتَيْمَاءَ وَقُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ وَبَنِي قَيْنُقَاعَ، وَقَدْ عَدَلَ فِيهِمْ وَأَقَرَّهُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ حَتَّى ظَاهَرُوا عَلَيْهِ الْأَحْزَابَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ.
Teymâ, Kurayza, Nadîr ve Benî Kaynukâ halkı gibi Arap yarımadasındaki Yahudiler üzerinde hüküm ve otorite sahibi olacağına delalet eder. Nitekim Ahzâb Suresi'nde geçtiği üzere, onlar aleyhine hiziplere (Ahzâb'a) arka çıkıp destek verene kadar aralarında adaletle hükmetmiş ve onları kendi halleri üzere bırakmıştı.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِأَعْدِلَ لَامٌ يَكْثُرُ وُقُوعُهَا بَعْدَ أَفْعَالِ مَادَّتَيِ الْأَمْرِ وَالْإِرَادَةِ، نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ [النِّسَاء: ٢٦] ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا وَبَعْضُهُمْ يَجْعَلُهَا زَائِدَةً.
{ لِأَعْدِلَ } kavlindeki lâm, Yüce Allah'ın { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister” [Nisâ 26] kavlinde olduğu gibi emir ve irade köklerinden gelen fiillerden sonra gelişi çokça görülen bir lâmdır; buna dair açıklama daha önce geçmişti. Bazı âlimler ise onu zâit kabul ederler.
وَجُمْلَةُ اللَّهُ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ مِنَ الْمَأْمُورِ بِأَنْ يَقُولَهُ. فَهِيَ كُلُّهَا جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ عَنْ جُمْلَةِ
{ اللَّهُ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ } cümlesi, söylenmesi emredilen sözlerdendir. Dolayısıyla bu cümle bütünüyle,
آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِهَا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ جُمْلَةِ اللَّهُ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ بِحَذَافِرِهَا هُوَ قَوْلُهُ: لَا حُجَّةَ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ فَهِيَ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ، وَإِنَّمَا ابْتُدِئَتْ بِجُمْلَتَيِ اللَّهُ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ تَمْهِيدًا لِلْغَرَضِ الْمَقْصُودِ وَهُوَ لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ، فَلِذَلِكَ كَانَتِ الْجُمَلُ كُلُّهَا مَفْصُولَةً عَنْ جُمْلَةِ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ.
{ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ } cümlesinden sonra gelen ve onun muhtevasını pekiştiren müstakil (istînâf) bir cümledir. Çünkü { اللَّهُ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ } cümlesinin bütününden asıl maksat { لَا حُجَّةَ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ } ifadesidir; bu sebeple o, { آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ } cümlesinin muhtevasını teyit etmektedir. Asıl maksat olan { لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ } cümlesine bir hazırlık/mukaddime olsun diye { اللَّهُ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ } ve { لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } cümleleriyle başlanmıştır. Bundan dolayı bu cümlelerin tamamı { آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ } cümlesinden fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir).
وَالْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: اللَّهُ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ أَنَّنَا مُتَّفِقُونَ عَلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً [آل عمرَان: ٦٤] الْآيَةَ، أَيْ فَاللَّهُ الشَّهِيدُ عَلَيْنَا وَعَلَيْكُمْ إِذْ كَذَّبْتُمْ كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ عِنْدِهِ، فَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّسْجِيلِ وَالْإِلْزَامِ.
{ اللَّهُ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ } kavlinden maksat, Yüce Allah'ın { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda ortak bir kelimeye gelin: Yalnızca Allah'a kulluk edelim ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım...'” [Âl-i İmrân 64] ayetinde olduğu gibi, Allah Teâlâ'nın tevhidinde müttefik olduğumuzu belirtmektir; yani O'nun katından indirilen bir kitabı yalanladığınızda Allah bizim de sizin de üzerinize şahittir. Dolayısıyla bu haber, tescil ve ilzam (bağlayıcılık getirme) maksadıyla kullanılmıştır.
وَجُمْلَةُ لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ دَعْوَةُ إِنْصَافٍ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ يُجَازِي كُلًّا بِعَمَلِهِ.
{ لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } cümlesi bir insaf çağrısıdır; yani Allah herkesi kendi ameliyle cezalandıracak/mükâfatlandıracaktır.
وَهَذَا خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهْدِيدِ وَالتَّنْبِيهِ عَلَى الْخَطَأِ. وَجُمْلَةُ لَا حُجَّةَ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ هِيَ الْغَرَضُ الْمَقْصُودُ بَعْدَ قَوْلِهِ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ أَيْ أَعْدِلَ بَيْنَكُمْ وَلَا أُخَاصِمَكُمْ عَلَى إِنْكَارِكُمْ صِدْقِي.
Bu haber, tehdit ve hataya dikkat çekmek maksadıyla kullanılmıştır. { لَا حُجَّةَ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ } cümlesi ise { وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ } sözünden sonra asıl hedeflenen gayedir; yani 'aranızda adaletle davranayım ve benim doğruluğumu inkâr etmeniz hususunda sizinle çekişmeyeyim' demektir.
وَالْحُجَّةُ: الدَّلِيلُ الَّذِي يَدُلُّ الْمَسُوقَ إِلَيْهِ عَلَى صِدْقِ دَعْوَى الْقَائِمِ بِهِ وَإِنَّمَا تَكُونُ الْحُجَّةُ بَيْنَ مُخْتَلِفِينَ فِي دَعْوَى. وَنَفْيُ الْحُجَّةِ نَفْيُ جِنْسٍ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كِنَايَةً عَنْ نَفْيِ الْمُجَادَلَةِ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا وُقُوعُ الِاحْتِجَاجِ كِنَايَةً عَنْ عَدَمِ التَّصَدِّي لِخُصُومَتِهِمْ فَيَكُونَ الْمَعْنَى الْإِمْسَاكَ عَنْ مُجَادَلَتِهِمْ لِأَنَّ الْحَقَّ ظَهَرَ وَهُمْ مُكَابِرُونَ فِيهِ وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْجِدَالَ مَعَهُمْ لَيْسَ بِذِي جَدْوَى.
Hüccet (الْحُجَّةُ); kendisine sunulan kimseye, onu ileri sürenin davasının doğruluğunu gösteren delildir; hüccet ancak bir iddiada ihtilaf eden kimseler arasında söz konusu olur. Hüccetin nefyedilmesi bir cins nefyidir ve delil getirme özelliği taşıyan münakaşanın nefyinden kinaye olması, yani onların hasımlığına girişmemekten kinaye kılınması caizdir. Bu durumda mana, hak apaçık ortaya çıktığı ve onlar da onda inat ettikleri için onlarla münakaşayı bırakmak olur; bu da onlarla tartışmanın bir faydası olmadığına bir tarizdir (üstü kapalı dokundurmadır).
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَنْفِيُّ جِنْسَ الْحُجَّةِ الْمُفِيدَةِ، بِمَعُونَةِ الْقَرِينَةِ مِثْلَ: لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الِاسْتِمْرَارَ عَلَى الِاحْتِجَاجِ عَلَيْهِمْ بَعْدَ مَا أَظْهَرَ لَهُمْ مِنَ الْأَدِلَّةِ يَكُونُ مِنَ الْعَبَثِ، وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمْ مُكَابِرُونَ. وَأَيًّا مَا كَانَ فَلَيْسَ هَذَا النَّفْيُ مُسْتَعْمَلًا فِي النَّهْيِ عَنِ التَّصَدِّي لِلِاحْتِجَاجِ عَلَيْهِمْ فَقَدْ حَاجَّهُمُ الْقُرْآنُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ نَزَلَتْ بَعْدَ هَذِهِ وحاجّهم النبيء ﷺ فِي قَضِيَّةِ الرَّجْمِ وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [العنكبوت: ٤٦] فَالِاسْتِثْنَاءُ صَرِيحٌ فِي مَشْرُوعِيَّةِ مُجَادَلَتِهِمْ.
Nefyedilen şeyin, karinenin yardımıyla fayda veren hüccet cinsi olması da caizdir; tıpkı 'Fatiha'yı okumayanın namazı yoktur' hadisinde olduğu gibi. Anlamı şudur: Kendilerine deliller ortaya konduktan sonra onlara karşı hüccet getirmeye devam etmek abes olur; bu da onların inatçı kimseler olduğuna bir tarizdir. Her ne olursa olsun, bu nefyetme onlara karşı delil getirmeye girişmeyi yasaklama anlamında kullanılmamıştır; nitekim Kur'an bundan sonra inen pek çok ayette onlarla tartışmış, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de recm meselesinde onlarla hüccetleşmiştir. Yüce Allah da { وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Ehl-i Kitap ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin” [Ankebût 46] buyurmuştur; buradaki istisna, onlarla mücadele etmenin meşruiyeti hususunda açıktır.
وَ (بَيْنَ) الْمُكَرَّرَةُ فِي قَوْلِهِ: بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ ظَرْفٌ مُوَزَّعٌ عَلَى جَمَاعَاتِ أَوْ أَفْرَادِ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارِكِ. وَضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ، كَمَا يُقَالُ: قَسَّمَ بَيْنَهُمْ، وَهَذَا مُخَالف ل (بَيْنَ) الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا.
{ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ } kavlinde tekrarlanan «beyne» (بَيْنَ), tıpkı 'aralarında paylaştırdı' denilmesinde olduğu gibi, müşterek mütekellim zamirinin ve muhatap zamirinin cemaatlerine veya fertlerine dağıtılmış (tevziî) bir zarftır; bu ise az önce geçen «beyne»den farklıdır.
وَالْمُرَادُ بِالْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنا الْحَشْرُ لِفَصْلِ الْقَضَاءِ، فَيَوْمَئِذٍ يَتَبَيَّنُ الْمُحِقُّ مِنَ الْمُبْطِلِ، وَهَذَا كَلَامٌ مُنْصِفٌ. وَلَمَّا كَانَ مِثْلُ هَذَا الْكَلَامِ لَا يَصْدُرُ إِلَّا مِنَ الْوَاثِقِ بِحَقِّهِ كَانَ خِطَابُهُمْ بِهِ مُسْتَعْمَلًا فِي الْمُتَارَكَةِ وَالْمُحَاجَزَةِ، أَيْ سَأَتْرُكُ جِدَالَكُمْ وَمُحَاجَّتَكُمْ لِقِلَّةِ جَدْوَاهَا فِيكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ يَقْضِي بَيْنَنَا يَوْمَ يَجْمَعُنَا، فَهَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْقَضَاءَ سَيَكُونُ لَهُ عَلَيْهِمْ. وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ: اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنا لِلتَّقَوِّي، أَيْ تَحْقِيقِ وُقُوعِ هَذَا الْجَمْعِ وَإِلَّا فَإِنَّ الْمُخَاطَبِينَ وَهُمُ الْيَهُودُ يُثْبِتُونَ الْبَعْثَ.
{ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنا } kavlindeki toplamaktan (cem') maksat, kesin hükmün verilmesi (fasl-ı kazâ) için haşredilmektir; işte o gün haklı olan batıl olandan ayırt edilir. Bu, insaflı bir sözdür. Böyle bir söz ancak hakkından emin olan kimseden sâdır olacağından, onlara bu şekilde hitap edilmesi münakaşayı terk etme ve ayrışma (mütâreke ve muhâceze) manasında kullanılmıştır; yani 'size faydası az olduğu için sizinle tartışmayı ve hüccetleşmeyi bırakıyorum; işimi, bizi bir araya toplayacağı gün aramızda hüküm verecek olan Allah'a havale ediyorum' demektir. Bu da hükmün onların aleyhine, kendisinin lehine olacağına bir tarizdir. { اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنا } kavlinde müsnedün ileyhin fiilî haberin önüne takdim edilmesi takviye içindir; yani bu toplanmanın kesinlikle vuku bulacağını pekiştirmektedir, yoksa muhatap olan Yahudiler zaten öldükten sonra dirilmeyi (ba'sı) kabul etmektedirler.
وَ (بَيْنَ) هُنَا ظَرْفٌ مُوَزَّعٌ مِثْلَ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: لَا حُجَّةَ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ.
Buradaki «beyne» (بَيْنَ) de { لَا حُجَّةَ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ } kavlindeki gibi tevziî bir zarftır.
وَجُمْلَةُ وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ يَجْمَعُ بَيْنَنا. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمَصِيرُ لِلِاسْتِغْرَاقِ، أَيْ مَصِيرُ النَّاسِ كُلِّهِمْ، فَبِذَلِكَ كَانَتِ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلًا بِمَا فِيهَا مِنَ الْعُمُومِ، أَيْ مَصِيرُنَا وَمَصِيرُكُمْ وَمَصِيرُ الْخَلْقِ كُلِّهِمْ.
{ وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ } cümlesi, { يَجْمَعُ بَيْنَنا } cümlesine matuftur. { الْمَصِيرُ } kelimesindeki belirlilik takısı istiğrak (kapsayıcılık) içindir; yani bütün insanların dönüşü demektir. Dolayısıyla cümle taşıdığı umumilik sebebiyle bir tezyîldir; yani bizim dönüşümüz de sizin dönüşünüz de bütün yaratılmışların dönüşü de O'nadır.
وَهَذِهِ الْجُمَلُ الْأَرْبَعُ تَقْتَضِي الْمُحَاجَزَةَ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَبَيْنَ الْيَهُودِ وَهِيَ مُحَاجَزَةٌ فِي الْمُقَاوَلَةِ وَمُتَارَكَةٌ فِي الْمُقَاتَلَةِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ حَتَّى أَذِنَ اللَّهُ فِي قِتَالِهِمْ لَمَّا ظَاهَرُوا الْأَحْزَابَ.
Bu dört cümle, müminler ile Yahudiler arasında bir ayrışmayı iktiza eder; bu ise o vakitte sözlü tartışmayı kesmek ve fiilî savaşı terk etmek (mütâreke) şeklindeydi; ta ki onlar hiziplere (Ahzâb'a) destek verdiklerinde Allah onlarla savaşmaya izin verene kadar.
وَلَيْسَ فِي صِيَغِ هَذِهِ الْجُمَلِ مَا يَقْتَضِي دَوَامَ الْمُتَارَكَةِ إِذْ لَيْسَ فِيهَا مَا يَقْتَضِي عُمُومَ الْأَزْمِنَةِ فَلَيْسَ الْأَمْرُ بِقِتَالِ بَعْضِهِمْ بَعْدَ يَوْمِ الْأَحْزَابِ نَاسِخًا لهَذِهِ الْآيَة.
Bu cümlelerin sîgalarında savaşın ebediyen terk edilmesini gerektiren bir durum yoktur; zira içlerinde bütün zamanları kapsayan bir genellik bulunmamaktadır. Dolayısıyla Ahzâb gününden sonra onlardan bazısıyla savaşılması emri bu ayeti neshetmiş değildir.
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ١٦]
[Şûrâ Suresi (42), Ayet 16]
وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَلَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ (١٦)
{ وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَلَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ } “O'nun [davetine] icabet edildikten sonra Allah hakkında tartışıp duranların hüccetleri Rableri katında batıldır (boştur). Onların üzerine bir gazap ve onlar için çetin bir azap vardır.” (16)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَقُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ [الشورى: ١٥] إِلَخْ، وَهُوَ يَقْتَضِي انْتِقَالَ الْكَلَامِ، فَلَمَّا اسْتَوْفَى حَظَّ أَهْلِ الْكِتَابِ فِيِ شَأْنِ الْمُحَاجَّةِ مَعَهُمْ، رَجَعَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فِي هَذَا الشَّأْنِ بَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ.
{ وَقُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } [Şûrâ 15] vd. cümlesine matuftur ve bu, sözün başka bir konuya intikalini gerektirir. Nitekim Ehl-i Kitap ile hüccetleşme meselesine dair payı tamamlayınca, { وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ } buyruğu ile bu meselede tekrar müşriklere dönmüştür.
وَتَغْيِيرُ الْأُسْلُوبِ بِالْإِتْيَانِ بِالِاسْمِ الظَّاهِرِ الْمَوْصُولِ وَكَوْنِ صِلَتِهِ مَادَّةَ الِاحْتِجَاجِ مُؤْذِنٌ بِتَغْيِيرِ الْغَرَضِ فِي الْمُتَحَدِّثِ عَنْهُمْ مَعَ مُنَاسَبَةِ مَا أُلْحِقَ بِهِ مِنْ قَوْلِهِ: يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها [الشورى: ١٨] وَقَوْلُهُ: أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ [الشورى: ٢١] ، فَالْمَقْصُودُ بِ الَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ: الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّهُمْ يُحَاجُّونَ فِي شَأْنِ اللَّهِ وَهُوَ الْوَحْدَانِيَّةُ دُونَ الْيَهُودِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فَإِنَّهُمْ لَا يُحَاجُّونَ فِي تَفَرُّدِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: الَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ رِجَالٌ طَمِعُوا أَنْ
Zahir ism-i mevsûl getirilerek üslubun değiştirilmesi ve sılasının hüccetleşme kökünden olması, kendilerine eklenen { يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها } “Ona inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler...” [Şûrâ 18] ve { أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ } “Yoksa onların, Allah'ın izin vermediği bir dini kendilerine meşru kılan ortakları mı var?” [Şûrâ 21] kavilleriyle olan münasebetiyle birlikte, hakkında konuşulan muhatapların gayesinin değiştiğini bildirir. Dolayısıyla { الَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ } ifadesiyle kastedilenler müşriklerdir; çünkü onlar Allah'ın şanı hakkında, yani vahdaniyet konusunda tartışmaktadırlar, Ehl-i Kitap'tan olan Yahudiler ise böyle değildir, zira onlar Allah'ın ilahlıkta tekliği hususunda tartışmazlar. Mücâhid'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: '{ الَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ } kimseler, öyle adamlardır ki...
تَعُودَ الْجَاهِلِيَّةُ بَعْدَ مَا دَخَلَ النَّاسُ فِي الْإِسْلَامِ. وَوَقَعَ فِي كَلَامِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ الطَبَرِيِّ:
...insanlar İslâm'a girdikten sonra Câhiliye'nin geri dönmesini arzu etmişlerdir.' Taberî'de geçen İbn Abbâs'ın sözünde ise,
أَنَّهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى.
onların Yahudiler ve Hristiyanlar olduğu yer almıştır.
فَمَعْنَى مُحَاجَّتِهِمْ فِي اللَّهِ مُحَاجَّتُهُمْ فِي دِينِ اللَّهِ، أَيْ إِدْخَالُهُمْ عَلَى النَّاسِ الشَّكَّ فِي صِحَّةِ دِينِ الْإِسْلَامِ أَوْ فِي كَوْنِهِ أَفْضَلَ مِنَ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ. وَمُحَاجَّتُهُمْ هِيَ مَا يُلْبِسُوهُ بِهِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ لِإِدْخَالِ الشَّكِّ عَلَيْهِمْ فِي اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ كَقَوْل الْمُشْركين مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً [الْفرْقَان: ٧] وَقَوْلِهِمْ فِي الْأَصْنَامِ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُس: ١٨] وَقَوْلِهِمْ فِي إِنْكَارِ الْبَعْثِ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ [ق: ٣] وَقَوْلِهِمْ: إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا [الْقَصَص:
Onların Allah hakkında tartışmalarının manası, Allah'ın dini hakkında tartışmalarıdır; yani insanların zihnine İslâm dininin sıhhati veya Yahudilik ile Hristiyanlıktan daha üstün olduğu hususunda şüphe sokmalarıdır. Onların hüccetleşmesi/tartışması ise İslâm'a tabi olma konusunda şüphe düşürmek için Müslümanların kafasını karıştırdıkları şeylerdir; tıpkı müşriklerin { مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً } “Bu ne biçim peygamber ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor? Ona bir melek indirilmeli de kendisiyle beraber bir uyarıcı olmalı değil miydi?” [Furkân 7] sözleri, putlar hakkında { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus 18] sözleri, ba'sı (yeniden dirilişi) inkâr sadedinde { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ } “Öldüğümüz ve toprak olduğumuz zaman mı? Bu, pek uzak bir dönüştür!” [Kâf 3] sözleri ve { إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا } “Eğer seninle beraber hidayete uyarsak yurdumuzdan koparılıp kapılırız” [Kasas:
٥٧] ،
57] sözleri gibi;
وَكَقَوْلِ أَهْلِ الْكِتَابِ: نَحْنُ الَّذِينَ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، وَقَوْلِهِمْ: كِتَابُنَا أَسْبَقُ مِنْ كِتَابِ الْمُسْلِمِينَ. وَإِطْلَاقُ اسْمِ الْحُجَّةِ عَلَى شُبُهَاتِهِمْ مُجَارَاةٌ لَهُمْ بِطَرِيقِ التَّهَكُّمِ، وَالْقَرِينَةُ قَوْلُهُ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ.
ayrıca Ehl-i Kitab'ın: 'Biz İbrahim'in dini üzereyiz' ve 'Bizim kitabımız Müslümanların kitabından daha öncedir' sözleri gibidir. Onların şüphelerine «hüccet» isminin verilmesi, istihza (alay) yoluyla onlara ayak uydurmaktan ibarettir; karinesi ise { داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında batıldır” ifadesidir.
وَمَفْعُولُ يُحَاجُّونَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ، وَالتَّقْدِيرُ:
{ يُحَاجُّونَ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; { مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ } kavli ona delalet etmektedir. Takdiri ise şöyledir:
يُحَاجُّونَ الْمُسْتَجِيبِينَ لِلَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتَجَابُوا لَهُ، أَيِ اسْتَجَابُوا لِدَعْوَتِهِ عَلَى لِسَان رَسُوله ﷺ.
[Allah'a] icabet ettikten sonra Allah'a icabet edenlerle tartışırlar; yani O'nun Resulünün (sallallâhu aleyhi ve sellem) diliyle yaptığı çağrısına icabet ettikten sonra...
وَحَذَفَ فَاعِلَ اسْتُجِيبَ إِيجَازًا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ بَعْدِ حُصُولِ الِاسْتِجَابَةِ الْمَعْرُوفَةِ.
{ اسْتُجِيبَ } fiilinin faili, bilinen icabetin gerçekleşmesinden sonraki durum kastedildiği için îcâz (kısalık) amacıyla hazfedilmiştir.
وَالدَّاحِضَةُ: الَّتِي دَحَضَتْ بِفَتْحِ الْحَاءِ، يُقَالُ: دَحَضَتْ رِجْلُهُ تَدْحَضُ (بِفَتْحِ الْحَاءِ) دُحُوضًا، أَيْ زَلَّتِ. اسْتُعِيرَ الدَّحْضُ لِلْبُطْلَانِ بِجَامِعِ عَدَمِ الثُّبُوتِ كَمَا لَا تَثْبُتُ الْقَدَمُ فِي الْمَكَانِ الدَّحْضِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ وَجْهَ دَحْضِهَا اكْتِفَاءً بِمَا بَيَّنَ فِي تَضَاعِيفِ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ مِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى فَسَادِ تَعَدُّدِ الْآلِهَةِ، وَعَلَى صدق الرّسول ﷺ، وَعَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ، وَبِمَا ظَهَرَ لِلْعِيَانِ مَنْ تَزَايُدِ الْمُسْلِمِينَ يَوْمًا فَيَوْمًا، وَأَمْنِهِمْ مِنْ أَنْ يُعْتَدَى عَلَيْهِمْ.
Dâhida (الَّتِي دَحَضَتْ), ha harfinin fethasıyla (دَحَضَتْ) kökünden gelir. «Ayağı kaydı» anlamında دَحَضَتْ رِجْلُهُ تَدْحَضُ دُحُوضًا denilir; yani ayağı kaydı (zelle). Kaygan yerde ayağın sabit kalmaması gibi, sabit olmama ortak paydasından ötürü «dahz» kelimesi bâtıl olmak için istiare edilmiştir. Kur'an'ın inen kısımlarında çok tanrılığın bâtıllığına, Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğuna ve ba'sın (yeniden dirilişin) imkânına dair açıklanan delillerle ve Müslümanların günden güne çoğalıp kendilerine saldırılmasından emin olmaları şeklinde ayan beyan ortaya çıkan durumla yetinilerek, onun bâtıl oluş şekli ayrıca açıklanmamıştır.
وَالْغَضَبُ: غَضَبُ اللَّهِ، وَإِنَّمَا نُكِّرَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى شِدَّتِهِ. وَلَمْ يُحْتَجْ إِلَى إِضَافَتِهِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ أَوْ ضَمِيرِهِ لِظُهُورِ الْمَقْصُودِ مِنْ قَوْلِهِ: حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ فَالتَّقْدِيرُ:
Gazab (öfke), Allah'ın gazabıdır. Şiddetine delalet etmesi için nekra (belirsiz) kılınmıştır. { حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } ifadesinden maksat açık olduğu için lafza-i celâle veya zamirine izafe edilmesine gerek duyulmamıştır. Buna göre takdiri şöyledir:
وَعَلَيْهِم غضب مِنْهُ. وَإِنَّمَا قَدَّمَ الْمُسْنَدَ عَلَى الْمَسْنَدِ إِلَيْهِ بَقَوْلِهِ: وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ لِلِاهْتِمَامِ بِوُقُوعِ الْغَضَبِ عَلَيْهِمْ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى حَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ.
«Onların üzerine O'ndan bir gazap vardır.» { وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ } kavlinde müsnedin müsnedün ileyhe takdim edilmesi, mecazi isti'lâ harfinin gerektirdiği gibi, gazabın onların üzerine çökmesine ehemmiyet vermek içindir.
وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي وَلَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ. وَلَعَلَّ الْمُرَادَ بِهِ عَذَابُ السَّيْفِ فِي الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ يَوْم بدر.
{ وَلَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ } ifadesi hakkındaki söz de böyledir. Belki de bununla kastedilen, Bedir günü öldürülmek suretiyle dünyada kılıçla tadılan azaptır.
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ١٧]
[Şûrâ Suresi (42), Ayet 17]
اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزانَ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ (١٧)
{ اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزانَ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } “Kitabı ve mizanı hak ile indiren Allah'tır. Ne bilirsin, belki de o saat yakındır!” (17)
قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ مُحَاجَّةِ الْمُشْرِكِينَ فِي اللَّهِ وَمِنْ أَشَدِّهَا تَشْغِيبًا فِي زَعْمِهِمْ مُحَاجَّتَهُمْ بِإِنْكَارِ الْبَعْثِ كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ [سبأ: ٧، ٨] ، وَقَالَ شَدَّادُ بْنُ الْأَسْوَدِ:
Bildiniz ki müşriklerin Allah hakkındaki tartışmalarından biri ve kendi zanlarınca en çok kafa karıştıranı, { هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ } “«Paramparça olduğunuz zaman sizin kesinlikle yeni bir yaratılış içinde bulunacağınızı size haber veren bir adamı gösterelim mi? Allah'a bir yalan mı uydurdu, yoksa kendisinde bir delilik mi var?»” [Sebe 7-8] sözlerinde olduğu gibi ba'sı inkâr etme hususundaki tartışmalarıdır. Şeddâd b. el-Esved şöyle demiştir:
يُخَبِّرُنَا الرَّسُولُ بِأَنْ سَنَحْيَا ... وَكَيْفَ حَيَاةُ أَصْدَاءٍ وَهَامِ
Resul bize dirileceğimizi haber veriyor... Oysa çürümüş kemik ve kafatasları nasıl canlanabilir?
وَقَدْ دَحَضَ اللَّهُ حُجَّتَهُمْ فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ بِنَفْيِ اسْتِحَالَتِهِ، وَبِدَلِيلِ إِمْكَانِهِ، وَأَوْمَأَ هُنَا إِلَى مُقْتَضِي إِيجَابِهِ، فَبَيَّنَ أَنَّ الْبَعْثَ وَالْجَزَاءَ حَقٌّ وَعَدْلٌ فَكَيْفَ لَا يُقَدِّرُهُ مُدَبِّرُ الْكَوْنِ وَمُنَزِّلُ الْكِتَابِ وَالْمِيزَانِ. وَقَدْ أَشَارَتْ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى آيَاتٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى:
Allah, Kitabının pek çok yerinde onun imkânsızlığını nefyederek ve imkânının deliliyle onların hüccetini çürütmüştür. Burada ise onun vukuunun gerekliliğine işaret ederek ba'sın ve cezanın bir hak ve adalet olduğunu, kâinatın Müdebbiri, Kitabın ve mizanın indiricisi olan [Allah'ın] bunu nasıl takdir etmeyeceğini beyan etmiştir. Pek çok ayet bu manaya işaret etmiştir; Yüce Allah'ın şu kavli bunlardandır:
أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥] وَقَوْلُهُ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى [طه: ١٥] وَقَالَ: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ [الدُّخان: ٣٨- ٤٠] .
{ أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ } “Sizi sadece boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?” [Mü'minûn 115], { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } “Şüphesiz o saat mutlaka gelecektir; herkes gayretinin karşılığını alsın diye neredeyse onu gizleyeceğim” [Tâhâ 15] ve { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık. Biz onları ancak hak ile yarattık; fakat onların çoğu bilmezler. Şüphesiz ayrım günü, onların hepsinin buluşma vaktidir” [Duhân 38-40].
وَأَكْثَرُهَا جَاءَ نَظْمُهَا عَلَى نَحْوِ التَّرْتِيبِ الَّذِي فِي نَظْمِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ الِابْتِدَاءِ بِمَا يُذَكِّرُ بِحِكْمَةِ الْإِيجَادِ وَأَنَّ تَمَامَ الْحِكْمَةِ بِالْجَزَاءِ عَلَى الْأَعْمَالِ.
Bunların çoğunun nazmı, yaratılışın hikmetini ve hikmetin kemalinin amellere karşılık verilmesiyle tamamlanacağını hatırlatan bir başlangıçla bu ayetin nazmındaki tertibe benzer şekilde gelmiştir.
فَقَوْلُهُ: اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزانَ تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ يُؤْذِنُ بِمُقَدَّرٍ يَقْتَضِيهِ الْمَعْنَى، تَقْدِيرُهُ: فَجَعَلَ الْجَزَاءَ لِلسَّائِرِينَ عَلَى الْحَقِّ وَالنَّاكِبِينَ عَنْهُ فِي يَوْمِ السَّاعَةِ فَلَا مَحِيصَ لِلْعِبَادِ عَنْ لِقَاءِ الْجَزَاءِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ، فَهُوَ نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِهِ إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى [طه: ١٥] . وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مَوْقِعُهَا مِنْ جُمْلَةِ وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ [الشورى: ١٦] مَوْقِعُ الدَّلِيلِ، وَالدَّلِيلُ مِنْ ضُرُوبِ الْبَيَانِ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا لِشِدَّةِ اتِّصَالِ مَعْنَاهَا بِمَعْنَى الْأُخْرَى.
{ اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزانَ } kavli, { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } kavline bir hazırlıktır. Çünkü { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } kavli, mananın gerektirdiği mukadder bir söze işaret etmektedir; takdiri: «Böylece hak üzere yürüyenlerin ve haktan sapanların cezasını o saat gününe bıraktı; kullar için bu ceza ile karşılaşmaktan kaçış yoktur, ne bilirsin belki de o saat yakındır!» şeklindedir. Dolayısıyla bu, { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } [Tâhâ 15] kavline bakmaktadır. Bu cümlenin { وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ } [Şûrâ 16] cümlesine göre konumu delil konumundadır; delil ise beyan türlerindendir. Bu yüzden manasının diğerinin manasına son derece bağlı olmasından ötürü bu cümle öncekinden fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir).
وَالْإِخْبَارُ عَنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ الَّذِي مَضْمُونُ صِلَتِهِ إِنْزَالُهُ الْكِتَابَ
Lafza-i celâlin, sılasının içeriği Kitabı indirmesi olan ismi mevsulle haber verilmesi...
وَالْمِيزَانَ، لِأَجْلِ مَا فِي الْمَوْصُولِيَّةِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ الْآتِي، وَأَنَّهُ مِنْ جِنْسِ الْحَقِّ وَالْعَدْلِ، مِثْلَ الْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ [غَافِر: ٦٠] .
...ve mizanı [indirmesi olan ismi mevsulle haber verilmesi], ismi mevsulün gelecek haberin bina ediliş gerekçesine ve bunun hak ve adalet türünden olduğuna işaret etmesi içindir; tıpkı Yüce Allah'ın şu kavlindeki mevsul gibi: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Bana kulluk etmeye kibirlenenler, boyun eğmiş olarak cehenneme gireceklerdir” [Gâfir 60].
وَلَامُ التَّعْرِيفِ فِي الْكِتابَ لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ، أَيْ إِنْزَالُ الْكُتُبِ وَهُوَ يَنْظُرُ إِلَى قَوْلِهِ آنِفًا: وَقُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ [الشورى: ١٥] .
{ الْكِتابَ } kelimesindeki belirlilik takısı (lâm-ı ta'rif) cins içindir; yani kitapların indirilmesidir. Bu da az önce geçen { وَقُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ } [Şûrâ 15] kavline bakmaktadır.
وَالْبَاءُ فِي بِالْحَقِّ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ أَنْزَلَ الْكُتُبَ مُقْتَرِنَةً بِالْحَقِّ بَعِيدَةً عَنِ الْبَاطِلِ.
{ بِالْحَقِّ } ifadesindeki bâ (بِ) harfi mülâbese (beraberlik) içindir; yani kitapları hakla bitişik, bâtıldan uzak olarak indirmiştir.
وَالْحَقُّ: كُلُّ مَا يَحِقُّ، أَيْ يَجِبُ فِي بَابِ الصَّلَاحِ عَمَلُهُ وَيَصِحُّ أَنْ يُفَسَّرَ بِالْأَغْرَاضِ الصَّحِيحَةِ النَّافِعَةِ.
Hak (الحق), hak olan; yani ıslah konusunda yapılması gereken her şeydir. Doğru ve faydalı gayeler olarak tefsir edilmesi de sahihtir.
والْمِيزانَ حَقِيقَتُهُ: آلَةُ الْوَزْنِ، وَالْوَزْنُ: تَقْدِيرُ ثِقَلِ جِسْمٍ، وَالْمِيزَانُ آلَةٌ ذَاتُ كِفَّتَيْنِ مُعْتَدِلَتَيْنِ مُعَلَّقَتَيْنِ فِي طَرَفَيْ قَضِيبٍ مُسْتَوٍ مُعْتَدِلٍ، لَهُ عُرْوَةٌ فِي وَسَطِهِ، بِحَيْثُ لَا تَتَدَلَّى إِحْدَى الْكِفَّتَيْنِ عَلَى الْأُخْرَى إِذَا أُمْسِكَ الْقَضِيبُ مِنْ عُرْوَتِهِ. وَالْمِيزَانُ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْعَدْلِ وَالْهَدْيِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ أَنْزَلَ فَإِنَّ الدِّينَ هُوَ الْمُنَزَّلُ وَالدِّينُ يَدْعُو إِلَى الْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ فِي الْمُجَادَلَةِ فِي الدِّينِ وَفِي إِعْطَاءِ الْحُقُوقِ، فَشُبِّهَ بِالْمِيزَانِ فِي تَسَاوِي رُجْحَانِ كِفَّتَيْهِ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ [الْحَدِيد: ٢٥] .
Mizan (الْمِيزان), hakikatte tartı aletidir. Tartı (vezn), bir cismin ağırlığını takdir etmektir. Mizan, ortasında bir tutamağı bulunan düz ve dengeli bir çubuğun iki ucuna asılmış iki dengeli kefesi olan bir alettir; öyle ki çubuk tutamağından tutulduğunda kefelerden biri diğerinin aleyhine sarkmaz. Buradaki mizan, { أَنْزَلَ } kavlinin karinesiyle adalet ve hidayet için müstear kılınmıştır; zira indirilen şey dindir ve din, dindeki tartışmalarda ve hakların verilmesinde adalete ve hakkaniyete çağırır. Dolayısıyla iki kefesinin dengeli oluşunda mizana benzetilmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ } “İnsanlar adaleti ayakta tutsunlar diye onların beraberinde Kitabı ve mizanı indirdik” [Hadîd 25].
وَجُمْلَةُ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزانَ، وَالْمُنَاسَبَةُ هِيَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ إِيذَانِ تِلْكَ الْجُمْلَةِ بِمُقَدَّرٍ.
{ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } cümlesi, { اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزانَ } cümlesine matuftur. Aralarındaki münasebet ise o cümlenin mukadder bir söze işaret ettiğini zikrettiğimiz husustur.
وَكَلِمَةُ وَما يُدْرِيكَ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْمَثَلِ، وَالْكَافُ مِنْهَا خِطَابٌ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ بِمَعْنَى:
{ وَما يُدْرِيكَ } ifadesi mesel (atasözü/kalıp ifade) mesabesindedir. Buradaki kâf (ك) zamiri, şu anlamda belirli olmayan bir muhataba yöneliktir:
قَدْ تَدْرِي، أَيْ قَدْ يَدْرِي الدَّارِي، فَ مَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّنْبِيهِ وَالتَّهْيِئَةِ.
«Bilebilirsin», yani «bilen kimse bilebilir». Buradaki { مَا } istifhamiyedir (soru edatıdır) ve istifham, uyarma ve hazırlama gayesiyle kullanılmıştır.
ويُدْرِيكَ مِنَ الدِّرَايَةِ بِمَعْنَى الْعِلْمِ. وَقَدْ عُلِّقَ فِعْلُ (يَدْرِي) عَنِ الْعَمَلِ بِحَرْفِ التَّرَجِّي.
{ يُدْرِيكَ } kelimesi, ilim manasındaki dirâyet kökünden gelir. (يَدْرِي) fiili, tereccî (umut/beklenti) harfi sebebiyle amelden ta'lîk edilmiştir (amel etmesi askıya alınmıştır).
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ كُلُّ مَا جَاءَ فِعْلُ (مَا أَدْرَاكَ) فَقَدْ أَعْلَمَهُ اللَّهُ بِهِ أَيْ بَيَّنَهُ لَهُ عَقِبَ كَلِمَةِ (مَا أَدْرَاكَ) نَحْوَ وَما أَدْراكَ مَا هِيَهْ نارٌ حامِيَةٌ [القارعة: ١٠، ١١] وَكُلُّ مَا جَاءَ فِيهِ وَما يُدْرِيكَ
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, Kur'an'da geçen her (مَا أَدْرَاكَ) fiilini Allah ona bildirmiştir; yani { وَما أَدْراكَ مَا هِيَهْ نارٌ حامِيَةٌ } [Kâria 10-11] ayetinde olduğu gibi (مَا أَدْرَاكَ) kelimesinin hemen ardından onu kendisine açıklamıştır. İçinde { وَما يُدْرِيكَ } geçen her yerde ise...
لَمْ يُعْلِمْهُ بِهِ أَيْ لَمْ يُعْقِبْهُ بِمَا يُبَيِّنُ إِبْهَامَهُ نَحْوَ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى [عبس: ٣] . وَلَعَلَّ مَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ الِاسْتِعْمَالَ خَصَّ كُلَّ صِيغَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الصِّيغَتَيْنِ بِهَذَا الِاسْتِعْمَالِ فَتَأَمَّلْ.
...ona bildirmemiştir; yani { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } ve { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى } [Abese 3] ayetlerinde olduğu gibi, kapalılığını açıklayacak bir şeyi hemen peşinden getirmemiştir. Belki de bu sözün anlamı, [Arapça] kullanımın bu iki kalıbın her birini bu kullanıma tahsis etmiş olmasıdır; iyi düşün!
وَالْمَعْنَى: أَيُّ شَيْءٍ يُعْلِمُكَ أَيُّهَا السَّامِعُ السَّاعَةَ قَرِيبًا، أَيْ مُقْتَضِي عِلْمِكَ مُتَوَفِّرٌ، فَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ، وَفِي مَعْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠٩] .
Manası şöyledir: Ey dinleyen, sana o saatin yakın olduğunu hangi şey bildirebilir? Yani senin bunu bilmeni gerektirecek delil mevcuttur. Dolayısıyla hitap belirli olmayan birinedir. Yüce Allah'ın En'âm Suresi'ndeki { وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } [109] kavli de bu anlamdadır.
وَالْإِخْبَارُ عَنِ السَّاعَةَ بِ قَرِيبٌ وَهُوَ غَيْرُ مُؤَنَّثٍ لِأَنَّهُ غَلَبَ لُزُومُ كَلِمَةِ قَرِيبٍ وَبَعِيدٍ لِلتَّذْكِيرِ بِاعْتِبَارِ شَيْءٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً [الْأَحْزَاب:
{ السَّاعَةَ } kelimesinden müzekker olan { قَرِيبٌ } ile haber verilmesi, «şey» itibarıyla «karîb» ve «baîd» kelimelerinin müzekker kalmasının galip olmasındandır; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً } [Ahzâb:
٦٣] وَقَوله: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٥٦] .
63] ve { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } [A'râf 56] kavli gibidir. Bu husus daha önce A'râf Suresi'nde [56] geçmişti.
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ١٨]
[Şûrâ Suresi (42), Ayet 18]
يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلا إِنَّ الَّذِينَ يُمارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلالٍ بَعِيدٍ (١٨)
{ يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلا إِنَّ الَّذِينَ يُمارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلالٍ بَعِيدٍ } “Ona inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler. İman edenler ise ondan korku ve endişe içindedirler ve onun hak olduğunu bilirler. İyi bilin ki, o saat hakkında tartışıp duranlar, derin bir sapıklık içindedirler!” (18)
يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ.
{ يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ } “Ona inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler. İman edenler ise ondan korku ve endişe içindedirler ve onun hak olduğunu bilirler.”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ يَسْتَعْجِلُ بِهَا إِلَى آخِرِهَا حَالًا من السَّاعَةَ [الشورى: ١٧] .
{ يَسْتَعْجِلُ بِهَا } cümlesinin sonuna kadar olan kısmının, { السَّاعَةَ } [Şûrâ 17] kelimesinden hal olması caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَيَانًا لِجُمْلَةِ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ [الشورى: ١٧] لِمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنَ التَّنْبِيهِ وَالتَّهْيِئَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى فَرِيقَيِ الْمُؤْمِنِينَ بِالسَّاعَةِ، وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا، فَذَكَرَ فِيهَا حَالَ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ تُجَاهَ ذَلِكَ التَّنْبِيهِ. فَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَيَتَلَقَّوْنَهُ بِالِاسْتِهْزَاءِ وَالتَّصْمِيمِ عَلَى الْجَحْدِ بِهَا، وَهُوَ الْمُرَادُ بَقَوْلِهِ: يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها، وَالَّذِينَ آمَنُوا بِهَا يَعْمَلُونَ لِمَا بِهِ الْفَوْزُ عِنْدَهَا، وَلِذَلِكَ جِيءَ عَقِبَهَا بِجُمْلَةِ أَلا إِنَّ الَّذِينَ يُمارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلالٍ بَعِيدٍ كَمَا سَيَأْتِي.
Ayrıca bu cümlenin, { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } [Şûrâ 17] cümlesinin bir beyanı (açıklaması) olması da caizdir; çünkü o cümle, kıyamete inananlar ve ona inanmayanlar olmak üzere iki gruba yönelik uyarı ve hazırlığı içermektedir. Böylece bu uyarı karşısında her iki grubun halini zikretmiştir: Müşrikler bunu alayla ve onu inkârda ısrarla karşılarlar; { يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها } kavliyle kastedilen de budur. Ona iman edenler ise kıyamet anında kurtuluşa erdirecek ameller işlerler. Bundan dolayı hemen ardından, geleceği üzere { أَلا إِنَّ الَّذِينَ يُمارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلالٍ بَعِيدٍ } cümlesi getirilmiştir.
وَالِاسْتِعْجَالُ: طَلَبُ التَّعْجِيلِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ فِي سُورَةِ يُونُسَ [١١] ، أَيْ يَطْلُبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالسَّاعَةِ من النبيء ﷺ أَنْ يُعَجِّلَ اللَّهُ بِحُلُولِ السَّاعَةِ لِيَبِينَ صِدْقُهُ، تَهَكُّمًا وَاسْتِهْزَاءً وَكِنَايَةً عَنِ اتِّخَاذِهِمْ تَأَخُّرَهَا دَلِيلًا عَلَى عَدَمِ وُقُوعِهَا، وَهُمْ آيِسُونَ مِنْهَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي مُقَابِلِهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها. وَقَدْ تَكَرَّرَ مِنْهُمْ هَذَا الْمَعْنَى بِأَسَالِيبَ ذُكِرَتْ فِي تَضَاعِيفِ آيِ الْقُرْآنِ
İsti'câl (الِاسْتِعْجَالُ), acele edilmesini istemektir; bu Yûnus Suresi'nde [11] geçen { اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ } kavlinde geçmişti. Yani kıyamete inanmayanlar, alay ve istihza yoluyla ve kıyametin gecikmesini onun vuku bulmayacağına delil saymalarının kinayesi olarak -nitekim onun karşısındaki { وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها } kavlinin delalet ettiği üzere onlar kıyametten ümitlerini kesmişlerdir- Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğunun ortaya çıkması için Allah'ın kıyameti çabucak getirmesini isterler. Bu mana, Kur'an ayetlerinin aralarında zikredilen muhtelif üsluplarla onlardan defalarca nakledilmiştir;
كَقَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [سبأ: ٢٩] وَقالُوا رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ [ص: ١٦] .
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “«Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?» derler” [Sebe 29] ve { وَقالُوا رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ } “«Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı acele ver!» dediler” [Sâd 16] kavillerinde olduğu gibi.
وَالْإِشْفَاقُ: رَجَاءُ وُقُوعِ مَا يُكْرَهُ، أَيْ مُشْفِقُونَ مِنْ أَهْوَالِهَا، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٨] . وَإِنَّمَا جَعَلَ الْإِشْفَاقَ مِنْ ذَاتِ السَّاعَةِ لِإِفَادَةِ تَعْظِيمِ أَهْوَالِهَا حَتَّى كَأَنَّ أَحْوَالَهَا هِيَ ذَاتُهَا، عَلَى طَرِيقَةِ إِسْنَادِ الْحُكْمِ وَنَحْوِهِ إِلَى الْأَعْيَانِ نَحْوَ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [الْمَائِدَة: ٣] ، فَهُمْ يَتَوَخَّوْنَ النَّجَاةَ مِنْهَا بِالطَّاعَةِ وَالتَّقْوَى، أَيْ فَهُمْ لَا يَسْتَعْجِلُونَ بِهَا وَإِنَّمَا يَغْتَنِمُونَ بَقَاءَهُمْ فِي الدُّنْيَا لِلْعَمَلِ الصَّالِحِ وَالتَّوْبَةِ.
İsfâk (korku ve endişe), hoşlanılmayan bir şeyin vuku bulmasından çekinmektir; yani onun dehşetinden korkmaktadırlar. Bu, { وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ } [Enbiyâ 28] kavlinde geçmişti. İsfâkın bizzat saatin (kıyametin) kendisine isnat edilmesi, onun halleri sanki bizzat kendisiymiş gibi dehşetini büyütmeyi ifade etmek içindir; bu da { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } [Mâide 3] ifadesinde olduğu gibi hükmün vb. şeylerin bizzat zatlara (aynlara) isnat edilmesi üslubuna göredir. Dolayısıyla onlar itaat ve takva ile ondan kurtulmayı hedeflerler; yani onun acele gelmesini istemezler, aksine dünyada kalışlarını salih amel ve tövbe için bir ganimet bilirler.
وَالْمُرَادُ بِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ: الْمُشْرِكُونَ، وَعَبَّرَ عَنْهُمْ بِالْمَوْصُولِ لِأَنَّ الصِّلَةَ تَدُلُّ عَلَى عِلَّةِ اسْتِعْجَالِهِمْ بِهَا، وَالْمُرَادُ بِالَّذِينِ آمَنُوا: الْمُسْلِمُونَ فَإِنَّ هَذَا لَقَبٌ لَهُمْ، فَفِي الْكَلَامِ احْتِبَاكٌ، تَقْدِيرُهُ: يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا فَلَا يُشْفِقُونَ مِنْهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا فَلَا يَسْتَعْجِلُونَ بِهَا.
{ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } ifadesiyle kastedilenler müşriklerdir; onlardan ismi mevsul ile bahsedilmesi, sılanın onların kıyameti acele isteme illetine delalet etmesindendir. { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesiyle kastedilenler ise Müslümanlardır; zira bu onlar için bir unvandır. Dolayısıyla sözde ihtibâk sanatı vardır, takdiri şöyledir: «Ona inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler ve ondan korkup endişe duymazlar; iman edenler ise ondan korkup endişe duyarlar ve onun çabucak gelmesini istemezler.»
وَعُطِفَتْ عَلَى مُشْفِقُونَ مِنْها جُمْلَةُ وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ لِإِفَادَةِ أَنَّ إِشْفَاقَهُمْ مِنْهَا إِشْفَاقٌ عَنْ يَقِينٍ وَجَزْمٍ لَا إِشْفَاقٌ عَنْ تَرَدُّدٍ وَخَشْيَةِ أَنْ يَكْشِفَ الْوَاقِعُ عَلَى صِدْقِ الْإِخْبَارِ بِهَا وَأَنَّهُ احْتِمَالٌ مُسَاوٍ عِنْدَهُمْ. وَتَعْرِيفُ الْحَقُّ فِي قَوْلِهِ: أَنَّهَا الْحَقُّ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ وَهُوَ يُفِيدُ قَصْرَ الْمُسْنَدِ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ قَصْرَ مُبَالَغَةٍ لِكَمَالِ الْجِنْسِ فِي الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ نَحْوَ: عَنْتَرَةُ الشُّجَاعُ، أَيْ يُوقِنُونَ بِأَنَّهَا الْحَقُّ كُلَّ الْحَقِّ، وَذَلِكَ لِظُهُورِ دَلَائِلِ وُقُوعِهَا حَتَّى كَأَنَّهُ لَا حَقَّ غَيْرُهُ.
{ مُشْفِقُونَ مِنْها } ifadesine { وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ } cümlesi matuf kılınmıştır; bu, onların endişelerinin bir tereddütten veya vakanın onun doğruluğunu açığa çıkarması korkusundan kaynaklanan ve onlar nezdinde eşit bir ihtimal olan bir endişe değil, yakîn ve kesin bir inançtan kaynaklanan bir endişe olduğunu ifade etmek içindir. { أَنَّهَا الْحَقُّ } kavlindeki { الْحَقُّ } kelimesinin marife (belirli) oluşu cins marifeliğidir; bu da «Antere şecaatlidir/cesurdur» örneğinde olduğu gibi müsnedün ileyhte cinsin kemalinden ötürü müsnedin müsnedün ileyhe mübalağalı kasrını (hasredilmesini) ifade eder; yani onun tam anlamıyla hak olduğuna kesinlikle inanırlar. Bu da sanki ondan başka bir hak yokmuşçasına vuku bulacağının delillerinin apaçık olmasındandır.
أَلا إِنَّ الَّذِينَ يُمارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلالٍ بَعِيدٍ.
{ أَلا إِنَّ الَّذِينَ يُمارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلالٍ بَعِيدٍ } “İyi bilin ki, o saat hakkında tartışıp duranlar, derin bir sapıklık içindedirler!”
الْجُمْلَةُ تَذْيِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا بِصَرِيحِهَا وَكِنَايَتِهَا لِأَنَّ صَرِيحَهَا إِثْبَاتُ الضَّلَالِ لِلَّذِينِ يُكَذِّبُونَ بِالسَّاعَةِ وَكِنَايَتَهَا إِثْبَاتُ الْهُدَى لِلَّذِينِ يُؤْمِنُونَ بِالسَّاعَةِ. وَهَذَا التَّذْيِيلُ فَذْلَكَةٌ لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا.
Bu cümle, sarih lafzı ve kinayesiyle öncesi için bir tezyildir (tamamlayıcı neticedir); zira sarih anlamı kıyameti yalanlayanlar için sapıklığı ispat etmek, kinayeli anlamı ise kıyamete inananlar için hidayeti ispat etmektir. Bu tezyil, önceki cümlenin bir fezlekesidir (özetidir).
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ أَلا الَّذِي هُوَ لِلتَّنْبِيهِ لِقَصْدِ الْعِنَايَةِ بِالْكَلَامِ.
Cümlenin tenbih (uyarı) harfi olan { أَلا } ile başlatılması, söze ehemmiyet verilmesini kastetmek içindir.
وَالْمُمَارَاةُ: مُفَاعَلَةٌ مِنَ الْمِرْيَةِ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَهِيَ الشَّكُّ. وَالْمُمَارَاةُ: الْمُلَاحَّةُ لِإِدْخَالِ الشَّكِّ عَلَى الْمُجَادِلِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تُمارِ فِيهِمْ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٢٢] .
Mümârât (الْمُمَارَاةُ), mîmin kesrasıyla şüphe manasına gelen «mirye» (الْمِرْيَةِ) kökünden müfâale babındadır. Mümârât, tartışılan kişinin zihnine şüphe sokmak için inatlaşmak ve çekişmektir. Bu, Kehf Suresi'nde [22] geçen Yüce Allah'ın { فَلا تُمارِ فِيهِمْ } kavlinde geçmişti.
وَجَعَلَ الضَّلَالَ كَالظَّرْفِ لَهُمْ تَشْبِيهًا لِتَلَبُّسِهِمْ بالضلال بِوُقُوع بالمظروف فِي ظَرْفِهِ، فَحَرْفُ فِي لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ.
Dalâletin (sapıklığın) onlar için bir zarf gibi kılınması, sapıklığa bürünmelerinin bir zarfın içindeki şeyin konumuna benzetilmesindendir; dolayısıyla { فِي } harfi mecazi zarfiyet içindir.
وَوَصْفُ الضَّلَالَ بِالْبَعِيدِ وَصْفٌ مَجَازِيٌّ، شَبَّهَ الْكُفْرَ بِضَلَالِ السَّائِرِ فِي طَرِيقٍ وَهُوَ يَكُونُ أَشَدَّ إِذَا كَانَ الطَّرِيقُ بَعِيدًا، وَذَلِكَ كِنَايَةً عَنْ عُسْرِ إِرْجَاعِهِ إِلَى الْمَقْصُودِ.
Sapıklığın «baîd» (uzak/derin) olarak nitelenmesi mecazi bir nitelemedir; küfrü, yolda yürüyen kimsenin yolunu kaybetmesine benzetmiştir ki bu durum yol uzak olduğunda daha şiddetli olur; bu da onun hedefine döndürülmesinin zorluğundan kinayedir.
وَالْمَعْنَى: لَفِي ضَلَالٍ شَدِيدٍ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً فِي سُورَة النِّسَاء [١١٦] .
Manası: Şiddetli bir sapıklık içindedirler; bu, Nisâ Suresi'nde [116] geçen { فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً } kavlinde geçmişti.
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ١٩]
[Şûrâ Suresi (42), Ayet 19]
اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ وَهُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (١٩)
{ اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ وَهُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ } “Allah kullarına lütufkârdır; dilediğini rızıklandırır. O, pek kuvvetlidir, mutlak galiptir.” (19)
هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَوْطِئَةٌ لِجُمْلَةِ مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ [الشورى: ٢٠] لِأَنَّ مَا سَيُذْكَرُ فِي الْجُمْلَةِ الْآتِيَةِ هُوَ أَثَرٌ مِنْ آثَارِ لُطْفِ اللَّهِ بِعِبَادِهِ وَرِفْقِهِ بِهِمْ وَمَا يَسَّرَ مِنَ الرِّزْقِ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ وَالْكُفَّارِ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ مَا خَصَّ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ رِزْقِ الْآخِرَةِ، فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا مُقَدَّمَةٌ لِاسْتِئْنَافِ الْجُمْلَةِ الْمُوَطَّأِ لَهَا، وَهِيَ جُمْلَةُ مَنْ كانَ
Bu cümle, { مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ } “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız” [Şûrâ: 20] cümlesi için bir hazırlıktır (tavtiyedir). Zira gelecek cümlede zikredilecek olan husus; Allah'ın kullarına olan lütfunun, onlara şefkatinin, dünyada mümin ve kâfir olanlarına kolaylaştırdığı rızkın ve ardından ahiret rızkından müminlere has kıldığı şeylerin bir eseridir. Dolayısıyla bu cümle, kendisine hazırlık yapılan cümlenin istînâfına (yeni bir söze başlanmasına) bir mukaddime olarak ibtidâî bir istînâftır; o da...
يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ
{ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ } “...ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız...”
الْآيَة [الشورى: ٢٠] . وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ إِلَخْ فَسَنُبَيِّنُهُ.
...ayetidir [Şûrâ: 20]. { مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ } “Kim ahiret kazancını isterse...” vd. cümlesinin konumunu ise açıklayacağız.
وَاللَّطِيفُ: الْبَرُّ الْقَوِيُّ الْبِرُّ. وَيَدْخُلُ فِي هَذَا كَثِيرٌ مِنَ النِّعَمِ. فَسَّرَ عَدَدٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ اللَّطِيفَ بِوَاهِبِ بَعْضِهَا وَإِنَّمَا هُوَ تَفْسِيرُ تَمْثِيلٍ لَا يَخُصُّ دَلَالَةَ الْوَصْفِ بِهِ. وَفِعْلُ (لَطَفَ) مِنْ بَابِ نَصَرَ يَتَعَدَّى بِالْبَاءِ كَمَا هُنَا وَبِاللَّامِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [١٠٠] . وَتَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَى اسْمِهِ تَعَالَى اللَّطِيفِ.
Latîf (اللَّطِيفُ); çokça iyilik eden, ihsanı güçlü olandır. Buna pek çok nimet girer. Müfessirlerden bir kısmı Latîf'i bu nimetlerden bazısını bağışlayan olarak tefsir etmişlerdir ki bu, söz konusu vasfın delaletini ona has kılmayan misallendirme kabilinden bir tefsirdir. Nasara babından olan «latefe» (لَطَفَ) fiili, burada olduğu gibi bâ harf-i ceriyle ve Yûsuf Suresi'nde [100] geçtiği üzere { إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ } “Şüphesiz Rabbim dilediğine lütufkârdır” kavlinde olduğu gibi lâm harf-i ceriyle müteaddî olur. Yüce Allah'ın Latîf isminin anlamının tahkiki daha önce geçmişti.
وَ (عِبَادِهِ) عَامٌّ لِجَمِيعِ الْعِبَادِ، وَهُمْ نَوْعُ الْإِنْسَانِ لِأَنَّهُ جَمْعٌ مُضَافٌ. وَجُمْلَةُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ، أَوْ فِي مَوْضِعِ خَبَرٍ عَنْهُ.
{ عِبَادِهِ } lafzı, muzaf bir çoğul olduğu için bütün kullara, yani insan türüne şamildir. { يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ } “Dilediğini rızıklandırır” cümlesi ise lafza-i celâlden hâl konumunda veya O'ndan bir haber konumundadır.
وَالرِّزْقُ: إِعْطَاءُ مَا يَنْفَعُ. وَهُوَ عِنْدَنَا لَا يَخْتَصُّ بِالْحَلَالِ وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ يَخْتَصُّ بِهِ وَالْخِلَافُ اصْطِلَاحٌ.
Rızık: Fayda veren şeyin verilmesidir. Bize göre helale has değildir; Mu'tezile'ye göre ise ona hastır, ihtilaf ise ıstılahîdir.
وَالظَّاهِرُ: أَنَّ الْمُرَادَ هَنَا رِزْقُ الدُّنْيَا لِأَنَّ الْكَلَامَ تَوْطِئَةٌ لِقَوْلِهِ: مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ [الشورى: ٢٠] .
Zahir olan; burada dünya rızkının kastedildiğidir, zira söz { مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ } “Kim ahiret kazancını isterse” [Şûrâ: 20] kavline bir hazırlıktır (tavtiyedir).
وَالْمَشِيئَةُ: مَشِيئَةُ تَقْدِيرِ الرِّزْقِ لِكُلِّ أَحَدٍ مِنَ الْعِبَادِ لِيَكُونَ عُمُومُ اللُّطْفِ لِلْعِبَادِ بَاقِيًا، فَلَا يَكُونُ قَوْلُهُ: مَنْ يَشاءُ فِي مَعْنَى التَّكْرِيرِ، إِذْ يَصِيرُ هَكَذَا يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْمَلْطُوفِ بِجَمِيعِهِمْ، وَمَا الرِّزْقُ إِلَّا مِنَ اللُّطْفِ، فَيَصِيرُ بَعْضَ الْمَعْنَى الْمُفَادِ، فَلَا جَرَمَ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمَشِيئَةَ هُنَا مَصْرُوفَةٌ لِمَشِيئَةِ تَقْدِيرِ الرِّزْقِ بِمَقَادِيرِهِ.
Meşiet ise kullara lütfun umumiliğinin baki kalması için kullardan her biri hakkında rızkı takdir etme iradesidir (meşietidir). Böylece { مَنْ يَشاءُ } “dilediğini” kavli tekrar anlamında olmaz; zira aksi takdirde 'hepsine lütufta bulunulan kullarından dilediğini rızıklandırır' şeklinde olurdu. Oysa rızık lütuftan ibarettir ve böylece ifade edilen anlamın bir parçası hâline gelirdi. Dolayısıyla burada meşietin, rızkı miktarlarıyla takdir etme meşietine yönelik olması kesinleşmiştir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لِلُطْفِهِ بِجَمِيعِ عِبَادِهِ لَا يَتْرُكُ أَحَدًا مِنْهُمْ بِلَا رِزْقٍ وَأَنَّهُ فَضَّلَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ جَرْيًا عَلَى مَشِيئَتِهِ. وَهَذَا الْمَعْنَى يُثِيرُ مَسْأَلَةَ الْخلاف بَين أيمة أُصُولِ الدِّينِ فِي نِعْمَةِ الْكَافِرِ، وَمِنْ فُرُوعِهَا رِزْقُ الْكَافِرِ. وَعَنِ الشَّيْخِ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ أَنَّ الْكَافِرَ غَيْرُ مُنْعَمٍ عَلَيْهِ نِعْمَةً دُنْيَوِيَّةً لِأَنَّ مَلَاذَ الْكَافِرِ اسْتِدْرَاجٌ لَمَّا كَانَتْ مُفْضِيَةً إِلَى الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ فَكَانَتْ غَيْرَ نِعْمَةٍ، وَمُرَادُهُمْ بِالدُّنْيَوِيَّةِ مُقَابِلُ الدِّينِيَّةِ. وَكَأَنَّ مُرَادَ الشَّيْخِ بِهَذَا تَحْقِيقُ مَعْنَى غَضَبِ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ كَمَا جَاءَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، فَمُرَادُهُ: أَنَّ الْكَافِرَ غَيْرُ مُنْعَمٍ عَلَيْهِ نعْمَة رضى وَكَرَامَةً وَلَكِنَّهَا نِعْمَةُ رَحْمَةٍ لِمَا لَهُ مِنِ انْتِسَابِ الْمَخْلُوقِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى.
Anlamı şudur: O, bütün kullarına lütfundan ötürü onlardan hiçbirini rızıksız bırakmaz ve meşieti doğrultusunda rızıkta kimini kimine üstün kılmıştır. Bu anlam, usûlü'd-dîn imamları arasında kâfirin nimeti meselesindeki ihtilafı ve bunun bir dalı olan kâfirin rızkı konusunu gündeme getirir. Şeyh Ebu'l-Hasan el-Eş'arî'den nakledildiğine göre, kâfire dünyevî bir nimet verilmiş değildir; çünkü kâfirin lezzetleri, ahirette azaba götürdüğü için bir istidraçtır, dolayısıyla nimet değildir. Onların dünyevîden kasıtları, dinînin karşılığıdır. Şeyh'in bununla muradı, pek çok ayette geldiği üzere Allah'ın kâfirlere olan gazabının manasını tahkik etmek gibidir. Yani onun maksadı; kâfire rıza ve ikram nimeti verilmediği, ancak Allah Teâlâ'ya mahlukiyet intisabı bulunduğu için bunun bir rahmet nimeti olduğudur.
وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيُّ: الْكَافِرُ مُنْعَمٌ عَلَيْهِ نِعْمَةً دُنْيَوِيَّةً. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هُوَ مُنْعَمٌ عَلَيْهِ نِعْمَةً دُنْيَوِيَّةً وَدِينِيَّةً: فَالدُّنْيَوِيَّةُ ظَاهِرَةٌ، وَالدِّينِيَّةُ كَالْقُدْرَةِ عَلَى النَّظَرِ الْمُؤَدِّي إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ.
Ebû Bekir el-Bâkıllânî şöyle demiştir: 'Kâfire dünyevî bir nimet verilmiştir.' Mu'tezile ise şöyle demiştir: 'Ona hem dünyevî hem de dinî nimet verilmiştir: Dünyevî olan açıktır; dinî olan ise Allah'ı tanımaya ulaştıran akıl yürütme (nazar) gücü gibidir.'
وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ أَرْجَعَ الْمُحَقِّقُونَ الْخِلَافَ فِيهَا إِلَى اللَّفْظِ وَالْبِنَاءِ عَلَى الْمُصْطَلَحَاتِ
Bu, muhakkik âlimlerin aralarındaki ihtilafı lafzî olmaya ve terimlere dayanmaya irca ettikleri bir meseledir...
وَالِاعْتِبَارَاتِ الْمُوَافِقَةِ لِدَقَائِقِ الْمَذَاهِبِ، إِذْ لَا يُنَازِعُ أَحَدٌ فِي نِعْمَةِ الْمُنَعَّمِينَ مِنْهُمْ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ [المزمل: ١١] .
...ve mezheplerin inceliklerine uygun düşen değerlendirmelere [dayandırdıkları bir meseledir]. Zira onlardan nimet içinde yaşayanların nimeti hususunda hiç kimse çekişmez; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ } “O nimet sahibi yalanlayıcıları bana bırak” [Müzzemmil: 11].
وَعَطْفُ وَهُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ عَلَى صِفَةِ لَطِيفٌ أَوْ عَلَى جُمْلَةِ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ وَهُوَ تَمْجِيدٌ لِلَّهِ تَعَالَى بِهَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ، وَيُفِيدُ الِاحْتِرَاسَ مِنْ تَوَهُّمِ أَنَّ لُطْفَهُ عَنْ عَجْزٍ أَوْ مُصَانَعَةٍ، فَإِنَّهُ قَوِيٌّ عَزِيزٌ لَا يَعْجِزُ وَلَا يُصَانِعُ، أَوْ عَنْ تَوَهُّمِ أَنَّ رِزْقَهُ لِمَنْ يَشَاءُ عَنْ شُحٍّ أَوْ قِلَّةٍ فَإِنَّهُ الْقَوِيُّ، وَالْقَوِيُّ تَنْتَفِي عَنْهُ أَسْبَابُ الشُّحِّ، وَالْعَزِيزُ يَنْتَفِي عَنْهُ سَبَبُ الْفَقْرِ فَرِزْقُهُ لِمَنْ يَشَاءُ بِمَا يَشَاءُ مَنُوطٌ لِحِكْمَةٍ عَلِمَهَا فِي أَحْوَالِ خَلْقِهِ عَامَّةً وَخَاصَّةً، قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ [الشورى: ٢٧] الْآيَةَ.
{ وَهُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ } “O, pek kuvvetlidir, mutlak galiptir” ifadesinin { لَطِيفٌ } sıfatına veya { يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ } “dilediğini rızıklandırır” cümlesine atfedilmesi, Allah Teâlâ'yı bu iki sıfatla tazim etmektir. Bu, O'nun lütfunun bir acizlikten veya idare-i maslahattan (yapmacıklıktan) kaynaklandığı vehminden ihtirazı ifade eder; zira O, aciz kalmayan ve yapmacıklığa kaçmayan Kaviyy ve Azîz'dir. Yahut dilediğini rızıklandırmasının bir cimrilikten veya azlıktan kaynaklandığı vehminden ihtirazı bildirir; zira O Kaviyy'dir, Kaviyy olandan cimrilik sebepleri nefyedilir; Azîz olandan ise fakirlik sebebi nefyedilir. Dolayısıyla O'nun dilediğine dilediği kadar rızık vermesi, yarattıklarının genel ve özel hallerinde bildiği bir hikmete bağlıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ } “Eğer Allah rızkı kullarına bol bol verseydi, yeryüzünde azarlardı; fakat O, dilediği ölçüde indirir” [Şûrâ: 27] ayeti.
وَالْإِخْبَارُ عَنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ بِالْمُسْنَدِ الْمُعَرَّفِ بِاللَّامِ يُفِيدُ مَعْنَى قَصْرِ الْقُوَّةِ وَالْعِزَّةِ عَلَيْهِ تَعَالَى، وَهُوَ قَصْرُ الْجِنْسِ لِلْمُبَالَغَةِ لِكَمَالِهِ فِيهِ تَعَالَى حَتَّى كَأَنَّ قُوَّةَ غَيْرِهِ وَعِزَّةَ غَيره عدم.
Lafza-i celâlden lâm-ı tarifli müsned ile haber verilmesi, kuvvet ve izzetin Yüce Allah'a has kılınması (kasr) anlamını ifade eder. Bu, O'ndaki kemalinden dolayı mübalağa kastıyla cinsin has kılınmasıdır; öyle ki başkasının kuvvet ve izzeti adeta yok hükmündedir.
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ٢٠]
[Şûrâ Suresi (42), Ayet 20]