آخَرَ، فَالْهَمْزَةُ الْمُقَدِّرَةُ بَعْدَ أَمْ لِلِاسْتِفْهَامِ التَّوْبِيخِيِّ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ فَاسْتَحَقُّوا التَّوْبِيخَ عَلَيْهِ. وَالْمَعْنَى: أَمْ قَالُوا افْتَرَى وَيَقُولُونَهُ.
geçmektir. Dolayısıyla em (أَمْ) edatından sonra takdir edilen hemze, azarlama amaçlı soru (istifhâm-ı tevbîhî) içindir; zira onlar bunu söylemiş ve bu yüzden azarlanmayı hak etmişlerdir. Anlam şudur: “Yoksa 'uydurdu' mu dediler ve [hâlâ] bunu mu söylüyorlar?”
وَجِيءَ بِفِعْلِ يَقُولُونَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِيَتَوَجَّهَ التَّوْبِيخُ لِاسْتِمْرَارِهِمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ الشَّنِيعِ مَعَ ظُهُورِ دَلَائِلِ بُطْلَانِهِ. فَإِذَا كَانَ قَوْلُهُمْ هَذَا شَنَعًا مِنَ الْقَوْلِ فَاسْتِمْرَارُهُمْ عَلَيْهِ أَشْنَعُ.
{ يَقُولُونَ } fiilinin muzari sîgasıyla getirilmesi, bâtıllığının delilleri apaçık ortadayken bu çirkin sözü sürdürmeleri sebebiyle azarlamanın [bu ısrara] yönelmesi içindir. Nitekim onların bu sözü çirkin bir söz ise, bunda ısrar etmeleri daha da çirkindir.
وَفَرَّعَ عَلَى تَوْبِيخِهِمْ عَلَى ذَلِكَ قَوْلَهُ: فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ وَهُوَ تَفْرِيعٌ فِيهِ خَفَاءٌ وَدِقَّةٌ لِأَنَّ الْمُتَبَادِرَ مِنَ التَّفْرِيعِ أَنَّ مَا بَعْدَ الْفَاءِ إِبْطَالٌ لِمَا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ مِنْ الِافْتِرَاءِ عَلَى اللَّهِ وَتَوْكِيدٌ لِلتَّوْبِيخِ فَكَيْفَ يُسْتَفَادُ هَذَا الْإِبْطَالُ مِنَ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ الْمُفَرَّعَيْنِ عَلَى التَّوْبِيخِ.
Bu hususta onları azarlamaya bağlı olarak { فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ } “Eğer Allah dilerse senin kalbini mühürler” kavlini getirdi. Bu, kapalı ve incelikli bir tafri‘dir (hüküm çıkarma/bağlamadır). Çünkü tafri‘den ilk akla gelen, fâ harfinden sonrasının, ona nispet ettikleri Allah'a iftira etme iddiasını iptal etmesi ve azarlamayı pekiştirmesidir. Peki, azarlamaya bağlanan bu şart ve cevabından böylesi bir iptal nasıl anlaşılacaktır?
وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِي بَيَانِ هَذَا التَّفْرِيعِ وَتَرَتُّبِهِ عَلَى مَا قَبْلَهُ أَفْهَامٌ عَدِيدَةٌ لَا يَخْلُو مُعْظَمُهَا عَنْ تَكَلُّفٍ وَضَعْفِ اقْتِنَاعٍ. وَالْوَجْهُ فِي بَيَانِهِ: أَنَّ هَذَا الشَّرْطَ وَجَوَابَهُ الْمُفَرَّعَيْنِ فِي ظَاهِرِ اللَّفْظِ عَلَى التَّوْبِيخِ وَالْإِبْطَالِ هُمَا دَلِيلٌ عَلَى الْمَقْصُودِ بِالتَّفْرِيعِ الْمُنَاسِبِ لِتَوْبِيخِهِمْ وَإِبْطَالِ قَوْلِهِمْ، وَتَقْدِيرُ الْمُفَرَّعِ هَكَذَا: فَكَيْفَ يَكُونُ الِافْتِرَاءُ مِنْكَ عَلَى اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يُقِرُّ أَحَدًا أَنْ يَكْذِبَ عَلَيْهِ فَلَوْ شَاءَ لَخَتَمَ عَلَى قَلْبِكَ، أَيْ سَلَبَكَ الْعَقْلَ الَّذِي يُفَكِّرُ فِي الْكَذِبِ فَتُفْحَمُ عَنِ الْكَلَامِ فَلَا تَسْتَطِيعُ أَنْ تَتَقَوَّلَ عَلَيْهِ، أَيْ وَلَيْسَ ثَمَّةَ حَائِلٌ يَحُولُ دُونَ مَشِيئَةِ اللَّهِ ذَلِكَ لَوِ افْتَرَيْتَ عَلَيْهِ، فَيَكُونُ الشَّرْطُ كِنَايَةً عَنِ انْتِفَاءِ الِافْتِرَاءِ لَأَنَّ اللَّهَ لَا يُقِرُّ مَنْ يَكْذِبُ عَلَيْهِ كَلَامًا، فَحَصَلَ بِهَذَا النَّظْمِ إِيجَازٌ بَدِيعٌ، وَتَكُونُ الْآيَةُ قَرِيبًا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ [الحاقة: ٤٤- ٤٦] .
Müfessirlerin bu tafri‘i ve bunun öncesiyle irtibatını açıklamada pek çok anlayışları vardır ki bunların çoğu zorlamadan ve ikna edicilikten uzak olmaktan kurtulamaz. Bunu açıklamanın doğru vechi şudur: Lafzın zahirinde azarlama ve iptale bağlanan bu şart ve cevabı, onların azarlanmasına ve sözlerinin iptaline uygun olan asıl kastedilen mananın delilidir. Çıkarılan hükmün takdiri şöyledir: “Senin Allah'a iftira etmen nasıl mümkün olabilir ki? Oysa Allah kimsenin kendisine yalan isnat etmesine izin vermez; eğer dileseydi senin kalbini mühürlerdi, yani yalanı düşünen aklı senden alırdı da konuşamaz hale gelir ve O'na karşı bir şey uyduramazdın. Yani O'na iftira etmiş olsaydın Allah'ın bunu dilemesine engel olacak hiçbir engel de yoktu.” Böylece bu şart, iftiranın bulunmadığına kinaye olur; zira Allah kendisine yalan söz isnat eden kimseyi cevapsız ve cezasız bırakmaz. Bu nazım ile eşsiz bir îcâz gerçekleşmiştir ve ayet, Yüce Allah'ın şu kavline yakın bir anlam taşımaktadır: { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ } “Eğer o bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu kuvvetle yakalardık, sonra da onun can damarını koparırdık” [Hâkka: 44-46].
وَلِابْنِ عَطِيَّةَ كَلِمَاتٌ قَلِيلَةٌ يُؤَيِّدُ مَغْزَاهَا هَذَا التَّقْرِيرَ مُسْتَنِدَةٌ لِقَوْلِ قَتَادَةَ مَحْمُولًا عَلَى ظَاهِرِ اللَّفْظِ مِنْ كَوْنِ مَا بَعْدَ الْفَاءِ هُوَ الْمُفَرَّعُ، وَيَكُونُ الْكَلَامُ كِنَايَةً عَنِ الْإِعْرَاضِ عَنْ قَوْلِهِمُ: افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً، أَيْ أَنَّ اللَّهَ يُخَاطِبُ رَسُولَهُ بِهَذَا تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ.
İbn Atiyye'nin, Katâde'nin fâ'dan sonrasının dallandırılan kısım olduğuna dair lafzın zahirine hamledilen sözüne dayanan ve gayesi bu tespiti destekleyen birkaç cümlesi vardır. Buna göre söz, onların { افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı bir yalan uydurdu” şeklindeki sözlerinden yüz çevirmeye kinayedir; yani Allah, müşriklere ta'rizde bulunarak Elçisi'ne böyle hitap etmektedir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ افْتِرَاءَهُ عَلَى اللَّهِ لَا يُهِمُّكُمْ حَتَّى تناصبوا مُحَمَّدًا ﷺ الْعَدَاءَ، فَاللَّهُ أَوْلَى مِنْكُمْ بِأَنْ يُغَارَ عَلَى انْتِهَاكِ حُرْمَةِ رِسَالَتِهِ وَبِأَنْ يَذُبَّ عَنْ جَلَالِهِ فَلَا تَجْعَلُوا هَذِهِ الدَّعْوَى هَمَّكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَوْ شَاءَ لَخَتَمَ عَلَى قَلْبِكَ فَسَلَبَكَ الْقُدْرَةَ عَلَى أَنْ تَنْسُبَ إِلَيْهِ كَلَامًا. وَهَذَانَ الْوَجْهَانِ هُمَا الْمُنَاسِبَانِ لِمَوْقِعِ الْآيَةِ، وَلِفَاءِ التَّفْرِيعِ، وَلِمَا فِي الشَّرْطِ مِنْ الِاسْتِقْبَالِ، وَلِوُقُوعِ فِعْلِ الشَّرْطِ مُضَارِعًا، فَالْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: عَلى قَلْبِكَ وَهُوَ انْتِهَاءُ كَلَامٍ.
Anlam şudur: Onun Allah'a iftira etmesi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık beslemenizi gerektirecek kadar sizi ilgilendirmez; Allah, risaletinin dokunulmazlığının çiğnenmesine karşı kıskançlık göstermeye ve kendi yüceliğini savunmaya sizden daha layıktır. Dolayısıyla bu iddiayı kendinize dert etmeyin; zira Allah dileseydi senin kalbini mühürler ve O'na söz isnat etme gücünü senden alırdı. Ayetin konumuna, tafri‘ fâ'sına, şarttaki gelecek anlamına ve şart fiilinin muzari oluşuna en uygun olan bu iki vecihtir. Dolayısıyla vakıf { عَلى قَلْبِكَ } kavlindedir ve sözün sonu burasıdır.
وَجُمْلَةُ وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى التَّفْرِيعِ، وَهِيَ كَلَامٌ مُسْتَأْنِفٌ، مُرَادٌ
{ وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ } “Allah bâtılı yok eder” cümlesi ise tafri‘e matuftur ve müstakil (yeni) bir sözdür; bundan murat,
مِنْهُ أَنَّ اللَّهَ يَمْحُو بَاطِلَ الْمُشْرِكِينَ وَبُهْتَانَهُمْ وَيُحَقِّقُ مَا جَاءَ بِهِ رَسُوله ﷺ.
Allah'ın müşriklerin bâtılını ve iftiralarını yok edeceği ve Elçisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğini gerçekleştireceğidir.
وَعَلَى مُرَاعَاةِ هَذَا الْمَعْنَى جَرَى جَمْعٌ مِنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ مِثْلَ الْكِسَائِيِّ وَابْنِ الْأَنْبَارِيِّ وَالزَّجَّاجِ وَالزَّمَخْشَرِيِّ وَلَمْ يَجْعَلُوا وَيَمْحُ عَطْفًا عَلَى فِعْلِ الْجَزَاءِ لِأَنَّ الْمُتَبَادِرَ أَنَّ هَذَا وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ بِإِظْهَارِ الْإِسْلَامِ، وَوَعِيدِ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ دِينَهُمْ زَائِلٌ. وَهَذَا هُوَ الْمُتَبَادِرُ مِنْ رَفْعِ وَيُحِقُّ بِاتِّفَاقِ الْقُرَّاءِ عَلَى رَفْعِهِ، وَالْمُرَادُ بِالْمَحْوِ عَلَى هَذَا: الْإِزَالَةُ. وَالْمُرَادُ بِالْبَاطِلِ:
Kisâî, İbnü'l-Enbârî, Zeccâc ve Zemahşerî gibi müfessirlerden bir topluluk bu anlamı gözeterek hareket etmişler ve { وَيَمْحُ } fiilini ceza (cevap) fiiline matuf kılmamışlardır. Çünkü ilk anlaşılan, bunun Allah'tan İslam'ı üstün kılacağına dair bir vaad ve müşriklerin dinlerinin yok olacağına dair bir tehdit olduğudur. Kıraat imamlarının { وَيُحِقُّ } fiilini merfû okuma ittifakından ilk anlaşılan da budur. Buna göre mahivden (yok etmeden) maksat gidermektir. Bâtıldan maksat ise:
الْبَاطِلُ الْمَعْهُودُ وَهُوَ دِينُ الشِّرْكِ. وَبِالْحَقِّ: الْحَقُّ الْمَعْهُودُ، وَهُوَ الْإِسْلَامُ.
Bilinen bâtıl olup o da şirk dinidir. Hak ile [kastedilen] ise bilinen hak olup o da İslam'dır.
أَوْ يَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّ مِنْ شَأْنِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُزِيلَ الْبَاطِلَ وَيَفْضَحَهُ بِإِيجَادِ أَسْبَابِ زَوَالِهِ وَأَنْ يُوَضِّحَ الْحَقَّ بِإِيجَادِ أَسْبَابِ ظُهُورِهِ، حَتَّى يَكُونَ ظُهُورُهُ فَاضِحًا لِبُطْلَانِ الْبَاطِلِ فَلَوْ كَانَ الْقُرْآنُ مُفْتَرًى عَلَى اللَّهِ لَفَضَحَ اللَّهُ بُطْلَانَهُ وَأَظْهَرَ الْحَقَّ، فَالْمُرَادُ بِالْبَاطِلِ: جِنْسُ الْبَاطِلِ، وَبِالْحَقِّ جِنْسُ الْحَقِّ، وَتَكُونُ الْجُمْلَةُ كَالتَّذْيِيلِ لِلتَّفْرِيعِ. وَالْمَعْنَى الْأَوَّلُ أَنْسَبُ بِالِاسْتِئْنَافِ، وَلِإِفَادَتِهِ الْوَعِيدَ بِإِزَالَةِ مَا هُمْ عَلَيْهِ وَنَصْرِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ.
Yahut anlam şöyle olur: Bâtılı yok etmek, yok oluş sebeplerini var ederek onu rezil etmek; hakkı da ortaya çıkış sebeplerini var ederek açıklığa kavuşturmak ve böylece onun ortaya çıkışının bâtılın geçersizliğini ifşa etmesini sağlamak Yüce Allah'ın şanındandır. Dolayısıyla Kur'an Allah'a uydurulmuş bir iftira olsaydı, Allah onun bâtıllığını ifşa eder ve hakkı ortaya çıkarırdı. Bu durumda bâtıldan murat genel olarak bâtıl cinsi, haktan murat da genel olarak hak cinsidir ve bu cümle tafri‘ için bir fezleke gibi olur. Birinci anlam ise hem istînâfa (yeni başlangıca) hem de onların içinde bulundukları durumu yok etme ve Müslümanları onlara karşı muzaffer kılma tehdidini bildirmesine daha uygundur.
وَعَلَى كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ فَقَوْلُهُ: وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ لَيْسَ مَعْطُوفًا عَلَى جَزَاءِ الشَّرْطِ إِذْ لَيْسَ الْمَعْنَى عَلَى: إِنْ يَشَأِ اللَّهُ يَمْحُ الْبَاطِلَ، بَلْ هُوَ تَحْقِيقٌ لِمَحْوِهِ لِلْبَاطِلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً [الْإِسْرَاء: ٨١] ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ رَفْعُ وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ، فَفِعْلُ يَمْحُ مَرْفُوعٌ وَحَقُّهُ ظُهُورُ الْوَاوِ فِي آخِرِهِ، وَلَكِنَّهَا حُذِفَتْ تَخْفِيفًا فِي النُّطْقِ، وَتَبِعَ حَذْفَهَا فِي النُّطْقِ حَذْفُهَا فِي الرَّسْمِ اعْتِبَارًا بِحَالِ النُّطْقِ كَمَا حُذِفَ وَاوُ سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ [العلق: ١٨] وَوَاوُ وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ [الْإِسْرَاء: ١١] . وَذَكَرَ فِي «الْكَشَّافِ» أَنَّ الْوَاوَ ثَبَتَتْ فِي بَعْضِ الْمَصَاحِفِ وَلَمْ يُعَيِّنْهُ وَلَا ذَكَرَهُ غَيْرُهُ فِيمَا رَأَيْتُ.
Her iki anlama göre de { وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ } kavli, şartın cezasına (cevabına) matuf olmayan müstakil (yeni) bir sözdür; zira mana “Allah dilerse bâtılı yok eder” şeklinde değildir; bilakis Yüce Allah'ın { إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً } “Şüphesiz bâtıl yok olmaya mahkûmdur” [İsrâ: 81] kavlinde olduğu gibi O'nun bâtılı yok edeceğinin kesinleşmesidir. Nitekim { وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ } kavlinin merfû olması da buna delalet etmektedir. Dolayısıyla { يَمْحُ } fiili merfûdur ve hakkı sonunda vâv harfinin bulunmasıdır; fakat telaffuzda hafiflik olsun diye hazfedilmiş, telaffuzdaki hazfe uyularak telaffuz durumu dikkate alınıp resm-i hatta da (yazıda da) hazfedilmiştir; tıpkı { سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } [Alak: 18] kavlindeki vâv ve { وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ } [İsrâ: 11] kavlindeki vâv'ın hazfedildiği gibi. “el-Keşşâf”ta vâv harfinin bazı mushaflarda sabit olduğu zikredilmiş ancak hangi mushaf olduğu belirtilmemiştir ve gördüğüm kadarıyla bunu ondan başka zikreden de olmamıştır.
وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ دُونَ أَنْ يَقُولَ: وَيَمْحُ الْبَاطِلَ، لِتَقْوِيَةِ تَمَكُّنِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ مِنَ الذِّهْنِ وَلِإِظْهَارِ عِنَايَةِ اللَّهِ بِمَحْوِ الْبَاطِلِ. وَإِنَّمَا عَدَلَ عَلَى الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ فِي صَوْغِ وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ فَلَمْ يَقُلْ: وَاللَّهُ يَمْحُو الْبَاطِلَ، لِأَنَّهُ أُرِيدَ أَنَّ مَا فِي إِفَادَةِ الْمُضَارِعِ مِنَ التَّجَدُّدِ وَالتَّكْرِيرِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ هَذَا شَأْنُ اللَّهِ وَعَادَتُهُ لَا تَتَخَلَّفُ وَلَمْ يَقْصِدْ تَحْقِيقَ ذَلِكَ وَتَثْبِيتَهُ لِأَنَّ إِفَادَةَ
{ وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ } kavlinde “ve yemhu'l-bâtıle” demeyip lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, müsnedün ileyhin zihne iyice yerleşmesini sağlamak ve Allah'ın bâtılı yok etmeye olan inayetini göstermek içindir. { وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ } ifadesinin kuruluşunda isim cümlesinden vazgeçilip “ve'llâhu yemhu'l-bâtıle” denmemesi ise muzari fiilin ifade ettiği yenilenme ve tekrarlanmanın, bunun Allah'ın şanı ve asla şaşmayan adeti olduğuna işaret etmesinin murat edilmesindendir; yoksa sadece bunu gerçekleştirmek ve sabitlemek kastedilmemiştir, zira
التَّكْرِيرِ تَقْتَضِي ذَلِكَ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ فَحَصَلَ الْغَرَضَانِ.
tekrarlanma ifadesi bunu kinaye yoluyla zaten gerektirir ve böylece her iki maksat da gerçekleşmiş olur.
وَالْبَاءُ فِي بِكَلِماتِهِ لِلسَّبَبِيَّةِ، وَالْكَلِمَاتُ هِيَ: كَلِمَاتُ الْقُرْآنِ وَالْوَحْيِ كَقَوْلِهِ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ [الْفَتْح: ١٥] ، أَوِ الْمُرَادُ: كَلِمَاتُ التَّكْوِينِ الْمُتَعَلِّقَةُ بِالْإِيجَادِ عَلَى وَفْقَ عِلْمِهِ كَقَوْلِهِ: لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ [الْكَهْف: ٢٧] . وَإِنَّمَا جَاءَ هَذَا الرَّدُّ عَلَيْهِمْ بِأُسْلُوبِ الْخطاب للنبيء ﷺ لِأَنَّ ذَلِكَ أَقْوَى فِي الِاعْتِنَاءِ بِتَلْقِينِهِ جَوَابَ تَكْذِيبِهِمْ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ تَفْظِيعٍ لِبُهْتَانِهِمْ، وَهَذَا وَجْهُ التَّخَالُفِ بَيْنَ أُسْلُوبِ هَذِهِ الْآيَةِ وَأُسْلُوبِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ بِكَلِماتِهِ } kelimesindeki bâ harfi sebebiyet içindir; kelimeler ise { يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ } “Allah'ın kelamını değiştirmek isterler” [Fetih: 15] kavlinde olduğu gibi Kur'an ve vahiy kelimeleridir; yahut { لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur” [Kehf: 27] kavlinde olduğu gibi ilmine uygun olarak yaratmaya taalluk eden tekvînî kelimelerdir. Onlara verilen bu cevabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap üslubuyla gelmesi ise onların yalanlamalarına karşı cevabın ona telkin edilmesine verilen önemi daha güçlü kılması içindir; çünkü makam, onların iftirasının çirkinliğini ortaya koyma makamıdır. Bu ayetin üslubu ile Yüce Allah'ın şu kavlinin üslubu arasındaki farklılığın sebebi de budur:
قُلْ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلا أَدْراكُمْ بِهِ [يُونُس: ١٦] لَأَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مَسُوقًا لِإِبْطَالِ كَلَامٍ صَدَرَ مِنْهُمْ.
{ قُلْ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلا أَدْراكُمْ بِهِ } “De ki: Eğer Allah dileseydi, ben onu size okumazdım ve O da onu size bildirmezdi” [Yûnus: 16]; çünkü o, onlardan sâdır olan bir sözü iptal etmek üzere sevk edilmemiştir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ تَعْلِيلٌ لِمَجْمُوعِ جُمْلَتَيْ فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ إِلَى قَوْلِهِ:
{ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” cümlesi, { فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ } kavlinden
بِكَلِماتِهِ، أَيْ لِأَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ افْتِرَاءُ مُفْتَرٍ وَلَا صِدْقُ مُحِقٍّ. وَ (ذَاتِ الصُّدُورِ) : النَّوَايَا وَالْمَقَاصِدُ الَّتِي يُضْمِرُهَا النَّاسُ فِي عُقُولِهِمْ. وَالصُّدُورُ: الْعُقُولُ، أُطْلِقَ عَلَيْهَا الصُّدُورُ عَلَى الِاسْتِعْمَالِ الْعَرَبِيِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فِي سُورَة الْأَنْفَال [٤٣] .
{ بِكَلِماتِهِ } kavline kadar olan iki cümlenin tamamının illetidir (gerekçesidir); yani çünkü O'na ne iftiracının iftirası ne de haklının doğruluğu gizli kalır. Zâtü's-sudûr (ذَاتِ الصُّدُورِ), insanların zihinlerinde/akıllarında gizledikleri niyetler ve maksatlardır. Sudûr (göğüsler) ise akıllardır; Arap kullanımına göre akıllar için göğüsler lafzı kullanılmıştır. Bu, Enfâl Suresi'nde Yüce Allah'ın { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” [43] kavlinde geçmişti.
[٢٥، ٢٦]
[25, 26]
[سُورَة الشورى (٤٢) : الْآيَات ٢٥ إِلَى ٢٦]
[Şûrâ Suresi (42), Ayet 25-26]
وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٢٥) وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ (٢٦)
{ وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٢٥) وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ } “Kullarından tövbeyi kabul eden, kötülükleri bağışlayan ve yaptıklarınızı bilen O'dur. (25) İman edip salih ameller işleyenlerin dualarına icabet eder ve lütfundan onlara [karşılığı] artırır. İnkârcılara gelince, onlar için çetin bir azap vardır.” (26)
لَمَّا جَرَى وَعِيدُ الَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ لِتَأْيِيدِ بَاطِلِهِمْ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَلَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ [الشورى: ١٦] . ثُمَّ أُتْبِعَ بِوَصْفِ سُوءِ حَالِهِمْ يَوْمَ الْجَزَاءِ بَقَوْلِهِ: تَرَى الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا كَسَبُوا [الشورى: ٢٢] ، وَقُوبِلَ بِوَصْفِ نَعِيمِ الَّذِينَ آمَنُوا بَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ [الشورى: ٢٢] ، وَكَانَ ذَلِكَ مَظِنَّةَ أَنْ يَكْسِرَ نُفُوسَ أَهْلِ
Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَلَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ } “O'na icabet edildikten sonra Allah hakkında tartışanların delilleri Rableri katında boştur; onların üzerine bir gazap vardır ve onlar için çetin bir azap vardır” [Şûrâ: 16] kavlindeki bâtıllarını desteklemek için Allah hakkında tartışanlara yönelik tehdit yer alıp ardından { تَرَى الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا كَسَبُوا } “Zalimlerin kazandıkları şeyler yüzünden korku içinde olduklarını görürsün” [Şûrâ: 22] kavliyle ceza günündeki kötü hallerinin nitelenmesi getirilince ve buna karşılık { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ } “İman edip salih ameller işleyenler ise cennet bahçelerindedir” [Şûrâ: 22] kavliyle müminlerin nimeti zikredilince, bu durumun
الْعِنَادِ وَالضَّلَالَةِ، أُعْقِبَ بِإِعْلَامِهِمْ أَنَّ اللَّهَ مِنْ شَأْنِهِ قَبُولُ تَوْبَةِ مَنْ يَتُوبُ مِنْ عِبَادِهِ، وَعَفْوُهُ بِذَلِكَ عَمَّا سَلَفَ مِنْ سَيِّئَاتِهِمْ.
inat ve sapkınlık ehlinin nefislerini kırması muhtemel olduğundan, hemen ardından kullarından tevbe edenin tevbesini kabul etmenin ve bununla onların geçmiş kötülüklerini affetmenin Allah'ın şanından olduğu kendilerine bildirilmiştir.
وَهَذَا الْإِخْبَارُ تَعْرِيضٌ بِالتَّحْرِيضِ عَلَى مُبَادَرَةِ التَّوْبَةِ وَلِذَلِكَ جِيءَ فِيهِ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الصَّالِحِ لِلِاسْتِقْبَالِ. وَهُوَ أَيْضًا بِشَارَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُ قَبِلَ تَوْبَتَهُمْ مِمَّا كَانُوا فِيهِ مِنَ الشِّرْكِ وَالْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَقْبَلَ التَّوْبَةَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ يَكُونُ قَدْ قَبِلَ تَوْبَةَ التَّائِبِينَ مِنْ قَبْلُ، بِدَلَالَةِ لَحْنِ الْخِطَابِ أَوْ فَحْوَاهُ، وَأَنَّ مِنْ شَأْنِهِ الِاسْتِجَابَةَ لِلَّذِينِ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ عِبَادِهِ. وَكُلُّ ذَلِكَ جَرْيٌ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ التَّرْهِيبِ بِالتَّرْغِيبِ وَعَكْسِهِ. وَهَذَا كُلُّهُ يَتَضَمَّنُ وَعْدًا لِلْمُؤْمِنِينَ بِقَبُولِ إِيمَانِهِمْ وَلِلْعُصَاةِ بِقَبُولِ تَوْبَتِهِمْ.
Bu haber verme, hemen tevbeye yönelmeye dolaylı bir teşviktir (ta'rizdir); bu yüzden geleceğe elverişli olan muzari fiil ile getirilmiştir. Bu aynı zamanda müminlere, içinde bulundukları şirk ve cahiliyeden yaptıkları tevbelerin kabul edildiğine dair bir müjdedir; zira gelecekte tevbeyi kabul etmek şanından olan [Allah], hitabın ima veya delaleti gereğince daha önceki tevbeleri de kabul etmiştir ve kullarından iman edip salih amel işleyenlere icabet etmek de O'nun şanındandır. Bütün bunlar Kur'an'ın korkutmanın (terhîb) ardından müjdeleme (terğîb) ve bunun aksini getirme adetine uygun olarak cereyan etmiştir. Tüm bunlar, müminlere imanlarının kabul edileceğine, günahkârlara da tevbelerinin kabul edileceğine dair bir vaat içermektedir.
فَجُمْلَةُ: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ [الشورى: ٢١] وَمَا اتَّصَلَ بِهَا مِمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَخَاصَّةً جُمْلَةَ: وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ [الشورى: ٢٤] .
{ وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “Kullarından tövbeyi kabul eden O'dur” cümlesi, { وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Şüphesiz zalimler için acı bir azap vardır” [Şûrâ: 21] cümlesine ve ona bağlı olan daha önce zikredilen ifadelere, özellikle de { وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ } [Şûrâ: 24] cümlesine matuftur.
وَابْتِنَاءُ الْإِخْبَارِ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى أُسْلُوبِ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِإِفَادَتِهَا ثَبَاتَ حُكْمِهَا وَدَوَامَهُ. وَمَجِيءُ الْمُسْنَدِ اسْمَ مَوْصُولٍ لِإِفَادَةِ اتِّصَافِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَضْمُونِ صِلَتِهِ وَأَنَّهَا شَأْن من شؤون اللَّهِ تَعَالَى عُرِفَ بِهِ ثَابِتٌ لَهُ لَا يَتَخَلَّفُ لِأَنَّهُ الْمُنَاسِبُ لِحِكْمَتِهِ وَعَظْمَةِ شَأْنِهِ وَغِنَاهُ عَنْ خَلْقِهِ. وَإِيثَارُ جُمْلَةِ الصِّلَةِ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِإِفَادَةِ تُجَدُّدِ مَضْمُونِهِ وَتَكَرُّرِهِ لِيَعْلَمُوا أَنَّ ذَلِكَ وَعْدٌ لَا يَتَخَلَّفُ وَلَا يَخْتَلِفُ.
Bu cümledeki bildirimin isim cümlesi üslubu üzerine kurulması, hükmünün sabitliğini ve devamlılığını ifade etmesi içindir. Müsnedin ism-i mevsûl olarak gelmesi ise Yüce Allah'ın sıla cümlesinin içeriğiyle nitelendiğini ve bunun Yüce Allah'ın kendisiyle bilindiği, O'na ait sabit ve şaşmaz bir vasfı olduğunu bildirmek içindir; zira bu, O'nun hikmetine, şanının yüceliğine ve yaratıklarına olan müstağniliğine en uygun olandır. Sıla cümlesinin muzari sîgasıyla tercih edilmesi ise içeriğinin yenilenmesini ve tekrarlanmasını ifade etmek içindir; ta ki bunun asla şaşmayan ve değişmeyen bir vaat olduğunu bilsinler.
وَفِعْلُ (قَبِلَ) يَتَعَدَّى بِ (مِنْ) الِابْتِدَائِيَّةِ تَارَةً كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ [التَّوْبَة: ٥٤] وَقَوْلِهِ: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً [آل عمرَان: ٩١] ، فَيُفِيدُ مَعْنَى الْأَخْذِ لِلشَّيْءِ الْمَقْبُولِ صَادِرًا مِنَ الْمَأْخُوذِ مِنْهُ، وَيُعَدَّى بِ عَنْ فَيُفِيدُ مَعْنَى مُجَاوَزَةِ الشَّيْءِ الْمَقْبُولِ أَوِ انْفِصَالَهُ عَنْ مُعْطِيهِ وَبَاذِلِهِ، وَهُوَ أَشَدُّ مُبَالَغَةً فِي مَعْنَى الْفِعْلِ مَنْ تَعْدِيَتِهِ بِحَرْفِ (مِنْ) لَأَنَّ فِيهِ كِنَايَةً عَنِ احْتِبَاسِ الشَّيْءِ الْمَبْذُولِ عِنْدَ الْمَبْذُولِ إِلَيْهِ بِحَيْثُ لَا يُرَدُّ عَلَى بَاذِلِهِ.
(Kabile) fiili bazen ibtida bildiren min (مِنْ) harf-i ceriyle geçişli olur; nitekim { وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ } “Harcamalarının kendilerinden kabul olunmasına engel olan şey ancak...” [Tevbe: 54] ve { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً } “Onların hiçbirinden dünya dolusu altın [bile] kabul edilmeyecektir” [Âl-i İmrân: 91] kavillerinde olduğu gibi; bu durumda kabul edilen şeyin, kendisinden alınan kimseden çıkıp alınması anlamını ifade eder. Bazen de an (عَنْ) harf-i ceriyle geçişli olur; bu durumda kabul edilen şeyin vericisinden ve sunucusundan ayrılıp geçmesi anlamını ifade eder ki bu, fiilin anlamında min (مِنْ) harfiyle geçişli kılınmasından daha fazla mübalağa taşır. Çünkü bunda, sunulan şeyin sunulan zatta tutulup vericisine geri çevrilmeyeceğine dair bir kinaye vardır.
فَحَصَلَتْ فِي جُمْلَةِ وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ أَرْبَعُ مُبَالَغَاتٍ: بِنَاءُ الْجُمْلَةِ عَلَى الِاسْمِيَّةِ وَعَلَى الْمَوْصُولِيَّةِ وَعَلَى الْمُضَارِعِيَّةِ، وَعَلَى تَعْدِيَةِ فِعْلِ الصِّلَةِ بِ عَنْ دُونَ (مِنْ) .
Böylece { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } cümlesinde dört mübalağa gerçekleşmiştir: Cümlenin isim cümlesi, ism-i mevsûl ve muzari fiil üzerine kurulması ve sıla fiilinin min (مِنْ) yerine an (عَنْ) ile geçişli kılınması.
والتَّوْبَةَ: الْإِقْلَاعُ عَنْ فِعْلِ الْمَعْصِيَةِ امْتِثَالًا لِطَاعَةِ اللَّهِ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٧] . وَقَبُولُ التَّوْبَةِ مِنَّةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ لَوْ شَاءَ لَمَا رَضِيَ عَنِ الَّذِي اقْتَرَفَ الْجَرِيمَةَ وَلَكِنَّهُ جَعَلَهَا مَقْبُولَةً لِحِكْمَتِهِ وَفَضْلِهِ.
Tevbe (التَّوْبَةَ), Allah'a itaat etmek maksadıyla günah işlemekten vazgeçmektir; buna dair açıklama Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ } “Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı ve [bunun üzerine Rabbi] onun tevbesini kabul etti” [37] kavlinde geçmişti. Tevbenin kabul edilmesi Yüce Allah'tan bir lütuftur; zira dileseydi suçu işleyen kimseden razı olmazdı, fakat hikmeti ve fazlı gereği onu kabul edilebilir kılmıştır.
وَفِي ذِكْرِ اسْمِ الْعِبَادِ دُونَ نَحْوِ: النَّاسِ أَوِ التَّائِبِينَ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ اللَّهَ رَفِيقٌ بِعِبَادِهِ لِمَقَامِ الْعُبُودِيَّةِ فَإِنَّ الْخَالِقَ وَالصَّانِعَ يُحِبُّ صَلَاحَ مَصْنُوعِهِ.
“İnsanlar” yahut “tevbe edenler” veya benzeri bir lafız yerine “kullar” (el-ibâd) isminin zikredilmesinde, kulluk makamı sebebiyle Allah'ın kullarına şefkatli olduğuna bir işaret vardır; nitekim yaratan ve yapan, yarattığının/yaptığının salahını sever.
وَالْعَفْوُ: عَدَمُ مُؤَاخَذَةِ الْجَانِي بِجِنَايَتِهِ. وَالسَّيِّئَاتُ: الْجَرَائِمُ لِأَنَّهَا سَيِّئَةٌ عِنْدَ الشَّرْعِ.
Af (الْعَفْوُ), suçluyu suçundan dolayı cezalandırmamaktır. Seyyiat (السَّيِّئَاتُ) ise günahlardır/suçlardır; çünkü şeriat nezdinde kötüdürler.
وَالْعَفْوُ عَنِ السَّيِّئَاتِ يَكُونُ بِسَبَبِ التَّوْبَةِ بِأَنْ يَعْفُوَ عَنِ السَّيِّئَاتِ الَّتِي اقْتَرَفَهَا الْعَاصِي قَبْلَ تَوْبَتِهِ، وَيَكُونُ بِدُونِ ذَلِكَ مِثْلَ الْعَفْوِ عَنِ السَّيِّئَاتِ عَقِبَ الْحَجِّ الْمَبْرُورِ، وَمِثْلَ الْعَفْوِ عَنِ السَّيِّئَاتِ لِأَجْلِ الشَّهَادَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَمِثْلَ الْعَفْوِ عَنِ السَّيِّئَاتِ لِكَثْرَةِ الْحَسَنَاتِ بِأَنْ يُمْحَى عَنِ الْعَاصِي مِنْ سَيِّئَاتِهِ مَا يُقَابِلُ مِقْدَارًا مِنْ حَسَنَاتِهِ عَلَى وَجْهٍ يَعْلَمُهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَمِثْلَ الْعَفْوِ عَنِ الصَّغَائِرِ بِاجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ.
Kötülüklerin affedilmesi; tevbe sebebiyle, yani asinin tevbesinden önce işlediği kötülükleri affetmesiyle olabileceği gibi, bunun dışında da olabilir. Nitekim makbul bir haccın ardından kötülüklerin affedilmesi, Allah yolunda şehitlik sebebiyle kötülüklerin affedilmesi, iyiliklerin çokluğu sebebiyle kötülüklerin affedilmesi —ki Yüce Allah'ın bildiği bir ölçüde asinin kötülüklerinden iyiliklerinin miktarına denk gelen kısım silinir— ve büyük günahlardan kaçınmak suretiyle küçük günahların affedilmesi böyledir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي السَّيِّئاتِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الْمُرَادُ بِهِ الِاسْتِغْرَاقُ وَهُوَ عَامٌّ مَخْصُوصٌ بِغَيْرِ الشِّرْكِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [النِّسَاء: ٤٨] وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ عَنْ سَيِّئَاتِ عِبَادِهِ فَيَعُمَّ جَمِيعَ الْعِبَادِ عُمُومًا مَخْصُوصًا بِالْأَدِلَّةِ لِهَذَا الْحُكْمِ كَمَا فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ.
{ السَّيِّئاتِ } kelimesindeki belirlilik takısı (el-), istiğrak (bütün fertleri kapsama) kastedilen cins belirliliğidir; bu ise şirk dışındakilere tahsis edilmiş bir umumdur (genelliktir). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” [Nisâ: 48]. [Belirlilik takısını] tamlananın (muzafun ileyh) yerine geçmiş sayman da mümkündür; yani “kullarının kötülüklerinden” anlamında olup, birinci vecihte olduğu gibi bu hükme dair delillerle tahsis edilmiş bir şekilde bütün kulları kapsar.
وَجُمْلَةُ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ أَوْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالْمَقْصُودُ: أَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ أَعْمَالِ عِبَادِهِ خَيْرِهَا وَشَرِّهَا. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مَا يَفْعَلُونَ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ، أَيْ مَا يَفْعَلُ عِبَادُهُ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٌ بِتَاءِ الْخِطَابِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ.
{ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ } cümlesi, atıf yapılanlar arasında bir ara cümle (itiraziyye) veya hal konumundadır. Kastedilen şudur: Kullarının amellerinden, hayır veya şer olsun hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Cumhur, { مَا يَفْعَلُونَ } ibaresini gaip “ye”si ile, yani “kullarının ne yaptığını” şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Halef ise iltifat yoluyla muhatap “te”si ile okumuşlardır.
وَالِاسْتِجَابَةُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْإِجَابَةِ، وَخُصَّتِ الِاسْتِجَابَةُ فِي الِاسْتِعْمَالِ بِامْتِثَالِ الدَّعْوَةِ أَوِ الْأَمْرِ.
İsticabe (الِاسْتِجَابَةُ), icabede (cevap vermede) mübalağadır. Kullanımda isticabe, davete veya emre uymaya tahsis edilmiştir.
وَظَاهِرُ النَّظْمِ أَنَّ فَاعِلَ يَسْتَجِيبُ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَأَن الَّذِينَ آمَنُوا مَفْعُولُ يَسْتَجِيبُ وَأَنَّ الْجُمْلَةَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ.
Sözün zahirine göre { يَسْتَجِيبُ } fiilinin faili, { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ } cümlesindeki zamirin döndüğü yere dönen bir zamirdir; { الَّذِينَ آمَنُوا } ise { يَسْتَجِيبُ } fiilinin mef'ûlüdür (nesnesidir) ve cümle { يَقْبَلُ التَّوْبَةَ } cümlesine matuftur.
وَالْغَالِبُ فِي الِاسْتِعْمَالِ أَنْ يُقَالَ: اسْتَجَابَ لَهُ، كَقَوْلِهِ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِر: ٦٠] وَقَدْ يَحْذِفُونَ اللَّامَ فَيُعَدُّونَهُ بِنَفْسِهِ، كَقَوْلِ كَعْبِ بْنِ سَعْدٍ:
Kullanımda galip olan “ona icabet etti” (istecebe lehu) denilmesidir; nitekim { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” [Gâfir: 60] kavlinde olduğu gibi. Bazen de “lâm” harf-i cerini hazfederek fiili bizzat geçişli kılarlar; Kâ'b b. Sa'd'ın şu sözünde olduğu gibi:
وَدَاعٍ دَعَا يَا مَنْ يُجِيبُ إِلَى النِّدَا ... فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ
“Bir çağırıcı ‘Ey çağrıya icabet eden!’ diye seslendi de ... o anda ona hiçbir icabet eden karşılık vermedi.”
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يَسْتَجِيبُ لَهُمْ مَا يَرْجُونَهُ مِنْهُ مِنْ ثَوَابٍ، وَمَا يَدْعُونَهُ.
Anlam şudur: Allah, onların kendisinden umdukları sevaplara ve O'na ettikleri dualara icabet eder.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الَّذِينَ آمَنُوا فعل يَسْتَجِيبُ أَيْ يَسْتَجِيبُونَ لِلَّهِ فَيُطِيعُونَهُ وَتَكُونَ جُمْلَةُ وَيَسْتَجِيبُ عَطْفًا عَلَى مَجْمُوعِ جُمْلَةِ وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ، أَيْ ذَلِكَ شَأْنُهُ وَهَذَا شَأْنُ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ.
{ الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinin { يَسْتَجِيبُ } fiilinin faili (öznesi) olması da caizdir; yani Allah'a icabet eder ve O'na itaat ederler. Bu durumda { وَيَسْتَجِيبُ } cümlesi, { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ } cümlesinin bütününe matuf olur; yani O'nun şanı budur, mümin kullarının şanı da budur.
وَمَعْنَى وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ أَنَّهُ يُعْطِيهِمْ مَا أَمَّلَوْا مِنْ دُعَائِهِمْ وَعَمَلِهِمْ وَأَعْظَمَ مِمَّا أَمَّلَوْا حِينَ اسْتَجَابُوا لَهُ وَلِرَسُولِهِ، وَأَنَّهُ يُعْطِيهِمْ مِنَ الثَّوَابِ أَكْثَرَ مِمَّا عَمِلُوا مِنَ الصَّالِحَاتِ إِذْ جَعَلَ لَهُمُ الْحَسَنَةَ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ كَمَا فِي الْحَدِيثِ، وَأَنَّهُ يُعْطِيهِمْ مِنْ خَيْرِ الدُّنْيَا مَا لَمْ يَسْأَلُوهُ إِيَّاهُ كُلُّ ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَطِيفٌ بِهِمْ وَمُدَبِّرٌ لِمَصَالِحِهِمْ.
Her iki veche göre de { وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } ifadesinin anlamı şudur: Allah, kendilerine ve Resulü'ne icabet ettiklerinde, dualarından ve amellerinden umduklarını ve umduklarından da büyüğünü onlara verir; hadiste geçtiği üzere iyiliği on katından yedi yüz katına kadar çıkarmak suretiyle işledikleri salih amellerden daha fazla sevap verir; ve O'ndan istemedikleri dünya hayırlarını da onlara verir. Bütün bunlar, O'nun kendilerine karşı lütufkâr olması ve maslahatlarını tedbir etmesi sebebiyledir.
وَلَمَّا كَانَتِ الِاسْتِجَابَةُ وَالزِّيَادَةُ كَرَامَةً لِلْمُؤْمِنِينَ، أُظْهِرَ اسْمُ الَّذِينَ آمَنُوا وَجِيءَ بِهِ مَوْصُولًا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ وَجْهُ الِاسْتِجَابَةِ لَهُمْ وَالزِّيَادَةِ لَهُمْ.
İcabet ve fazladan verme müminler için bir ikram olduğundan, { الَّذِينَ آمَنُوا } ismi açıkça zikredilmiş ve imanın, kendilerine icabet edilmesinin ve artırılmasının gerekçesi olduğunu göstermek için ism-i mevsûl olarak getirilmiştir.
وَجُمْلَةُ وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ اعْتِرَاضٌ عَائِدٌ إِلَى مَا سَبَقَ مِنْ قَوْلِهِ: تَرَى
{ وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ } cümlesi, tehdidi pekiştirmek ve kendilerine tevbe kapısı açıldıktan sonra küfürde devam etmekten sakındırmak için daha önce geçen { تَرَى
الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا كَسَبُوا وَهُوَ واقِعٌ بِهِمْ
{ الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا كَسَبُوا وَهُوَ واقِعٌ بِهِمْ } “...zalimlerin kazandıkları şeyler başlarına gelecekken ondan korku duyduklarını [görürsün]”
[الشورى: ٢٢] تَوْكِيدًا لِلْوَعِيدِ وَتَحْذِيرًا مِنَ الدَّوَامِ عَلَى الْكُفْرِ بَعْدَ فَتْحِ بَابِ التَّوْبَة لَهُم.
“Zalimlerin kazandıkları şeyler başlarına gelecekken ondan korku duyduklarını görürsün” [Şûrâ: 22] kavline dönen bir ara cümledir (itiraziyyedir).
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ٢٧]
[Şûrâ Suresi (42), Âyet 27]
وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧)
{ وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ } “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde azgınlık ederlerdi. Fakat O, dilediği ölçüde indirir. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.” (27)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ [الشورى: ٢٦] أَوْ عَلَى الْمَجْمُوعِ مِنْ جُمْلَةِ وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا [الشورى: ٢٦] وَمِنْ جُمْلَةِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ.
{ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } [Şûrâ: 26] cümlesine veya { وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا } [Şûrâ: 26] ile { وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } cümlelerinin toplamına matuftur.
وَمَوْقِعُ مَعْنَاهَا مُوقِعُ الِاسْتِدْرَاكِ وَالِاحْتِرَاسِ فَإِنَّهَا تُشِيرُ إِلَى جَوَابٍ عَنْ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ فِي نَفْسِ السَّامِعِ إِذَا سَمِعَ أَنَّ اللَّهَ يَسْتَجِيبُ لِلَّذِينِ آمَنُوا وَأَنَّهُ يَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ أَنْ يَتَسَاءَلَ فِي نَفْسِهِ: أَنَّ مِمَّا يَسْأَلُ الْمُؤْمِنُونَ سَعَةَ الرِّزْقِ وَالْبَسْطَةَ فِيهِ فَقَدْ كَانَ الْمُؤْمِنُونَ أَيَّامَ صَدْرِ الْإِسْلَامِ فِي حَاجَةٍ وَضِيقِ رِزْقٍ إِذْ مَنَعَهُمُ الْمُشْرِكُونَ أَرْزَاقَهُمْ وَقَاطَعُوا مُعَامَلَتَهُمْ، فَيُجَابُ بِأَنَّ اللَّهَ لَوْ بَسَطَ الرِّزْقَ لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ لَكَانَ بَسْطُهُ مُفْسِدًا لَهُمْ لَأَنَّ الَّذِي يَسْتَغْنِي يَتَطَرَّقَهُ نِسْيَانُ الِالْتِجَاءِ إِلَى اللَّهِ، وَيَحْمِلُهُ عَلَى الِاعْتِدَاءِ عَلَى النَّاسِ فَكَانَ مِنْ خَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ الْآجِلِ لَهُمْ أَنْ لَا يُبْسَطَ لَهُمْ فِي الرِّزْقِ، وَكَانَ ذَلِكَ مَنُوطًا بِحِكْمَةٍ أَرَادَهَا اللَّهُ مِنْ تَدْبِيرِ هَذَا الْعَالَمِ تَطَّرِدُ فِي النَّاسِ مُؤْمِنِهِمْ وَكَافِرِهِمْ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [العلق: ٦، ٧] . وَقَدْ كَانَ فِي ذَلِكَ لِلْمُؤْمِنِ فَائِدَةٌ أُخْرَى، وَهِيَ أَنْ لَا يَشْغَلَهُ غِنَاهُ عَنِ الْعَمَلِ الَّذِي بِهِ يَفُوزُ فِي الْآخِرَةِ فَلَا تَشْغَلُهُ أَمْوَالُهُ عَنْهُ، وَهَذَا الِاعْتِبَارُ هُوَ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ النبيء ﷺ حِينَ قَالَ لِلْأَنْصَارِ لَمَّا تَعَرَّضُوا لَهُ بَعْدَ صَلَاةِ الصُّبْحِ وَقَدْ جَاءَهُ مَالٌ من الْبَحْرين «فو الله مَا الْفَقْرَ أَخْشَى عَلَيْكُمْ وَلَكِنْ أَخْشَى عَلَيْكُمْ أَنْ تُبْسَطَ عَلَيْكُمُ الدُّنْيَا كَمَا بُسِطَتْ عَلَى مَنْ قَبْلَكُمْ فَتَنَافَسُوهَا كَمَا تَنَافَسُوهَا وَتُهْلِكَكُمْ كَمَا أَهْلَكَتْهُمْ» .
Anlamının konumu, istidrâk ve ihtirâs (yanlış anlamayı önleme) konumundadır. Zira Allah'ın iman edenlere icabet ettiğini ve onlara lütfundan artırdığını işiten dinleyicinin zihninde doğabilecek şu takdiri soruya bir cevaba işaret eder: Müminlerin istedikleri şeylerden biri de rızık genişliği ve onda bolluktur; oysa İslam'ın ilk dönemlerinde müşrikler rızıklarına engel olup alışverişi kestiklerinde müminler ihtiyaç ve rızık darlığı içindeydiler. Buna şöyle cevap verilir: Eğer Allah bütün insanlara rızkı bol bol verseydi, bu bolluk onları ifsat ederdi; çünkü zenginleşen kimseye Allah'a sığınmayı unutma hali arız olur ve bu durum onu insanlara saldırmaya sevk eder. Dolayısıyla rızıklarının bol bol verilmemesi müminlerin ebedi hayırları içindi. Bu durum, Allah'ın bu âlemin tedbiri için dilediği, mümin veya kâfir bütün insanlarda cari olan bir hikmete bağlıydı. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } “Gerçek şu ki insan, kendini kendine yeterli gördüğü için mutlaka azar” [Alak: 6, 7]. Bunda mümin için başka bir fayda daha vardı; o da zenginliğinin kendisini ahirette kurtuluşa erdirecek amelden alıkoymaması, mallarının onu meşgul etmemesidir. İşte bu mülahaza, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Bahreyn'den mal geldiğinde sabah namazından sonra karşısına çıkan Ensâr'a söylediği şu sözde işaret ettiği husustur: «Vallahi ben sizin adınıza fakirlikten korkmuyorum; fakat sizden öncekilere serildiği gibi dünyanın sizin önünüze de serilmesinden, onların dünya için yarıştığı gibi sizin de yarışmanızdan ve onları helak ettiği gibi sizi de helak etmesinden korkuyorum.»
وَقَدْ وَرَدَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَوْرِدًا كُلِّيًّا لِأَنَّ قَوْلَهُ لِعِبادِهِ يَعُمُّ جَمِيعَ الْعِبَادِ. وَمِنْ هَذِهِ الْكُلِّيَّةِ تَحْصُلُ فَائِدَةُ الْمَسْئُولِ عَلَيْهِ الْجُزْئِيِّ الْخَاصِّ بِالْمُؤْمِنِينَ مَعَ إِفَادَةِ الْحِكْمَةِ الْعَامَّةِ مِنْ هَذَا النِّظَامِ التَّكْوِينِيِّ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ لِمَا فِيهَا مِنَ الْعُمُومِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ أَسَّسَ نِظَامَ هَذَا الْعَالَمِ عَلَى قَوَانِينَ عَامَّةٍ وَلَيْسَ مِنْ حِكْمَتِهِ أَنْ يَخُصَّ أَوْلِيَاءَهُ وَحِزْبَهُ بِنِظَامٍ تَكْوِينِيٍّ دُنْيَوِيٍّ وَلَكِنَّهُ خَصَّهُمْ بِمَعَانِي الْقُرْبِ
Bu ayet külli (genel) bir bağlamda gelmiştir; zira { لِعِبادِهِ } kavli bütün kulları kapsar. Bu külliyetten, müminlere has olan cüzi (özel) soru konusunun faydası hâsıl olmakla birlikte bu tekvînî (yaratılış) nizamının genel hikmeti de ifade edilmiş olur. Bu bakımdan bu cümle, içerdiği umumilik sebebiyle bir fezleke (tezyîl) mesabesindedir; yani Allah bu âlemin nizamını genel kanunlar üzerine kurmuştur. Kendi dostlarını ve taraftarlarını dünyevi tekvînî bir nizamla ayırması O'nun hikmetinden değildir; bilakis onları yakınlık,
وَالرِّضَا وَالْفَوْزِ فِي الْحَيَاةِ الْأَبَدِيَّةِ.
rıza ve ebedi hayatta kurtuluş manalarıyla özel kılmıştır.
وَرُبَّمَا خَصَّهُمْ بِمَا أَرَادَ تَخْصِيصَهُمْ بِهِ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى إِقَامَةِ الْحَقِّ.
Kimi zaman da hakkın ikamesine taalluk eden hususlarda onları dilediği şeylerle özel kılabilir.
وَالْبَغْيُ: الْعُدْوَانُ وَالظُّلْمُ، أَيْ لَبَغَى بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ لِأَنَّ الْغِنَى مَظِنَّةُ الْبَطَرِ وَالْأَشَرِ
Bağy (الْبَغْيُ), düşmanlık ve zulümdür; yani bir kısmı diğerine zulmederdi. Çünkü zenginlik, kötü bir nefisle buluştuğunda
إِذَا صَادَفَ نَفْسًا خَبِيثَةً، قَالَ بَعْضُ بَنِي جرم من طَيء مِنْ شُعَرَاءِ الحماسة:
şımarıklık ve azgınlık beklentisidir. Tay kabilesinin Cerm kolundan, Hamâse şairlerinden biri şöyle demiştir:
إِذا أخصبتموا كُنْتُمْ عَدُوًّا ... وَإِنْ أَجْدَبْتُمُو كُنْتُمْ عِيَالًا
“Bolluğa kavuştuğunuzda düşman kesildiniz, ... kıtlığa düştüğünüzde ise bakıma muhtaç birer yük oldunuz.”
وَلِبَعْضِ الْعَرَبِ أَنْشَدَهُ فِي «الْكَشَّافِ» :
Araplardan birine ait olup Keşşâf'ta nakledilen bir beyitte de şöyle denir:
وَقَدْ جَعَلَ الْوَسْمِيُّ يُنْبِتُ بَيْنَنَا ... وَبَيْنَ بَنِي رُومَانَ نَبْعًا وَشَوْحَطًا
“İlkbahar yağmuru bizimle ... Rûmân oğulları arasında yabani zeytin ve şevhat ağacı (ok yapılan sert ağaçlar) bitirmeye başladı.”
فَأَمَّا الْفَقْرُ فَقَلَّمَا كَانَ سَبَبًا لِلْبَغْيِ إِلَّا بَغْيًا مَشُوبًا بِمَخَافَةٍ كَبَغْيِ الْجَائِعِ بِالِافْتِكَاكِ بِالْعُنْفِ فَذَلِكَ لِنُدْرَتِهِ لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ، عَلَى أَنَّ السِّيَاقَ لِبَيَانِ حِكْمَةِ كَوْنِ الرِّزْقِ بِقَدَرٍ لَا لِبَيَانِ حِكْمَةٍ فِي الْفَقْرِ.
Fakirlik ise, aç kalan kimsenin zor kullanarak koparıp alması gibi korkuyla karışık bir taşkınlık müstesna, nadiren bağye (azgınlığa) sebep olur; bu da azlığından ötürü dikkate alınmaz. Kaldı ki bağlam, fakirlikteki bir hikmeti açıklamak için değil, rızkın bir ölçüye bağlı olmasının hikmetini açıklamak içindir.
فَالتَّلَازُمُ بَيْنَ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا حَاصِلٌ بِهَذِهِ السَّبَبِيَّةِ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ كَوْنِ هَذَا السَّبَبِ قَدْ يَخْلُفُهُ ضِدُّهُ أَيْضًا، عَلَى أَنَّ بَيْنَ بَسْطِ الرِّزْقِ وَبَيْنَ الْفَقْرِ مَرَاتِبَ أُخْرَى مِنَ الْكَفَافِ وَضِيقِ الرِّزْقِ وَالْخَصَاصَةِ، وَالْفَقْرِ، وَهِيَ مُتَفَاوِتَةٌ فَلَا إِشْكَالَ فِي التَّعْلِيلِ. وَعَنْ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ «فِينَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَذَلِكَ أَنَّا نَظَرْنَا إِلَى أَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ وَبَنِي قُرَيْظَةَ وَبَنِي قَيْنُقَاعَ فَتَمَنَّيْنَاهَا فَنَزَلَتْ» ، وَهَذَا مِمَّا حَمَلَ قَوْمًا عَلَى ظَنِّ هَذِهِ الْآيَةِ مَدَنِيَّةً كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. وَهَذَا إِنْ صَحَّ عَنْ خَبَّابٍ فَهُوَ تَأْوِيلٌ مِنْهُ لِأَنَّ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ وَخَبَّابٌ أَنْصَارِيٌّ فَلَعَلَّهُ سَمِعَ تَمْثِيلَ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَلَمْ يَكُنْ سَمِعَهَا مِنْ قَبْلُ. وَرُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الصُّفَّةِ تَمَنَّوْا سَعَةَ الرِّزْقِ فَنَزَلَتْ، وَهَذَا خَبَرٌ ضَعِيفٌ.
Dolayısıyla { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا } kavlindeki şart ile cevap arasındaki lüzum (zorunlu bağ), bu sebebin yerini bazen zıddının da alabileceği hususuna bakılmaksızın bu sebeplilikle hâsıldır. Kaldı ki rızkın bol verilmesi ile fakirlik arasında kifayet miktarı (yetip artmama), rızık darlığı, ihtiyaç ve fakirlik gibi birbirinden farklı dereceler de vardır; dolayısıyla bu gerekçelendirmede (ta'lîl) hiçbir müşkillik yoktur. Habbâb b. Eret'ten şöyle rivayet edilmiştir: «Bu ayet bizim hakkımızda indi; şöyle ki biz Benî Nadîr, Benî Kurayza ve Benî Kaynukâ'ın mallarına baktık ve onlara imrendik, bunun üzerine bu ayet indi.» Bu rivayet, surenin başında geçtiği üzere bir topluluğun bu ayetin Medenî olduğunu zannetmesine yol açmıştır. Eğer bu rivayet Habbâb'dan sahih ise bu onun bir yorumudur; zira ayet Mekkîdir, Habbâb ise Ensârîdir. Belki de bazılarının birbirine bu ayetle misal getirdiğini duymuş ve daha önce bunu işitmemiş olabilir. Ayetin, rızık genişliği temenni eden Suffe ehli hakkında indiği ve bunun üzerine nâzil olduğu da rivayet edilmiştir; fakat bu zayıf bir haberdir.
وَمَعْنَى الْآيَةِ: لَوْ جَعَلَ اللَّهُ جَمِيعَ النَّاسِ فِي بَسْطَةٍ مِنَ الرِّزْقِ لَاخْتَلَّ نِظَامُ حَيَاتِهِمْ بِبَغْيِ بَعْضِهِمْ عَلَى بعض لِأَن بَعضهم الْأَغْنِيَاءَ تُحَدِّثُهُ نَفْسُهُ بِالْبَغْيِ لِتَوَفُّرِ
Ayetin anlamı şudur: Şayet Allah bütün insanları rızık genişliği ve bolluğu içinde kılsaydı, bazısının bazısına taşkınlık ve haksızlık etmesiyle (bağy) hayatlarının düzeni bozulurdu. Zira onların bir kısmı olan zenginlerin nefsi, [düşmanlık sebeplerinin] mevcudiyeti sebebiyle azgınlık etmeyi fısıldar
أَسْبَابِ الْعُدْوَانِ كَمَا عَلِمْتَ فَيَجِدُ مِنَ الْمَبْغِيِّ عَلَيْهِ الْمُقَاوَمَةَ وَهَكَذَا، وَذَلِكَ مُفْضٍ إِلَى اخْتِلَالِ نِظَامِهِمْ. وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ بَسْطَ الرِّزْقِ لِبَعْضِ الْعِبَادِ كَمَا هُوَ مُشَاهَدٌ لَا يُفْضِي إِلَى مِثْلِ هَذَا الْفَسَادِ لِأَنَّ الْغِنَى قَدْ يُصَادِفُ نَفْسًا صَالِحَةً وَنَفْسًا لَهَا وَازِعٌ مِنَ الدِّينِ فَلَا يَكُونُ سَبَبًا لِلْبَغْيِ، فَإِنْ صَادَفَ نَفْسًا خَبِيثَةً لَا وَازِعَ لَهَا فَتِلْكَ حَالَةٌ نَادِرَةٌ هِيَ مِنْ جُمْلَةِ الْأَحْوَالِ السَّيِّئَةِ فِي الْعَالَمِ وَلَهَا مَا يُقَاوِمُهَا فِي الشَّرِيعَةِ وَفَصْلِ الْقَضَاءِ وَغَيْرَةِ الْجَمَاعَةِ فَلَا يُفْضِي إِلَى فَسَادٍ عَامٍّ وَلَا إِلَى اخْتِلَالِ نِظَامٍ.
içinden azgınlık etmeyi geçirir; ardından haksızlığa uğrayandan direnç görür ve bu böyle sürüp gider. Bu ise onların nizamının bozulmasına yol açar. Buradan anlarsın ki, müşahede edildiği üzere kulların bir kısmına rızkın bol verilmesi böylesi bir fesada yol açmaz; zira zenginlik bazen salih bir nefse ve dinden gelen bir engeli (vâzı') olan nefse rastlar da azgınlığa sebep olmaz. Şayet hiçbir engeli olmayan kötü bir nefse rastlarsa, bu dünyadaki kötü hallerden sayılan nadir bir durumdur ve şeriatta, yargı hükmünde ve toplumun gayretinde bunu önleyecek unsurlar vardır; dolayısıyla genel bir fesada ve nizamın bozulmasına yol açmaz.
وَإِطْلَاقُ فِعْلِ التَّنْزِيلِ عَلَى إِعْطَاءِ الرِّزْقِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ اسْتِعَارَةٌ
Yüce Allah'ın { وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ } kavlinde rızık vermeye “indirme” (tenzîl) fiilinin ıtlak edilmesi bir istiaredir;
لِأَنَّهُ عَطَاءٌ مِنْ رَفِيعِ الشَّأْنِ، فَشُبِّهَ بِالنَّازِلِ مِنْ عُلُوٍّ وَتَكَرَّرَ مِثْلُ هَذَا الْإِطْلَاقِ فِي الْقُرْآنِ.
çünkü bu, şanı yüce olandan bir bağıştır; bu sebeple yüksekten inen şeye benzetilmiştir ve bu tür kullanım Kur'an'da tekrarlanmıştır.
وَالْقَدَرُ بِفَتْحَتَيْنِ: الْمِقْدَارُ وَالتَّعْيِينُ.
İki fetha ile el-kader (الْقَدَرُ); miktar ve tayin etmek demektir.
وَمَعْنَى مَا يَشاءُ أَنَّ مَشِيئَتَهُ تَعَالَى جَارِيَةٌ عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ وَعَلَى مَا يُيَسِّرُهُ لَهُ مِنْ تَرْتِيبِ الْأَسْبَابِ عَلَى حسب مُخْتَلف صَالح مَخْلُوقَاتِهِ وَتَعَارُضِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ، وَكُلُّ ذَلِكَ تَصَرُّفَاتٌ وَتَقْدِيرَاتٌ لَا يُحِيطُ بِهَا إِلَّا عِلْمُهُ تَعَالَى. وَكُلُّهَا تَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ، وَهِيَ جُمْلَةٌ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِلَّتِي قَبْلَهَا.
{ مَا يَشاءُ } ifadesinin anlamı şudur: Yüce Allah'ın meşîeti (dilemesi), ilmine ve mahlukatının farklı maslahatlarına ve bazılarının diğerleriyle çelişmesine göre sebeplerin tertibinden onlar için kolaylaştırdığı şeye uygun olarak cereyan eder. Bütün bunlar, ancak Yüce Allah'ın ilminin kuşatabileceği tasarruflar ve takdirlerdir. Bunların hepsi de O'nun { إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ } kavlinin kapsamına girer; bu ise kendisinden önceki cümlenin gerekçesi (ta'lîli) konumunda olan bir cümledir.
وَافْتُتِحَتْ بِ (إِنَّ) الَّتِي لَمْ يُرَدْ مِنْهَا تَأْكِيدُ الْخَبَرِ وَلَكِنَّهَا لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ وَالْإِيذَانِ بِالتَّعْلِيلِ لِأَنَّ (إِنَّ) فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ تَقُومُ مَقَامَ فَاءِ التَّفْرِيعِ وَتُفِيدُ التَّعْلِيلَ وَالرَّبْطَ، فَالْجُمْلَةُ فِي تَقْدِيرِ الْمَعْطُوفَةِ بِالْفَاءِ.
[Cümle] haberi tekit etmek için değil, sadece habere önem vermek ve gerekçeyi bildirmek için kullanılan { إِنَّ } ile başlatılmıştır; zira { إِنَّ } böyle bir makamda tefri' (sonuç bildiren) fâ harfi yerine geçer, gerekçe ve bağ kurma bildirir. Dolayısıyla cümle, fâ ile matuf kılınmış takdirindedir.
وَالْجَمْعُ بَيْنَ وَصْفَيْ خَبِيرٌ وبَصِيرٌ لِأَنَّ وَصْفَ خَبِيرٌ دَالٌّ عَلَى الْعِلْمِ بِمَصَالِحِ الْعِبَادِ وَأَحْوَالِهِمْ قَبْلَ تَقْدِيرِهَا وَتَقْدِيرِ أَسْبَابِهَا، أَيِ الْعِلْمِ بِمَا سَيَكُونُ. وَوَصْفُ بَصِيرٌ دَالٌّ عَلَى الْعِلْمِ الْمُتَعَلِّقِ بِأَحْوَالِهِمُ الَّتِي حَصَلَتْ، وَفَرْقٌ بَيْنَ التَّعَلُّقَيْنِ للْعلم الإلهي.
{ خَبِيرٌ } ve { بَصِيرٌ } sıfatlarının bir arada zikredilmesinin sebebi şudur: { خَبِيرٌ } sıfatı, kulların maslahatlarını ve hallerini takdir edilmeden ve sebepleri takdir edilmeden önce bilmeye, yani vuku bulacak olanı bilmeye delalet eder. { بَصِيرٌ } sıfatı ise onların vuku bulmuş hallerine taalluk eden ilme delalet eder; ilahi ilmin bu iki taalluku arasında fark vardır.
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ٢٨]
[Şûrâ Suresi (42), Âyet 28]
وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ (٢٨)
{ وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ } “O, onlar umutlarını kestikten sonra yağmuru indiren ve rahmetini yayandır. O, gerçek dosttur, övgüye layık olandır.” (28)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ [الشورى: ٢٧] فَإِنَّ الْغَيْثَ سَبَبُ رِزْقٍ عَظِيمٍ وَهُوَ مَا يُنَزِّلُهُ اللَّهُ بِقَدَرٍ هُوَ أَعْلَمُ بِهِ، وَفِيهِ تَذْكِيرٌ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ عَلَى النَّاسِ الَّتِي مِنْهَا مُعْظَمُ رِزْقِهِمُ الْحَقِيقِيِّ لَهُمْ وَلِأَنْعَامِهِمْ. وَخَصَّهَا بِالذِّكْرِ دُونَ غَيْرِهَا مِنَ النِّعَمِ الدُّنْيَوِيَّةِ لِأَنَّهَا نِعْمَةٌ لَا يَخْتَلِفُ النَّاسُ فِيهَا لِأَنَّهَا أَصْلُ دَوَامِ الْحَيَاةِ بِإِيجَادِ الْغِذَاءِ الصَّالِحِ لِلنَّاسِ وَالدَّوَابِّ، وَبِهَذَا يَظْهَرُ وَقْعُ قَوْلِهِ: وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ [الشورى: ٢٩] عَقِبَ قَوْلِهِ هُنَا وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ.
{ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ } [Şûrâ: 27] cümlesine matuftur. Zira yağmur büyük bir rızık sebebidir ve Allah'ın en iyi bildiği bir ölçüyle indirdiği şeydir. Bunda, insanlar üzerinde bulunan, hem kendileri hem de hayvanları için hakiki rızıklarının çoğunu oluşturan bu büyük nimetin hatırlatılması vardır. Diğer dünyevi nimetler arasından özellikle yağmurun zikredilmesi, insanların onda ihtilaf etmediği bir nimet olmasından ötürüdür; çünkü o, insanlar ve hayvanlar için elverişli gıdayı var ederek hayatın devamının asıl kaynağıdır. Böylece burada geçen { وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ } ifadesinin hemen ardından { وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ } “Gökleri, yeri ve her ikisinde yaydığı canlıları yaratması da O'nun delillerindendir” [Şûrâ: 29] kavlinin yer almasının hikmeti ortaya çıkmaktadır.
وَاخْتِيَارُ الْمُضَارِعِ فِي يُنَزِّلُ لِإِفَادَةِ تَكَرُّرِ التَّنْزِيلِ وَتَجْدِيدِهِ. وَالتَّعْبِيرُ بِالْمَاضِي فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا لِلْإِشَارَةِ إِلَى حُصُولِ الْقُنُوطِ وَتَقَرُّرِهِ بِمُضِيِّ زَمَانٍ عَلَيْهِ.
{ يُنَزِّلُ } fiilinde muzarinin seçilmesi, indirmenin tekrarlanmasını ve yenilenmesini ifade etmek içindir. { مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا } kavlinde mazi kalıbının kullanılması ise, ümitsizliğin vuku bulup üzerinden zaman geçmesiyle yerleştiğine işaret etmek içindir.
وَالْغَيْثُ: الْمَطَرُ الْآتِي بَعْدَ الْجَفَافِ، سُمِّيَ غَيْثًا بِالْمَصْدَرِ لِأَنَّ بِهِ غَيْثَ النَّاسِ الْمُضْطَرين، وَتقدم عَنهُ قَوْلِهِ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٤٩] .
Gays (الْغَيْثُ), kuraklıktan sonra gelen yağmurdur; darda kalan insanların onunla kurtarılması (gayyet) sebebiyle masdar olarak gays diye isimlendirilmiştir. Buna dair açıklama Yûsuf Suresi'ndeki { فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ } “Onda insanlara yağmur verilecek/yardım edilecek” [49] kavlinde geçmişti.
وَالْقُنُوطُ: الْيَأْسُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ
Kunût (الْقُنُوطُ), ümitsizliktir; buna dair açıklama Hicr Suresi'ndeki { فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ } “Sakın ümitsizliğe düşenlerden olma”
[٥٥] . وَالْمُرَادُ: مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا مِنَ الْغَيْثِ بِانْقِطَاعِ أَمَارَاتِ الْغَيْثِ الْمُعْتَادَةِ وَضِيقِ الْوَقْتِ عَنِ الزَّرْعِ.
[55] kavlinde geçmişti. Kastedilen: Yağmurun alışılagelmiş alametlerinin kesilmesi ve ekim vaktinin daralması sebebiyle yağmurdan ümitlerini kestikten sonradır.
وَصِيغَةُ الْقَصْرِ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ تُفِيدُ قَصْرَ الْقَلْبِ لِأَنَّ فِي السَّامِعِينَ مُشْرِكِينَ يَظُنُّونَ نُزُولَ الْغَيْثِ مِنْ تَصَرُّفِ الْكَوَاكِبِ وَفِيهِمُ الْمُسْلِمُونَ الْغَافِلُونَ، نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ يَظُنُّ نُزُولَ الْغَيْثِ مَنُوطًا بِالْأَسْبَابِ الْمُعْتَادَةِ لِنُزُولِ الْغَيْثِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْمَطَرَ مِنْ تَصَرُّفِ أَنْوَاءِ الْكَوَاكِبِ.
{ وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ } kavlindeki hasr sîgası, kasr-ı kalb (yanlış inancı tersine çevirme) ifade eder. Çünkü dinleyiciler arasında yağmurun yağmasını yıldızların tasarrufundan sanan müşrikler bulunduğu gibi, aralarında yağmurun yağmasını alışılagelmiş sebeplere bağlı sanan kimseler mesabesine konulmuş gaflet içindeki Müslümanlar da vardı; zira Câhiliye döneminde yağmurun yıldızların batış ve doğuş (envâ') tasarrufundan olduğuna inanıyorlardı.
وَفِي حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ قَالَ: «خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ عَلَى إِثْرَ سَمَاءٍ كَانَتْ مِنَ اللَّيْلِ فَقَالَ: أَتَدْرُونَ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ؟ قَالَ، قَالَ: أَصْبَحَ مِنْ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي وَكَافِرٌ بِي، فَأَمَّا مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِفَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ فَذَلِكَ مُؤْمِنٌ بِي كَافِرٌ
Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'nin hadisinde şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah [geceleyin] yağan bir yağmurun ardından bize hitap etti ve şöyle buyurdu: “Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?” “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. Buyurdu ki: “Kullarımdan kimi bana mümin, kimi de beni inkâr eden kâfir olarak sabahladı. ‘Allah'ın lütfu ve rahmetiyle bize yağmur yağdı’ diyen kimse, bana iman etmiş ve yıldıza
بِالْكَوْكَبِ، وَأَمَّا مَنْ قَالَ:
küfretmiştir (yıldızı inkâr etmiştir). ‘Falan ve filan
مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وَنَوْءِ كَذَا فَذَلِكَ كَافِرٌ بِي مُؤْمِنٌ بِالْكَوْكَبِ»
yıldızın batışı/doğuşu sebebiyle bize yağmur yağdı’ diyen kimse ise beni inkâr etmiş ve yıldıza iman etmiştir.”»
. فَهَذَا الْقَصْرُ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُشْرِكِينَ قَصْرُ قَلْبٍ أَصْلِيٌّ وَهُوَ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُسْلِمِينَ قَصْرُ قَلْبٍ تَنْزِيلِيٌّ.
Dolayısıyla bu hasr, müşriklere nispetle asıl kasr-ı kalb; Müslümanlara nispetle ise tenzîlî (o makama indirilmiş) kasr-ı kalbdir.
وَالنَّشْرُ: ضِدُّ الطَّيِّ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَلْقاهُ مَنْشُوراً فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [١٣] . وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِلتَّوْسِيعِ وَالِامْتِدَادِ. وَالرَّحْمَةُ هُنَا: رَحْمَتُهُ بِالْمَاءِ، وَقِيلَ: بِالشَّمْسِ بَعْدَ الْمَطَرِ. وَضَمِيرُ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا عَائِدٌ إِلَى عِبَادِهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ [الشورى: ٢٥] .
Neşr (النَّشْرُ), dürmenin (tayy) zıddıdır; İsrâ Suresi'ndeki { يَلْقاهُ مَنْشُوراً } “onu açılmış olarak bulur” [13] kavlinde geçmişti. Burada genişletme ve yayma manasında istiare edilmiştir. Buradaki rahmet: O'nun su ile olan rahmetidir; yağmurdan sonraki güneş olduğu da söylenmiştir. { مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا } ifadesindeki zamir, { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } [Şûrâ: 25] kavlindeki “kulları” (ıbâd) kelimesine döner.
وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِسَبَبِ رَفْعِ الْقَحْطِ عَنْ قُرَيْشٍ بدعوة النبيء ﷺ بهم بِذَلِكَ بَعْدَ أَنْ دَامَ عَلَيْهِمُ الْقَحْطُ سَبْعَ سِنِينَ أَكَلُوا فِيهَا الْجِيَفَ وَالْعِظَامَ وَهُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الدُّخان [١٥] إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ.
Ayetin, üzerlerine yedi yıl boyunca leş ve kemik yedikleri kuraklık devam ettikten sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in duası sebebiyle Kureyş'ten kıtlığın kaldırılması üzerine indiği de söylenmiştir; bu durum Duhan Suresi'ndeki { إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ } “Biz azabı birazcık kaldıracağız, ama siz yine [eski halinize] döneceksiniz” [15] kavliyle işaret edilen husustur.
فِي «الصَّحِيحِ» عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ «أَنَّ رَسُول الله ﷺ لَمَّا دَعَا قُرَيْشًا كَذَّبُوهُ وَاسْتَعْصَوْا عَلَيْهِ فَقَالَ: اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِمْ بِسَبْعٍ كَسَبْعِ يُوسُفَ. فَأَتَاهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ إِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَكْشِفَ عَنْهُمْ فَدَعَا. ثُمَّ قَالَ: تَعُودُونَ بَعْدُ»
Sahih'te Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'i [İslam'a] davet ettiğinde onu yalanladılar ve ona karşı başkaldırdılar. Bunun üzerine: “Allahım! Yûsuf'un yedi [kıtlık yılı] gibi yedi [yıl] ile onlara karşı bana yardım et!” buyurdu. Bunun üzerine Ebû Süfyân ona gelip: “Ey Muhammed! Kavmin helak oldu, Allah'a dua et de bu [kıtlığı] onlardan kaldırsın” dedi. O da dua etti. Sonra şöyle buyurdu: “Daha sonra yine [küfre] döneceksiniz.”»
. وَقَدْ كَانَ هَذَا فِي الْمَدِينَةِ وَيُؤَيِّدُهُ مَا رُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي استسقاء النبيء ﷺ لَمَّا سَأَلَهُ الْأَعْرَابِيُّ وَهُوَ فِي خُطْبَةِ الْجُمُعَةِ. وَفِي رِوَايَةٍ أَنَّ الَّذِي كَلَّمَهُ هُوَ كَعْبُ بْنُ مُرَّةَ
Bu [hadise] Medine'de olmuştu. Bu ayetin, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem cuma hutbesindeyken bir bedevinin kendisinden yağmur duası istemesi üzerine indiğine dair rivayet de bunu desteklemektedir. Bir rivayette onunla konuşan kişinin Ka'b b. Mürre olduğu [belirtilmiştir].
وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ فِي «الصَّحِيحِ» أَن النبيء ﷺ قَالَ: اللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِقُرَيْشٍ اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِينَ يُوسُفَ.
Sahih'teki bazı rivayetlerde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu [geçmektedir]: «Allahım! Kureyş'i sana havale ediyorum. Allahım! Mudar üzerindeki baskını/cezalandırmanı şiddetlendir! Allahım! Onların üzerine Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllar ver!»
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ يُنَزِّلُ بِفَتْحِ النُّونِ وَتَشْدِيدِ الزَّايِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِسُكُونِ النُّونِ وَتَخْفِيفِ الزَّايِ.
Nâfi‘, İbn Âmir, Âsım ve Ebû Ca'fer { يُنَزِّلُ } kelimesini nûn harfinin fethası ve zâ harfinin şeddesiyle [yunezzilu şeklinde] okumuştur. Geri kalanlar ise nûn harfinin sükûnu ve zâ harfinin şeddesiz haliyle [yunzilu şeklinde] okumuşlardır.
وَذِكْرُ صِفَتَيِ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ دُونَ غَيْرِهِمَا لِمُنَاسَبَتِهِمَا لِلْإِغَاثَةِ لِأَنَّ الْوَلِيَّ يُحْسِنُ إِلَى مَوَالِيهِ وَالْحَمِيدَ يُعْطِي مَا يُحْمَدُ عَلَيْهِ. وَوَصْفُ حَمِيدٍ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ. وَذَكَرَ الْمَهْدَوِيُّ تَفْسِيرَ يَنْشُرُ رَحْمَتَهُ بِطُلُوعِ الشَّمْسِ بعد الْمَطَر.
Başka sıfatların değil de el-Velî ve el-Hamîd sıfatlarının zikredilmesi, yağmurla yardıma yetişmeye uygunlukları sebebiyledir; zira Velî, dostlarına ve koruması altındakilere iyilik eder; Hamîd ise kendisine hamdedilecek şeyler bahşeder. Hamîd vasfı mef'ûl anlamında faîl (فَعِيل) kalıbındadır. Mehdevî, { يَنْشُرُ رَحْمَتَهُ } ifadesinin yağmurdan sonra güneşin doğması şeklinde tefsir edildiğini zikretmiştir.
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ٢٩]
[Şûrâ Suresi (42), Âyet 29]
وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ (٢٩)
{ وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ } “Gökleri, yeri ve her ikisinde yayıp ürettiği canlıları yaratması O'nun delillerindendir. O, dilediği zaman onları toplamaya da hakkıyla kādirdir.” (29)
لَمَّا كَانَ إِنْزَالُ الْغَيْثِ جَامِعًا بَيْنَ كَوْنِهِ نِعْمَةً وَكَوْنِهِ آيَةً دَالَّةً عَلَى بَدِيعِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَظِيمِ قُدْرَتِهِ الْمُقْتَضِيَةِ انْفِرَادِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ، انْتَقَلَ مِنْ ذِكْرِهِ إِلَى ذِكْرِ آيَاتٍ دَالَّةٍ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ وَهِيَ آيَةُ خَلْقِ الْعَوَالِمِ الْعَظِيمَةِ وَمَا فِيهَا مِمَّا هُوَ مُشَاهَدٌ لِلنَّاسِ دُونَ قَصْدِ الِامْتِنَانِ. وَهَذَا الِانْتِقَالُ اسْتِطْرَادٌ وَاعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْأَغْرَاضِ الَّتِي سِيَاقُ الْآيَاتِ فِيهَا.
Yağmurun indirilmesi hem bir nimet hem de Yüce Allah'ın eşsiz sanatına ve O'nun ilahlıkta tek olmasını gerektiren yüce kudretine delalet eden bir delil olma özelliğini bir arada barındırdığından, bunun zikredilmesinden Yüce Allah'ın ilahlıkta tekliğine delalet eden delillerin zikrine geçilmiştir; bu da minnet duygusu hissettirme kastı güdülmeksizin, büyük alemlerin ve bunların içinde insanların müşahede ettiği varlıkların yaratılışı delilidir. Bu geçiş, ayetlerin siyakının içinde bulunduğu gayeler arasında bir istitrat (konu dışına çıkma) ve itirazdır (ara cümledir).
وَالْآيَاتُ: جَمْعُ آيَةٍ، وَهِيَ الْعَلَامَةُ وَالدَّلِيلُ عَلَى شَيْءٍ. وَالسِّيَاقُ دَالٌّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ آيَات الإلهية. وَالسَّمَوَات: الْعَوَالِمُ الْعُلْيَا غَيْرُ الْمُشَاهَدَةِ لَنَا وَالْكَوَاكِبُ وَمَا تَجَاوَزَ الْأَرْضَ مِنَ الْجَوِّ. وَالْأَرْضُ: الْكُرَةُ الَّتِي عَلَيْهَا الْحَيَوَانُ وَالنَّبَاتُ. وَالْبَثُّ: وَضْعُ الْأَشْيَاءِ فِي أَمْكِنَةٍ كَثِيرَةٍ.
Âyât (الْآيَاتُ), âyet (آيَة) kelimesinin çoğuludur; o da bir şeyin alameti ve delilidir. Siyak, kastedilenin ilahlık delilleri olduğuna delalet etmektedir. Semâvât (السَّمَوَات): Bizim tarafımızdan müşahede edilmeyen yüce alemler, yıldızlar ve yerin ötesindeki atmosferdir/fezadadır. Arz (الْأَرْضُ): Üzerinde hayvanların ve bitkilerin bulunduğu yerküredir. Bes (الْبَثُّ): Nesneleri çok sayıda yere yaymak/yerleştirmektir.
وَالدَّابَّةُ: مَا يَدُبُّ عَلَى الْأَرْضِ، أَيْ يَمْشِي فَيَشْمَلُ الطَّيْرَ لِأَنَّ الطَّيْرَ يَمْشِي إِذَا نَزَلَ وَهُوَ مِمَّا أُرِيدَ فِي قَوْلِهِ هُنَا: فِيهِما أَيْ فِي الْأَرْضِ وَفِي السَّمَاءِ، أَيْ بَعْضِ مَا يُسَمَّى بِالسَّمَاءِ وَهُوَ الْجَوُّ وَهُوَ مَا يَلُوحُ لِلنَّاظِرِ مِثْلَ قُبَّةٍ زَرْقَاءَ عَلَى الْأَرْضِ فِي النَّهَارِ، قَالَ تَعَالَى:
Dâbbe (الدَّابَّةُ): Yeryüzünde debelenen yani yürüyen canlıdır; dolayısıyla kuşları da kapsar, çünkü kuş [yere] indiğinde yürür. Burada { فِيهِما } yani “yerde ve gökte” kavlinde kastedilenlerden biri de budur; yani sema olarak adlandırılan şeyin bir kısmı olup o da gündüzleyin bakana yerin üzerinde mavi bir kubbe gibi görünen atmosferdir (cev). Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:
أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ [النَّحْل: ٧٩] فَإِطْلَاقُ الدَّابَّةِ عَلَى الطَّيْرِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الطَّيْرَ يَدُبُّ عَلَى الْأَرْضِ كَثِيرًا لِالْتِقَاطِ الْحَبِّ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَأَمَّا الْمَوْجُودَاتُ الَّتِي فِي السَّمَوَات العلى مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَرْوَاحِ فَلَا يُطْلَقُ عَلَيْهَا اسْمُ دَابَّةٍ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي بَعْضِ السَّمَاوَاتِ مَوْجُودَاتٌ تَدُبُّ فِيهَا فَإِنَّ الْكَوَاكِبَ مِنَ السَّمَاوَاتِ. وَالْعُلَمَاءُ يَتَرَدَّدُونَ فِي إِثْبَاتِ سُكَّانٍ فِي الْكَوَاكِبِ، وَجَوَّزَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ الْمُتَأَخِّرِينَ أَنَّ فِي كَوْكَبِ الْمَرِّيخِ سُكَّانًا، وَقَالَ تَعَالَى: وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ [النَّحْل: ٨] ، عَلَى أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الظَّرْفِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: فِيهِما ظَرْفِيَّةَ الْمَجْمُوعِ لَا الْجَمِيعِ، أَيْ مَا بَثَّ فِي مَجْمُوعِ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ مِنْ دَابَّةٍ، فَالدَّابَّةُ إِنَّمَا هِيَ عَلَى الْأَرْضِ، وَلَمَّا ذُكِرَتِ الْأَرْضُ وَالسَّمَاءُ مُقْتَرِنَتَيْنِ وَجَاءَ ذِكْرُ الدَّوَابِّ جُعِلَتِ الدَّوَابُّ مَظْرُوفَةً فِيهِمَا لِأَنَّ الْأَرْضَ مَحُوطَةٌ بِالسَّمَاوَاتِ وَمُتَخَيَّلَةٌ مِنْهَا كَالْمَظْرُوفِ فِي ظَرْفِهِ، وَالْمَظْرُوفُ فِي ظَرْفٍ مَظْرُوفٌ فِي ظَرْفِ مَظْرُوفِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
{ أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ } “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi?” [Nahl: 79]. Dolayısıyla dâbbe isminin kuşa verilmesi, kuşun tane toplamak ve benzeri sebeplerle yeryüzünde çokça yürümesi/debelenmesi itibarıyladır. Yüce göklerde bulunan melekler ve ruhlar gibi varlıklara ise dâbbe ismi verilmez. Göklerin bazısında oralarda yürüyen varlıkların bulunması da caizdir; zira gezegenler ve yıldızlar göklerdendir. Âlimler gök cisimlerinde canlıların varlığını ispat hususunda tereddüt etmişlerdir; bazı son dönem âlimleri Mars gezegeninde canlıların bulunabileceğini caiz görmüşlerdir. Yüce Allah da { وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ve [O] sizin bilmediğiniz daha neleri yaratır” [Nahl: 8] buyurmuştur. Bununla birlikte { فِيهِما } kavlindeki zarfiyetin fert fert hepsinin değil, bütünün zarfiyeti (zarfiyyetü'l-mecmû‘) olması da muhtemeldir; yani yer ve gök mecmuasında yaydığı canlılar [demektir]. Bu durumda dâbbe sadece yerdedir; yer ve gök birlikte zikredilip ardından dâbbeler gelince, yer gökler tarafından kuşatılmış ve zarfın içindeki mezruf gibi tasavvur edildiğinden, canlılar ikisinin içinde kılınmıştır; zira zarfın içindeki şey, o zarfın zarfının da içindedir. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:
مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ [الرَّحْمَن: ١٩] ثُمَّ قَالَ:
{ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ } “İki denizi birbirine kavuşmak üzere salıverdi” [Rahmân: 19], sonra şöyle buyurmuştur:
يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ [الرَّحْمَن: ٢٢] واللؤلؤ وَالْمَرْجَانُ يَخْرُجَانِ مِنْ أَحَدِ الْبَحْرَيْنِ وَهُوَ الْبَحْرُ الْمَلِحُ لَا مِنَ الْبَحْرِ الْعَذْبِ.
{ يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar” [Rahmân: 22]. Oysa inci ve mercan iki denizden sadece birinden, yani tatlı sudan değil tuzlu denizden çıkar.
وَجُمْلَةُ وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ، مُعْتَرِضَةٌ فِي جُمْلَةِ الِاعْتِرَاضِ لِإِدْمَاجِ إِمْكَانِ الْبَعْثِ فِي عَرْضِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ وَعَلَى تَفَرُّدِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ.
{ وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ } cümlesi, Allah'ın yüce kudretine ve ilahlıkta tek oluşuna delil getirme akışı içinde yeniden dirilişin (ba‘s) imkânını da araya dâhil etmek (idmâc) için ara cümle içinde bir ara cümledir (mu'tarizadır).
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِمَا عَنْ عَدَمٍ قَادِرٌ عَلَى إِعَادَةِ خَلْقِ بَعْضِ مَا فِيهِمَا لِلْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ لِأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ سَوَاءٌ فِي جَوَازِ تَعَلُّقِ الْقُدْرَةِ بِهِ فَكَيْفَ تَعُدُّونَهُ مُحَالًا. وَضَمِيرُ الْجَمَاعَةِ فِي قَوْلِهِ: جَمْعِهِمْ عَائِدٌ إِلَى مَا بَثَّ فِيهِمَا مِنْ دَابَّةٍ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الَّذِي تَتَعَلَّقُ الْإِرَادَةُ بِجَمْعِهِ فِي الْحَشْرِ لِلْجَزَاءِ هُمُ الْعُقَلَاءُ مِنَ الدَّوَابِّ أَيِ الْإِنْسُ. وَالْمُرَادُ بِ جَمْعِهِمْ حَشْرُهُمْ لِلْجَزَاءِ، قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ [التغابن: ٩] .
Anlam şudur: Gökleri, yeri ve her ikisinde bulunanları yoktan yaratmaya kādir olan [Allah], yeniden diriliş ve ceza/mükâfat için bunlardaki bazı şeyleri yeniden yaratmaya da kādirdir; çünkü bütün bunlar kudretin taalluk etmesinin caiz olması bakımından eşittir, o halde bunu nasıl imkânsız sayarsınız? { جَمْعِهِمْ } kavlindeki çoğul zamiri, haşirde ceza/mükâfat için toplanmasına iradenin taalluk ettiği varlıkların canlılar arasındaki akıl sahipleri, yani insanlar olması itibarıyla { مَا بَثَّ فِيهِمَا مِنْ دَابَّةٍ } ifadesine döner. { جَمْعِهِمْ } ile kastedilen, onların ceza/mükâfat için haşredilmesidir. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ } “Toplanma günü için sizi bir araya getireceği gün...” [Teğâbün: 9].
وَقَدْ وَرَدَ فِي أَحَادِيثَ فِي «الصَّحِيحِ» أَنَّ بَعْضَ الدَّوَابِّ تُحْشَرُ لِلِانْتِصَافِ مِمَّنْ ظَلَمَهَا.
Sahih'teki hadislerde bazı hayvanların kendilerine zulmedenlerden haklarını almak için haşredileceği de rivayet edilmiştir.
وإِذا ظَرْفٌ لِلْمُسْتَقْبَلِ وَهُوَ هُنَا مُجَرَّدٌ عَنْ تَضَمُّنِ الشَّرْطِيَّةِ، فَالتَّقْدِيرُ: حِينَ يَشَاءُ فِي مُسْتَقْبَلِ الزَّمَانِ، وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِ جَمْعِهِمْ. وَهَذَا الظَّرْفُ إِدْمَاجٌ ثَانٍ لِإِبْطَالِ اسْتِدْلَالِهِمْ بِتَأَخُّرِ يَوْمِ الْبَعْثِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَقَعُ كَمَا حُكِيَ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً [الْإِسْرَاء: ٥١] ويَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ [سبأ: ٢٩، ٣٠] .
{ إِذا } gelecek zaman bildiren bir zarftır ve burada şart anlamından soyutlanmıştır. Takdiri şöyledir: Gelecek zamanda dilediği vakit. Bu da { جَمْعِهِمْ } kelimesine taalluk eder. Bu zarf, onların —Yüce Allah'ın kendilerinden naklen buyurduğu gibi— { وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً } “‘Ne zamanmış o?’ derler. De ki: ‘Yakın olması umulur’” [İsrâ: 51] ve { ويَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ } “‘Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?’ derler. De ki: ‘Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz’” [Sebe': 29-30] ayetlerinde olduğu gibi kıyamet gününün gecikmesini onun gerçekleşmeyeceğine delil saymalarını iptal etmek için ikinci bir idmâcdır.
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ٣٠]
[Şûrâ Suresi (42), Âyet 30]
وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ (٣٠)
{ وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Başınıza gelen her musibet kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] yüzündendir. O, birçoğunu da affeder.” (30)