وَفَائِدَةُ التَّأْكِيدِ أَنْ يَكُونَ لَهُ مِنْ سَعَةِ الْوَقْتِ مَا يَبْلُغُونَ بِهِ إِلَى شاطىء الْبَحْرِ الْأَحْمَرِ قَبْلَ أَنْ يُدْرِكَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ.
Pekiştirmenin faydası; Firavun ordularıyla onlara yetişmeden önce, Kızıldeniz sahiline ulaşabilecekleri geniş bir vakte sahip olmalarını sağlamaktır.
وَجُمْلَةُ إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ تُقَيِّدُ تَعْلِيلًا لِلْأَمْرِ بِالْإِسْرَاءِ لَيْلًا لِأَنَّهُ مِمَّا يُسْتَغْرَبُ، أَيْ إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ فَأَرَدْنَا أَنْ تَقْطَعُوا مَسَافَةً يَتَعَذَّرُ عَلَى فِرْعَوْنَ لَحَاقُكُمْ. وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ (إِنَّ) لِتَنْزِيلِ غَيْرِ السَّائِلِ مَنْزِلَةَ السَّائِلِ إِذَا قُدِّمَ إِلَيْهِ مَا يُلَوِّحُ لَهُ
{ إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } cümlesi, yadırganabilecek bir durum olduğu için geceleyin yola çıkma emrinin gerekçesini bildirir; yani “Şüphesiz siz takip edileceksiniz, bu yüzden Firavun'un size yetişmesinin imkânsız olacağı bir mesafeyi katetmenizi istedik” demektir. Haberin { إِنَّ } ile pekiştirilmesi; kendisine haberin ipucu verilen ve böylece
بِالْخَبَرِ فَيَسْتَشْرِفُ لَهُ اسْتِشْرَافَ الْمُتَرَدِّدِ السَّائِلِ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ [هود: ٣٧] .
tereddüt içindeki bir sorucu gibi haberi can kulağıyla bekleyen kimsenin, soru sormayan biri olmasına rağmen sorucu yerine konulmasından ötürüdür. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu kabilindendir: { وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } [Hûd: 37].
وَأُسْنِدَ الِاتِّبَاعُ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ لِأَنَّهُ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الَّذِي سَيَتْبَعُهُمْ هُوَ فِرْعَوْن وَجُنُوده.
Takip etme işi açıkça bir faile isnat edilmemiştir; çünkü onları takip edecek olanın Firavun ve orduları olduğu zaten bilinmektedir.
[سُورَة الدُّخان (٤٤) : آيَة ٢٤]
[Duhân Suresi (44), Âyet 24]
وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ (٢٤)
{ وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ } “Denizi de açık/durgun halde bırak; şüphesiz onlar boğulacak bir ordudur” (24).
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَأَسْرِ بِعِبادِي لَيْلًا [الدُّخان: ٢٣] فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَتَانِ صَدَرَتَا مُتَّصِلَتَيْنِ بِأَنْ أَعْلَمَ اللَّهُ مُوسَى حِينَ أَمْرَهُ بِالْإِسْرَاءِ بِأَنَّهُ يَضْرِبُ الْبَحْرَ بِعَصَاهُ فَيَنْفَلِقُ عَنْ قَعْرِهِ الْيَابِسِ حَتَّى يَمُرَّ مِنْهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ كَمَا وَرَدَ فِي آيَاتٍ أُخْرَى مِثْلِ آيَةِ سُورَةِ الشُّعَرَاءِ. وَلَمَّا أَمَرَهُ بِذَلِكَ طَمَّنَهُ بِأَنْ لَا يَخْشَى بَقَاءَهُ مُنْفَلِقًا فَيَتَوَقَّعَ أَنْ يَلْحَقَ بِهِ فِرْعَوْنُ بَلْ يَجْتَازُ الْبَحْرَ وَيَتْرُكُهُ فَإِنَّهُ سَيَطْغَى عَلَى فِرْعَوْنَ وَجُنْدِهِ فَيَغْرَقُونَ، فَفِي الْكَلَامِ إِيجَازٌ تَقْدِيرُهُ: فَإِذَا سَرَيْتَ بِعِبَادِي فَسَنَفْتَحُ لَكُمُ الْبَحْرَ فَتَسْلُكُونَهُ فَإِذَا سَلَكْتَهُ فَلَا تَخْشَ أَنْ يَلْحَقَكُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنْدُهُ وَاتْرُكْهُ فَإِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ فِيهِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ الثَّانِيَةُ صَدَرَتْ وَقْتَ دُخُولِ مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ فِي طَرَائِقَ الْبَحْرِ فَيُقَدَّرُ قَوْلٌ مَحْذُوفٌ، أَيْ وَقُلْنَا لَهُ: اتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا، أَيْ سَيَدْخُلُهُ فِرْعَوْنُ وَجُنْدُهُ وَلَا يَخْرُجُونَ مِنْهُ لِأَنَّ فِي بَقَائِهِ مَفْرُوقًا حِكْمَةً أُخْرَى وَهِيَ دُخُولُ فِرْعَوْنَ وَجُنْدِهِ فِي طَرَائِقِهِ طَمَعًا مِنْهُمْ أَنْ يَلْحَقُوا مُوسَى وَقَوْمَهُ، حَتَّى إِذَا تَوَسَّطُوهُ انْضَمَّ عَلَيْهِمْ، فَتَحْصُلُ فَائِدَةُ إِنْجَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَفَائِدَةُ إِهْلَاكِ عَدُوِّهِمْ، فَتَكُونُ الْوَاوُ عَاطِفَةً قَوْلًا مَحْذُوفًا عَلَى الْقَوْلِ الْمَحْذُوفِ قَبْلَهُ.
{ فَأَسْرِ بِعِبادِي لَيْلًا } [Duhân: 23] cümlesine matuftur. Bu iki cümlenin birbiri ardınca söylenmiş olması caizdir; şöyle ki Allah Teâlâ Mûsâ'ya geceleyin yola çıkmasını emrettiği sırada, Şuarâ Suresi'ndeki ayet gibi diğer ayetlerde de zikredildiği üzere asasını denize vuracağını, denizin yarılıp kuruyan tabanından İsrâiloğullarının geçeceğini bildirmiştir. Ona bunu emredince, denizin yarılmış halde kalmasından ve Firavun'un kendisine yetişeceğinden endişe etmemesi hususunda onu teskin etmiş; bilakis denizi geçip onu [olduğu gibi] bırakmasını, çünkü denizin Firavun ve ordusunun üzerine kapanıp boğulacaklarını bildirmiştir. Dolayısıyla sözde bir îcâz (özlü anlatım) vardır ki takdiri şöyledir: “Kullarımla geceleyin yola çıktığında, sizin için denizi açacağız ve siz oradan geçeceksiniz; oradan geçtiğinde Firavun ve ordusunun size yetişmesinden korkma ve onu [olduğu gibi] bırak, çünkü onlar orada boğulacaklardır.” İkinci cümlenin, Mûsâ ve beraberindekilerin denizin açılan yollarına girdiği sırada söylenmiş olması da caizdir. Bu durumda mahzuf bir söz takdir edilir; yani “Ona: Denizi açık/durgun bırak, dedik”; zira Firavun ve ordusu oraya girecek ve oradan çıkamayacaklardır. Çünkü denizin yarılmış halde kalmasında başka bir hikmet daha vardır; o da Firavun ve ordusunun Mûsâ ve kavmine yetişme tamahıyla denizin yollarına girmesi ve tam ortasına vardıklarında denizin üzerlerine kapanmasıdır. Böylece hem İsrâiloğullarını kurtarma hem de düşmanlarını helak etme faydası hasıl olur. Bu durumda vâv harfi, mahzuf bir sözü kendisinden önceki mahzuf söze atfetmiş olur.
وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَالتَّرْكُ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي عَدَمِ الْمُبَالَاةِ بِالشَّيْءِ كَمَا يُقَالُ: دَعْهُ يَفْعَلْ كَذَا، وَذَرْهُ، كَقَوْلِه تَعَالَى: ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ [الْأَنْعَام: ٩١] ، وَقَالَتْ كَبْشَة بنت
Her iki ihtimale göre de terk etmek (bırakmak), “Bırak şunu yapsın”, “Onu kendi haline bırak” denildiği gibi bir şeye aldırış etmemek anlamında mecaz olarak kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } [En'âm: 91]. Kebşe bint
معديكرب:
Ma'dîkerib de şöyle demiştir:
وَدَعْ عَنْكَ عَمْرًا إِنَّ عَمْرًا مُسَالِمٌ ... وَهَلْ بَطْنُ عَمْرٍو غَيْرُ شِبْرِ الْمَطْعَمِ
“Bırak Amr'ı bir yana, şüphesiz Amr barışçıldır... / Zaten Amr'ın karnı bir karışlık yiyecekten başka nedir ki?”
وَالْبَحْرُ هُوَ بَحْرُ الْقُلْزُمِ الْمُسَمَّى الْيَوْمَ الْبَحْرُ الْأَحْمَرُ.
Deniz ise Kulzüm Denizi olup bugün Kızıldeniz olarak adlandırılan denizdir.
وَالرَّهْوُ: الْفَجْوَةُ الْوَاسِعَةُ. وَأَصْلُهُ مَصْدَرُ رَهَا، إِذَا فَتَحَ بَيْنَ رِجْلَيْهِ، فَسُمِّيَتِ الْفَجْوَةُ رَهْوًا تَسْمِيَةً بِالْمَصْدَرِ، وَانْتَصَبَ رَهْواً عَلَى الْحَالِ مِنَ الْبَحْرِ عَلَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَيْ مِثْلُ رَهْوٍ.
Rahv (رَهْو): Geniş yarık/açıklık demektir. Aslı “rehâ” (رَهَا) fiilinin masdarı olup iki bacağın arasını açtığı zaman kullanılır. Açıklığa masdar ismi verilerek “rahv” denilmiştir. { رَهْواً } kelimesi, beliğ bir teşbih yoluyla “rahv gibi” anlamında denizden hâl olarak mansub kılınmıştır.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ جَوَابًا عَن سُؤال ناشىء عَنْ الْأَمْرِ بِتَرْكِ الْبَحْرِ مَفْتُوحًا، وَضَمِيرُ إِنَّهُمْ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: أَنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ [الدُّخان: ٢٢] وَالْجُنْدُ: الْقَوْمُ وَالْأُمَّةُ وَعَسْكَرُ الْمَلِكِ.
{ إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ } cümlesi, denizin açık bırakılması emrinden doğan bir soruya cevap niteliğinde olan bir istînâf-ı beyânîdir. { إِنَّهُمْ } zamiri, { أَنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ } [Duhân: 22] buyruğundaki işaret ismine racidir. Cünd (جُنْد) ise kavim, ümmet ve hükümdarın ordusu demektir.
وَإِقْحَامُ لِفَظِ جُنْدٌ دُونَ الِاقْتِصَارِ عَلَى مُغْرَقُونَ لِإِفَادَةِ أَنَّ إِغْرَاقَهُمْ قَدْ لَزِمَهُمْ حَتَّى صَارَ كَأَنَّهُ مِنْ مُقَوِّمَاتِ عِنْدِيَّتِهِمْ كَمَا قَدَّمْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] .
Yalnızca “muğrakûn” (boğulacak olanlar) demekle yetinilmeyip { جُنْدٌ } lafzının araya sokulması; Bakara Suresi'ndeki { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } [Bakara: 164] buyruğunda daha önce açıkladığımız gibi, boğulmanın sanki onların kimliklerinin ayrılmaz bir vasfı haline gelecek derecede onlara yapıştığını bildirmek içindir.
[٢٥- ٢٨]
[25- 28]
[سُورَة الدُّخان (٤٤) : الْآيَات ٢٥ الى ٢٨]
[Duhân Suresi (44), Âyet 25-28]
كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٢٥) وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ (٢٦) وَنَعْمَةٍ كانُوا فِيها فاكِهِينَ (٢٧) كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ (٢٨)
{ كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٢٥) وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ (٢٦) وَنَعْمَةٍ كانُوا فِيها فاكِهِينَ (٢٧) كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ } “Geride nice bahçeler ve pınarlar bıraktılar! (25) Ekinler ve güzel konaklar! (26) İçinde zevk sürdükleri nice nimetler! (27) İşte böyle! Onları başka bir kavme miras bıraktık” (28).
كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٢٥) وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ (٢٦) وَنَعْمَةٍ كانُوا فِيها فكهين (٢٧) كَذلِكَ.
{ كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٢٥) وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ (٢٦) وَنَعْمَةٍ كانُوا فِيها فكهين (٢٧) كَذلِكَ } “Geride nice bahçeler ve pınarlar bıraktılar! (25) Ekinler ve güzel konaklar! (26) İçinde zevk sürdükleri nice nimetler! (27) İşte böyle!”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ مَسُوقٌ لِلْعِبْرَةِ بِعَوَاقِبِ الظَّالِمِينَ الْمَغْرُورِينَ بِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ النِّعْمَةِ وَالْقُوَّةِ، غُرُورًا أَنْسَاهُمْ مُرَاقَبَةَ اللَّهِ فِيمَا يُرْضِيهِ، فَمَوْقِعُ هَذَا الِاسْتِئْنَافِ مُوقِعُ النَّتِيجَةِ مِنَ الدَّلِيلِ أَوِ الْبَيَانِ مِنَ الْإِجْمَالِ لِمَا فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ [الدُّخان: ١٧] مِنَ التَّنْظِيرِ الْإِجْمَالِيِّ.
İçinde bulundukları nimet ve güç ile gururlanan, bu gurur sebebiyle O'nu razı edecek hususlarda Allah'ın murakabesini unutan zalimlerin akıbetlerinden ibret alınması gayesiyle getirilmiş bir istînâf-ı ibtidâîdir. Bu istînâfın konumu; { وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ } [Duhân: 17] buyruğundaki icmâlî kıyaslama sebebiyle delilden çıkan netice yahut mücmelden sonra gelen beyan konumundadır.
وَضَمِيرُ تَرَكُوا عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ [الدُّخان: ٢٤] .
{ تَرَكُوا } fiilindeki zamir, { إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ } [Duhân: 24] ayetindeki zamirin raci olduğu yere dönmektedir.
وَالتَّرْكُ حَقِيقَتُهُ: إِلْقَاءُ شَيْءٍ فِي مَكَان منتقل عَنْهُ إِبْقَاءً اخْتِيَارِيًّا، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى مُفَارَقَةِ الْمَكَانِ وَالشَّيْءِ الَّذِي فِي مَكَانِ غَلَبَةٍ دُونَ اخْتِيَارٍ وَهُوَ مَجَازٌ مَشْهُورٌ يُقَالُ: تَرَكَ الْمَيِّتُ مَالًا، وَمِنْهُ سُمِّي مُخَلَّفُ الْمَيِّتِ تَرِكَةً وَهُوَ هُنَا مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ.
Terk etmenin (bırakmanın) hakiki anlamı: Bir şeyi, ayrılınan mekânda isteğe bağlı olarak geride bırakmaktır. İrade dışı bir şekilde, mecbur kalınarak bulunulan yerden ve oradaki şeyden ayrılmak için mecazen de kullanılır ki bu meşhur bir mecazdır. Nitekim “Ölen kişi mal bıraktı” denir ve bundan dolayı ölünün geride bıraktığı şeye terike (miras) adı verilir. Buradaki kullanım da bu kabildendir.
وَفِعْلُ تَرَكُوا مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ أُغْرِقُوا وَأُعْدِمُوا، وَذَلِكَ مُقْتَضَى أَنَّ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ مُوسَى
{ تَرَكُوا } fiili, onların boğulduklarını ve yok edildiklerini bildirmektedir. Bu da Allah'ın Mûsâ'ya emrettiği
مِنَ الْإِسْرَاءِ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَا مَعَهُ مِنِ اتِّبَاعِ فِرْعَوْنَ إِيَّاهُمْ وَانْفِلَاقِ الْبَحْرِ
İsrâiloğullarını geceleyin yürütme işinin, bununla beraber Firavun'un onları takip etmesinin, denizin yarılmasının,
وَإِزْلَافِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَاقْتِحَامِ فِرْعَوْنَ بِجُنُودِهِ الْبَحْرَ، وَانْضِمَامِ الْبَحْرِ عَلَيْهِمْ قَدْ تَمَّ، فَفِي الْكَلَامِ إِيجَازُ حَذْفِ جُمَلٍ كَثِيرَةٍ يَدُلُّ عَلَيْهَا كَمْ تَرَكُوا.
İsrâiloğullarının yaklaştırılmasının, Firavun'un ordularıyla denize dalmasının ve denizin üzerlerine kapanmasının tamamlanmış olmasını gerektirir. Dolayısıyla sözde, { كَمْ تَرَكُوا } ifadesinin delalet ettiği birçok cümlenin hazfedildiği bir îcâz vardır.
وكَمْ اسْمٌ لِعَدَدٍ كَثِيرٍ مُبْهَمٍ يُفَسِّرُ نَوْعَهُ مُمَيَّزٌ بَعْدَ كَمْ مَجْرُورٌ بِ مِنْ مَذْكُورَةٍ أَوْ مَحْذُوفَةٍ. وَحُكْمُ كَمْ كَالْأَسْمَاءِ تَكُونُ عَلَى حَسَبِ الْعَوَامِلِ. وَإِذْ كَانَ لَهَا صَدْرُ الْكَلَامِ لِأَنَّهَا فِي الْأَصْلِ اسْتِفْهَامٌ فَلَا تَكُونُ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ وَلَا خَبَرَ (كَانَ) وَلَا (إِنَّ) وَإِذَا كَانَتْ مَعْمُولَةً لِلْأَفْعَالِ وَجَبَ تَقْدِيمُهَا عَلَى عَامِلِهَا. وَانْتَصَبَ كَمْ هُنَا عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِ تَرَكُوا أَيْ تَرَكُوا كَثِيرًا مِنْ جَنَّاتٍ. ومِنْ مُمَيِّزَةٌ لِمُبْهَمِ الْعَدَدِ فِي كَمْ.
{ كَمْ }, çokluk bildiren müphem bir sayının ismidir; türünü ise kem'den sonra gelen ve lafzen zikredilen yahut mahzuf olan “min” harf-i cerriyle mecrur olan mümeyyiz açıklar. Kem kelimesinin hükmü isimler gibidir; amillere göre irab alır. Aslen soru edatı olduğu için cümlenin başında yer alma hakkına sahiptir; bu sebeple mübtedanın haberi, { كَانَ } veya { إِنَّ }'nin haberi olamaz. Fiillerin ma'mûlü olduğu zaman ise amilinden önce gelmesi zorunludur. Kem burada { تَرَكُوا } fiilinin mef'ûlüün bihi olarak mansubdur; yani “Nice bahçeler bıraktılar” demektir. { مِنْ } ise kem'deki müphem sayının mümeyyizidir.
وَالْمَقَامُ بِفَتْحِ الْمِيمِ: مَكَانُ الْقِيَامِ، وَالْقِيَامُ هُنَا مَجَازٌ فِي مَعْنَى التَّمَكُّنِ مِنَ الْمَكَانِ.
Mîm'in fethasıyla Makâm (مَقَام): Kıyam (durma/oturma) yeri demektir. Buradaki kıyam, mekâna yerleşip yer tutma manasında mecazdır.
وَالْكَرِيمُ مِنْ كُلِّ نَوْعٍ أَنْفَسُهُ وَخَيْرُهُ، وَالْمُرَادُ بِهِ: الْمَسَاكِنُ وَالدِّيَارُ وَالْأَسْوَاقُ وَنَحْوُهَا مِمَّا كَانَ لَهُمْ فِي مَدِينَةِ (مَنْفِسِينَ) .
Her türün Kerîm (كَرِيم) olanı; onun en kıymetlisi ve en hayırlısıdır. Bununla kastedilen; Menfîs şehrinde sahip oldukları meskenler, yurtlar, çarşılar ve benzeri yerlerdir.
وَالنَّعْمَةُ بِفَتْحِ النُّونِ: اسْمٌ لِلتَّنَعُّمِ مَصُوغٌ عَلَى وَزْنَةِ الْمَرَّةِ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ الْمَرَّةَ بَلْ مُطْلَقُ الْمَصْدَرِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ مَجْمُوعَ أَحْوَالِ النَّعِيمِ صَارَ كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ وَهُوَ أَبْلَغُ وَأَجْمَعُ فِي تَصْوِيرِ مَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَهَذَا هُوَ الْمُنَاسِبُ لِفِعْلِ تَرَكُوا لِأَنَّ الْمَتْرُوكَ هُوَ أَشْخَاصُ الْأُمُورِ الَّتِي يُنْعَمُ بِهَا وَلَيْسَ الْمَتْرُوكُ وَهُوَ الْمَعْنَى الْمَصْدَرِيُّ.
Nûn'un fethasıyla Na'me (نَعْمَة): Nimetlenme (refah içinde yaşama) için kullanılan, bir kere oluş kalıbında türetilmiş bir isimdir. Fakat burada kastedilen bir kerelik değil; nimet hallerinin toplamının tek bir şey gibi kabul edilmesi hasebiyle mutlak masdardır. Bu, masdar manasını tasvir etmede daha beliğ ve daha kapsamlıdır. { تَرَكُوا } fiiline uygun olan da budur; çünkü terk edilen şey, nimete konu olan somut varlıkların bizzat kendileridir, masdar anlamının kendisi değildir.
وفاكِهِينَ مُتَّصِفِينَ بِالْفُكَاهَةِ بِضَمِّ الْفَاءِ وَهِيَ اللَّعِبُ وَالْمَزْحُ، أَيْ كَانُوا مَغْمُورِينَ فِي النِّعْمَةِ لَاعِبِينَ فِي تِلْكَ النِّعْمَةِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فاكِهِينَ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ. وَقَرَأَهُ حَفْصٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ فَكِهِينَ بِدُونِ أَلِفٍ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ.
{ فاكِهِينَ } ise fâ harfinin ötresiyle fukâhe (فُكَاهَة) vasfına sahip olanlar demektir ki bu da eğlence ve neşedir; yani o nimetin içinde zevk ve sefaya dalmış kimseler idiler. Cumhûr { فاكِهِينَ } kelimesini ism-i fâil kalıbında okumuştur. Hafs ve Ebû Ca'fer ise sıfat-ı müşebbehe olarak elifsiz { فَكِهِينَ } şeklinde okumuşlardır.
وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ رَاجِعٌ لِفِعْلِ تَرَكُوا. وَالتَّقْدِيرُ: تَرْكًا مِثْلَ ذَلِكَ التَّرْكِ.
{ كَذلِكَ } buyruğu { تَرَكُوا } fiiline racidir. Takdiri: “İşte böyle bir terk edişle terk ettiler” şeklindedir.
وَالْإِشَارَةُ إِلَى مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ وَمَعْنَى الْكَافِ، وَهَذَا التَّرْكِيبُ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ: كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً فِي سُورَةِ الْكَهْفِ
İşaret, sözün ve kâf harfinin manasının delalet ettiği mukadder bir durumadır. Bu terkibe dair açıklama Kehf Suresi'ndeki { كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً } buyruğunda geçmişti.
وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ.
{ وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ } “Onları başka bir kavme miras bıraktık.”
عَطْفٌ عَلَى تَرَكُوا أَيْ تَرَكُوهَا وَأَوْرَثْنَاهَا غَيْرَهُمْ، أَيْ لِفِرْعَوْنَ الَّذِي وَلِيَ بَعْدَ مَوْتِ منفطا وَسمي صطفا مَنْفَطَا وَهُوَ أَحَدُ أُمَرَاءِ فِرْعَوْنَ مَنْفَطَا تَزَوَّجَ ابْنَةَ مَنْفَطَا الْمُسَمَّاةَ طُوسِيرَ الَّتِي خَلَفَتْ أَبَاهَا مَنْفَطَا عَلَى عَرْشِ مِصْرَ، وَلِكَوْنِهِ مِنْ غَيْرِ نَسْلِ فِرْعَوْنَ وُصِفَ هُوَ وَجُنْدُهُ
{ تَرَكُوا } fiiline matuftur; yani “Onlar bunları bıraktılar, biz de başkalarına miras verdik” demektir. Kastedilen, Menfta'nın ölümünden sonra başa geçen ve Seti Menfta olarak adlandırılan Firavun'dur. O, Firavun Menfta'nın emirlerinden biri olup, babası Menfta'nın ardından Mısır tahtına geçen Tûsîr adlı kızıyla evlenmişti. Firavun'un soyundan olmadığı için kendisi ve ordusu
بِقَوْمٍ آخَرِينَ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: قَوْماً آخَرِينَ قَوْمًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ أُعِيدَ الِاسْمُ الظَّاهِرُ فِي قَوْلِهِ عَقِبِهِ وَلَقَدْ نَجَّيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ [الدُّخان: ٣٠] ، وَلَمْ يَقُلْ وَلَقَدْ نَجَّيْنَاهُمْ.
“başka bir kavim” olarak nitelendirilmiştir. { قَوْماً آخَرِينَ } ifadesiyle kastedilen İsrâiloğullarından bir kavim değildir. Görmez misin ki hemen ardından gelen { وَلَقَدْ نَجَّيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ } [Duhân: 30] buyruğunda açık isim tekrarlanmış, “onları kurtardık” denilmemiştir.
وَوَقَعَ فِي آيَةِ الشُّعَرَاءِ فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ [الشُّعَرَاء: ٥٧- ٥٩] وَالْمُرَادُ هُنَالِكَ أَنَّ أَنْوَاعًا مِمَّا أَخْرَجْنَا مِنْهُ قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَلَمْ يُقْصَدْ أَنْوَاعُ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ فِي خُصُوصِ أَرْضِ فِرْعَوْنَ. وَمُنَاسَبَةُ ذَلِكَ هُنَالِكَ أَنَّ الْقَوْمَيْنِ أُخْرِجَا مِمَّا كَانَا فِيهِ، فَسَلَبَ أَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ مَا كَانَ لَهُ دُونَ إِعَادَةٍ لِأَنَّهُمْ هَلَكُوا، وَأُعْطِي الْفَرِيقُ الْآخَرُ أَمْثَالَ ذَلِكَ فِي أَرْضِ فَلَسْطِينَ، فَفِي قَوْلِهِ: وَأَوْرَثْناها تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ وَانْظُرْ آيَةَ سُورَة الشُّعَرَاء.
Şuarâ Suresi'ndeki ayette ise { فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ } [Şuarâ: 57-59] şeklinde yer almıştır. Oradaki murad, Firavun kavmini çıkardığımız şeylerin benzerlerini İsrâiloğullarına miras kıldığımızdır; bizzat Firavun'un topraklarındaki o şeylerin aynısı kastedilmemiştir. Oradaki münasebet şudur: Her iki kavim de bulundukları yerden çıkarılmış; fırkalardan biri sahip olduğu şeyleri bir daha geri dönmemek üzere helak oldukları için kaybetmiş, diğer fırkaya ise Filistin topraklarında bunların benzerleri verilmiştir. Dolayısıyla { وَأَوْرَثْناها } buyruğunda beliğ bir teşbih vardır; Şuarâ Suresi'ndeki ayete bakınız.
[سُورَة الدُّخان (٤٤) : آيَة ٢٩]
[Duhân Suresi (44), Âyet 29]
فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَالْأَرْضُ وَما كانُوا مُنْظَرِينَ (٢٩)
{ فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَالْأَرْضُ وَما كانُوا مُنْظَرِينَ } “Onlara ne gök ağladı ne de yer; kendilerine mühlet de verilmedi” (29).
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ إِلَى قَوْلِهِ: قَوْماً آخَرِينَ [الدُّخان: ٢٥- ٢٨] ، فَإِنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ يَتَضَمَّنُ أَنَّهُمْ هَلَكُوا وَانْقَرَضُوا، أَيْ فَمَا كَانَ مَهْلِكُهُمْ إِلَّا كَمَهْلِكِ غَيْرِهِمْ وَلَمْ يَكُنْ حَدَثًا عَظِيمًا كَمَا كَانُوا يَحْسَبُونَ وَيَحْسَبُ قَوْمُهُمْ، وَكَانَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ إِذَا هَلَكَ عَظِيمٌ أَنْ يُهَوِّلُوا أَمْرَ مَوْتِهِ بِنَحْوِ: بَكَتْ عَلَيْهِ السَّمَاءُ، وَبَكَتْهُ الرِّيحُ، وَتَزَلْزَلَتِ الْجِبَالُ، قَالَ النَّابِغَةُ فِي تَوَقُّعِ مَوْتِ النُّعْمَانِ بْنِ الْمُنْذِرِ مِنْ مَرَضِهِ:
{ كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ } ayetinden { قَوْماً آخَرِينَ } [Duhân: 25-28] ayetine kadar olan kısma ta'rizdir; çünkü bütün bunlar onların helak olup yok olduklarını içermektedir. Yani onların helaki tıpkı diğerlerinin helaki gibi olmuş, kendilerinin ve kavimlerinin sandığı gibi büyük bir hadise olmamıştır. Nitekim Arapların âdetinde büyük bir şahsiyet helak olduğunda ölümünün vahametini belirtmek için “Ona gök ağladı”, “Rüzgâr onun arkasından ağladı”, “Dağlar sarsıldı” gibi ifadeler kullanılırdı. Nâbiğa, Nu'mân b. Münzir'in hastalığından dolayı ölmesini beklerken şöyle demiştir:
فَإِنْ يَهْلِكْ أَبُو قَابُوسٍ يَهْلِكُ ... رَبِيعُ النَّاسِ وَالْبَلَدُ الْحَرَامُ
“Eğer Ebû Kâbûs helak olursa, / İnsanların baharı ve Harem beldesi de helak olur.”
وَقَالَ فِي رِثَاءِ النُّعْمَانِ بْنِ الْحَارِثِ الْغَسَّانِيِّ:
Gassânî hükümdarı Nu'mân b. Hâris'in mersiyesinde de şöyle demiştir:
بَكَى حَارِثُ الْجَوْلَانِ مِنْ فَقْدِ رَبِّهِ ... وَحَوْرَانُ مِنْهُ مُوحَشٌ مُتَضَائِلُِِ
“Cevlân Harisi efendisinin kaybına ağladı, / Havran da onun ardından ıssız kalıp küçüldü.”
وَالْكَلَامُ مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّحْقِيرِ لَهُمْ، وَقَرِيب مِنْهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ [إِبْرَاهِيم: ٤٦] ، وَهُوَ طَرِيقَةٌ مَسْلُوكَةٌ وَكَثُرَ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الشُّعَرَاءِ الْمُحْدَثِينَ، قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ اللَّبَّانَةِ الْأَنْدَلُسِيُّ فِي رِثَاءِ الْمُعْتَمِدِ بْنِ عَبَّادٍ مَلِكِ إِشْبِيلِيَّةَ:
Söz onları tahkir (küçük düşürme) amacıyla sevk edilmiştir. Yüce Allah'ın { وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ } “Hâlbuki onların tuzakları dağları yerinden oynatacak türden olsa bile” [İbrâhîm: 46] buyruğu da buna yakındır. Bu, yaygın olarak takip edilen bir üsluptur ve sonraki dönem şairlerinin (muhdesîn) sözlerinde de çokça yer almıştır. Endülüslü Ebû Bekir İbnu'l-Lebbâne, İşbiliye hükümdarı el-Mu'temid b. Abbâd'ın mersiyesinde şöyle demiştir:
تَبْكِي السَّمَاءُ بِمُزْنٍ رَائِحٍ غَادِ ... عَلَى الْبَهَالِيلِ مِنْ أَبْنَاءِ عَبَّادِ
“Gök, sabah akşam yağan yağmur bulutlarıyla ağlar, / İbn Abbâd'ın cömert ve ulu evlatlarına.”
وَالْمَعْنَى: فَمَا كَانَ هَلَاكُهُمْ إِلَّا كَهَلَاكِ غَيْرِهِمْ وَلَا أُنْظِرُوا بِتَأْخِيرِ هَلَاكِهِمْ بَلْ عُجِّلَ لَهُم الاستئصال.
Anlam şudur: Onların helaki tıpkı diğerlerinin helaki gibi oldu; helakleri ertelenerek kendilerine mühlet verilmedi, bilakis köklerinin kazınması çabuklaştırıldı.
[٣٠، ٣١]
[30, 31]
[سُورَة الدُّخان (٤٤) : الْآيَات ٣٠ إِلَى ٣١]
[Duhân Suresi (44), Âyetler 30-31]
وَلَقَدْ نَجَّيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مِنَ الْعَذابِ الْمُهِينِ (٣٠) مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ كانَ عالِياً مِنَ الْمُسْرِفِينَ (٣١)
{ وَلَقَدْ نَجَّيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مِنَ الْعَذابِ الْمُهِينِ (٣٠) مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ كانَ عالِياً مِنَ الْمُسْرِفِينَ (٣١) } “Andolsun ki biz, İsrâiloğullarını o alçaltıcı azaptan, Firavun'dan kurtardık. Şüphesiz o, haddi aşanlardan bir zorba idi” (30-31).
مَعْطُوفٌ عَلَى الْكَلَامِ الْمَحْذُوفِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ [الدُّخان:
[Bu ayet], { إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ } “Şüphesiz onlar boğulacak bir ordudur” [Duhân:
٢٤] الَّذِي تَقْدِيرُهُ: فَأَغْرَقْنَاهُمْ وَنَجَّيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [٦٤- ٦٦] وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ.
24] buyruğunun delalet ettiği mahzuf söze matuftur ki takdiri şöyledir: “Biz de onları boğduk ve İsrâiloğullarını kurtardık.” Nitekim Şuarâ Suresi'nde [64-66] şöyle buyurmuştur: { وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ } “Ötekileri de oraya yaklaştırmıştık. Mûsâ'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık. Sonra ötekileri suda boğduk.”
وَالْمَعْنَى: وَنَجَّيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ عَذَابِ فِرْعَوْنَ وَقَسَاوَتِهِ، أَيْ فَكَانَتْ آيَةُ الْبَحْرِ هَلَاكًا لِقَوْمٍ وَإِنْجَاءً لِآخَرِينَ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُنْجِي الَّذِينَ آمنُوا بِمُحَمد ﷺ مِنْ عَذَابِ أَهْلِ الشِّرْكِ بِمَكَّةَ، كَمَا نَجَّى الَّذِينَ اتَّبَعُوا مُوسَى مِنْ عَذَابِ فِرْعَوْنَ.
Anlam şudur: Biz İsrâiloğullarını Firavun'un azabından ve acımasızlığından kurtardık. Yani deniz mucizesi bir kavim için helak, diğerleri için ise kurtuluş olmuştur. Bundan maksat, Yüce Allah'ın Mûsâ'ya uyanları Firavun'un azabından kurtardığı gibi, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e iman edenleri de Mekke'deki şirk ehlinin azabından kurtaracağına işaret etmektir.
وَجُعِلَ طُغْيَانُ فِرْعَوْنَ وَإِسْرَافُهُ فِي الشَّرِّ مَثَلًا لِطُغْيَانِ أَبِي جَهْلٍ وَمَلَئِهِ وَلِأَجْلِ هَذِهِ الْإِشَارَةِ أُكِّدَ الْخَبَرُ بِاللَّامِ. وَقَدْ يُفِيدُ تَحْقِيقَ إِنْجَاءِ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُقَدَّرِ لِلْمُشْرِكِينَ إِجَابَةً لِدَعْوَةِ رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ [الدُّخان: ١٢] .
Firavun'un azgınlığı ve kötülükteki aşırılığı, Ebû Cehil ve ileri gelen avenesinin azgınlığına bir misal kılınmıştır. İşte bu işaretten dolayı haber [cümlesi] lâm harfi ile pekiştirilmiştir. Bu durum, { رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ } “Rabbimiz! Bizden azabı kaldır, doğrusu biz artık inanıyoruz” [Duhân: 12] duasına icabetle, müşrikler için takdir edilen azaptan müminlerin kurtarılmasının kesinliğini de ifade edebilir.
والْعَذابِ الْمُهِينِ: هُوَ مَا كَانَ يُعَامِلُهُمْ بِهِ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ من الاستعباد والإشفاق عَلَيْهِمْ فِي السُّخْرَةِ، وَكَانَ يُكَلِّفُهُمْ أَنْ يَصْنَعُوا لَهُ اللَّبِنَ كُلَّ يَوْمٍ لِبِنَاءِ مَدِينَتَيِ فَيْثُومَ ورعمسيس وَكَانَ اللَّبِنُ يُصْنَعُ مِنَ الطُّوبِ وَالتِّبْنِ فَكَانَ يُكَلِّفُهُمُ اسْتِحْضَارَ التِّبْنِ اللَّازِمِ لِصُنْعِ اللَّبِنِ وَيَلْتَقِطُونَ مُتَنَاثِرَهُ وَيُذِلُّونَهُمْ وَلَا يَتْرُكُونَ لَهُمْ رَاحَةً، فَذَلِكَ الْعَذَابُ الْمُهِينُ لِأَنَّهُ عَذَابٌ فِيهِ إِذْلَالٌ.
{ الْعَذابِ الْمُهِينِ } (alçaltıcı azap), Firavun ve kavminin onlara reva gördüğü köleleştirme ve angarya işlerde onlara acımasızca davranılmasıdır. Onları Pithom ve Ramses şehirlerinin inşası için her gün kerpiç dökmekle mükellef tutuyordu. Kerpiç, çamur ve samandan yapılıyordu; kerpiç yapımı için gerekli olan samanı temin etmekle onları yükümlü kılıyor, onlar da dökülen samanları topluyorlardı. Onları hor görüp alçaltıyorlar ve onlara hiçbir rahatlık vermiyorlardı. İşte bu, alçaltıcı azaptır; zira içinde aşağılama barındıran bir azaptır.
وَقَوْلُهُ: مِنْ فِرْعَوْنَ الْأَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مُطَابِقًا لِلْعَذَابِ الْمُهِينِ فَتَكُونَ مِنْ مُؤَكِّدَةً لِ مِنَ الْأُولَى الْمُعَدِّيَةِ لِ نَجَّيْنا لِأَنَّ الْحَرْفَ الدَّاخِلَ عَلَى الْمُبْدَلِ مِنْهُ يَجُوزُ أَنْ يَدْخُلَ عَلَى الْبَدَلِ لِلتَّأْكِيدِ. وَيَحْسُنُ ذَلِكَ فِي نُكَتٍ يَقْتَضِيهَا الْمَقَامُ وَحُسْنُهُ هُنَا، فَأُظْهِرَتْ مِنْ لِخَفَاءِ كَوْنِ اسْمِ فِرْعَوْنَ بَدَلًا مِنَ الْعَذَابِ تَنْبِيهًا عَلَى قَصْدِ التَّهْوِيلِ لِأَمْرِ فِرْعَوْنَ فِي جَعْلِ اسْمِهِ نَفْسَ الْعَذَابِ الْمُهِينِ، أَيْ فِي حَالِ كَوْنِهِ صَادِرًا مِنْ فِرْعَوْنَ.
{ مِنْ فِرْعَوْنَ } buyruğu, daha zahir olan görüşe göre { الْعَذابِ الْمُهِينِ } ifadesinin bedel-i mutâbıkıdır (tam bedelidir). Bu durumda [ikinci] { مِنْ }, { نَجَّيْنا } fiilini müteaddî kılan birinci { مِنَ } harf-i cerini pekiştirici olur; zira mübdelün minhin başına gelen harf, tekit amacıyla bedelin başına da gelebilir. Bu durum, makamın gerektirdiği bazı nüktelerde güzel görülür; buradaki güzelliği de şudur: Firavun isminin azaptan bedel olduğunun kapalı kalmaması için { مِنْ } açıkça zikredilmiş, böylece isminin bizzat alçaltıcı azabın kendisi kılınması suretiyle Firavun'un durumunun korkunçluğuna dikkat çekilmiştir; yani o azap, Firavun'dan sâdır olduğu haldedir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ عالِياً مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِبَيَانِ التَّهْوِيلِ الَّذِي أَفَادَهُ جَعْلُ اسْمِ فِرْعَوْنَ بَدَلًا مِنَ الْعَذَابِ الْمُهِينِ. وَالْعَالِي: الْمُتَكَبِّرُ الْعَظِيم فِي النَّاس، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ [الْقَصَص: ٤] .
{ إِنَّهُ كانَ عالِياً } cümlesi, Firavun'un isminin alçaltıcı azaptan bedel yapılmasının ifade ettiği korkunçluğu açıklamak üzere müste'nefe-i beyâniyyedir (açıklayıcı yeni bir cümledir). el-Âlî (العالي); insanlar arasında böbürlenen, kibirlenen kimsedir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ } “Şüphesiz Firavun yeryüzünde büyüklük tasladı” [Kasas: 4].
ومِنَ الْمُسْرِفِينَ خَبَرٌ ثَانٍ عَنْ فِرْعَوْنَ، وَالْإِسْرَافُ: الْإِفْرَاطُ وَالْإِكْثَارُ.
{ مِنَ الْمُسْرِفِينَ } ise Firavun hakkında ikinci haberdir (yüklemdir). İsraf (الْإِسْرَاف); haddi aşmak ve aşırıya gitmektir.
وَالْمُرَادُ هُنَا الْإِكْثَارُ فِي التَّعَالِي، يُرَادُ الْإِكْثَارُ فِي أَعْمَالِ الشَّرِّ بِقَرِينَةِ مَقَامِ الذَّمِّ. ومِنَ الْمُسْرِفِينَ أَشَدُّ مُبَالَغَةً فِي اتِّصَافِهِ بِالْإِسْرَافِ مِنْ أَنْ يُقَالَ: مُسْرِفًا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٦٧] .
Burada kastedilen, böbürlenmede aşırıya kaçmaktır; kınama makamının karinesiyle kötülük işlerinde aşırıya gitmek de kastedilmektedir. { مِنَ الْمُسْرِفِينَ } ifadesi, onun israfla vasıflanmasında “müsrifen (مُسْرِفًا)” denilmesinden daha mübalağalıdır; nitekim bu husus Bakara Suresi'nde [67] Yüce Allah'ın { قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım, dedi” buyruğunda geçmişti.
[سُورَة الدُّخان (٤٤) : آيَة ٣٢]
[Duhân Suresi (44), Âyet 32]
وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٣٢)
{ وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ } “Andolsun ki biz onları, bir bilgiye dayanarak âlemlere üstün kıldık (seçtik)” (32).
إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدِ اخْتَارَ الَّذِينَ آمنُوا بِمُحَمد ﷺ عَلَى أُمَمِ عَصْرِهِمْ كَمَا اخْتَارَ الَّذِينَ آمَنُوا بِمُوسَى ﵇ عَلَى أُمَمِ عَصْرِهِمْ وَأَنَّهُ عَالِمٌ بِأَنَّ أَمْثَالَهُمْ أَهْلٌ لِأَنْ يَخْتَارَهُمُ اللَّهُ. وَالْمَقْصُودُ: التَّنْوِيهُ بِالْمُؤْمِنِينَ بِالرُّسُلِ وَأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَنْصُرَهُمُ اللَّهُ عَلَى أَعْدَائِهِمْ وَلِأَجْلِ هَذِهِ الْإِشَارَةِ أُكِّدَ الْخَبَرُ بِاللَّامِ وَ (قَدْ) ، كَمَا أُكِّدَ فِي قَوْلِهِ آنِفًا وَلَقَدْ نَجَّيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ [الدُّخان: ٣٠] ، وعَلى فِي قَوْلِهِ: عَلى عِلْمٍ بِمَعْنَى (مَعَ) ، كَقَوْلِ الْأَحْوَصِ:
Bu, Yüce Allah'ın Mûsâ (aleyhisselâm)'a iman edenleri kendi devirlerinin kavimlerine üstün kılıp seçtiği gibi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e iman edenleri de kendi devirlerinin kavimlerine üstün kılıp seçtiğine ve onların benzerlerinin Allah'ın seçimine ehil olduğunu bildiğine bir işarettir. Maksat, peygamberlere iman edenleri övmek ve bu durumun Allah'ın onları düşmanlarına karşı muzaffer kılmasını gerektirdiğini belirtmektir. Bu işaretten dolayı haber [cümlesi], az önce geçen { وَلَقَدْ نَجَّيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ } [Duhân: 30] buyruğunda olduğu gibi lâm ve { قَدْ } edatıyla pekiştirilmiştir. { عَلى عِلْمٍ } ifadesindeki { عَلى } harfi, el-Ahvas'ın şu beytinde olduğu gibi “ma'a (مَعَ - ile/beraber)” anlamındadır:
إِنِّي عَلَى مَا قَدْ عَلِمْتُ مُحَسَّدٌ ... أُنْمِي عَلَى الْبَغْضَاءِ وَالشَّنَآنِ
“Bildiğin üzere ben haset edilen biriyim, / Buğuz ve düşmanlığa rağmen büyüyüp gelişirim.”
وَمَوْضِعُ الْمَجْرُورِ بِهَا مَوْضِعُ الْحَالِ.
Onunla mecrûr olan kelimenin konumu hâl konumundadır.
وَالْمُرَادُ بِ الْعالَمِينَ الْأُمَمُ الْمُعَاصِرَةُ لَهُمْ. ثُمَّ بَدَّلُوا بَعْدَ ذَلِكَ فَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ
{ الْعالَمِينَ } ile kastedilen, onların çağdaşı olan topluluklardır. Sonra onlar bundan sonra [tutumlarını] değiştirdiler ve üzerlerine
الذِّلَّةُ، وَقَدِ اخْتَارَ اللَّهُ أَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ عَلَى الْأُمَمِ فَقَالَ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ [آل عمرَان: ١١٠] أَيْ أَخْرَجَهَا اللَّهُ لِلنَّاسِ. وَاخْتَارَ الْمُسْلِمِينَ بَعْدَهُمُ اخْتِيَارًا نِسْبِيًّا عَلَى حَسَبِ اسْتِقَامَتِهِمْ وَاسْتِقَامَةِ غَيْرِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ عَلَى أَنَّ التَّوْحِيدَ لَا يعدله شَيْء.
zillet damgası vuruldu. Allah Teâlâ, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashâbını ümmetler üzerine seçmiş ve şöyle buyurmuştur: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân: 110]; yani Allah'ın insanlar için çıkardığı [en hayırlı ümmet]. Onlardan sonraki Müslümanları da tevhidin hiçbir şeyle denk tutulamayacağı esasıyla beraber, kendilerinin ve diğer ümmetlerin istikametine göre nisbî bir seçimle seçmiştir.
[سُورَة الدُّخان (٤٤) : آيَة ٣٣]
[Duhân Suresi (44), Âyet 33]
وَآتَيْناهُمْ مِنَ الْآياتِ مَا فِيهِ بَلؤُا مُبِينٌ (٣٣)
{ وَآتَيْناهُمْ مِنَ الْآياتِ مَا فِيهِ بَلؤُا مُبِينٌ } “Onlara, içinde açık bir imtihan bulunan ayetler (mucizeler) verdik” (33).
إِيتَاءُ الْآيَاتِ مِنْ آثَارِ الِاخْتِيَارِ لِأَنَّهُ مِنْ عِنَايَةِ اللَّهِ بِالْأُمَّةِ لِأَنَّهُ يَزِيدُهُمْ يَقِينًا بِإِيمَانِهِمْ.
Ayetlerin (mucizelerin) verilmesi seçilmişliğin eserlerindendir; çünkü bu, Allah'ın o ümmete bir inayeti olup onların imanlarındaki yakinini (kesin bilgisini) artırır.
وَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ الْمُعْجِزَاتُ الَّتِي ظَهَرَتْ عَلَى يَدِ مُوسَى ﵇ أَيَّدَ اللَّهُ بِهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي مَوَاقِعِ حُرُوبِهِمْ بِنَصْرِ الْفِئَةِ الْقَلِيلَةِ مِنْهُمْ عَلَى الْجُيُوشِ الْكَثِيرَةِ مَنْ عَدُوِّهِمْ.
Ayetlerden maksat, Mûsâ (aleyhisselâm)'ın elinde zuhur eden ve Allah'ın İsrâiloğullarını savaş meydanlarında az sayıdaki birliklerini düşmanlarının kalabalık ordularına karşı muzaffer kılarak desteklediği mucizelerdir.
وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالْإِنْذَارِ لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ سَيَغْلِبُونَ جَمْعَهُمْ مَعَ قِلَّتِهِمْ فِي بَدْرٍ وَغَيْرِهَا.
Bu, Bedir'de ve diğer yerlerde Müslümanların az sayılarına rağmen müşriklerin kalabalığını hezimete uğratacağına dair müşriklere yönelik üstü kapalı bir uyarıdır (ta'rizdir).
وَالْبَلَاءُ: الِاخْتِبَارُ يَكُونُ بِالْخَيْرِ وَالشَّرِّ. فَالْأَوَّلُ اخْتِبَارٌ لِمُقَابَلَةِ النِّعْمَةِ بِالشُّكْرِ أَوْ غَيْرِهِ، وَالثَّانِي اخْتِبَارٌ لِمِقْدَارِ الصَّبْرِ، قَالَ تَعَالَى: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً [الْأَنْبِيَاء: ٣٥] أَيْ مَا فِيهِ اخْتِبَارٌ لَهُمْ فِي نَظَرِ النَّاسِ لِيَعْلَمَ بَعْضُهُمْ أَنَّهُمْ قَابَلُوا نِعْمَةَ إِيتَاءِ الْآيَاتِ بِالشُّكْرِ، وَيُحَذِّرُوا قَوْمَهُمْ مِنْ مُقَابَلَةِ النِّعْمَة بالكفران.
Belâ (الْبَلَاء); imtihan ve denemedir, hayırla da şerle de olur. İlki, nimete şükürle mi yoksa başka türlü mü karşılık verileceğinin imtihanıdır; ikincisi ise sabrın derecesinin imtihanıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً } “Sizi bir imtihan olarak hayırla da şerle de deniyoruz” [Enbiyâ: 35]. Yani insanların gözünde onlar için bir imtihan bulunan şeyler verilmiştir ki, bir kısmı onların mucizelerin verilmesi nimetine şükürle karşılık verdiklerini bilsin ve kavimlerini nimete nankörlükle karşılık vermekten sakındırsınlar.
[٣٤- ٣٦]
[34-36]
[سُورَة الدُّخان (٤٤) : الْآيَات ٣٤ إِلَى ٣٦]
[Duhân Suresi (44), Âyetler 34-36]
إِنَّ هؤُلاءِ لَيَقُولُونَ (٣٤) إِنْ هِيَ إِلاَّ مَوْتَتُنَا الْأُولى وَما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ (٣٥) فَأْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٦)
{ إِنَّ هؤُلاءِ لَيَقُولُونَ (٣٤) إِنْ هِيَ إِلاَّ مَوْتَتُنَا الْأُولى وَما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ (٣٥) فَأْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٦) } “Şüphesiz bunlar şöyle diyorlar: ‘Bizim ilk ölümümüzden başka bir şey yoktur ve biz yeniden diriltilecek de değiliz. Eğer doğru sözlü iseniz atalarımızı getirin bakalım!’” (34-36).
اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ [الدُّخان: ١٦] وَجُمْلَةِ أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ [الدُّخان: ٣٧] فَإِنَّهُ لَمَّا هَدَّدَهُمْ بِعَذَابِ الدُّخَانِ ثُمَّ بِالْبَطْشَةِ الْكُبْرَى وَضَرَبَ لَهُمُ
{ يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ } [Duhân: 16] cümlesi ile { أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ } [Duhân: 37] cümlesi arasında bir itirazdır (ara cümledir). Zira onları önce duman azabıyla, ardından en büyük yakalayışla tehdit edip onlara
الْمَثَلَ بِقَوْمِ فِرْعَوْنَ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِالْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ إِنْكَارَ الْبَعْثِ هُوَ الَّذِي صَرَفَهُمْ عَنْ تَوَقُّعِ جَزَاءِ السُّوءِ عَلَى إِعْرَاضِهِمْ. وَافْتِتَاحُ الْكَلَامِ بِحَرْفِ إِنْ الَّذِي لَيْسَ هُوَ لِلتَّأْكِيدِ لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ لَا تَرَدُّدَ فِيهِ حَتَّى يَحْتَاجَ إِلَى التَّأْكِيدِ فَتَعَيَّنَ كَوْنُ حَرْفِ إِنْ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ، وَهُوَ إِذَا وَقَعَ مِثْلُ هَذَا الْمَوْقِعِ أَفَادَ التَّسَبُّبُ وَأَغْنَى عَنِ الْفَاءِ.
Firavun kavmini misal verdikten sonra, yüz çevirmelerine karşılık kötü bir ceza beklentisinden onları alıkoyan şeyin dirilişi inkâr etmeleri olduğuna işaret etmiştir. Cümlenin tekit için olmayan { إِنَّ } harfi ile başlaması şundandır: Çünkü bu sözün müşriklere ait olduğu hususunda tekit gerektirecek bir tereddüt yoktur. Dolayısıyla { إِنَّ } harfinin sırf habere önem vermek için olduğu belirlenmiş olur. Bu harf böyle bir konumda geldiğinde sebep bildirir ve fâ harfinin yerini tutar.
فَالْمَعْنَى: إِنَّا مُنْتَقِمُونَ مِنْهُمْ بِالْبَطْشَةِ الْكُبْرَى لِأَنَّهُمْ لَا يَرْتَدِعُونَ بِوَعِيدِ الْآخِرَةِ لِإِنْكَارِهِمُ الْحَيَاةَ الْآخِرَةَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَّا لِمَا هُمْ عَلَيْهِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ النِّعْمَةِ وَالْقُوَّةِ فَلِذَلِكَ قَدَّرَ اللَّهُ لَهُمُ الْجَزَاءَ عَلَى سُوءِ كُفْرِهِمْ جَزَاءً فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا.
Anlam şudur: Biz onlardan en büyük yakalayışla intikam alacağız; çünkü onlar ahiret hayatını inkâr ettikleri için ahiret tehdidiyle caymazlar. Onlar ancak dünya hayatında sahip oldukları nimet ve kuvvete bakarlar; işte bu sebeple Allah, kötü inkârlarının karşılığını dünya hayatında bir ceza olarak onlar için takdir etmiştir.
وَضَمِيرُ هِيَ ضَمِيرُ الشَّأْنِ وَيُقَالُ لَهُ: ضَمِيرُ الْقِصَّةِ لِأَنَّهُ يُسْتَعْمَلُ بِصِيغَةِ الْمُؤَنَّثِ بِتَأْوِيلِ الْقِصَّةِ، أَيْ لَا قِصَّةَ فِي هَذَا الْغَرَضِ إِلَّا الْمَوْتَةُ الْمَعْرُوفَةُ فَهِيَ مَوْتَةٌ دَائِمَةٌ لَا نُشُورَ لَنَا بَعْدَهَا.
{ هِيَ } zamiri şan zamiridir (damîru'ş-şe'n); kıssa teviliyle müennes sığasıyla kullanıldığı için buna “kıssa zamiri (damîru'l-kıssa)” da denir. Yani: Bu konuda bildiğimiz ölümden başka bir durum yoktur; o da arkasından bizim için hiçbir dirilişin olmadığı kalıcı bir ölümdür.
وَهَذَا كَلَامٌ مِنْ كَلِمَاتِهِمْ فِي إِنْكَارِ الْبَعْثِ فَإِنَّ لَهُمْ كَلِمَاتٌ فِي ذَلِكَ، فَتَارَةً يَنْفُونَ أَنْ تَكُونَ بَعْدَ الْمَوْتِ حَيَاةٌ كَمَا حَكَى عَنْهُمْ فِي آيَاتٍ أُخْرَى مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا [الْأَنْعَام: ٢٩] ، وَتَارَةً يَنْفُونَ أَنْ يَطْرَأَ عَلَيْهِمْ بَعْدَ الْمَوْتَةِ الْمَعْرُوفَةِ شَيْءٌ غَيْرُهَا يَعْنُونَ بِذَلِكَ شَيْئًا ضِدَّ الْمَوْتَةِ وَهُوَ الْحَيَاةُ بَعْدَ الْمَوْتَةِ. فَلَهُمْ فِي نَفْيِ الْحَيَاةِ بَعْدَ الْمَوْتِ أَفَانِينُ مِنْ أَقْوَالِ الْجُحُودِ، وَهَذَا الْقَصْرُ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ فِي اعْتِقَادِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِاعْتِرَاءِ أَحْوَالٍ لَهُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ.
Bu, onların dirilişi inkâr etme hususundaki sözlerinden biridir; zira bu konuda çeşitli ifadeleri vardır: Kimi zaman, Yüce Allah'ın { وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “Dediler ki: ‘Bizim şu dünya hayatımızdan başka bir şey yoktur’” [En'âm: 29] gibi başka ayetlerde onlardan naklettiği üzere ölümden sonra bir hayatın varlığını nefyederler. Kimi zaman da bilinen ölümün ardından kendilerine başka bir şeyin ilişmesini nefyederler ki bununla ölümün zıddı olan ölümden sonraki hayatı kastederler. Onların ölümden sonra hayatı inkâr konusunda çeşitli inkâr sözleri vardır. Bu hasr (kasr), onların inancına göre hakiki bir hasrdır; çünkü onlar ölümden sonra kendilerine herhangi bir durumun arız olacağına inanmazlar.
وَكَلِمَةُ هؤُلاءِ حَيْثُمَا ذُكِرَ فِي الْقُرْآنِ غَيْرُ مَسْبُوقٍ بِمَا يَصْلُحُ أَنْ يُشَارَ إِلَيْهِ: مُرَادٌ بِهِ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ كَمَا اسْتَنْبَطْنَاهُ، وَقَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٨٩] .
Kur'an'da { هؤُلاءِ } kelimesi, kendisinden önce işaret edilmeye elverişli bir şey geçmeksizin zikredildiği her yerde, bizim de istinbat ettiğimiz üzere, Mekke ehlinden olan müşrikler kastedilmektedir. Buna dair açıklamayı En'âm Suresi'nde [89] Yüce Allah'ın { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ } “Eğer bunlar onu inkâr ederlerse” buyruğunu tefsir ederken önceden zikretmiştik.
وَوَصْفُ الْأُولى مُرَادٌ بِهِ السَّابِقَةُ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى [النَّجْم: ٥٠] وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ [الصافات: ٧١] . وَنَظِيرُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى:
{ الْأُولى } vasfıyla önceki [durum] kastedilmiştir; nitekim { وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى } “Önceki Âd kavmini O helak etti” [Necm: 50] buyruğunda da böyledir. Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ } “Andolsun ki onlardan önce evvelkilerin çoğu da sapmıştı” [Sâffât: 71] buyruğu da bu kabildendir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur:
أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولى وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [الصافات: ٥٨، ٥٩] .
{ أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولى وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Biz ilk ölümümüzden başka bir daha ölmeyecek miyiz ve biz azaba da uğratılmayacak mıyız?” [Sâffât: 58-59].
وَأَعْقَبُوا قَصْرَ مَا يَنْتَابُهُمْ بَعْدَ الْحَيَاةِ عَلَى الْمَوْتَةِ الَّتِي يموتونها، بقوله: وَما نَحْنُ
Hayattan sonra başlarına gelecek olan şeyi, ölecekleri o ölüme hasretmelerinin hemen peşinden: { وَما نَحْنُ
بِمُنْشَرِينَ
بِمُنْشَرِينَ } “ve biz yeniden diriltilecek de değiliz”
تَصْرِيحًا بِمَفْهُومِ الْقَصْرِ. وَجِيءَ بِهِ مَعْطُوفًا لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِأَنَّهُ غَرَضٌ مَقْصُودٌ مَعَ إِفَادَتِهِ تَأْكِيدُ الْقَصْرِ وَجَعَلُوا قَوْلَهُمْ: فَأْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ حُجَّةً عَلَى نَفْيِ الْبَعْثِ بِأَنَّ الْأَمْوَاتِ السَّابِقِينَ لَمْ يَرْجِعْ أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلَى الْحَيَاةِ وَهُوَ سَفْسَطَةٌ لِأَنَّ الْبَعْثَ الْمَوْعُودَ بِهِ لَا يَحْصُلُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَهَذَا مِنْ تَوَرُّكِهِمْ وَاسْتِهْزَائِهِمْ.
buyruğu ile hasrın mefhumunu açıkça ifade etmişlerdir. Kasrı pekiştirmesinin yanı sıra bizzat hedeflenen bir maksat olduğu için önemine binaen matuf olarak getirilmiştir. { فَأْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz atalarımızı getirin bakalım!” sözlerini ise, geçmiş ölülerden hiçbirinin hayata geri dönmediğini öne sürerek dirilişin yokluğuna bir delil kılmışlardır. Oysa bu bir safsatadır; çünkü vaat edilen diriliş dünya hayatında gerçekleşmeyecektir. Bu da onların haksız dayatmalarından ve alaylarından biridir.
وَضَمِيرُ جَمْعِ الْمُخَاطَبِينَ أَرَادُوا بِهِ النبيء ﷺ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ كَانُوا يَقُولُونَ لَهُمْ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ [هود: ٧] كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ مَعَ الْعَاصِي بْنِ وَائِلٍ الَّذِي نَزَلَ بِسَبَبِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً الْآيَةَ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَة مَرْيَم [٧٧] .
Muhatap çoğul zamiri ile Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i ve onunla beraber olup kendilerine { إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ } “Siz mutlaka diriltileceksiniz” [Hûd: 7] diyen müminleri kastetmişlerdir. Nitekim Habbâb b. Eret'in Âs b. Vâil ile geçen hadisinde belirtildiği ve hakkında Yüce Allah'ın { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً } “Ayetlerimizi inkâr edip ‘Bana elbette mal ve evlat verilecektir’ diyeni gördün mü?” ayeti indiği gibi; bu husus Meryem Suresi'nde [77] geçmişti.
[سُورَة الدُّخان (٤٤) : آيَة ٣٧]
[Duhân Suresi (44), Âyet 37]
أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَكْناهُمْ إِنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ (٣٧)
{ أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَكْناهُمْ إِنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ } “Onlar mı daha hayırlı yoksa Tübba' kavmi ile onlardan öncekiler mi? Suçlu oldukları için onları helak ettik” (37).
اسْتِئْنَاف ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ [الدُّخان: ١٧] فَضَمِيرُ هُمْ رَاجِعٌ إِلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ هؤُلاءِ لَيَقُولُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولى [الدُّخان:
{ وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ } “Andolsun ki biz onlardan önce Firavun kavmini de imtihan etmiştik” [Duhân: 17] buyruğundan neşet eden bir isti'nâftır. { هُمْ } zamiri, { إِنَّ هؤُلاءِ لَيَقُولُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولى } “Şüphesiz bunlar şöyle diyorlar: ‘Bizim ilk ölümümüzden başka bir şey yoktur’” [Duhân:
٣٤، ٣٥] فَبَعْدَ أَنْ ضُرِبَ لَهُمُ الْمَثَلُ بِمَهْلِكِ قَوْمِ فِرْعَوْنَ زَادَهُمْ مَثَلًا آخَرَ هُوَ أَقْرَبُ إِلَى اعْتِبَارِهِمْ بِهِ وَهُوَ مَهْلِكُ قَوْمٍ أَقْرَبُ إِلَى بِلَادِهِمْ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ وَأُولَئِكَ قَوْمُ تُبَّعٍ فَإِنَّ الْعَرَبَ يَتَسَامَعُونَ بِعَظَمَةِ مَلِكِ تُبَّعٍ وَقَوْمِهِ أَهْلِ الْيَمَنِ وَكَثِيرٌ مِنَ الْعَرَبِ شَاهَدُوا آثَارَ قُوَّتِهِمْ وَعَظَمَتِهِمْ فِي مَرَاحِلِ أَسْفَارِهِمْ وَتَحَادَثُوا بِمَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْهُلْكِ بِسَيْلِ الْعَرِمِ. وَافْتُتِحَ الْكَلَامُ بِالِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ لِاسْتِرْعَاءِ الْأَسْمَاعِ لِمَضْمُونِهِ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ تُبَّعًا وَمَنْ قَبْلَهُ مِنَ الْمُلُوكِ خَيْرٌ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ.
34-35] buyruğundaki işaret ismine dönmektedir. Firavun kavminin helaki kendilerine misal verildikten sonra, ibret almalarına daha yakın olan başka bir misal daha eklenmiştir ki bu da Firavun kavmine kıyasla memleketlerine daha yakın bir kavmin helakidir; onlar da Tübba' kavmidir. Zira Araplar Tübba' krallığının ve Yemen halkı olan kavminin azametini kulaktan kulağa duymaktaydılar; Arapların birçoğu yolculuk menzillerinde onların güç ve azametlerinin kalıntılarını bizzat görmüş ve Arim seli sebebiyle başlarına gelen helaki konuşmuşlardı. Herkes Tübba'ın ve ondan önceki hükümdarların bu müşriklerden daha hayırlı [ve güçlü] olduğunu bildiğinden, sözün içeriğine dikkatleri çekmek amacıyla cümle istifhâm-ı takrîrî ile (tasdik ettirici soruyla) başlatılmıştır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَيْسُوا خَيْرًا مِنْ قَوْمِ تُبَّعٍ وَمَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْأُمَمِ الَّذِينَ اسْتَأْصَلَهُمُ اللَّهُ لِأَجْلِ إِجْرَامِهِمْ فَلَمَّا مَاثَلُوهُمْ فِي الْإِجْرَامِ فَلَا مَزِيَّةَ لَهُمْ تَدْفَعُ عَنْهُمُ اسْتِئْصَالَ الَّذِي أَهْلَكَ اللَّهُ بِهِ أُمَمًا قَبْلَهُمْ.
Manası şudur: Onlar, suçları ve günahları sebebiyle Allah'ın köklerini kuruttuğu Tübba' kavminden ve onlardan önceki ümmetlerden daha hayırlı [ve üstün] değillerdir. Suç işlemekte onlara benzediklerine göre, Allah'ın kendilerinden önceki ümmetleri helak ettiği o kökten yok edilişi kendilerinden savuşturacak hiçbir ayrıcalıkları yoktur.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ تَقْرِيرِيٌّ إِذْ لَا يَسَعُهُمْ إِلَّا أَنْ يَعْتَرِفُوا بِأَنَّ قَوْمَ تُبَّعٍ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ خَيْرٌ مِنْهُمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَضْرِبُونَ بِهِمُ الْأَمْثَالَ فِي الْقُوَّةِ
{ أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ } “Onlar mı daha hayırlı yoksa Tübba' kavmi mi?” buyruğundaki soru, takrîrîdir (ikrar ettirmeye yöneliktir). Çünkü Tübba' kavminin ve onlardan öncekilerin kendilerinden daha üstün olduğunu itiraf etmekten başka çareleri yoktur; zira güç
وَالْمَنَعَةِ. وَالْمُرَادُ بِالْخَيْرِيَّةِ التَّفْضِيلُ فِي الْقُوَّةِ وَالْمَنَعَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى بَعْدَ ذِكْرِ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ فِي سُورَةِ الْقَمَرِ [٤٣] . وَقَوْمُ تُبَّعٍ هُمْ حِمْيَرُ وَهُمْ سُكَّانُ الْيَمَنِ وَحَضْرَمَوْتَ مِنْ حِمْيَرَ وَسَبَأٍ وَقَدْ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ ق.
ve kuvvette onları darbımesel olarak gösterirlerdi. Hayırlı olmaktan (hayriyyet) maksat, güç ve yenilmezlik bakımından üstünlüktür; nitekim Yüce Allah Kamer Suresi'nde Firavun kavmini zikrettikten sonra { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ } “Sizin kâfirleriniz bunlardan daha mı hayırlı?” [Kamer: 43] buyurmuştur. Tübba' kavmi ise Himyerlilerdir; onlar Himyer ve Sebe'den olup Yemen ve Hadramut sakinleridir. Yüce Allah onları Kâf Suresi'nde de zikretmiştir.
وتبّع بِضَم الْمِيم وَتَشْدِيدِ الْمُوَحَّدَةِ لَقَبٌ لِمَنْ يَمْلِكُ جَمِيعَ بِلَادِ الْيَمَنِ حِمْيَرًا وَسَبَأً
Tübba' kelimesi, Himyer, Sebe
وَحَضْرَمَوْتَ، فَلَا يُطْلَقُ عَلَى الْمَلِكِ لَقَبُ تُبَّعٍ إِلَّا إِذَا مَلَكَ هَذِهِ الْمَوَاطِنَ الثَّلَاثَةَ. قِيلَ سَمَّوْهُ تُبَّعًا بِاسْمِ الظِّلِّ لِأَنَّهُ يَتْبَعُ الشَّمْسَ كَمَا يَتْبَعُ الظِّلُّ الشَّمْسَ، وَمَعْنَى ذَلِكَ: أَنه يسير بغزاوته إِلَى كُلِّ مَكَانٍ تَطْلُعُ عَلَيْهِ الشَّمْسُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي ذِي الْقَرْنَيْنِ فَأَتْبَعَ سَبَباً حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ إِلَى قَوْلِهِ: لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً [الْكَهْف: ٨٥- ٩٠] ، وَقِيلَ لِأَنَّهُ تَتَبَّعَهُ مُلُوكُ مَخَالِيفِ الْيَمَنِ، وَتَخْضَعُ لَهُ جَمِيعُ الْأَقْيَالِ وَالْأَذْوَاءِ مِنْ مُلُوكِ مَخَالِيفِ الْيَمَنِ وَأَذْوَائِهِ، فَلِذَلِكَ لُقِّبَ تُبَّعًا لِأَنَّهُ تَتَبَّعَهُ الْمُلُوكُ.
ve Hadramut olmak üzere tüm Yemen diyarına hükmeden kimselere verilen bir unvandır. Bir hükümdara ancak bu üç bölgeye birden hâkim olduğunda Tübba' unvanı verilir. Gölgenin güneşi takip etmesi gibi o da güneşi takip ettiği için ona gölge adından hareketle "Tübba'" dendiği söylenmiştir. Bunun manası şudur: O, seferleriyle güneşin doğduğu her yere ulaşırdı; nitekim Yüce Allah Zülkarneyn hakkında şöyle buyurmuştur: { فَأَتْبَعَ سَبَباً حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ ... لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً } “O da bir yol tuttu. Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında... [oradakiler için] güneşe karşı bir siper yapmamıştık” [Kehf: 85-90]. Bir diğer görüşe göre ise Yemen vilayetlerinin kralları ona tabi olduğu ve Yemen vilayetlerinin tüm kabile reisleri (ekyâl) ile hükümdar soyluları (ezvâ) onun emri altına girdiği için bu unvan verilmiştir; yani krallar ona tabi olduğu için "Tübba'" denmiştir.
وَتُبَّعٌ الْمُرَادُ هُنَا الْمُسَمَّى أَسْعَدُ وَالْمُكَنَّى أَبَا كَرِبٍ، كَانَ قَدْ عَظُمَ سُلْطَانُهُ وَغَزَا بِلَادَ الْعَرَبِ وَدَخَلَ مَكَّةَ وَيَثْرِبَ وَبَلَغَ الْعِرَاقَ. وَيُقَالُ: إِنَّهُ الَّذِي بَنَى مَدِينَةَ الْحِيرَةِ فِي الْعِرَاقِ، وَكَانَتْ دَوْلَةُ تُبَّعٍ فِي سَنَةِ أَلْفٍ قَبْلَ الْبَعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ، وَقِيلَ كَانَ فِي حُدُودِ السَّبْعِمِائَةِ قَبْلَ بعثة النبيء ﷺ. وَتَعْلِيقُ الْإِهْلَاكِ بِقَوْمِ تُبَّعٍ دُونَهُ يَقْتَضِي أَنَّ تُبَّعًا نَجَا مِنْ هَذَا الْإِهْلَاكِ وَأَنَّ الْإِهْلَاكَ سُلِّطَ عَلَى قَوْمِهِ، قَالَتْ عَائِشَةُ: أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ ذَمَّ قَوْمَهُ وَلَمْ يَذُمَّهُ.
Burada kastedilen Tübba', adı Es'ad, künyesi ise Ebû Kerib olan zattır. O, hâkimiyetini oldukça güçlendirmiş, Arap diyarlarına seferler düzenlemiş, Mekke ve Yesrib'e girmiş, Irak'a kadar ulaşmıştı. Irak'taki Hîre şehrini kuran kişinin o olduğu da söylenir. Tübba'ın devleti Hz. Muhammed'in peygamberliğinden bin yıl önce idi; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bi'setinden yaklaşık yedi yüz yıl önce olduğu da söylenmiştir. Helak edilmenin Tübba'ın şahsına değil de özellikle kavmine bağlanması, Tübba'ın bu helaktan kurtulduğunu ve helakin sadece kavmine musallat kılındığını gerektirir. Nitekim Hz. Âişe şöyle demiştir: “Görmez misin ki Allah onun kavmini yermiş, fakat kendisini yermemiştir.”
وَالْمَرْوِيُّ عَن النبيء ﷺ فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ وَغَيْرِهِ أَنَّهُ قَالَ: «لَا تَسُبُّوا تُبَّعًا فَإِنَّهُ كَانَ قَدْ أَسْلَمَ وَفِي رِوَايَةٍ كَانَ مُؤْمِنًا»
Müsned-i Ahmed ve diğer kaynaklarda Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Tübba'a sövmeyiniz; çünkü o Müslüman olmuştu (bir rivayette: mümin idi).»
، وَفَسَّرَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِأَنَّهُ كَانَ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَأَنَّهُ اهْتَدَى إِلَى ذَلِكَ بِصُحْبَةِ حَبْرَيْنِ مِنْ أَحْبَارِ الْيَهُودِ لَقِيَهُمَا بِيَثْرِبَ حِينَ غَزَاهَا وَذَلِكَ يَقْتَضِي نَجَاتَهُ مِنِ الْإِهْلَاكِ. وَلَعَلَّ اللَّهَ أَهْلَكَ قَوْمَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ أَوْ فِي مَغِيبِهِ.
Bazı âlimler bunu, onun İbrahim (aleyhisselâm)'ın dini üzere olduğu ve sefer düzenlediği sırada Yesrib'de karşılaştığı iki Yahudi bilgini sayesinde bu hidayete ulaştığı şeklinde açıklamışlardır; bu da onun helaktan kurtulmuş olduğunu gösterir. Muhtemelen Allah, kavmini onun vefatından sonra yahut onun yokluğunda helak etmiştir.
وَجُمْلَةُ أَهْلَكْناهُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِمَا أَثَارَهُ الِاسْتِفْهَامُ التَّقْرِيرِيُّ مِنَ السُّؤَالِ عَنْ إِبْهَامِهِ مَاذَا أُرِيدَ بِهِ.
{ أَهْلَكْناهُمْ } “Onları helak ettik” cümlesi, takrîrî istifhamın doğurduğu “bununla ne kastedildiği” yönündeki kapalılığı açıklayan beyânî bir isti'nâftır.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ تَعْلِيلٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ أَهْلَكْناهُمْ، أَيْ أَهْلَكْنَاهُمْ عَنْ بَكْرَةِ أَبِيهِمْ بِسَبَبِ إِجْرَامِهِمْ، أَي شركهم.
{ إِنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ } “Çünkü onlar suçlu kimselerdi” cümlesi ise { أَهْلَكْناهُمْ } cümlesinin içeriğinin gerekçesidir; yani suçları, yani şirkleri sebebiyle onların kökünü kurutup toptan helak ettik demektir.
[٣٨، ٣٩]
[38, 39]
[سُورَة الدُّخان (٤٤) : الْآيَات ٣٨ إِلَى ٣٩]
[Duhân Suresi (44), Âyetler 38-39]