فَإِنْ نَظَرْتَ إِلَى صُورَةِ الْخِطَابِ فَهُوَ إِنَّمَا وَاجَهَ بِهِ نَاسًا سَامِعِينَ فَعُمُومُهُ لِمَنْ لَمْ يَحْضُرْ وَقْتَ سَمَاعِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلِمَنْ سَيُوجَدُ مِنْ بَعْدُ يَكُونُ بِقَرِينَةِ عُمُومِ التَّكْلِيفِ وَعَدَمِ قَصْدِ تَخْصِيصِ الْحَاضِرِينَ وَذَلِكَ أَمْرٌ قَدْ تَوَاتَرَ نَقْلًا وَمَعْنًى فَلَا جَرَمَ أَنْ يَعُمَّ الْجَمِيعَ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى الْقِيَاسِ، وَإِنْ نَظَرْتَ إِلَى أَنَّ هَذَا مِنْ أَضْرُبِ الْخِطَابِ الَّذِي لَا يَكُونُ لِمُعَيَّنٍ فَيُتْرَكُ فِيهِ التَّعْيِينُ لِيَعُمَّ كُلَّ مَنْ يَصْلُحُ لِلْمُخَاطَبَةِ بِذَلِكَ وَهَذَا شَأْنُ الْخِطَابِ الصَّادِرِ مِنَ الدُّعَاةِ وَالْأُمَرَاءِ وَالْمُؤَلِّفِينَ فِي كُتُبِهِمْ مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِمْ يَا قَوْمُ، وَيَا فَتَى، وَأَنْتَ تَرَى، وَبِهَذَا تَعْلَمُ، وَنَحْوِ ذَلِكَ فَمَا ظَنُّكَ بِخِطَابِ الرُّسُلِ وَخِطَابٍ هُوَ نَازِلٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ ذَلِكَ عَامًّا لِكُلِّ مَنْ يَشْمَلُهُ اللَّفْظُ مِنْ غَيْرِ اسْتِعَانَةٍ بِدَلِيلٍ آخَرَ. وَهَذَا هُوَ تَحْقِيقُ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي يَفْرِضُهَا الْأُصُولِيُّونَ وَيُعَبِّرُونَ عَنْهَا بِخِطَابِ الْمُشَافَهَةِ وَالْمُوَاجَهَةِ هَلْ يَعُمُّ أَمْ لَا؟ وَالْجُمْهُورُ وَإِنْ قَالُوا إِنَّهُ يَتَنَاوَلُ الْمَوْجُودِينَ دُونَ مَنْ بَعْدَهُمْ بِنَاءً عَلَى أَنَّ ذَلِكَ هُوَ مُقْتَضَى الْمُخَاطَبَةِ حَتَّى قَالَ الْعَضُدُ إِنَّ إِنْكَارَ ذَلِكَ مُكَابَرَةٌ، وَبحث فِيهِ التفتازانيّ، فَهُمْ قَالُوا إِنَّ شُمُولَ الْحُكْمِ لِمَنْ يَأْتِي بَعْدَهُمْ هُوَ مِمَّا تَوَاتَرَ مِنْ عُمُومِ الْبِعْثَةِ وَأَنَّ أَحْكَامَهَا شَامِلَةٌ لِلْخَلْقِ فِي جَمِيعِ الْعُصُورِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ الْبَيْضَاوِيُّ.
Hitabın lafzî suretine bakacak olursan, O bununla bizzat dinleyen insanlara yönelmiştir; dolayısıyla bu ayetin işitildiği anda hazır bulunmayanlar ile sonradan var olacak kimseleri kapsaması, teklifin umumiliği ve hazır olanları tahsis etme kastının bulunmaması karinesiyle olur. Bu da hem nakil hem de mana bakımından mütevatir bir husustur; dolayısıyla kıyasa ihtiyaç kalmaksızın herkesi kapsaması kesindir. Şayet bunun belirli bir şahsa yönelik olmayan, o hitaba elverişli olan herkesi kapsasın diye muayyen birinin belirlenmesinin terk edildiği hitap türlerinden olduğuna bakarsan -ki bu davetçilerin, emirlerin ve kitaplarındaki müelliflerin “ey kavmim”, “ey genç”, “görüyorsun ya”, “bununla bilirsin ki” ve benzeri sözlerinde görülen hitap tarzıdır- peygamberlerin hitabı ve Yüce Allah'tan inen bir hitap hakkında ne düşünürsün? Bu, başka bir delilden yardım almaksızın lafzın kapsadığı herkes için genel olur. Usulcülerin ortaya koyduğu ve “şifahi ve muvacehe (yüz yüze) hitap umumi midir, değil midir?” diye ifade ettikleri meselenin tahkiki işte budur. Cumhur, hitabın gereğinin bu olduğu esasına dayanarak bunun sonrakileri değil mevcut olanları kapsadığını söylese ve hatta Adududdîn bunu inkâr etmenin inatçılık (mükâbere) olduğunu ifade edip Teftâzânî de bu hususu tartışsa bile; onlar, hükmün sonradan geleceklere şamil olmasının peygamberliğin umumiliğinden ve ahkâmının bütün asırlardaki mahlûkatı kapsadığından mütevatir olarak sabit olduğunu söylemişlerdir, nitekim Beyzâvî de buna işaret etmiştir.
قُلْتُ: الظَّاهِرُ أَنَّ خِطَابَاتِ التَّشْرِيعِ وَنَحْوَهَا غَيْرُ جَارِيَةٍ عَلَى الْمَعْرُوفِ فِي تَوَجُّهِ الْخِطَابِ فِي أَصْلِ اللُّغَاتِ لِأَنَّ الْمُشَرِّعَ لَا يَقْصِدُ لِفَرِيقٍ مُعَيَّنٍ، وَكَذَلِكَ خِطَابُ الْخُلَفَاءِ وَالْوُلَاةِ فِي الظَّهَائِرِ وَالتَّقَالِيدِ، فَقَرِينَةُ عَدَمِ قَصْدِ الْحَاضِرِينَ ثَابِتَةٌ وَاضِحَةٌ، غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ تَعَلُّقَهُ بِالْحَاضِرِينَ تَعَلُّقٌ أَصْلِيٌّ إِلْزَامِيٌّ وَتَعَلُّقَهُ بِالَّذِينَ يَأْتُونَ مِنْ بَعْدُ تَعَلُّقٌ مَعْنَوِيٌّ إِعْلَامِيٌّ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَرَّرَ فِي تَعَلُّقِ الْأَمْرِ فِي عِلْمِ أُصُولِ الْفِقْهِ فَنَفْرِضُ مِثْلَهُ فِي تَوَجُّهِ الْخِطَابِ.
Derim ki: Zahir olan şudur ki, teşri hitapları ve benzerleri dillerin aslında bilinen hitap yönelişi üzere cereyan etmez; çünkü kanun koyucu belirli bir zümreyi kastetmez. Halifelerin ve valilerin ferman ve menşurlarındaki hitapları da böyledir. Dolayısıyla sadece hazır olanların kastedilmediğine dair karine sabit ve açıktır. Meseledeki nihai durum şudur: Hitabın hazır olanlarla taalluku asıl ve bağlayıcı (ilzamî) bir taalluktur; sonradan geleceklere taalluku ise fıkıh usulü ilminde emrin taalluku konusunda takarrur ettiği üzere manevi ve bilgilendirici (i‘lâmî) bir taalluktur. Biz de hitabın yönelişinde bunun bir benzerini varsayarız.
وَالْعِبَادَةُ فِي الْأَصْلِ التَّذَلُّلُ وَالْخُضُوعُ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِيَّاكَ نَعْبُدُ [الْفَاتِحَة: ٥] وَلَمَّا كَانَ التَّذَلُّلُ وَالْخُضُوعُ إِنَّمَا يَحْصُلُ عَنْ صِدْقِ الْيَقِينِ كَانَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَتَوْحِيدُهُ بِالْإِلَهِيَّةِ مَبْدَأَ الْعِبَادَةِ لِأَنَّ مَنْ أَشْرَكَ مَعَ الْمُسْتَحِقِّ مَا لَيْسَ بِمُسْتَحِقٍّ فَقَدْ تَبَاعَدَ عَنِ التَّذَلُّلِ وَالْخُضُوعِ لَهُ. فَالْمُخَاطَبُ بِالْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْعَرَبِ وَالدَّهْرِيُّونَ مِنْهُمْ وَأَهْلُ الْكِتَابِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ بِمَا عَلَيْهِ مِنْ وَاجِبِ الْعِبَادَةِ مِنْ إِثْبَاتِ الْخَالِقِ وَمِنْ تَوْحِيدِهِ، وَمِنَ الْإِيمَانِ بِالرَّسُولِ، وَالْإِسْلَامِ لِلدِّينِ وَالِامْتِثَالِ لِمَا شَرَعَهُ إِلَى مَا وَرَاءَ ذَلِكَ كُلِّهِ حَتَّى مُنْتَهَى الْعِبَادَةِ وَلَوْ بِالدَّوَامِ وَالْمُوَاظَبَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ مَعَهُ فَإِنَّهُمْ مَشْمُولُونَ لِلْخِطَابِ عَلَى مَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، فَالْمَأْمُورِيَّةُ هُوَ الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ حَتَّى لَا يَلْزَمَ اسْتِعْمَالُ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعَانِيهِ عِنْد من يَأْبَى ذَلِكَ الِاسْتِعْمَالَ وَإِنْ كُنَّا لَا نَأْبَاهُ إِذَا صَلَحَ لَهُ السِّيَاقُ بِدَلِيلِ تَفْرِيعِ قَوْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ: فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً [الْبَقَرَة: ٢٢] عَلَى قَوْلِهِ: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الْآيَةَ. فَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حُجَّةٌ لِلْقَوْلِ بِخِطَابِ الْكُفَّارِ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْعِبَادَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ إِنَّمَا يُعْنَى بِهِ الْإِيمَانُ وَالتَّوْحِيدُ وَتَصْدِيقُ الرَّسُولِ، وَخِطَابُهُمْ بِذَلِكَ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ وَهِيَ مَسْأَلَةٌ سَمِجَةٌ.
İbadet aslen boyun eğmek ve tezellüldür (alçakgönüllülük göstermektir). Yüce Allah'ın { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } [Fâtiha: 5] “Yalnızca Sana ibadet ederiz” buyruğunda bu husustaki açıklama geçmişti. Tezellül ve boyun eğme ancak kesin ve samimi bir yakînden doğacağı için, Allah'a iman ve O'nu ilahlıkta birlemek ibadetin başlangıcı olmuştur. Çünkü hak sahibine hak etmeyen birini ortak koşan kimse, O'na boyun eğmekten ve tezellülden uzaklaşmış olur. Dolayısıyla ibadet emriyle muhatap olanlar; Araplardan müşrikler, onlardan dehriyyûn (materyalistler), Ehl-i Kitap ve müminlerdir. Her biri; Yaratıcı'yı ispat etmek, O'nu birlemek, Resul'e iman etmek, dine teslim olmak, O'nun koyduğu şeriata uymak ve bunun ötesinde ibadetin nihai sınırına kadar kendilerine düşen ibadet vecibesiyle mükelleftir. Bu, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve beraberindeki müminler açısından -usulde yerleştiği üzere onlar da hitabın kapsamına girdiklerinden- ibadete devam etmek ve sebat göstermek şeklinde olsa bile böyledir. Dolayısıyla, müşterek lafzın birden fazla anlamında kullanılmasını kabul etmeyenlere göre müşterek lafzın kullanılması zorunluluğu doğmasın diye, “emredilmişlik hali” ortak paydadır (kadr-i müşterektir); gerçi biz bağlam elverdiğinde bunu reddetmesek de. Nitekim bundan sonra gelen { فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً } [Bakara: 22] “Artık Allah'a ortaklar koşmayın” buyruğunun { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } “Rabbinize kulluk edin” ayetine tafrî edilip bağlanması bunun delilidir. Dolayısıyla bu ayette kâfirlerin şeriatın füruuyla muhatap oldukları görüşüne bir delil yoktur; çünkü onlar hakkında ibadet emriyle kastedilen yalnızca iman, tevhid ve Resul'ü tasdiktir. Onların bunlarla muhatap olduğu ise ittifakla sabittir ve bu [tartışma] yersiz bir meseledir.
وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي مَعْنَى الرَّبِّ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ [٢] . وَوَجْهُ الْعُدُولِ عَنْ غَيْرِ طَرِيقِ الْإِضَافَةِ مِنْ طُرُقِ التَّعْرِيفِ نَحْوُ الْعَلَمِيَّةِ إِذْ لَمْ يَقُلِ اعْبُدُوا اللَّهَ، لِأَنَّ فِي الْإِتْيَانِ بِلَفْظِ الرَّبِّ إِيذَانًا بِأَحَقِّيَّةِ الْأَمْرِ بِعِبَادَتِهِ فَإِنَّ الْمُدَبِّرَ لِأُمُورِ الْخَلْقِ هُوَ جَدِيرٌ بِالْعِبَادَةِ لِأَنَّ فِيهَا مَعْنَى الشُّكْرِ وَإِظْهَارَ الِاحْتِيَاجِ.
Rabb kelimesinin anlamı hakkındaki açıklama Fâtiha Suresi'nde Yüce Allah'ın { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } [2] “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” buyruğunda geçmişti. “ اعْبُدُوا اللَّهَ ” (Allah'a kulluk edin) demeyip alem ismi gibi diğer marifelik yollarından tamlama (izafet) yoluna dönülmesinin sebebi şudur: Rabb lafzının getirilmesinde, O'na ibadet emrinin haklılığına dair bir bildirim vardır. Zira mahlûkatın işlerini tedbir edip yöneten zat ibadete layıktır; çünkü ibadette şükür ve muhtaçlığını izhar etme anlamı vardır.
وَإِفْرَادُ اسْمِ الرَّبِّ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ رَبُّ جَمِيعِ الْخَلْقِ وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى إِذْ لَيْسَ ثَمَّةَ رَبٌّ يَسْتَحِقُّ هَذَا الِاسْمَ بِالْإِفْرَادِ وَالْإِضَافَةِ إِلَى جَمِيعِ النَّاسِ إِلَّا اللَّهُ، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ وَإِنْ أَشْرَكُوا مَعَ اللَّهِ آلِهَةً إِلَّا أَنَّ بَعْضَ الْقَبَائِلِ كَانَ لَهَا مَزِيدُ اخْتِصَاصٍ بِبَعْضِ الْأَصْنَامِ، كَمَا كَانَ لِثَقِيفٍ
Rabb isminin tekil olarak getirilmesi, kastedilenin bütün mahlûkatın Rabbi olan Yüce Allah olduğuna delalet etmiştir; zira tekil olarak ve bütün insanlara tamlanarak bu ismi hak eden Allah'tan başka hiçbir rab yoktur. Müşrikler her ne kadar Allah ile beraber ilahlar edinseler de, Sakîf kabilesinin...
مَزِيدُ اخْتِصَاصٍ بِاللَّاتِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ وَتَبِعَهُمُ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ كَمَا سَيَأْتِي فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ [الْبَقَرَة: ١٥٨] فِي هَذِهِ السُّورَةِ فَالْعُدُولُ إِلَى الْإِضَافَةِ هُنَا لِأَنَّهَا أَخْصَرُ طَرِيقٍ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى هَذَا الْمَقْصِدِ فَهِيَ أَخْصَرُ مِنَ الْمَوْصُولِ فَلَوْ أُرِيدَ غَيْرُ اللَّهِ لَقِيلَ اعْبُدُوا أَرْبَابَكُمْ فَلَا جَرَمَ كَانَ قَوْلُهُ: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ صَرِيحًا فِي أَنَّهُ دَعْوَةٌ إِلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ وَلِذَلِكَ فَقَوْلُهُ: الَّذِي خَلَقَكُمْ زِيَادَةُ بَيَانٍ لِمُوجِبِ الْعِبَادَةِ، أَوْ زِيَادَةُ بَيَانٍ لِمَا اقْتَضَتْهُ الْإِضَافَةُ مِنْ تَضَمُّنِ مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ بِأَحَقِّيَّةِ الْعِبَادَةِ.
...Fâtiha Suresi'nde geçtiği üzere Lât'a özel bir bağlılığı olduğu gibi -ki bu surede Yüce Allah'ın { فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ } [Bakara: 158] “Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa...” buyruğunun tefsirinde geleceği üzere Evs ve Hazrec de onlara tabi olmuştu- bazı kabilelerin belirli putlara daha fazla özel bağlılığı vardı. Burada tamlamaya gidilmesi, bu maksada delalet etmede en veciz yol olduğu içindir; zira ism-i mevsulden daha vecizdir. Şayet Allah'tan başkası murad edilseydi “rablerinize kulluk edin” denilirdi. Dolayısıyla { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } “Rabbinize kulluk edin” buyruğu, Allah'ı birlemeye bir davet olduğu hususunda gayet açıktır. Bu sebeple O'nun { الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Sizi yaratan” buyruğu, ibadetin gerekçesine dair ilave bir açıklama yahut tamlamanın ibadete layık olmaktaki ihtisas manasını içermesinin gerektirdiği hususa ilave bir açıklamadır.
وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ يُفِيدُ تَذْكِيرَ الدَّهْرِيِّينَ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ
O'nun { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Ve sizden öncekileri [yaratan]” buyruğu, muhataplar arasındaki dehriyyûna (materyalistlere), kendilerini...
إِنَّمَا خَلَقَهُمْ آبَاؤُهُمْ فَقَالُوا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ [الجاثية: ٢٤] فَكَانَ قَوْلُهُ:
...ancak babalarının yarattığını iddia edip { نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } [Câsiye: 24] “Ölürüz ve yaşarız; bizi ancak zaman helak eder” diyenlere bir hatırlatma sağlar. Dolayısıyla O'nun...
وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ تَذْكِيرًا لَهُمْ بِأَنَّ آبَاءَهُم الْأَوَّلين لَا بُد أَنْ يَنْتَهُوا إِلَى أَبٍ أَوَّلٍ فَهُوَ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى. وَلَعَلَّ هَذَا هُوَ وَجْهُ التَّأْكِيدِ بِزِيَادَةِ حَرْفِ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِكُمْ الَّذِي يُمْكِنُ الِاسْتِغْنَاءُ عَنْهُ بِالِاقْتِصَارِ عَلَى قَبْلِكُمْ، لِأَنَّ (مِنْ) فِي الْأَصْلِ لِلِابْتِدَاءِ فَهِيَ تُشِيرُ إِلَى أَوَّلِ الْمَوْصُوفِينَ بِالْقَبْلِيَّةِ فَذِكْرُهَا هُنَا اسْتِرْوَاحٌ لِأَصْلِ مَعْنَاهَا مَعَ مَعْنَى التَّأْكِيدِ الْغَالِبِ عَلَيْهَا إِذَا وَقَعَتْ مَعَ قَبْلُ وَبعد.
...{ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Ve sizden öncekileri [yaratan]” buyruğu, onlara önceki atalarının da nihayetinde ilk bir ataya dayanmasının zorunlu olduğunu, onun da Yüce Allah'ın mahlûku olduğunu hatırlatmaktadır. Belki de sırf “kableküm” demekle yetinilerek müstağni olunabilecekken { مِنْ قَبْلِكُمْ } buyruğunda “min” (مِنْ) harfinin ziyade edilmesiyle yapılan tekitin sebebi budur. Zira “min” aslında ibtida (başlangıç) içindir ve öncelik vasfına sahip olanların ilkine işaret eder; dolayısıyla burada zikredilmesi, “kable” ve “ba‘de” ile birlikte geldiğinde taşıdığı baskın tekit manasıyla beraber asıl anlamına da dayanmaktadır.
وَالْخَلْقُ أَصْلُهُ الْإِيجَادُ عَلَى تَقْدِيرٍ وَتَسْوِيَةٍ وَمِنْهُ خَلَقَ الْأَدِيمَ إِذَا هَيَّأَهُ لِيَقْطَعَهُ وَيَخْرُزَهُ، قَالَ جُبَيْرٌ فِي هَرَمِ بْنِ سِنَانٍ:
Halk (yaratma) kelimesinin aslı, bir takdir ve tesviye (ölçü ve düzen) üzere var etmektir. Deriyi kesmek ve dikmek üzere hazırladığında kullanılan “halaka'l-edîm” (deriyi biçti) ifadesi bundandır. Züheyr, Herim b. Sinân hakkında şöyle demiştir:
وَلَأَنْتَ تَفْرِي مَا خَلَقْتَ وَبَعْ ... ضُ الْقَوْمِ يَخْلُقُ ثُمَّ لَا يَفْرِي
“Sen biçtiğin şeyi mutlaka kesersin; oysa insanların / Bir kısmı biçer ama sonra kesip dikemez.”
وَأُطْلِقَ الْخَلْقُ فِي الْقُرْآنِ وَكَلَامِ الشَّرِيعَةِ عَلَى إِيجَادِ الْأَشْيَاءِ الْمَعْدُومَةِ فَهُوَ إِخْرَاجُ الْأَشْيَاءِ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ إِخْرَاجًا لَا صَنْعَةَ فِيهِ لِلْبَشَرِ فَإِنَّ إِيجَادَ الْبَشَرِ بِصَنْعَتِهِمْ أَشْيَاءَ إِنَّمَا هُوَ تَصْوِيرُهَا بِتَرْكِيبِ مُتَفَرِّقِ أَجْزَائِهَا وَتَقْدِيرِ مَقَادِيرَ مَطْلُوبَةٍ مِنْهَا كَصَانِعِ الْخَزَفِ فَالْخَلْقُ وَإِيجَادُ الْعَوَالِمِ وَأَجْنَاسِ الْمَوْجُودَاتِ وَأَنْوَاعِهَا وَتَوَلُّدِ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ بِمَا أَوْدَعَتِ الْخِلْقَةُ الْإِلَهِيَّةُ فِيهَا مِنْ نِظَامِ الْإِيجَادِ مِثْلِ تَكْوِينِ الْأَجِنَّةِ فِي الْحَيَوَانِ فِي بُطُونِهِ وَبَيْضِهِ وَتَكْوِينِ الزَّرْعِ فِي حُبُوبِ الزَّرِّيعَةِ وَتَكْوِينِ الْمَاءِ فِي الْأَسْحِبَةِ فَذَلِكَ كُلُّهُ خَلْقٌ وَهُوَ مِنْ تَكْوِينِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا عِبْرَةَ بِمَا قَدْ يُقَارِنُ بَعْضَ ذَلِكَ الْإِيجَادِ مِنْ علاج النَّاس كالتزوج وَإِلْقَاءِ الْحَبِّ وَالنَّوَى فِي الْأَرْضِ لِلْإِنْبَاتِ، فَالْإِيجَادُ الَّذِي هُوَ الْإِخْرَاجُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ بِدُونِ عَمَلٍ بَشَرِيٍُُّ
Kur'an'da ve şeriat dilinde halk, madum olan şeylerin icat edilmesine ıtlak olunmuştur; yani nesnelerin yokluktan varlığa, insanın hiçbir dahli ve sanatı olmaksızın çıkarılmasıdır. İnsanların sanatlarıyla birtakım şeyleri icat etmeleri ise ancak çömlekçinin yaptığı gibi dağınık parçaları birleştirip şekillendirmek ve onlardan istenen ölçüleri ayarlamaktan ibarettir. Âlemlerin, varlık cinslerinin ve türlerinin yaratılıp icat edilmesi ve ilahi yaratılışın içlerine yerleştirdiği icat nizamı sayesinde bazısının bazısından üreyip türemesi -hayvanların karınlarında ve yumurtalarında ceninlerin oluşması, tohum tanelerinde ekinin oluşması ve bulutlarda suyun meydana gelmesi gibi- işte bunların hepsi yaratmadır (halktır) ve Yüce Allah'ın tekvinindendir. İnsanların evlenmesi, bitmesi için tohum ve çekirdekleri toprağa atması gibi bu var edişin bazısına eşlik eden beşerî müdahalelerin hiçbir kıymeti yoktur. Dolayısıyla hiçbir beşerî fiil olmaksızın yokluktan varlığa çıkarma demek olan icat...
خُصَّ بِاسْمِ الْخَلْقِ فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ، لِأَنَّ لَفْظَ الْخَلْقِ هُوَ أَقْرَبُ الْأَلْفَاظِ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ دَلَالَةً عَلَى مَعْنَى الْإِيجَادِ مِنَ الْعَدَمِ الَّذِي هُوَ صِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى وَصَارَ ذَلِكَ مَدْلُولَ مَادَّةِ خَلَقَ فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ فَلِذَلِكَ خُصَّ إِطْلَاقُهُ فِي لِسَانِ الْإِسْلَامِ بِاللَّهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ [النَّحْل: ١٧] وَقَالَ: هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ [فاطر: ٣] وَخُصَّ اسْمُ الْخَالِقِ بِهِ تَعَالَى فَلَا يُطْلَقُ عَلَى غَيْرِهِ وَلَوْ أَطْلَقَهُ أَحَدٌ عَلَى غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى بِنَاءً عَلَى الْحَقِيقَةِ اللُّغَوِيَّةِ لَكَانَ إِطْلَاقُهُ عَجْرَفَةً فَيَجِبُ أَنْ يُنَبَّهَ عَلَى تَرْكِهِ.
...şeriat ıstılahında halk ismiyle tahsis edilmiştir; çünkü halk lafzı, Arap dilinde Yüce Allah'ın sıfatı olan yoktan var etme anlamına delalet etmeye en yakın lafızdır ve bu durum İslâm ehlinin ıstılahında “halaka” kökünün medlûlü haline gelmiştir. Bu sebeple İslâm dilinde bu lafzın kullanımı Yüce Allah'a tahsis edilmiştir: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } [Nahl: 17] “Yaratan, hiç yaratamayan gibi olur mu? İbret almaz mısınız?” ve { هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ } [Fâtır: 3] “Allah'tan başka bir yaratıcı var mı?” buyurmuştur. “Hâlık” ismi de Yüce Allah'a tahsis edilmiş olup O'ndan başkasına ıtlak olunmaz. Şayet biri lügat hakikatine dayanarak bunu Allah'tan başkasına kullanacak olsa bu bir küstahlık olur ve bunu terk etmesi için uyarılması gerekir.
وَقَالَ الْغَزَالِيُّ فِي «الْمَقْصِدِ الْأَسْنَي» : لَا حَظَّ لِلْعَبْدِ فِي اسْمِهِ تَعَالَى الْخَالِقِ إِلَّا بِوَجْهٍ مِنَ الْمَجَازِ بَعِيدٍ فَإِذَا بَلَغَ فِي سِيَاسَةِ نَفْسِهِ وَسِيَاسَةِ الْخَلْقِ مَبْلَغًا يَنْفَرِدُ فِيهِ بِاسْتِنْبَاطِ أُمُورٍ لَمْ يُسْبَقْ إِلَيْهَا وَيَقْدِرُ مَعَ ذَلِكَ عَلَى فِعْلِهَا كَانَ كَالْمُخْتَرِعِ لِمَا لَمْ يَكُنْ لَهُ وُجُودٌ مِنْ قَبْلُ فَيَجُوزُ إِطْلَاقُ الِاسْمِ (أَيِ الْخَالِقِ) عَلَيْهِ مَجَازًا اهـ. فَجَعَلَ جَوَازَ إِطْلَاقِ فِعْلِ الْخَلْقِ عَلَى اخْتِرَاعِ
Gazzâlî el-Maksadu'l-Esnâ'da şöyle demiştir: “Kulun, Yüce Allah'ın el-Hâlık isminde uzak bir mecaz yolu dışında hiçbir nasibi yoktur. Şayet kul kendi nefsini ve mahlûkatı idare etmede (siyasette) daha önce benzeri yapılmamış şeyleri ortaya çıkarmada benzersiz bir dereceye ulaşır ve bununla birlikte onları yapmaya da güç yetirirse, daha önce varlığı bulunmayan bir şeyi icat eden gibi olur; böylece ona mecazen bu ismin (yani Hâlık'ın) verilmesi caiz olur.” [Gazzâlî'nin sözü bitti]. Böylece yaratma fiilinin...
بَعْضِ الْعِبَادِ مَشْرُوطًا بِهَذِهِ الْحَالَةِ النَّادِرَةِ وَمَعَ ذَلِكَ جَعَلَهُ مَجَازًا بَعِيدًا فَمَا حَكَاهُ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ مِنْ قَوْلِ عِيسَى ﵇: أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيكون طائرا بِإِذن الله [آل عمرَان: ٤٩] وَقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي [الْمَائِدَة: ١١٠] فَإِنَّ ذَلِكَ مُرَاعَى فِيهِ أَصْلُ الْإِطْلَاقِ اللُّغَوِيِّ قَبْلَ غَلَبَةِ اسْتِعْمَالِ مَادَّةِ خَلَقَ فِي الْخَلْقِ الَّذِي لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى. ثُمَّ تَخْصِيصُ تِلْكَ الْمَادَّةِ بِتَكْوِينِ اللَّهِ تَعَالَى الْمَوْجُودَاتِ وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قَالَ الله تَعَالَى: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] .
...bazı kulların icadına ıtlak edilmesinin caiz oluşunu bu nadir duruma şart koşmuş, bununla birlikte onu uzak bir mecaz saymıştır. Allah'ın Kur'an'da İsa'nın (aleyhisselâm) { أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيكون طائرا بِإِذن الله } [Âl-i İmrân: 49] “Size çamurdan kuş heykeli gibi bir şey yapıp ona üflerim de Allah'ın izniyle hemen bir kuş olur” sözünden naklettiği ve Yüce Allah'ın { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي } [Mâide: 110] “Hani Benim iznimle çamurdan kuş heykeli gibi bir şey yapıyordun” buyruğunda ise; “halaka” kökünün ancak Allah'ın güç yetirebileceği yaratmada kullanımının baskın hale gelmesinden ve ardından bu kökün Yüce Allah'ın mevcudatı var etmesine tahsis edilmesinden önceki asıl lügat kullanımı gözetilmiştir. Nitekim Yüce Allah bundan dolayı { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } [Mü'minûn: 14] “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” buyurmuştur.
وَجُمْلَةُ: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِاعْبُدُوا فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ، أَيْ أَمَرْتُكُمْ بِعِبَادَتِهِ لِرَجَاءٍ مِنْكُمْ أَنْ تَتَّقُوا.
{ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” cümlesi, { اعْبُدُوا } “Kulluk edin” emrinin gerekçesidir; bu yüzden fasl edilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Yani: Sakınmanız ümidiyle O'na kulluk etmenizi emrettim demektir.
«وَلَعَلَّ» حَرْفٌ يَدُلُّ عَلَى الرَّجَاءِ، وَالرَّجَاءُ هُوَ الْإِخْبَار عَن تهيىء وُقُوعِ أَمْرٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وُقُوعًا مُؤَكَّدًا، فَتَبَيَّنَ أَنَّ لَعَلَّ حَرْفٌ مَدْلُولُهُ خَبَرِيٌّ لِأَنَّهَا إِخْبَارٌ عَنْ تَأَكُّدِ حُصُولِ الشَّيْءِ وَمَعْنَاهَا مُرَكَّبٌ مِنْ رَجَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فِي الْمُخَاطَبِ وَهُوَ مَعْنًى جُزْئِيٌّ حَرْفِيٌّ. وَقَدْ شَاعَ عِنْدَ الْمُفَسِّرِينَ وَأَهْلِ الْعُلُومِ الْحَيْرَةُ فِي مَحْمَلِ لَعَلَّ الْوَاقِعَةِ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ مَعْنَى التَّرَجِّي يَقْتَضِي عَدَمَ الْجَزْمِ بِوُقُوعِ الْمَرْجُوِّ عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِ فَلِلشَّكِّ جَانِبٌ فِي مَعْنَاهَا حَتَّى قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: «لَعَلَّ كَلِمَةُ
«Lealle» (لَعَلَّ), recâ (ümit/beklenti) bildiren bir harftir (edattır). Recâ ise gelecekte bir işin kesin bir şekilde vuku bulmaya hazırlandığını haber vermektir. Böylece açığa çıkmıştır ki «lealle», delaleti haberî olan bir harftir; zira o, bir şeyin gerçekleşmesinin kesinliğini haber vermektir. Manası, mütekellimin (konuşanın) muhatap hakkındaki recâsından mürekkeptir ve bu, cüz'î, harfî bir manadır. Yüce Allah'ın kelamında geçen «lealle»nin ne anlama hamledileceği hususunda müfessirler ve ilim ehli nezdinde tereddüt yaygınlaşmıştır. Çünkü tereccî manası, mütekellim nezdinde umulan şeyin gerçekleşeceğinin kesin olmamasını gerektirir; dolayısıyla onun anlamında şüphe yönü bulunmaktadır. Hatta el-Cevherî şöyle demiştir: «Lealle bir
شَكٍّ» وَهَذَا لَا يُنَاسِبُ عِلْمَ اللَّهِ تَعَالَى بِأَحْوَالِ الْأَشْيَاءِ قَبْلَ وُقُوعِهَا وَلِأَنَّهَا قَدْ وَرَدَتْ فِي أَخْبَارٍ مَعَ عَدَمِ حُصُولِ الْمَرْجُوِّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ [الْأَعْرَاف: ١٣] مَعَ أَنَّهُمْ لَمْ يَتَذَكَّرُوا كَمَا بَيَّنَتْهُ الْآيَاتُ مِنْ بَعْدُ.
...kelimesidir.” Bu ise Yüce Allah'ın şeylerin meydana gelmeden önceki hallerini bilmesine uygun düşmez. Ayrıca sonraki ayetlerin açıkladığı üzere öğüt almamış olmalarına rağmen Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } [A'râf: 130] “Andolsun ki biz, düşünüp öğüt alsınlar diye Firavun hanedanını kıtlık yılları ve ürün noksanlığı ile yakaladık” buyruğunda olduğu gibi, umulan şeyin gerçekleşmediği haberlerde de varid olmuştur.
وَلَهُمْ فِي تَأْوِيلِ لَعَلَّ الْوَاقِعَةِ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وُجُوهٌ:
Yüce Allah'ın kelamında geçen “lealle”nin tevilinde [âlimlerin] birkaç vechi (görüşü) vardır:
أَحَدُهَا قَالَ سِيبَوَيْهِ: «لَعَلَّ عَلَى بَابِهَا وَالتَّرَجِّي أَوِ التَّوَقُّعُ إِنَّمَا هُوَ فِي حَيِّزِ الْمُخَاطَبِينَ اهـ. يَعْنِي أَنَّهَا لِلْإِخْبَارِ بِأَنَّ الْمُخَاطَبَ يَكُونُ مَرْجُوًّا، وَاخْتَارَهُ الرَّضِيُّ قَائِلًا لِأَنَّ الْأَصْلَ أَنْ لَا تَخْرُجَ عَنْ مَعْنَاهَا بِالْكُلِّيَّةِ.
Birincisi: Sîbeveyhi şöyle demiştir: “Lealle kendi asıl anlamı üzeredir; recâ veya beklenti ancak muhatapların alanındadır.” [Sîbeveyhi'nin sözü bitti]. Yani bu, muhatabın ümit edilen durumda olduğunu bildirmek içindir. Radî de “çünkü asıl olan, onun anlamından tamamen çıkmamasıdır” diyerek bu görüşü tercih etmiştir.
وَأَقُولُ لَا يَعْنِي سِيبَوَيْهِ أَنَّ ذَلِكَ مَعْنًى أُصِّلَ لَهَا وَلَكِنَّهُ يَعْنِي أَنَّهَا مَجَازٌ قَرِيبٌ مِنْ مَعْنَى الْحَقِيقَةِ لِوُقُوعِ التَّعْجِيزِ فِي أَحَدِ جُزْأَيِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ لِأَنَّ الرَّجَاءَ يَقْتَضِي رَاجِيًا وَمَرْجُوًّا
Derim ki: Sîbeveyhi bunun o harf için vazolunmuş asıl bir mana olduğunu kastetmemektedir; bilakis hakiki anlamın iki cüzünden birinin iptal edilmesi sebebiyle hakikat manasına yakın bir mecaz olduğunu kastetmektedir. Zira recâ (ümit), bir ümit eden (râcî) ile kendisinden ümit edilen...
مِنْهُ فَحَرْفُ الرَّجَاءِ عَلَى مَعْنَى فِعْلِ الرَّجَاءِ إِلَّا أَنَّهُ مَعْنًى جُزْئِيٌّ، وَكُلٌّ مِنَ الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ مَدْلُولٌ لِمَعْنَى الْفِعْلِ بِالِالْتِزَامِ، فَإِذَا دَلَّتْ قَرِينَةٌ عَلَى تَعْطِيلِ دَلَالَةِ حَرْفِ الرَّجَاءِ عَلَى فَاعِلِ الرَّجَاءِ لَمْ يَكُنْ فِي الْحَرْفِ أَوِ الْفِعْلِ تَمَجُّزٌ، إِذِ الْمَجَازُ إِنَّمَا يَتَطَرَّقُ لِلْمَدْلُولَاتِ اللُّغَوِيَّةِ لَا الْعَقْلِيَّةِ وَكَذَلِكَ إِذَا لَمْ يَحْصُلِ الْفِعْلُ الْمَرْجُوُّ.
...(mercüvvün minh) varlığını gerektirir. Recâ harfi recâ fiili anlamındadır, şu kadar var ki cüz'î bir manadır; fail ve mefulün her biri ise fiilin anlamına iltizam yoluyla delalet eder. Dolayısıyla şayet bir karine recâ harfinin recâ failine olan delaletinin iptaline işaret ederse, harfte veya fiilde mecazlaşma olmaz; zira mecaz aklî medlûllere değil ancak lügavî medlûllere arız olur. Umulan fiil gerçekleşmediğinde de durum böyledir.
ثَانِيهَا: أَنَّ لَعَلَّ لِلْإِطْمَاعِ تَقُولُ لِلْقَاصِدِ لَعَلَّكَ تَنَالُ بُغْيَتَكَ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: «وَقَدْ جَاءَتْ عَلَى سَبِيلِ الْإِطْمَاعِ فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْقُرْآنِ» . وَالْإِطْمَاعُ أَيْضًا مَعْنًى مَجَازِيٌّ لِلرَّجَاءِ لِأَنَّ الرَّجَاءَ يَلْزَمُهُ التَّقْرِيبُ وَالتَّقْرِيبُ يَسْتَلْزِمُ الْإِطْمَاعَ فَالْإِطْمَاعُ لَازَمٌ بِمَرْتَبَتَيْنِ.
İkincisi: “Lealle”nin itmâ‘ (ümitlendirme/isteklendirme) için olmasıdır. Bir hedefe yönelen kimseye “Umulur ki arzuna ulaşırsın” dersin. Zemahşerî şöyle demiştir: “Kur'an'da bazı yerlerde itmâ‘ (ümitlendirme) kabilinden gelmiştir.” İtmâ‘ da recâ için mecazi bir anlamdır; zira recâ yaklaşmayı gerektirir, yaklaşmak ise ümitlendirmeyi gerektirir. Dolayısıyla itmâ‘ iki mertebeli bir lâzımdır.
ثَالِثُهَا: أَنَّهَا لِلتَّعْلِيلِ بِمَعْنَى كَيْ قَالَهُ قُطْرُبٌ وَأَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَأَحْسَبُ أَنَّ مُرَادَهُمْ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْمَوَاقِعِ الَّتِي لَا يَظْهَرُ فِيهَا مَعْنَى الرَّجَاءِ، فَلَا يَرُدُّ عَلَيْهِمْ أَنَّهُ لَا يَطَّرِدُ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ [الشورى: ١٧] لِصِحَّةِ مَعْنَى الرَّجَاءِ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُخَاطَبِ وَلَا يَرُدُّ عَلَيْهِمْ أَيْضًا أَنَّهُ إِثْبَاتُ مَعْنًى فِي (لَعَلَّ) لَا يُوجَدُ لَهُ شَاهِدٌ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ وَجَعَلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ قَوْلًا مُتَفَرِّعًا عَلَى قَوْلِ مَنْ جَعَلَهَا لِلْإِطْمَاعِ فَقَالَ:
Üçüncüsü: “Key” (-sın diye) anlamında ta‘lîl (gerekçe bildirme) için olmasıdır. Bunu Kutrub, Ebû Alî el-Fârisî ve İbnü'l-Enbârî söylemiştir. Zannederim onların kastı, recâ manasının açıkça görülmediği yerlerde bu anlamın geçerli olmasıdır. Dolayısıyla { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } [Şûrâ: 17] “Ne bilirsin, belki de o kıyamet saati yakındır” gibi ayetlerde bunun geçerli olamayacağı itirazı onlara yöneltilemez; zira muhatap açısından recâ anlamı sahihtir. Yine onlara, Arapların kelamında şahidi bulunmayan bir manayı “lealle”ye isnat ettikleri itirazı da yöneltilemez. Zemahşerî ise bunu, “lealle”yi itmâ‘ için kabul edenlerin görüşünden türeyen bir görüş kılmış ve şöyle demiştir:
«وَلِأَنَّهُ إِطْمَاعٌ مِنْ كِرِيمٍ إِذَا أُطْمِعَ فَعَلَ» قَالَ مَنْ قَالَ: إِنَّ لَعَلَّ بِمَعْنَى كَيْ، يَعْنِيَ فَهُوَ معنى مجازي ناشيء عَنْ مَجَازٍ آخَرَ، فَهُوَ مِنْ تَرْكِيبِ الْمَجَازِ عَلَى اللُّزُومِ بِثَلَاثِ مَرَاتِبَ.
“Kerîm olan bir zatın ümitlendirmesi olduğundan ve O ümitlendirdiğinde mutlaka gereğini yapacağından ötürü, 'lealle'nin 'key' (-sın diye) anlamında olduğunu söyleyen söylemiştir.” Yani bu, başka bir mecazdan doğan mecazi bir anlamdır; dolayısıyla lüzum üzerine üç mertebeli bir mecaz terkibidir.
رَابِعُهَا: مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنَّهَا اسْتِعَارَةٌ فَقَالَ: «وَلَعَلَّ وَاقِعَةٌ فِي الْآيَةِ مَوْقِعَ الْمَجَازِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ عِبَادَهُ لِيَتَعَبَّدَهُمْ وَوَضَعَ فِي أَيْدِيهِمْ زِمَامَ الِاخْتِيَارِ وَأَرَادَ مِنْهُمُ الْخَيْرَ
Dördüncüsü: el-Keşşâf sahibinin benimsediği görüştür; o bunun bir istiare olduğunu belirterek şöyle demiştir: “Ayet-i kerimede 'lealle' mecaz konumundadır; zira Yüce Allah kullarını Kendisine kulluk etsinler diye yaratmış, irade ve tercih dizginlerini ellerine vermiş, onlardan hayrı...
وَالتَّقْوَى فَهُمْ فِي صُورَةِ الْمَرْجُوِّ مِنْهُمْ أَنْ يَتَّقُوا لِيَتَرَجَّحَ أَمْرُهُمْ وَهُمْ مُخْتَارُونَ بَيْنَ الطَّاعَةِ وَالْعِصْيَانِ كَمَا تَرَجَّحَتْ حَالُ الْمُرْتَجِي بَيْنَ أَنْ يَفْعَلَ وَأَنْ لَا يَفْعَلَ وَمِصْدَاقُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [هود: ٧] وَإِنَّمَا يُبْلَى وَيُخْتَبَرُ مَنْ تَخْفَى عَنْهُ الْعَوَاقِبُ وَلَكِنْ شَبَّهَ بِالِاخْتِبَارِ بِنَاءَ أَمْرِهِمْ عَلَى الِاخْتِيَارِ فَكَلَامُ «الْكَشَّافِ» يَجْعَلُ لَعَلَّ فِي كَلَامِهِ تَعَالَى اسْتِعَارَةً تَمْثِيلِيَّةً لِأَنَّهُ جَعَلَهَا تَشْبِيهَ هَيْئَةٍ مُرَكَّبَةٍ من شَأْن الْمَزِيد وَالْمُرَادِ مِنْهُ وَالْإِرَادَةِ بِحَالٍ مُرَكَّبَةٍ مِنَ الرَّاجِي وَالْمَرْجُوِّ مِنْهُ وَالرَّجَاءِ فَاسْتُعِيرَ الْمُرَكَّبُ الْمَوْضُوعُ لِلرَّجَاءِ لِمَعْنَى الْمُرَكَّبِ الدَّالِّ عَلَى الْإِرَادَةِ.
...ve takvayı murad etmiştir. İtaat ile isyan arasında muhayyer oldukları için, tıpkı ümit besleyen kimsenin durumunun yapıp yapmama arasında gidip gelmesi gibi, durumları bir ağırlık kazansın diye kendilerinden takvalı olmaları beklenen bir kimse suretindedirler. Yüce Allah'ın { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } [Hûd: 7] “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için” buyruğu da bunun doğrulayıcısıdır. Oysa ancak sonları bilmeyen kimse sınanır ve denenir; lakin onların durumunun tercihe dayalı olması imtihana benzetilmiştir.” Dolayısıyla el-Keşşâf'ın sözü, Yüce Allah'ın kelamındaki “lealle”yi istiare-i temsiliyye kılmaktadır; çünkü o, murad eden, kendisinden murad edilen ve iradeden meydana gelen mürekkep heyeti; ümit eden, kendisinden ümit edilen ve ümitten meydana gelen mürekkep bir hale benzetmiş ve recâ için vazolunmuş mürekkep yapıyı iradeye delalet eden mürekkep anlam için ödünç almıştır.
وَعِنْدِي وَجْهٌ آخَرُ مُسْتَقِلٌّ وَهُوَ: «أَنَّ لَعَلَّ الْوَاقِعَةَ فِي مَقَامِ تَعْلِيلِ أَمْرٍ أَوْ نَهْيٍ لَهَا اسْتِعْمَالٌ يُغَايِرُ اسْتِعْمَالَ لَعَلَّ الْمُسْتَأْنَفَةَ فِي الْكَلَامِ سَوَاءٌ وَقَعَتْ فِي كَلَامِ اللَّهِ أَمْ فِي غَيْرِهِ، فَإِذَا قُلْتَ افْتَقِدْ فُلَانًا لَعَلَّكَ تَنْصَحُهُ كَانَ إِخْبَارًا بِاقْتِرَابِ وُقُوعِ الشَّيْءِ وَأَنَّهُ فِي حَيِّزِ الْإِمْكَانِ إِنْ تَمَّ مَا عُلِّقَ عَلَيْهِ فَأَمَّا اقْتِضَاؤُهُ عَدَمَ جَزْمِ الْمُتَكَلِّمِ بِالْحُصُولِ فَذَلِكَ مَعْنًى الْتِزَامِيٌّ أَغْلَبِيٌّ قَدْ
Benim nezdinde müstakil bir diğer vecih ise şudur: Bir emir veya nehyin gerekçelendirilmesi makamında yer alan “lealle”, ister Allah kelamında ister başkasının kelamında geçsin, kelamda ibtidâî olarak başlayan “lealle”nin kullanımından farklı bir kullanıma sahiptir. Nitekim “Falancayı ara sor, umulur ki ona nasihat edersin” dediğinde bu, o şeyin gerçekleşmesinin yaklaştığını ve kendisine bağlanan husus tamamlanırsa imkân dairesinde olduğunu haber vermektir. Konuşanın gerçekleşme hususunda kesin bir kanaat taşımamasını gerektirmesine gelince, bu çoğu zaman var olan iltizâmî bir anlamdır; kimi zaman...
يُعْلَمُ انْتِفَاؤُهُ بِالْقَرِينَةِ وَذَلِكَ الِانْتِفَاءُ فِي كَلَامِ اللَّهِ أَوَقَعُ، فَاعْتِقَادُنَا بِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ لَمْ يَقَعْ أَوْ لَا يَقَعُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ هُوَ الْقَرِينَةُ عَلَى تَعْطِيلِ هَذَا الْمَعْنَى الِالْتِزَامِيِّ دُونَ احْتِيَاجٍ إِلَى التَّأْوِيلِ فِي مَعْنَى الرَّجَاءِ الَّذِي تُفِيدُهُ لَعَلَّ حَتَّى يَكُونَ مَجَازًا أَوِ اسْتِعَارَةً لِأَنَّ لَعَلَّ إِنَّمَا أُتِيَ بِهَا لِأَنَّ الْمَقَامَ يَقْتَضِي مَعْنَى الرَّجَاءِ فَالْتِزَامُ تَأْوِيلِ هَذِهِ الدِّلَالَةِ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ فِي الْقُرْآنِ تَعْطِيلٌ لِمَعْنَى الرَّجَاءِ الَّذِي يَقْتَضِيهِ الْمقَام وَالْجَمَاعَة لجأوا إِلَى التَّأْوِيلِ لِأَنَّهُمْ نَظَرُوا إِلَى لَعَلَّ بِنَظَرٍ مُتَّحِدٍ فِي مَوَاقِعِ اسْتِعْمَالِهَا بِخِلَافِ لَعَلَّ الْمُسْتَأْنَفَةِ فَإِنَّهَا أَقْرَبُ إِلَى إِنْشَاءِ الرَّجَاءِ مِنْهَا إِلَى الْإِخْبَارِ بِهِ. وَعَلَى كُلٍّ فَمَعْنَى لَعَلَّ غَيْرُ مَعْنَى أَفْعَالِ الْمُقَارَبَةِ.
...karine ile ortadan kalktığı bilinir ve bu olumsuzluk Allah'ın kelamında daha açıktır. Dolayısıyla vuku bulmamış veya gelecekte vuku bulmayacak her şeye dair inancımız, “lealle”nin ifade ettiği recâ anlamını mecaz veya istiare kılacak bir tevile ihtiyaç duymaksızın, bu iltizâmî anlamın iptal edilmesine yönelik karinedir. Çünkü “lealle” ancak makam recâ anlamını gerektirdiği için getirilmiştir; dolayısıyla Kur'an'daki her yerde bu delaleti tevil etmeye kalkışmak, makamın gerektirdiği recâ anlamını büsbütün iptal etmektir. Ulema tevil yoluna başvurmuştur; çünkü onlar “lealle”nin bütün kullanım yerlerine tek bir nazarla bakmışlardır. Oysa müste'nefe (yeni başlayan) “lealle”, recâyı haber vermekten ziyade recâ inşa etmeye daha yakındır. Her halükarda “lealle”nin anlamı, mukārebe fiillerinin anlamından farklıdır.
وَالتَّقْوَى هِيَ الْحَذَرُ مِمَّا يُكْرَهُ، وَشَاعَتْ عِنْدَ الْعَرَبِ وَالْمُتَدَيِّنِينَ فِي أَسْبَابِهَا، وَهُوَ حُصُولُ صِفَاتِ الْكَمَالِ الَّتِي يَجْمَعُهَا التَّدَيُّنُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَة: ٢] . وَلَمَّا كَانَتِ التَّقْوَى نَتِيجَةَ الْعِبَادَةِ جُعِلَ رَجَاؤُهَا أَثَرًا لِلْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ فَالْمَعْنَى اعْبُدُوا رَبَّكُمْ رَجَاءَ أَنْ تَتَّقُوا فَتُصْبِحُوا كَامِلِينَ مُتَّقِينَ، فَإِنَّ التَّقْوَى هِيَ الْغَايَةُ مِنَ الْعِبَادَةِ فَرَجَاءُ حُصُولِهَا عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ وَعِنْدَ عِبَادَةِ الْعَابِدِ أَوْ عِنْدَ إِرَادَةِ الْخَلْقِ وَالتَّكْوِينِ وَاضِحُ الْفَائِدَةِ
Takva, hoşlanılmayan şeyden sakınmaktır. Araplar ve dindarlar arasında ise takvanın sebeplerinde, yani dindarlığın bir araya getirdiği kemal sıfatlarının kazanılmasında yaygınlaşmıştır. Bu konudaki açıklama Yüce Allah'ın { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara: 2] “Müttakiler için bir hidayettir” buyruğunda geçmişti. Takva ibadetin neticesi olduğu için, onun ümit edilmesi ibadet emrinin bir semeresi kılınmıştır. { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } buyruğunda da geçtiği üzere mana şöyledir: Takvalı olup kemale ermiş müttakiler olasınız ümidiyle Rabbinize ibadet edin. Çünkü takva ibadetin nihai gayesidir; dolayısıyla ibadet emredildiğinde, kul ibadet ettiğinde yahut yaratma ve var etme irade edildiğinde takvanın gerçekleşmesini ummanın faydası gayet açıktır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 22]
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٢)
{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٢) } “O, sizin için yeryüzünü bir döşek, göğü de bir bina kıldı; gökten su indirip onunla size rızık olarak ürünler çıkardı. Artık bile bile Allah’a ortaklar koşmayın.”
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ.
{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ } “O, sizin için yeryüzünü bir döşek, göğü de bir bina kıldı; gökten su indirip onunla size rızık olarak ürünler çıkardı.”
يَتَعَيَّنُ أَنَّ قَوْلَهُ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِلرَّبِّ لِأَنَّ مَسَاقَهَا مَسَاقُ قَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١] ، وَالْمَقْصُودُ الْإِيمَاءُ إِلَى سَبَبٍ آخَرَ لِاسْتِحْقَاقِهِ الْعِبَادَةَ وَإِفْرَادِهِ بِهَا فَإِنَّهُ لَمَّا أَوْجَبَ عِبَادَتَهُ أَنَّهُ خَالِقُ النَّاسِ كُلِّهِمْ أُتْبِعَ ذَلِكَ بِصِفَةٍ أُخْرَى تَقْتَضِي عِبَادَتَهُمْ إِيَّاهُ وَحْدَهُ، وَهِيَ نِعَمُهُ الْمُسْتَمِرَّةُ عَلَيْهِمْ مَعَ مَا فِيهَا مِنْ دَلَائِلِ عَظِيمِ قُدْرَتِهِ فَإِنَّهُ مَكَّنَ لَهُمْ سُبُلَ الْعَيْشِ وَأَوَّلُهَا الْمَكَانُ الصَّالِحُ لِلِاسْتِقْرَارِ عَلَيْهِ بِدُونِ لُغُوبٍ فَجَعَلَهُ كَالْفِرَاشِ لَهُمْ وَمِنْ إِحَاطَةِ هَذَا الْقَرَارِ بِالْهَوَاءِ النَّافِعِ لِحَيَاتِهِمْ وَالَّذِي هُوَ غِذَاءُ الرُّوحِ الْحَيَوَانِيِّ، وَذَلِكَ مَا أُشِيرَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَالسَّماءَ بِناءً وَبِكَوْنِ تِلْكَ الْكُرَةِ الْهَوَائِيَّةِ وَاقِيَةَ النَّاسِ مِنْ إِضْرَارِ طَبَقَاتٍ فَوْقَهَا مُتَنَاهِيَةٍ فِي الْعُلُوِّ، مِنْ زَمْهَرِيرٍ أَوْ عَنَاصِرَ غَرِيبَةٍ قَاتِلَةٍ خَانِقَةٍ، فَالْكُرَةُ الْهَوَائِيَّةُ جُعِلَتْ فَوْقَ هَذَا الْعَالَمِ فَهِيَ كَالْبِنَاءِ لَهُ وَنَفْعُهَا كَنَفْعِ الْبِنَاءِ فَشُبِّهَتْ بِهِ عَلَى
{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً } “O, sizin için yeryüzünü bir döşek kıldı” buyruğunun Rab [kelimesi] için ikinci bir sıfat olması gerekir; çünkü bu ifadenin gelişi, { الَّذِي خَلَقَكُمْ } [Bakara: 21] “Sizi yaratan” buyruğunun gelişi gibidir. Amaç ise O'nun ibadete ve ibadette bir ve tek kılınmaya hak kazanmasının bir başka sebebine işaret etmektir. Zira O'nun bütün insanların yaratıcısı olması ibadet edilmesini gerekli kılınca, bunun ardından yalnızca O'na ibadet etmelerini gerektiren başka bir sıfat zikredilmiştir ki bu da, O'nun sonsuz kudretinin delillerini barındırmakla birlikte insanlar üzerindeki kesintisiz nimetleridir. Çünkü O, insanlar için yaşama yollarını kolaylaştırmıştır. Bunların ilki, üzerinde zahmetsizce yerleşmeye elverişli bir mekândır ki onu insanlar için bir döşek gibi kılmıştır. [Diğeri ise] bu yerleşim yerinin, hayatları için faydalı olan ve hayvani ruhun gıdasını teşkil eden hava ile kuşatılmasıdır. İşte { وَالسَّماءَ بِناءً } “Göğü de bir bina [kıldı]” buyruğuyla işaret edilen budur. Keza o hava küresinin insanları, son derece yükseklerdeki tabakaların dondurucu soğuk gibi zararlarından yahut öldürücü ve boğucu yabancı unsurlarından koruyucu kılınmasıdır. Nitekim bu hava küresi bu âlemin üzerine yerleştirilmiştir, dolayısıyla ona bir bina gibidir ve faydası da binanın faydası gibidir. Bu yüzden...
طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ وَبِأَنْ أَخْرَجَ لِلنَّاسِ مَا فِيهِ إِقَامَةُ أَوَدِ حَيَاتِهِمْ بِاجْتِمَاعِ مَاءِ السَّمَاءِ مَعَ قُوَّةِ الْأَرْضِ وَهُوَ الثِّمَارُ.
...teşbih-i beliğ yoluyla ona benzetilmiştir. Keza semanın suyu ile yerin kuvvetinin bir araya gelmesiyle insanlara hayatlarını idame ettirecek şeyleri, yani ürünleri çıkarmıştır.
وَالْمُرَادُ بِالسَّمَاءِ هُنَا إِطْلَاقُهَا الْعُرْفِيُّ عِنْدَ الْعَرَبِ وَهُوَ مَا يَبْدُو لِلنَّاظِرِ كَالْقُبَّةِ الزَّرْقَاءِ وَهُوَ كُرَةُ الْهَوَاءِ الْمُحِيطِ بِالْأَرْضِ كَمَا هُوَ الْمُرَادُ فِي قَوْلِهِ: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ [الْبَقَرَة:
Burada “sema”dan maksat, Araplar arasındaki örfi kullanımıdır. O da bakan kimseye mavi bir kubbe gibi görünen şeydir ki bu, { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } [Bakara:
١٩] وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ الْغَالِبُ إِذَا أُطْلِقَ السَّمَاءُ بِالْإِفْرَادِ دُونَ الْجَمْعِ.
19] “Yahut gökten boşanan bir yağmur gibi” buyruğunda kastedildiği üzere, yeryüzünü kuşatan hava küresidir (atmosfer). Sema kelimesi çoğul değil de tekil olarak mutlak kullanıldığında çoğunlukla kastedilen de budur.
وَمَعْنَى جَعَلَ الْأَرْضَ فِرَاشًا أَنَّهَا كَالْفِرَاشِ فِي التَّمَكُّنِ مِنَ الِاسْتِقْرَارِ وَالِاضْطِجَاعِ عَلَيْهَا وَهُوَ أَخَصُّ أَحْوَالِ الِاسْتِقْرَارِ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُ جَعَلَهَا مُتَوَسِّطَةً بَيْنَ شِدَّةِ الصُّخُورِ بِحَيْثُ تُؤْلِمُ جِلْدَ الْإِنْسَانِ وَبَيْنَ رَخَاوَةِ الْحَمْأَةِ بِحَيْثُ يَتَزَحْزَحُ الْكَائِنُ فَوْقَهَا وَيَسُوخُ فِيهَا وَتِلْكَ مِنَّةٌ عَظِيمَةٌ.
Yeryüzünü döşek kılmanın anlamı; üzerinde yerleşebilme ve uzanabilme hususunda bir döşek gibi olmasıdır ki uzanıp yatmak, yerleşme hallerinin en belirgin olanıdır. Manası şudur: O, yeryüzünü insanın cildini acıtacak derecedeki kayaların sertliği ile üzerindeki varlığın kayıp içine batacağı balçığın yumuşaklığı arasında orta bir nitelikte var etmiştir; bu ise pek büyük bir nimettir.
وَأَمَّا وَجْهُ شَبَهِ السَّمَاءِ بِالْبِنَاءِ فَهُوَ أَنَّ الْكُرَةَ الْهَوَائِيَّةَ جَعَلَهَا اللَّهُ حَاجِزَةً بَيْنَ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ وَبَيْنَ الْكُرَةِ الْأَثِيرِيَّةِ فَهِيَ كَالْبِنَاءِ فِيمَا يُرَادُ لَهُ الْبِنَاءُ وَهُوَ الْوِقَايَةُ مِنَ الْأَضْرَارِ النَّازِلَةِ، فَإِنَّ لِلْكُرَةِ الْهَوَائِيَّةِ دَفْعًا لِأَضْرَارٍ أَظْهَرُهَا دَفْعُ ضَرَرِ طُغْيَانِ مِيَاهِ الْبِحَارِ عَلَى الْأَرْضِ وَدَفْعُ أَضْرَارِ بُلُوغِ أَهْوِيَةٍ تَنْدَفِعُ عَنْ بَعْضِ الْكَوَاكِبِ إِلَيْنَا وَتَلْطِيفُهَا حَتَّى تَخْتَلِطَ بِالْهَوَاءِ أَوْ صَدُّ الْهَوَاءِ إِيَّاهَا عَنَّا مَعَ مَا فِي مشابهة منظر الْكُرَةِ الْهَوَائِيَّةِ لِهَيْئَةِ الْقُبَّةِ، وَالْقُبَّةُ بَيْتٌ مَنْ أَدَمٍ مُقَبَّبٍ وَتُسَمَّى بِنَاءً،
Semanın binaya benzetilme yönüne gelince: Allah hava küresini yer küresi ile esir küresi arasında bir engel kılmıştır. Dolayısıyla hava küresi, binadan beklenen gaye yani yukarıdan gelen zararlardan korunma noktasında bina gibidir. Nitekim hava küresinin savuşturduğu zararlar vardır; bunların en belirgini deniz sularının yeryüzünü basması zararını defetmesi, bazı gezegenlerden bize doğru yönelen hava akımlarının zararlarını önlemesi ve bunları havaya karışacak şekilde yumuşatması yahut havanın bunları bizden uzaklaştırmasıdır. Bununla birlikte hava küresinin görünüşünün kubbe şekline benzemesi de söz konusudur. Kubbe ise deriden yapılmış kubbeli bir çadırdır ve ona da “bina” denir.
وَالْبِنَاءُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَا يُرْفَعُ سُمْكُهُ عَلَى الْأَرْضِ لِلْوِقَايَةِ سَوَاءً كَانَ مِنْ حَجَرٍ أَوْ مِنْ أَدَمٍ أَوْ مِنْ شَعْرٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: بَنَى عَلَى امْرَأَتِهِ إِذَا تَزَوَّجَ لِأَنَّ الْمُتَزَوِّجَ يَجْعَلُ بَيْتًا يَسْكُنُ فِيهِ مَعَ امْرَأَتِهِ وَقَدِ اشْتَهَرَ اطلاق الْبناء على الْقبَّة مَنْ أَدَمٍ وَلِذَلِكَ سَمُّوا الْأَدَمَ الَّذِي تُبْنَى مِنْهُ الْقِبَابُ مَبْنَاةً بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِهَا، وَهَذَا كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٣٢] :
Arap kelamında bina; korunmak amacıyla yeryüzünde yüksekliği kaldırılan şeydir; ister taştan, ister deriden, isterse kıldan olsun fark etmez. Nitekim evlendiğinde [Arapça'da] “kadının üzerine bina yaptı (evlendi/gerdeğe girdi)” denilmesi de bundandır; zira evlenen kimse karısıyla birlikte oturacağı bir ev kurar. Bina kelimesinin deriden yapılan kubbe (çadır) için kullanılması da meşhur olmuştur; bu yüzden kubbelerin yapıldığı deriye mim harfinin fethası ve kesresiyle mebnât / mibnât (مَبْنَاة / مِبْنَاة) demişlerdir. Bu, Enbiyâ Suresi'ndeki [32] şu buyruk gibidir:
وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً.
{ وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً } “Gökyüzünü de korunmuş bir tavan yaptık.”
فَإِنْ قُلْتَ يَقْتَضِي كَلَامُكَ هَذَا أَنَّ الِامْتِنَانَ بِجَعْلِ السَّمَاءِ كَالْبِنَاءِ لِوِقَايَةِ النَّاسِ مِنْ قَبِيلِ الْمُعْجِزَاتِ الْعِلْمِيَّةِ الَّتِي أَشَرْتَ إِلَيْهَا فِي الْمُقَدِّمَةِ الْعَاشِرَةِ وَذَلِكَ لَا يُدْرِكُهُ إِلَّا الْأَجْيَالُ الَّتِي حَدَثَتْ بَعْدَ زَمَانِ النُّزُولِ فَمَاذَا يَكُونُ حَظُّ الْمُسْلِمِينَ وَغَيْرِهِمُ الَّذِينَ نَزَلَتْ بَيْنَهُمُ الْآيَة:
Eğer dersen ki: “Senin bu sözün, insanları korumak için göğün bina gibi kılınmasıyla minnette bulunulmasının, onuncu mukaddimede işaret ettiğin ilmi mucizeler kabilinden olmasını gerektirir. Bunu ise ancak nüzul çağından sonra gelen nesiller kavrayabilir. Peki ayetin aralarında indiği Müslümanların ve diğerlerinin payı nedir?
وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ [الْحَشْر: ١٠] فِي عِدَّةِ أَجْيَالٍ فَإِنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ لَمْ يَكُونُوا يَشْعُرُونَ بِأَنَّ لِلسَّمَاءِ خَاصِّيَّةَ الْبِنَاءِ فِي الْوِقَايَةِ وَغَايَةُ مَا كَانُوا يَتَخَيَّلُونَهُ أَنَّ السَّمَاءَ تُشْبِهُ سَقْفَ الْقُبَّةِ كَمَا قَالَتِ الْأَعْرَابِيَّةُ حِينَ سُئِلَتْ عَنْ مَعْرِفَةِ النُّجُومِ: أَيَجْهَلُ أَحَدٌ خَرَزَاتٍ مُعَلَّقَةً فِي سقفه فتتمحض الْآيَةُ لِإِفَادَةِ الْعِبْرَةِ بِذَلِكَ الْخَلْقِ الْبَدِيعِ إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ حَظٌّ مِنَ الِامْتِنَانِ الَّذِي أَفَادَهُ قَوْلُهُ: لَكُمُ فَهَلْ نَخُصُّ تَعَلُّقَهُ بِفِعْلِ جَعَلَ الْمُصَرَّحِ بِهِ دُونَ تَعَلُّقِهِ بِالْفِعْلِ
Keza pek çok nesil boyunca { وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ } [Haşr: 10] “Onlardan sonra gelenlerin” [payı nedir]? Zira Cahiliye ehli, göğün koruma noktasında binaya has bir özelliğe sahip olduğunu hissetmiyorlardı. Onların hayal edebildikleri en ileri şey, bir bedevi kadının yıldızları bilip bilmediği sorulduğunda söylediği gibi, göğün bir kubbe tavanına benzediğiydi: ‘İnsan tavanına asılmış boncukları hiç bilmez mi?’ Bu durumda ayet, yalnızca o eşsiz yaratılıştan ibret alma manasına hasredilmiş olur; ancak bu takdirde { لَكُمُ } “Sizin için” ifadesinin bildirdiği minnetten bir pay kalmaz. Bu durumda [sizin için anlamına gelen ‘leküm’ lafzının] taallukunu, gizli olan fiile taalluk ettirmeksizin yalnızca açıkça zikredilen ‘ce‘ale’ (kıldı) fiiline mi hasredeceğiz...
الْمَطْوِيِّ تَحْتَ وَاوِ الْعَطْفِ، أَوْ بِجَعْلِهِ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ: فِراشاً فَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَالسَّماءَ بِناءً مَعْطُوفًا عَلَى مَعْمُولِ فِعْلِ الْجَعْلِ الْمُجَرَّدِ عَنِ التَّقْيِيدِ بِالْمُتَعَلِّقِ.
...yoksa onu { فِراشاً } “Döşek” kelimesine taalluk eden bir ifade kılarak { وَالسَّماءَ بِناءً } “Göğü de bir bina” sözünü, müteallak ile kayıtlanmaktan soyutlanmış kılma fiilinin ma'mûlüne mi atfedeceğiz?”
قُلْتُ: هَذَا يُفْضِي إِلَى التَّحَكُّمِ فِي تَعَلُّقِ قَوْلِهِ: لَكُمُ تَحَكُّمًا لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ دَلِيلٌ لِلسَّامِعِ بَلِ الْوَجْهُ أَنْ يُجْعَلَ لَكُمُ مُتَعَلِّقًا بِفِعْلِ جَعَلَ وَيَكْفِي فِي الِامْتِنَانِ بِخَلْقِ السَّمَاءِ إِشْعَارُ السَّامِعِينَ لِهَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاءِ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ مَا فِي إِقَامَةِ الْبِنَاءِ مِنَ الْفَوَائِدِ عَلَى الْإِجْمَالِ لِيَفْرِضَهُ السَّامِعُونَ عَلَى مِقْدَارِ قَرَائِحِهِمْ وَأَفْهَامِهِمْ ثُمَّ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ فِي قَابِلِ الْأَجْيَالِ.
Derim ki: Bu yaklaşım, { لَكُمُ } “Sizin için” sözünün taalluku konusunda dinleyen için hiçbir delili bulunmayan keyfi bir tasarrufa yol açar. Bilakis doğru olan, { لَكُمُ } lafzını “ce‘ale” fiiline taalluk ettirmektir. Göğün yaratılışı ile minnette bulunma noktasında ise, bu ayeti dinleyenlere semanın bu vasıf üzere yaratılmasında -dinleyenlerin kendi zekâ ve anlayışları ölçüsünde tasavvur etmeleri ve ardından sonraki nesillerde tevilinin gelmesi için- bina kurmanın taşıdığı faydaların icmali olarak bulunduğunu hissettirmek yeterlidir.
وَحُذِفَ (لَكُمْ) عِنْدَ ذِكْرِ السَّمَاءِ إِيجَازًا لِأَنَّ ذِكْرَهُ فِي قَوْله: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ دَلِيلٌ عَلَيْهِ.
Sema zikredilirken { لَكُمُ } [ifadesi] vecizlik sağlamak amacıyla hazfedilmiştir; zira { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ } “O, sizin için yeryüzünü kıldı” ifadesinde geçmesi ona delalet etmektedir.
وَ (جَعَلَ) إِنْ كَانَتْ بِمَعْنَى أَوْجَدَ فَحَمْلُ الِامْتِنَانِ هُوَ إِنْ كَانَتَا عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ وَإِنْ كَانَتْ بِمَعْنَى صَيَّرَ فَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْأَرْضَ وَالسَّمَاءَ قَدِ انْتَقَلَتَا مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ حَتَّى صَارَتَا كَمَا هُمَا وَصَارَ أَظْهَرَ فِي مَعْنَى الِانْتِقَالِ مِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ وَقَوَاعِدُ عِلْمِ طَبَقَاتِ الْأَرْضِ (الْجِيُولُوجْيَا) تُؤْذِنُ بِهَذَا الْوَجْهِ الثَّانِي فَيَكُونُ فِي الْآيَةِ مِنَّتَانِ وَعِبْرَتَانِ فِي جَعْلِهِمَا عَلَى مَا رَأَيْنَا وَفِي الْأَطْوَارِ الَّتِي انْتَقَلَتَا فِيهِمَا بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِذْنِهِ فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Şayet “ce‘ale” (جَعَلَ) fiili “var etti” anlamında ise, minnet onların bu hal üzere bulunmasına yüklenir. Eğer “dönüştürdü/kıldı” anlamında ise, bu durum yerin ve göğün mevcut hallerine gelinceye dek halden hale geçtiğine delalet eder ve bir nitelikten diğerine intikal anlamında daha belirgin hale gelir. Jeoloji ilminin kuralları da bu ikinci veçheye işaret etmektedir. Böylece ayette iki nimet ve iki ibret bulunmuş olur: Biri ikisinin gördüğümüz şekilde kılınması, diğeri ise Yüce Allah'ın kudreti ve izniyle içinden geçtikleri merhalelerdir. Nitekim bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi olur:
أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما إِلَى قَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٣٠- ٣٢]
{ أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما } “İnkâr edenler görmediler mi ki göklerle yer bitişik iken biz onları ayırdık” buyruğundan { وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ } [Enbiyâ: 30-32] “Gökyüzünü de korunmuş bir tavan yaptık; oysa onlar oradaki delillerden yüz çevirmektedirler” buyruğuna kadar [olan ayetler gibi].
وَقَدِ امْتَنَّ اللَّهُ وَضَرَبَ الْعِبْرَةَ بِأَقْرَبِ الْأَشْيَاءِ وَأَظْهَرِهَا لِسَائِرِ النَّاسِ حَاضِرِهِمْ وَبَادِيهِمْ وَبِأَوَّلِ الْأَشْيَاءِ فِي شُرُوطِ هَذِهِ الْحَيَاةِ، وَفِيهِمَا أَنْفَعُ الْأَشْيَاءِ وَهُمَا الْهَوَاءُ وَالْمَاءُ النَّابِعُ مِنَ الْأَرْضِ وَفِيهِمَا كَانَتْ أَوَّلُ مَنَافِعِ الْبَشَرِ. وَفِي تَخْصِيصِ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ بِالذِّكْرِ نُكْتَةٌ أُخْرَى وَهِيَ التَّمْهِيدُ لِمَا سَيَأْتِي مِنْ قَوْلِهِ: وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً إِلَخْ. وَابْتَدَأَ بِالْأَرْضِ لِأَنَّهَا أَوَّلُ مَا يَخْطُرُ بِبَالِ الْمُعْتَبِرِ ثُمَّ بِالسَّمَاءِ لِأَنَّهُ بَعْدَ أَنْ يَنْظُرَ لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَنْظُرُ إِلَى مَا يُحِيطُ بِهِ.
Allah Teâlâ şehirlisiyle köylüsüyle bütün insanlara en yakın, en açık olan ve bu hayatın şartları arasında ilk sırada yer alan şeylerle minnette bulunmuş ve ibret vermiştir. Zira bu ikisinde en faydalı şeyler olan hava ve yerden kaynayan su vardır; insanların ilk menfaatleri de bu ikisinde olmuştur. Yer ve göğün özellikle zikredilmesinde bir başka incelik daha vardır ki o da ileride gelecek olan { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Gökten su indirdi...” buyruğuna bir zemin hazırlamaktır. Yeryüzü ile başlanmıştır; çünkü ibret alan kimsenin aklına ilk gelen şey odur. Ardından sema zikredilmiştir; zira insan önündeki şeye baktıktan sonra kendisini çevreleyen şeye bakar.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ إِلَخْ هَذَا امْتِنَانٌ بِمَا يَلْحَقُ الْإِيجَادَ مِمَّا يَحْفَظُهُ مِنَ الاختلال وَهُوَ خلقَة لِمَا تُتْلِفُهُ الْحَرَارَةُ الْغَرِيزِيَّةُ وَالْعَمَلُ الْعَصَبِيُّ وَالدِّمَاغِيُّ مِنَ الْقُوَّةِ الْبَدَنِيَّةِ لِيَدُومَ قِوَامُ الْبَدَنِ بِالْغِذَاءِ وَأَصْلُ الْغِذَاءِ هُوَ مَا يَخْرُجُ مِنَ الْأَرْضِ وَإِنَّمَا تُخْرِجُ الْأَرْضُ النَّبَاتَ بِنُزُولِ الْمَاءِ عَلَيْهَا مِنَ السَّمَاءِ أَيْ مِنَ السَّحَابِ وَالطَّبَقَاتِ الْعُلْيَا.
{ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ } “Gökten su indirip onunla çıkardı...” buyruğu ise, var etmenin peşi sıra gelen ve varlığı bozulmaktan koruyan şeylerle minnette bulunmaktır. Bu da beden kuvvetinden tabii hararetin, sinirsel ve beyinsel faaliyetlerin yok ettiği şeylerin yerine yenisinin konulmasıdır; ta ki bedenin nizamı gıda ile devam etsin. Gıdanın aslı ise yerden çıkan şeylerdir. Yeryüzü de bitkileri ancak üzerine gökten, yani bulutlardan ve üst tabakalardan su inmesiyle çıkarır.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَوْنَ الْمَاءِ نَازِلًا مِنَ السَّمَاءِ هُوَ أَنَّ تَكَوُّنَهُ يَكُونُ فِي طَبَقَاتِ الْجَوِّ مِنْ آثَارِ
Bil ki suyun semadan iniyor olması, atmosfer tabakalarında havadaki buharın etkilerinden meydana gelmesidir. Zira...
الْبُخَارِ الَّذِي فِي الْجَوِّ فَإِن الجو ممتلىء دَائِمًا بِالْأَبْخِرَةِ الصَّاعِدَةِ إِلَيْهِ بِوَاسِطَةِ حَرَارَةِ الشَّمْسِ مِنْ مِيَاهِ الْبِحَارِ وَالْأَنْهَارِ وَمِنْ نَدَاوَةِ الْأَرْضِ وَمِنَ النَّبَاتِ وَلِهَذَا نَجِدُ الْإِنَاءَ الْمَمْلُوءَ مَاءً فَارِغًا بَعْدَ أَيَّامٍ إِذَا تُرِكَ مَكْشُوفًا لِلْهَوَاءِ فَإِذَا بَلَغَ الْبُخَارُ أَقْطَارَ الْجَوِّ الْعَالِيَةَ بَرَدَ بِبُرُودَتِهَا وَخَاصَّةً فِي فَصْلِ الشِّتَاءِ فَإِذَا بَرَدَ مَالَ إِلَى التَّمَيُّعِ، فَيَصِيرُ سَحَابًا ثُمَّ يَمْكُثُ قَلِيلًا أَوْ كَثِيرًا بِحَسَبِ التَّنَاسُبِ بَيْنَ بُرُودَةِ الطَّبَقَاتِ الْجَوِّيَّةِ وَالْحَرَارَةِ الْبُخَارِيَّةِ فَإِذَا زَادَتِ الْبُرُودَةُ عَلَيْهِ انْقَبَضَ السَّحَابُ وَثَقُلَ وَتَمَيَّعَ فَتَجْتَمِعُ فِيهِ الْفَقَاقِيعُ الْمَائِيَّةُ وَتَثْقُلُ عَلَيْهِ فَتُنْزِلُ مَطَرًا وَهُوَ مَا أَشَارَ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ. [الرَّعْد: ١٢] وَكَذَلِكَ إِذَا تَعَرَّضَ السَّحَابُ لِلرِّيحِ الْآتِيَةِ مِنْ جِهَةِ الْبَحْرِ وَهِيَ رِيحٌ نَدِيَّةٌ ارْتَفَعَ الْهَوَاءُ إِلَى أَعْلَى الْجَوِّ فَبَرَدَ فَصَارَ مَائِعًا وَرُبَّمَا كَانَ السَّحَابُ قَلِيلًا فَسَاقَتْ إِلَيْهِ الرِّيحُ سَحَابًا آخَرَ فَانْضَمَّ أَحَدُهُمَا لِلْآخَرِ وَنَزَّلَا مَطَرًا، وَلِهَذَا غَلَبَ الْمَطَرُ بَعْدَ هُبُوبِ الرِّيحِ الْبَحْرِيَّةِ
...atmosfer; denizlerin ve nehirlerin sularından, yerin neminden ve bitkilerden güneşin ısısı vasıtasıyla oraya yükselen buharlarla daima doludur. Bu yüzdendir ki su dolu bir kabı havaya açık bıraktığımızda birkaç gün sonra boş buluruz. Buhar atmosferin yüksek tabakalarına ulaştığında, oranın soğukluğu sebebiyle -özellikle de kış mevsiminde- soğur. Soğuyunca sıvılaşmaya meyleder ve bulut haline gelir. Ardından atmosfer tabakalarının soğukluğu ile buharın sıcaklığı arasındaki orana göre az veya çok kalır. Soğukluk arttığında bulut büzüşür, ağırlaşır ve sıvılaşır; böylece içinde su kabarcıkları toplanıp ağırlaşır ve yağmur olarak iner. Yüce Allah'ın { وَيُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ } [Ra'd: 12] “Ve O, yüklü bulutları meydana getirir” buyruğunun işaret ettiği de budur. Aynı şekilde bulut deniz tarafından gelen nemli bir rüzgâra maruz kaldığında, hava atmosferin en üst kısımlarına yükselir, soğur ve sıvı hale gelir. Bazen de bulut az olur, rüzgâr ona başka bir bulutu sevk eder, ikisi birleşir ve yağmur indirirler. İşte bu sebeple deniz rüzgârı estikten sonra yağmur çoğunlukla yağar.
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِذَا أَنْشَأَتْ بِحْرِيَّةً ثُمَّ تَشَاءَمَتْ فَتِلْكَ عَيْنٌ غُدَيْقَةٌ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Bulut deniz cihetinden doğup da Şam (kuzey) tarafına yönelirse, işte o bol yağmurlu bir kaynaktır.”
وَمِنَ الْقَوَاعِدِ أَنَّ الْحَرَارَةَ وَقِلَّةَ الضَّغْطِ يَزِيدَانِ فِي صُعُودِ البخار وَفِي قُوَّة انْبِسَاطِهِ وَالْبُرُودَةَ وَكَثْرَةَ الضَّغْطِ يُصَيِّرَانِ الْبُخَارَ مَائِعًا وَقَدْ جُرِّبَ أَنَّ صُعُودَ الْبُخَارِ يَزْدَادُ بِقَدْرِ قُرْبِ الْجِهَةِ مِنْ خَطِّ الِاسْتِوَاءِ وَيَنْقُصُ بِقَدْرِ بُعْدِهِ عَنْهُ وَإِلَى بَعْضِ هَذَا يُشِيرُ مَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّ الْمَطَرَ يَنْزِلُ مِنْ صَخْرَةٍ تَحْتَ الْعَرْشِ فَإِنَّ الْعَرْشَ هُوَ اسْمٌ لِسَمَاءٍ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالصَّخْرَةُ تَقْرِيبٌ لِمَكَانٍ ذِي بُرُودَةٍ وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الْمَطَرَ تُنْشِئُهُ الْبُرُودَةُ فَيَتَمَيَّعُ السَّحَابُ فَكَانَتِ الْبُرُودَةُ هِيَ لِقَاحُ الْمَطَرِ.
Kaidelerdendir ki sıcaklık ve basıncın azlığı buharın yükselmesini ve yayılma gücünü artırır; soğukluk ve basıncın çokluğu ise buharı sıvılaştırır. Tecrübe edilmiştir ki buharın yükselmesi ekvator çizgisine yakınlık nispetinde artmakta, ondan uzaklık nispetinde ise azalmaktadır. Hadiste yağmurun Arş’ın altındaki bir kayadan indiğine dair varid olan rivayet de bunun bir kısmına işaret etmektedir. Zira Arş semalardan bir semanın ismidir, kaya ise soğuk bir mekânın somutlaştırılmasıdır. Nitekim yağmuru soğuğun meydana getirdiğini ve böylece bulutun sıvılaştığını öğrenmiştin; dolayısıyla soğukluk yağmurun aşılayıcısı olmuştur.
وَ (مِنَ) الَّتِي فِي قَوْلِهِ: مِنَ الثَّمَراتِ لَيْسَتْ لِلتَّبْعِيضِ إِذْ لَيْسَ التَّبْعِيضُ مُنَاسِبًا لِمَقَامِ الِامْتِنَانِ بَلْ إِمَّا لِبَيَانِ الرِّزْقِ الْمُخْرَجِ، وَتَقْدِيمُ الْبَيَانِ عَلَى الْمُبَيَّنِ شَائِعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَإِمَّا زَائِدَةٌ لِتَأْكِيدِ تَعَلُّقِ الْإِخْرَاجِ بِالثَّمَرَاتِ.
{ مِنَ الثَّمَراتِ } “Ürünlerden” buyruğundaki { مِنَ } teb‘îz (kısmilik bildirme) için değildir; zira minnet makamına kısmilik bildirmek uygun düşmez. Bilakis ya çıkarılan rızkı beyan etmek içindir -ki mübeyyenin (açıklananın) önüne beyanın geçmesi Arap kelamında yaygındır- yahut çıkarma fiilinin ürünlere taallukunu pekiştirmek için zâiddir.
فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ.
{ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Artık bile bile Allah’a ortaklar koşmayın.”
أَتَتِ الْفَاءُ لِتَرْتِيبِ هَاتِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ وَهُوَ مُتَرَتِّبٌ عَلَى الْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ وَ (لَا) نَاهِيَةٌ وَالْفِعْلُ مَجْزُومٌ وَلَيْسَتْ نَافِيَةً حَتَّى يَكُونَ الْفِعْلُ مَنْصُوبًا فِي جَوَابِ الْأَمْرِ مِنْ قَوْلِهِ: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ وَالْمُرَادُ هُنَا تَسَبُّبُهُ الْخَاصُّ وَهُوَ حُصُولُهُ عَنْ دَلِيلٍ يُوجِبُهُ وَهُوَ أَنَّ الَّذِي أَمَرَكُمْ بِعِبَادَتِهِ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْإِفْرَادِ بِهَا فَهُوَ أَخَصُّ مِنْ مُطْلَقِ ضِدِّ الْعِبَادَةِ لِأَنَّ ضِدَّ الْعِبَادَةَ عَدَمُ الْعِبَادَةِ. وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ الْإِشْرَاكُ لِلْمَعْبُودِ فِي الْعِبَادَةِ يُشْبِهُ تَرْكَ الْعِبَادَةِ جُعِلَ تَرْكُ الْإِشْرَاكِ مُسَاوِيًا لِنَقِيضِ الْعِبَادَةِ لِأَنَّ الْإِشْرَاكَ مَا هُوَ إِلَّا تَرْكٌ لِعِبَادَةِ اللَّهِ فِي أَوْقَاتِ تَعْظِيمِ شُرَكَائِهِمْ.
Baştaki fâ harfi, bu cümlenin önceki kelama terettüp etmesi için gelmiştir; bu da ibadet emrine terettüp etmektedir. [Ayeteki] “lâ” nehiy (yasaklama) edatıdır ve fiil mezumdur; nefy (olumsuzluk) edatı değildir ki { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } “Rabbinize ibadet edin” emrinin cevabında fiil mansub olsun. Buradaki maksat, onun özel bir sebepliliğidir ki bu da kendisini zorunlu kılan bir delilden hasıl olmasıdır; o delil de size kendisine ibadet etmenizi emredenin, ibadette bir ve tek kılınmaya hak kazanan yegâne varlık olmasıdır. Dolayısıyla bu, ibadetin mutlak zıddından daha özeldir; zira ibadetin zıddı ibadet etmemektir. Fakat mâbuda ibadette şirk koşmak ibadeti terk etmeye benzediği için, şirk koşmayı terk etmek ibadetin zıddına denk kılınmıştır; zira şirk koşmak, ortak koştukları varlıkları yücelttikleri vakitlerde Allah'a ibadeti terk etmekten başka bir şey değildir.
وَالنِّدُّ بِكَسْرِ النُّونِ الْمُسَاوِي وَالْمُمَاثِلُ فِي أَمْرٍ مِنْ مَجْدٍ أَوْ حَرْبٍ، وَزَادَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنْ يَكُونَ مُنَاوِئًا أَيْ مُعَادِيًا، وَكَأَنَّهُمْ نَظَرُوا إِلَى اشْتِقَاقِهِ مِنْ نَدَّ إِذَا نَفَرَ وَعَانَدَ، وَلَيْسَ بِمُتَعَيَّنٍ لِجَوَازِ كَوْنِهِ اسْمًا جَامِدًا وَأَظُنُّ أَنَّ وَجْهَ دَلَالَةِ النِّدِّ عَلَى الْمُنَاوَأَةِ وَالْمُضَادَّةِ أَنَّهَا مِنْ لَوَازِمِ الْمُمَاثَلَةِ عُرْفًا عِنْد الْعَرَب، فَإِن شَأْنُ الْمِثْلِ عِنْدَهُمْ أَنْ يُنَافِسَ مُمَاثِلَهُ وَيُزَاحِمَهُ فِي مُرَادِهِ فَتَحْصُلُ الْمُضَادَّةُ. وَنَظِيرُهُ فِي عَكْسِهِ تَسْمِيَتُهُمُ الْمُمَاثِلَ قَرِيعًا، فَإِنَّ الْقَرِيعَ هُوَ الَّذِي يُقَارِعُ وَيُضَارِبُ وَلَمَّا كَانَ أَحَدٌ لَا يَتَصَدَّى لِمُقَارَعَةِ مَنْ هُوَ فَوْقَهُ لِخَشْيَتِهِ وَلَا مَنْ هُوَ دُونَهُ لِاحْتِقَارِهِ كَانَتِ الْمُقَارَعَةُ مُسْتَلْزِمَةً لِلْمُمَاثِلَةِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُمْ قِرْنٌ لِلْمُحَارِبِ الْمُكَافِئِ فِي الشَّجَاعَةِ. وَيُقَالُ جَعَلَ لَهُ نِدًّا، إِذَا سَوَّى غَيْرَهُ بِهِ.
Nûn harfinin kesresiyle Nidd (نِدّ); şan veya savaş gibi bir hususta eşit ve denk olandır. Bazı lügat âlimleri buna düşman ve hasım olmayı da eklemişlerdir; sanki onlar bu kelimenin, ürküp kaçmak ve inat etmek anlamına gelen “nedde” (نَدَّ) fiilinden türediğini düşünmüşlerdir. Ancak bu zorunlu değildir, zira câmid bir isim olması da mümkündür. Zannımca nidd kelimesinin düşmanlığa ve karşıtlığa delalet etmesinin veçhi, bunun Arapların örfünde denkliğin gereklerinden olmasıdır. Çünkü onlara göre denk olanın şânı, dengine rekabet etmek ve emelinde ona rakip olmaktır; böylece karşıtlık meydana gelir. Bunun tersine bir benzeri de, denk olana “karî‘” (قَرِيع) demeleridir. Zira karî‘, vuruşan ve mücadele eden kimsedir. Hiç kimse korkusundan ötürü kendisinden üstün olanla vuruşmaya kalkışmayacağı gibi, küçümsediğinden ötürü kendisinden aşağı olanla da vuruşmaya kalkışmayacağı için, vuruşmak denkliği gerektirmiştir. Cesarette denk olan savaşçıya “kırn” (قِرْن) demeleri de böyledir. Bir kimse başkasını ona denk tuttuğunda “ona bir nidd (denk) kıldı” denir.
وَالْمَعْنَى لَا تُثْبِتُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا تَجْعَلُونَهَا جَعْلًا وَهِيَ لَيْسَتْ أَنْدَادًا وَسَمَّاهَا أَنْدَادًا تَعْرِيضًا بِزَعْمِهِمْ لِأَنَّ حَالَ الْعَرَبِ فِي عِبَادَتِهِمْ لَهَا كَحَالِ مَنْ يُسَوِّي بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَهَا وَإِنْ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ إِنَّ الْآلِهَةَ شُفَعَاءُ وَيَقُولُونَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ، وَجَعَلُوا اللَّهَ خَالِقَ الْآلِهَةِ فَقَالُوا فِي التَّلْبِيَةِ: «لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ» لَكِنَّهُمْ لَمَّا عَبَدُوهَا وَنَسُوا بِعِبَادَتِهَا وَالسَّعْيِ إِلَيْهَا وَالنُّذُورِ عِنْدَهَا وَإِقَامَةِ الْمَوَاسِمِ حَوْلَهَا عِبَادَةَ اللَّهِ، أَصْبَحَ عَمَلُهُمْ
Manası şudur: Aslında denk olmadıkları halde kendi uydurmanızla Allah'a denkler isnat etmeyin. Onların iddialarına tarizde bulunmak için bunları “ortaklar/denkler” diye isimlendirmiştir; çünkü Arapların bu putlara ibadetteki hali, Allah ile onlar arasında eşitlik gören kimsenin hali gibidir. Her ne kadar Cahiliye ehli ilahların şefaatçiler olduğunu söyleseler, “Biz onlara sadece bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz” deseler ve Allah'ı ilahların yaratıcısı kabul ederek telbiyede “Buyur, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak bir ortak müstesna ki o da senindir, sen ona da onun mâlik olduğu şeylere de mâliksin” deseler de, onlara ibadet edip, onların peşinden koşup, yanlarında adaklar adayarak ve etraflarında bayramlar/merasimler düzenleyerek Allah'a ibadeti unuttuklarında yaptıkları iş...
عَمَلَ مَنْ يَعْتَقِدُ التَّسْوِيَةَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِالْفِعْلِ لَا بِالْقَوْلِ. وَفِي ذَلِكَ مَعْنًى مِنَ التَّعْرِيضِ بِهِمْ وَرَمْيِهِمْ بِاضْطِرَابِ الْحَالِ وَمُنَاقِضَةِ الْأَقْوَالِ لِلْأَفْعَالِ.
...onlarla Yüce Allah arasında eşitliğe inanan kimsenin işi gibi olmuştur; zira itibar söze değil fiiledir. Bunda onlara tarizde bulunma, hallerinin çelişkili olduğunu ve sözlerinin fiilleriyle çatıştığını yüzlerine vurma anlamı vardır.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ وَمَفْعُولُ تَعْلَمُونَ مَتْرُوكٌ لِأَنَّ الْفِعْلَ لَمْ يُقْصَدْ تَعْلِيقُهُ بِمَفْعُولٍ بَلْ قُصِدَ إِثْبَاتُهُ لِفَاعِلِهِ فَقَطْ فَنُزِّلَ الْفِعْلُ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، وَالْمعْنَى وَأَنْتُم ذُو عِلْمٍ.
{ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Bile bile” ifadesi bir hal cümlesidir. { تَعْلَمُونَ } fiilinin mefulü terk edilmiştir; çünkü fiilin bir mefule bağlanması kastedilmemiş, bilakis sadece faili için sübutu kastedilmiştir; böylece fiil lâzım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiştir. Manası: “Siz ilim/akıl sahibi kimseler olduğunuz halde” demektir.
وَالْمُرَادُ بِالْعِلْمِ هُنَا الْعَقْلُ التَّامُّ وَهُوَ رُجْحَانُ الرَّأْيِ الْمُقَابَلُ عِنْدَهُمْ بِالْجَهْلِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [الزمر: ٩] وَقَدْ جَعَلَتْ هَاتِهِ الْحَالُ مَحَطَّ النَّهْيِ وَالنَّفْيِ تَمْلِيحًا فِي الْكَلَامِ لِلْجَمْعِ بَيْنَ التَّوْبِيخِ وَإِثَارَةِ الْهِمَّةِ فَإِنَّهُ أَثْبَتَ لَهُمْ عِلْمًا وَرَجَاحَةَ الرَّأْيِ لِيُثِيرَ هِمَّتَهُمْ وَيَلْفِتَ بَصَائِرَهُمْ إِلَى دَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَنَهَاهُمْ عَنِ اتِّخَاذِ الْآلِهَةِ أَوْ نَفَى ذَلِكَ مَعَ تَلَبُّسِهِمْ بِهِ وَجَعَلَهُ لَا يَجْتَمِعُ مَعَ الْعِلْمِ تَوْبِيخًا لَهُمْ عَلَى مَا أَهْمَلُوا مِنْ مَوَاهِبِ عُقُولِهِمْ وَأَضَاعُوا مِنْ سَلَامَةِ مَدَارِكِهِمْ. وَهَذَا مَنْزَعٌ تَهْذِيبِيٌّ عَظِيمٌ، أَنْ يَعْمِدَ الْمُرَبِّي فَيَجْمَعَ لِمَنْ يُرَبِّيهِ بَيْنَ مَا يَدُلُّ عَلَى بَقِيَّةِ كَمَالٍ فِيهِ حَتَّى لَا يَقْتُلَ هِمَّتَهُ بِالْيَأْسِ مِنْ كَمَالِهِ فَإِنَّهُ إِذَا سَاءَتْ ظُنُونُهُ فِي نَفْسِهِ خَارَتْ عَزِيمَتُهُ وَذَهَبَتْ مَوَاهِبُهُ، وَيَأْتِي بِمَا يدل على نقائص فِيهِ لِيَطْلُبَ الْكَمَالَ فَلَا يَسْتَرِيحُ مِنَ الْكَدِّ فِي طَلَبِ الْعُلَا وَالْكَمَالِ.
Burada ilimden maksat tam akıldır ki o da onlara göre cehaletin karşılığı olan re'y üstünlüğüdür (sağduyudur); nitekim Yüce Allah'ın { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } [Zümer: 9] “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” buyruğunda olduğu gibidir. Sözü güzelleştirmek, kınama ile gayreti harekete geçirmeyi bir arada toplamak amacıyla bu hal, nehiy ve nefyin odak noktası kılınmıştır. Zira onların gayretlerini harekete geçirmek ve basiretlerini tevhîd delillerine çevirmek için kendilerine bir ilim ve re'y üstünlüğü nispet etmiş; ilahlar edinmelerini yasaklamış yahut onlar bu duruma bulaşmışken bunu nefyetmiş ve akıl melekelerinden ihmal ettikleri, idrak selametinden zayi ettikleri şeyler sebebiyle onları kınamak üzere bu durumu ilimle bağdaşmaz kılmıştır. Bu, pek yüce bir terbiye metodudur: Terbiye eden kimse, terbiye ettiği kişide bulunan kemal kalıntısına delalet eden vasıfları bir araya getirir ki kemale ermekten ümidini kestirip gayretini öldürmesin; çünkü insan kendine olan güvenini yitirirse azmi kırılır ve kabiliyetleri yok olur. Bununla birlikte kemali talep etmesi için kendisindeki noksanlıklara delalet eden şeyleri de ortaya koyar ki yücelik ve yetkinlik arayışındaki çabadan geri durmasın.
وَقَدْ أَوْمَأَ قَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ إِلَى أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ لَا نِدَّ لَهُ وَلَكِنَّهُمْ تَعَامَوْا وَتَنَاسَوْا فَقَالُوا: «إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَك» .
{ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Bile bile” buyruğu, onların Allah'ın hiçbir denginin olmadığını bildiklerine, ancak kör gibi davranıp unutmuş gibi yaparak “Ancak bir ortak müstesna ki o da senindir” dediklerine ima etmiştir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 23]
وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٣)
{ وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٣) } “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içindeyseniz, haydi onun benzeri bir sure getirin ve eğer doğru söyleyenler iseniz, Allah’tan başka şahitlerinizi de çağırın.”
انْتِقَالٌ لِإِثْبَاتِ الْجُزْءِ الثَّانِي مِنْ جُزْئَيِ الْإِيمَانِ بَعْدَ أَنْ تَمَّ إِثْبَاتُ الْجُزْءِ الْأَوَّلِ مِنْ ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَهُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ [الْبَقَرَة: ٢١] إِلَخْ. فَتِلْكَ هِيَ الْمُنَاسَبَةُ الَّتِي اقْتَضَتْ عَطْفَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى جُمْلَةِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ، وَلِأَنَّ النَّهْيَ عَنْ أَنْ يَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَهُمْ بِمَظِنَّةِ أَنْ يُنْكِرُوا أَنَّ اللَّهَ نَهَى عَنْ عِبَادَةِ شُفَعَائِهِ وَمُقَرَّبِيهِ لِأَنَّهُمْ مِنْ ضَلَالِهِمْ كَانُوا يَدَّعُونَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ [الزخرف: ٢٠] فَقَدِ اعْتَلُّوا لِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ بِأَنَّ اللَّهَ أَقَامَهَا وَسَائِطَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ، فَزَادَتْ بِهَذَا مُنَاسِبَةُ عَطْفِ قَوْلِهِ:
Bu, Yüce Allah'ın daha önce geçen { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } [Bakara: 21] “Ey insanlar! Rabbinize ibadet edin” ve devamındaki buyruklarıyla imanın iki rüknünden birincisinin ispatı tamamlandıktan sonra, ikinci rüknünün ispatına bir geçiştir. İşte bu cümlenin, { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } cümlesine atfedilmesini gerektiren münasebet budur. Bir de Allah'a denkler/ortaklar koşma yasağı Allah katından geldiği için, onların Allah'ın kendi şefaatçilerine ve yakınlarına ibadet edilmesini yasakladığını inkâr etmeleri muhtemeldi; çünkü onlar sapıklıkları yüzünden Allah'ın kendilerine bunu emrettiğini iddia ediyorlardı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } [Zuhruf: 20] “Ve dediler ki: Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık.” Böylece putlara ibadet etmelerine, Allah'ın onları kendisi ile aralarında aracılar kıldığı gerekçesini öne sürmüşlerdi. Bu sebeple şu buyruğun atfedilme münasebeti daha da pekişmiştir:
وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ عَقِبَ قَوْلِهِ: فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً [الْبَقَرَة: ٢٢] . وَأُتِيَ بِإِنْ فِي تَعْلِيقِ هَذَا الشَّرْطِ وَهُوَ كَوْنُهُمْ فِي رَيْبٍ وَقَدْ عُلِمَ فِي فَنِّ الْمَعَانِي اخْتِصَاصُ إِنْ بِمَقَامِ عَدَمِ الْجَزْمِ بِوُقُوعِ الشَّرْطِ، لِأَنَّ مَدْلُولَ هَذَا الشَّرْطِ قَدْ حَفَّ بِهِ مِنَ الدَّلَائِلِ مَا شَأْنُهُ أَنْ يَقْلَعَ الشَّرْطَ مِنْ أَصْلِهِ بِحَيْثُ يَكُونُ وُقُوعُهُ مَفْرُوضًا فَيَكُونُ الْإِتْيَانُ بِإِنْ مَعَ تَحَقُّقِ الْمُخَاطَبِ عِلْمَ الْمُتَكَلِّمِ بِتَحَقُّقِ الشَّرْطِ تَوْبِيخًا عَلَى تَحَقُّقِ ذَلِكَ الشَّرْطِ، كَأَنَّ رَيْبَهُمْ فِي الْقُرْآنِ مُسْتَضْعَفُ الْوُقُوعِ.
{ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً } [Bakara: 22] “Artık Allah’a ortaklar koşmayın” buyruğunun hemen ardından gelen { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ } “Eğer şüphe içindeyseniz” [buyruğu]. Onların şüphe içinde bulunması şeklindeki bu şartın bağlanmasında “in” (إِنْ) edatı kullanılmıştır. Meânî ilminde bilindiği üzere “in” edatı, şartın gerçekleşmesinin kesin olmadığı makamlara mahsustur; zira bu şartın medlûlü, şartı kökünden söküp atacak ve gerçekleşmesini salt bir varsayımdan ibaret kılacak delillerle kuşatılmıştır. Dolayısıyla muhatabın, mütekellimin şartın gerçekleştiğini bildiğini kesin olarak bildiği bir durumda “in” edatının getirilmesi, o şartın vuku bulmasına yönelik bir kınamadır; sanki onların Kur'an hakkındaki şüpheleri vuku bulması son derece zayıf bir ihtimalmiş gibi gösterilmiştir.
وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ الْقُرْآنَ قَدِ اشْتَطَّتْ أَلْفَاظُهُ وَمَعَانِيهِ عَلَى مَا لَوْ تَدَبَّرَهُ الْعَقْلُ السَّلِيمُ لَجَزَمَ بِكَوْنِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ جَاءَ عَلَى فَصَاحَةٍ وَبَلَاغَةٍ مَا عَهِدُوا مِثْلَهُمَا مِنْ فُحُولِ بُلَغَائِهِمْ، وَهُمْ فِيهِمْ مُتَوَافِرُونَ مُتَكَاثِرُونَ حَتَّى لَقَدْ سَجَدَ بَعْضُهُمْ لِبَلَاغَتِهِ وَاعْتَرَفَ بَعْضُهُمْ بِأَنَّهُ لَيْسَ بِكَلَامِ بَشَرٍ. وَقَدِ اشْتَمَلَ مِنَ الْمَعَانِي عَلَى مَا لَمْ يَطْرُقْهُ شُعَرَاؤُهُمْ وَخُطَبَاؤُهُمْ وَحُكَمَاؤُهُمْ، بَلْ وَعَلَى مَا لَمْ يَبْلُغْ إِلَى بَعْضِهِ عُلَمَاءُ الْأُمَمِ. وَلَمْ يَزَلِ الْعِلْمُ فِي طُولِ الزَّمَانِ يُظْهِرُ خَبَايَا الْقُرْآنِ وَيُبَرْهِنُ عَلَى صِدْقِ كَوْنِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَهَذِهِ الصِّفَاتُ كَافِيَةٌ لَهُمْ فِي إِدْرَاكِ ذَلِكَ وَهُمْ أَهْلُ الْعُقُولِ الرَّاجِحَةِ وَالْفَطِنَةِ الْوَاضِحَةِ الَّتِي دَلَّتْ عَلَيْهَا أَشْعَارُهُمْ وَأَخْبَارُهُمْ وَبَدَاهَتُهُمْ وَمُنَاظَرَتُهُمْ، وَالَّتِي شَهِدَ لَهُمْ بِهَا الْأُمَمُ فِي كُلِّ زَمَانٍ، فَكَيْفَ يَبْقَى بَعْدَ ذَلِكَ كُلِّهِ مَسْلَكٌ لِلرَّيْبِ فِيهِ إِلَيْهِمْ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَكُونُوا مُنْغَمِسِينَ فِيهِ.
Bunun gerekçesi şudur: Kur'an'ın lafızları ve manaları öyle bir seviyeye ulaşmıştır ki, selim bir akıl onu düşündüğü takdirde kesinlikle Yüce Allah katından olduğunu anlar. Zira Kur'an, içlerinde sayıca pek çok bulunan en usta ediplerinden dahi mislini görmedikleri bir fesahat ve belağatla gelmiştir; öyle ki onlardan bazıları onun belağatı karşısında secdeye kapanmış, bazıları da onun bir beşer kelamı olmadığını itiraf etmiştir. Kur'an ayrıca şairlerinin, hatiplerinin ve bilgelerinin hiç temas etmediği, hatta diğer ümmetlerin âlimlerinin bir kısmına bile ulaşamadığı manaları ihtiva etmiştir. Zaman ilerledikçe ilim, Kur'an'ın gizli inceliklerini ortaya çıkarmaya ve onun Allah katından olduğunun doğruluğunu kanıtlamaya devam etmektedir. Şiirlerinin, haberlerinin, hazırcevaplıklarının ve münazaralarının delalet ettiği ve her devirde milletlerin kendileri hakkında şahitlik ettiği sağduyu ve açık kavrayış sahipleri olan o kimseler için bu vasıflar bunu anlamaya yeterlidir. Bütün bunlardan sonra Kur'an hakkında onların zihnine şüphenin sızabileceği bir yol nasıl kalabilir, nerede kaldı ki onun içine gömülmüş olsunlar!
وَوَجْهُ الْإِتْيَانِ بِفِي الدَّالَّةِ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّهُمْ قَدِ امْتَلَكَهُمُ الرَّيْبُ وَأَحَاطَ
Zarfiyet (içinde bulunma) bildiren fî (فِي) harf-i cerinin getirilme veçhi; şüphenin onları bütünüyle esir aldığına ve...
بِهِمْ إِحَاطَةَ الظَّرْفِ بِالْمَظْرُوفِ. وَاسْتِعَارَةُ (فِي) لِمَعْنَى الْمُلَابَسَةِ شَائِعَةٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَقَوْلِهِمْ هُوَ فِي نعْمَة.
...kabın içindekini kuşatması gibi onları kuşattığına işaret etmektir. Arap kelamında “fî” harfinin mülâbese (iç içe olma/bürüme) manasında istiare edilmesi, “O nimet içindedir” demeleri gibi pek yaygındır.
وأتى بِفعل نَزَّلَ دُونَ أَنْزَلَ لِأَنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ نُجُومًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ التَّفْسِيرِ أَنَّ فَعَّلَ يَدُلُّ عَلَى التَّقَضِّي شَيْئًا فَشَيْئًا عَلَى أَنَّ صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» قَدْ ذَكَرَ أَنَّ اخْتِيَارَهُ هُنَا فِي مَقَامِ التَّحَدِّي لِمُرَاعَاةِ مَا كَانُوا يَقُولُونَ لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً [الْفرْقَان: ٣٢] فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مِنْ مُثَارَاتِ شُبَهِهِمْ نَاسَبَ ذِكْرَهُ فِي تَحَدِّيهِمْ أَنْ يَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ مُنَجَّمَةٍ.
“Enzele” (أَنْزَلَ) yerine “nezzele” (نَزَّلَ) fiili getirilmiştir; çünkü Kur'an parça parça inmiştir. Tefsirin başında tef‘îl (فَعَّلَ) vezninin bir şeyin peyderpey gerçekleştiğine delalet ettiği geçmişti. Bununla birlikte Keşşâf sahibi, meydan okuma makamında bu kelimenin tercih edilmesinin, onların { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } [Furkan: 32] “Kur'an ona toptan bir defada indirilseydi ya!” şeklindeki sözlerini gözetmek için olduğunu zikretmiştir. Bu durum onların şüphe uyandıran gerekçelerinden biri olunca, kendilerine onun benzeri parça parça bir sure getirmeleri hususunda meydan okunurken bunun zikredilmesi uygun düşmüştür.
وَالسُّورَةُ قِطْعَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ مُعَيَّنَةٌ فَتَمَيُّزُهُ عَنْ غَيْرِهَا مِنْ أَمْثَالِهَا بِمَبْدَأٍ وَنِهَايَةٍ تَشْتَمِلُ عَلَى ثَلَاثِ آيَاتٍ فَأَكْثَرَ فِي غَرَضٍ تَامٍّ أَوْ عِدَّةِ أَغْرَاضٍ. وَجَعْلُ لَفْظِ سُورَةٍ اسْمًا جِنْسِيًّا لِأَجْزَاءَ مِنَ الْقُرْآنِ اصْطِلَاحٌ جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ. وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ السُّورِ وَهُوَ الْجِدَارُ الَّذِي يُحِيطُ بِالْقَرْيَةِ أَوِ الْحَظِيرَةِ، فَاسْمُ السُّورَةِ خَاصٌّ بِالْأَجْزَاءِ الْمُعَيَّنَةِ مِنَ الْقُرْآنِ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْكُتُبِ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّامِنَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا
Sure; tam bir maksat veya birden fazla maksat doğrultusunda üç yahut daha fazla ayeti içeren, bir başlangıcı ve sonu bulunmasıyla benzerlerinden ayrılan Kur’an’dan muayyen bir parçadır. "Sure" lafzının Kur’an’ın bölümleri için bir cins ismi kılınması, bizzat Kur’an’ın getirdiği bir terimdir. Bu [kelime], köyü veya ağılı çevreleyen duvar manasındaki sûr (سُور) kelimesinden türetilmiştir. Nitekim sure ismi, diğer kitaplara değil, yalnızca Kur’an’ın belirli bölümlerine hastır. Bunun ayrıntılı açıklaması bu
التَّفْسِيرِ، وَإِنَّمَا كَانَ التَّحَدِّي بِسُورَةٍ وَلَمْ يَكُنْ بِمِقْدَارِ سُورَةٍ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ لِأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ وُجُوهِ الْإِعْجَازِ أُمُورًا لَا تَظْهَرُ خَصَائِصُهَا إِلَّا بِالنَّظَرِ إِلَى كَلَامٍ مُسْتَوْفًى فِي غَرَضٍ مِنَ الْأَغْرَاضِ وَإِنَّمَا تَنْزِلُ سُوَرُ الْقُرْآنِ فِي أَغْرَاضٍ مَقْصُودَةٍ فَلَا غِنَى عَنْ مُرَاعَاةِ الْخُصُوصِيَّاتِ الْمُنَاسِبَةِ لِفَوَاتِحِ الْكَلَامِ وَخَوَاتِمِهِ بِحَسَبِ الْغَرَضِ، وَاسْتِيفَاءِ الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ، وَصِحَّةِ التَّقْسِيمِ، وَنُكَتِ الْإِجْمَالِ وَالتَّفْصِيلِ، وَأَحْكَامِ الِانْتِقَالِ مِنْ فَنٍّ إِلَى آخَرَ مِنْ فُنُونِ الْغَرَضِ، وَمُنَاسَبَاتِ الِاسْتِطْرَادِ وَالِاعْتِرَاضِ وَالْخُرُوجِ وَالرُّجُوعِ، وَفَصْلِ الْجُمَلِ وَوَصْلِهَا، وَالْإِيجَازِ وَالْإِطْنَابِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى نُكَتِ مَجْمُوعِ نَظْمِ الْكَلَامِ، وَتِلْكَ لَا تَظْهَرُ مُطَابَقَتُهَا جَلِيَّةً إِلَّا إِذَا تَمَّ الْكَلَامُ وَاسْتَوْفَى الْغَرَضُ حَقَّهُ، فَلَا جَرَمَ كَانَ لِنَظْمِ الْقُرْآنِ وَحُسْنِ سَبْكِهِ إِعْجَازٌ يَفُوتُ قُدْرَةَ الْبَشَرِ هُوَ غَيْرُ الْإِعْجَازِ الَّذِي لِجُمَلِهِ وَتَرَاكِيبِهِ وَفَصَاحَةِ أَلْفَاظِهِ. فَكَانَتِ السُّورَةُ مِنَ الْقُرْآنِ بِمَنْزِلَةِ خُطْبَةِ الْخَطِيبِ وَقَصِيدَةِ الشَّاعِرِ لَا يُحْكَمُ لَهَا بِالتَّفَوُّقِ إِلَّا بِاعْتِبَارَاتِ مَجْمُوعِهَا بَعْدَ اعْتِبَارِ أَجْزَائِهَا. قَالَ الطِّيبِيُّ فِي «حَاشِيَةِ الْكَشَّافِ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [١٧] ، «وَلِسِرِّ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ كَانَ التَّحَدِّي بِالسُّورَةِ وَإِنْ كَانَتْ قَصِيرَةً دُونَ الْآيَاتِ وَإِنْ كَانَتْ ذَوَاتِ عَدَدٍ» .
...sekizinci mukaddimesinde geçmişti. Meydan okumanın Kur'an ayetlerinden bir sure miktarıyla değil de bizzat bir sureyle olması; i'câz vecihlerinden bazılarının, ancak belirli bir gaye doğrultusunda eksiksiz söylenmiş bir kelama bakıldığında anlaşılan hususlar olmasındandır. Kur'an sureleri de hedeflenen gayeler doğrultusunda inmektedir. Dolayısıyla gayeye göre sözün başlangıç ve bitişlerine uygun düşen incelikleri gözetmekten, sözün sevk edildiği maksadı tam olarak karşılamaktan, taksimin sıhhatinden, icmal ve tafsil nükte ve inceliklerinden, gayenin bir türünden diğerine geçişin sağlamlığından, istıtrâd (konu dışına çıkma), i‘tirâz (ara cümle), çıkış ve dönüş münasebetlerinden, fasl ve vasldan, îcâz ve ıtnâbdan ve sözün genel nazmına raci olan bu kabil inceliklerden müstağni olunamaz. Bunların yerli yerindeliği ise ancak kelam tamamlandığında ve gaye hakkını verdiğinde açıkça ortaya çıkar. Şüphesiz Kur'an'ın nazmı ve üslubunun güzelliği, cümlelerinde, terkiplerinde ve lafızlarının fesahatinde bulunan mucizelikten ayrı olarak, insan gücünü aşan bir i'câza sahiptir. Dolayısıyla Kur'an'dan bir sure, hatibin hutbesi ve şairin kasidesi mesabesindedir; parçaları değerlendirildikten sonra bütünü göz önüne alınmadıkça onun üstünlüğüne hükmedilemez. Tîbî, Hâşiyetü'l-Keşşâf'ta Enfâl Suresi'ndeki { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ } [17] “Onları siz öldürmediniz” buyruğunu açıklarken şöyle demiştir: “Kur'an nazmının sırrından ötürü, sayıca çok da olsa sadece ayetlerle değil, kısa da olsa bizzat sure ile meydan okunmuştur.”
وَالتَّنْكِيرُ لِلْإِفْرَادِ أَوِ النَّوْعِيَّةِ، أَيْ بِسُورَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ نَوْعِ السُّوَرِ وَذَلِكَ صَادِقٌ بِأَقَلِّ
[Sure kelimesindeki] tenvin; teklik veya nevi bildirmek içindir; yani sureler nevindden tek bir sure ile [meydan okunmuştur]. Bu da müstakil bir isimle...
سُورَةٍ تُرْجِمَتْ بِاسْمٍ يَخُصُّهَا، وَأَقَلُّ السُّوَرِ عَدَدُ آيَاتِ سُورَةِ الْكَوْثَرِ، وَقَدْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ بِالْمَدِينَةِ تَبَعًا لِلْمُشْرِكِينَ بِمَكَّةَ وَكَانَ نُزُولُ هَذِهِ السُّورَةِ فِي أَوَّلِ الْعَهْدِ بِالْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ كُلُّهُمْ أَلْبًا عَلَى النَّبِيءِ ﷺ يَتَدَاوَلُونَ الْإِغْرَاءَ بِتَكْذِيبِهِ وَصَدِّ النَّاسِ عَنِ اتِّبَاعِهِ، فَأُعِيدَ لَهُمُ التَّحَدِّي بِإِعْجَازِ الْقُرْآنِ الَّذِي كَانَ قَدْ سَبَقَ تَحَدِّيهِمْ بِهِ فِي سُورَةِ يُونُسَ وَسُورَةِ هُودٍ وَسُورَةِ الْإِسْرَاءِ.
...adlandırılan en kısa sure için de geçerlidir. Ayet sayısı en az olan sure ise Kevser Suresi'dir. Medine'deki müşrikler Mekke'deki müşriklere tâbi idiler. Bu surenin nüzulü Medine'ye hicretin ilk dönemindeydi. Müşriklerin hepsi Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem karşı birlik olmuşlardı; onu yalanlama ve insanları ona uymaktan alıkoyma hususunda birbirlerini kışkırtıyorlardı. Bu sebeple Yûnus, Hûd ve İsrâ surelerinde daha önce kendilerine karşı yöneltilen Kur'an'ın i'câzı ile meydan okuma onlara yeniden tekrar edilmiştir.
وَقَدْ كَانَ التَّحَدِّي أَوَّلًا بِالْإِتْيَانِ بِكِتَابٍ مِثْلِ مَا نَزَلَ مِنْهُ فَفِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٨٨] :
Meydan okuma ilk olarak indirilenin tamamı gibi bir kitap getirilmesi şeklindeydi; nitekim İsrâ Suresi'nde [88] şöyle buyrulmuştur:
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً. فَلَمَّا عَجَزُوا اسْتُنْزِلُوا إِلَى الْإِتْيَانِ بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ فِي سُورَةِ هُودٍ ، ثُمَّ اسْتُنْزِلُوا إِلَى الْإِتْيَان بِسُورَة من مِثْلِهِ فِي سُورَةِ يُونُسَ .
{ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً } “De ki: Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine arka da olsalar onun benzerini getiremezler.” Bundan âciz kalınca Hûd Suresi'nde onun benzeri on sure getirme seviyesine indirildiler; ardından Yûnus Suresi'nde onun benzeri bir sure getirme seviyesine indirildiler.
وَالْمِثْلُ أَصْلُهُ الْمَثِيلُ وَالْمُشَابِهُ تَمَامَ الْمُشَابَهَةِ فَهُوَ فِي الْأَصْلِ صِفَةٌ يَتْبَعُ مَوْصُوفًا ثُمَّ شَاعَ إِطْلَاقُهُ عَلَى الشَّيْءِ الْمُشَابِهِ الْمُكَافِئِ.
Misl (مِثْل) kelimesinin aslı; denk, emsal ve tam anlamıyla benzeyen demektir. Aslında bir mevsufa (nitelenene) tâbi olan bir sıfattır; daha sonra benzer ve denk olan şey hakkında kullanımı yaygınlaşmıştır.
وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ مِثْلِهِ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى (مَا نَزَّلْنَا) أَيْ مِنْ مِثْلِ الْقُرْآنِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى عَبْدِنا فَإِنْ أُعِيدَ إِلَى (مَا نَزَّلْنَا) أَيْ مِنْ مِثْلِ الْقُرْآنِ فَالْأَظْهَرُ أَنَّ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةٌ أَيْ سُورَةٍ مَأْخُوذَةٍ مِنْ مِثْلِ الْقُرْآنِ أَيْ كِتَابٍ مِثْلِ الْقُرْآنِ وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ صِفَةٌ لِسُورَةٍ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ (مِنْ) تَبْعِيضِيَّةً أَوْ بَيَانِيَّةً أَوْ زَائِدَةً، وَقَدْ قِيلَ بِذَلِكَ كُلِّهِ، وَهِيَ وُجُوهٌ مَرْجُوحَةٌ، وَعَلَى الْجَمِيعِ فَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ صِفَةٌ لِسُورَةٍ، أَيْ هِيَ بَعْضُ مِثْلِ مَا نَزَّلْنَا، وَمِثْلُ اسْمٌ حِينَئِذٍ بِمَعْنَى الْمُمَاثِلِ، أَوْ سُورَةٌ مِثْلُ مَا نَزَّلْنَا وَ (مِثْلُ) صِفَةٌ عَلَى احْتِمَالَيْ كَوْنِ (مِنْ) بَيَانِيَّةً أَوْ زَائِدَةً، وَكُلُّ هَذِهِ الْأَوْجُهِ تَقْتَضِي أَنَّ الْمِثْلَ سَوَاءً كَانَ صِفَةً أَوِ اسْمًا فَهُوَ مِثْلٌ مُقَدَّرٌ بِنَاءً عَلَى اعْتِقَادِهِمْ وَفَرْضِهِمْ وَلَا يَقْتَضِي أَنَّ هَذَا الْمِثْلَ مَوْجُودٌ لِأَنَّ الْكَلَامَ مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّعْجِيزِ. وَإِنْ أُعِيد الضَّمِير لعبدنا فَمِنْ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ (ائْتُوا) وَهِيَ ابْتِدَائِيَّةٌ وَحِينَئِذٍ فَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ ظَرْفُ لَغْوٍ غَيْرُ مُسْتَقِرٍّ. وَيَجُوزُ كَوْنُ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ صِفَةً لِسُورَةٍ عَلَى أَنَّهُ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ وَالْمَعْنَى فِيهِمَا ائْتُوا بِسُورَةٍ مُنْتَزَعَةٍ مِنْ رَجُلٍ مِثْلِ مُحَمَّدٍ فِي الْأُمِّيَّةِ، وَلَفْظُ مِثْلِ إِذَنِ اسْمٌ.
{ مِنْ مِثْلِهِ } “Onun benzerinden” ifadesindeki zamirin { مَا نَزَّلْنَا } “İndirdiğimiz şey” ifadesine yani Kur'an'ın benzerine dönmesi caiz olduğu gibi, { عَبْدِنا } “Kulumuz” ifadesine dönmesi de caizdir. Şayet { مَا نَزَّلْنَا } lafzına, yani Kur'an'ın benzerine döndürülürse, en zahir olan görüş “min”in ibtida (başlangıç) bildirmesidir; yani Kur'an benzeri bir kitaptan alınmış bir sure anlamındadır ve car-mecrur “sûretin” kelimesinin sıfatıdır. “Min” harfinin teb‘îz (kısmilik), beyan veya zâid olması da muhtemeldir; bunların hepsi söylenmiştir fakat mercûh vecihlerdir. Bütün bunlara göre car-mecrur “sûretin” kelimesinin sıfatıdır; yani indirdiğimizin benzerinin bir cüzü demektir ve “misl” bu takdirde benzer anlamında bir isimdir. Yahut “min”in beyaniyye veya zâid olma ihtimallerine göre indirdiğimizin benzeri bir sure demektir ve “misl” sıfattır. Bu vecihlerin tümü, gerek sıfat gerekse isim olsun “misl” kelimesinin onların inancına ve varsayımına binaen farazi bir misil olmasını gerektirir; bu mislin fiilen mevcut olduğunu gerektirmez, zira söz âciz bırakma makamında sevk edilmiştir. Eğer zamir “kulumuz” lafzına döndürülürse, “min” harfi “i’tû” (getirin) fiilinin te'diyesi içindir ve ibtidaidir; bu durumda car-mecrur gayr-ı müstekar lağv zarf olur. Car-mecrurun müstekar zarf olarak “sûretin” kelimesinin sıfatı olması da caizdir. Her iki durumda mana: “Ümmîlik hususunda Muhammed benzeri bir adamdan çıkmış bir sure getirin” şeklinde olur ve “misl” lafzı bu takdirde isimdir.
وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكَ أَنَّ لَفْظَ (مِثْلٍ) فِي الْآيَةِ لَا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الْكِنَايَةَ عَنِ
Böylece ayetteki “misl” lafzı ile kinaye kastedilmesinin mümkün olmadığı sana açıkça belli olmuştur; zira...
الْمُضَافِ إِلَيْهِ عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] بِنَاءً عَلَى أَنَّ لَفْظَ (مِثْلِ) كِنَايَةٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ إِذْ لَا يَسْتَقِيمُ الْمَعْنَى أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ، أَوْ مِنْ مُحَمَّدٍ خِلَافًا لِمَنْ تَوَهَّمَ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ «الْكَشَّافِ» وَإِنَّمَا لَفْظُ مِثْلٍ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ الصَّرِيحِ إِلَّا أَنَّهُ أَشْبَهَ الْمُكْنَى بِهِ عَنْ نَفْسِ الْمُضَافِ هُوَ إِلَيْهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْمِثْلَ هُنَا عَلَى تَقْدِيرِ الْإِسْمِيَّةِ غَيْرُ مُتَحَقَّقِ الْوُجُودِ إِلَّا أَنَّ سَبَبَ انْتِفَاءِ تَحَقُّقِهِ هُوَ كَوْنُهُ مَفْرُوضًا فَإِنَّ كَوْنَ الْأَمْرِ لِلتَّعْجِيزِ يَقْتَضِي تَعَذُّرَ الْمَأْمُورِ، فَلَيْسَ شَيْءٌ مِنْ هَاتِهِ الْوُجُوهِ بِمُقْتَضٍ وُجُودَ مِثْلٍ لِلْقُرْآنِ حَتَّى يُرَادَ بِهِ بَعْضُ الْوُجُوهِ كَمَا توهمه التفتازانيّ.
...mudâfun ileyhten kinaye olması mümkün değildir; nitekim Yüce Allah'ın: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ: 11] ayetinde “misl” lafzının mudâfun ileyhten kinaye olduğu kabulüne dayanarak [böyle bir iddia ileri sürülemez]. Zira Keşşâf'ın sözünden bunu vehmeden kimsenin aksine, takdirin “Kur'an'dan veya Muhammed'den bir sure getirin” şeklinde olması mana bakımından tutarlı değildir. Aksine “misl” lafzı burada sarih anlamında kullanılmıştır; ancak buradaki “misl” kelimesinin -isim olduğu takdirde- varlığının fiilen gerçekleşmemiş olması bakımından, bizzat mudâfun ileyhten kinaye kılınan lafza benzemiştir. Ne var ki onun tahakkuk etmeyişinin sebebi, farazi oluşudur; zira emrin aciz bırakma (ta'ciz) gayesi taşıması, emredilen şeyin imkânsızlığını gerektirir. Dolayısıyla bu vecihlerin hiçbiri, Teftâzânî'nin vehmettiği gibi kimi yönleri kastedilsin diye Kur'an'ın bir benzerinin fiilen var olmasını gerektirmez.
وَعِنْدِي أَنَّ الِاحْتِمَالَاتِ الَّتِي احْتَمَلَهَا قَوْلُهُ: مِنْ مِثْلِهِ كُلَّهَا مُرَادَةٌ لِرَدِّ دَعَاوِي الْمُكَذِّبِينَ فِي اخْتِلَافِ دَعَاوِيهِمْ فَإِنَّ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْقُرْآنُ كَلَامُ بَشَرٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هُوَ مُكْتَتَبٌ مِنْ أَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ. وَهَاتِهِ الْوُجُوهُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ تُفَنِّدُ جَمِيعَ الدَّعَاوِي فَإِنْ كَانَ كَلَامَ بَشَرٍ فَأَتَوْا بِمُمَاثِلِهِ أَوْ بِمِثْلِهِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ فَأْتُوا أَنْتُمْ بِجُزْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَسَاطِيرِ، وَإِنْ كَانَ يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ فَأْتُوا أَنْتُمْ مِنْ عِنْدِهِ بِسُورَةٍ فَمَا هُوَ بِبَخِيلٍ عَنْكُمْ إِنْ سَأَلْتُمُوهُ. وَكُلُّ هَذَا إِرْخَاءٌ لِعِنَانِ الْمُعَارَضَةِ وَتَسْجِيلٌ لِلْإِعْجَازِ عِنْدَ عَدَمِهَا.
Bana göre { مِنْ مِثْلِهِ } “onun benzerinden” ifadesinin taşıdığı ihtimallerin tümü, yalanlayanların birbirinden farklı iddialarını çürütmek için kastedilmiştir. Zira onlardan kimi: “Kur'an bir insan sözüdür” demiş, kimi: “O, öncekilerin masallarından yazdırılmıştır” demiş, kimi de: “Onu sadece bir insan öğretiyor” demiştir. Ayetin manasındaki bu vecihler bütün iddiaları çürütmektedir: Eğer o bir insan sözü ise haydi onun dengini veya benzerini getirin; şayet öncekilerin masallarından ise siz de bu masallardan bir parça getirin; şayet onu bir insan öğretiyorsa siz de onun katından bir sure getirin; zira siz isterseniz o bunu sizden esirgeyecek değildir. Bütün bunlar, muaraza (meydan okumaya karşılık verme) dizginlerini gevşetmek ve bunu yapamadıklarında acziyetlerini tescil etmek içindir.
فَالتَّحَدِّي عَلَى صِدْقِ الْقُرْآنِ هُوَ مَجْمُوعُ مُمَاثَلَةِ الْقُرْآنِ فِي أَلْفَاظِهِ وَتَرَاكِيبِهِ، وَمُمَاثِلَةُ الرَّسُولِ الْمُنَزَّلِ عَلَيْهِ فِي أَنَّهُ أُمِّيٌّ لَمْ يَسْبِقْ لَهُ تَعْلِيمٌ وَلَا يَعْلَمُ الْكُتُبَ السَّالِفَةَ، قَالَ تَعَالَى:
Kur'an'ın doğruluğuna dair meydan okuma; lafızları ve tertibi bakımından Kur'an'ın benzerliği ile kendisine indirilen ve daha önce hiçbir eğitim almamış, geçmiş kitapları bilmeyen ümmî bir Resul'ün benzerliğinin birleşimidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ [العنكبوت: ٥١] . فَذَلِكَ مَعْنَى الْمُمَاثِلَةِ فَلَوْ أَتَوْا بِشَيْءٍ مِنْ خُطَبِ أَوْ شِعْرِ بُلَغَائِهِمْ غَيْرَ مُشْتَمِلٍ عَلَى مَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ مِنَ الْخُصُوصِيَّاتِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِتْيَانًا بِمَا تَحَدَّاهُمْ بِهِ، وَلَوْ أَتَوْا بِكَلَامٍ مُشْتَمِلٍ عَلَى مَعَانٍ تَشْرِيعِيَّةٍ أَوْ مِنَ الْحِكْمَةِ مِنْ تَأْلِيفِ رَجُلٍ عَالِمٍ حَكِيمٍ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِتْيَانًا بِمَا تَحَدَّاهُمْ بِهِ. فَلَيْسَ فِي جَعْلِ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةً إِيهَامُ إِجْزَاءِ أَنْ يَأْتُوا بِشَيْءٍ مِنْ كَلَامِ بُلَغَائِهِمْ لِأَنَّ تِلْكَ مُمَاثَلَةٌ غَيْرُ تَامَّةٍ.
{ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } “Sana bu Kitab'ı indirmiş olmamız onlara yetmedi mi?” [Ankebût: 51]. İşte benzerliğin manası budur. Şayet onlar, beliğ ediplerinin hutbelerinden veya şiirlerinden Kur'an'ın içerdiği bu hususiyetleri taşımayan bir şey getirselerdi, bu kendilerine meydan okunan şeyi getirmiş olmak sayılmazdı. Aynı şekilde, âlim ve hikmet ehli bir kimsenin telif ettiği, teşriî veya hikmetli manalar içeren bir söz getirselerdi, bu da kendilerine meydan okunan şeyi getirmiş olmak sayılmazdı. Dolayısıyla “min” harfinin ibtidaiyye kılınmasında, beliğlerinin sözlerinden herhangi bir şeyi getirmelerinin yeterli olacağı vehmini doğuracak bir durum yoktur; çünkü bu, tam bir benzerlik değildir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَعْطُوفٌ عَلَى فَأْتُوا بِسُورَةٍ أَيِ ائْتُوا بِهَا وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ. وَالدُّعَاءُ يُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى طَلَبِ حُضُورِ الْمَدْعُوِّ، وَبِمَعْنَى اسْتِعْطَافِهِ وَسُؤَالِهِ لِفِعْلٍ مَا، قَالَ أَبُو فِرَاسٍ يُخَاطِبُ سَيْفَ الدَّوْلَةِ لِيَفْدِيَهُ مِنْ أَسْرِ مَلِكِ الرُّومِ:
Yüce Allah'ın: { وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Ve Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın” buyruğu, { فَأْتُوا بِسُورَةٍ } “bir sure getirin” buyruğuna matuftur; yani onu getirin ve şahitlerinizi de çağırın demektir. Dua (çağırma) kelimesi, çağrılanın huzura gelmesini talep etmek anlamında kullanıldığı gibi, bir işi yapması için ona yalvarıp ricada bulunmak anlamında da kullanılır. Ebû Firâs, kendisini Rum kralının esaretinden kurtarması için Seyfüddevle'ye hitaben şöyle demiştir:
دَعَوْتُكَ لِلْجَفْنِ الْقَرِيحِ الْمُسَهَّدِ ... لَدَيَّ وَلِلنَّوْمِ الطَّرِيدِ الْمُشَرَّدِ
Seni yanımdaki yaralı ve uykusuz göz kapağı için... Ve kovulup sürgün edilmiş uyku için çağırdım.
وَالشُّهَدَاءُ جَمْعُ شَهِيدٍ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مِنْ شَهِدَ إِذَا حَضَرَ، وَأَصْلُهُ الْحَاضِرُ قَالَ تَعَالَى: وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا [الْبَقَرَة: ٢٨٢] ثُمَّ اسْتُعْمِلَ هَذَا اللَّفْظُ فِيمَا يُلَازِمُهُ
Şühedâ (شُهَدَاء), “şehîd”in çoğuludur; “feîl” vezninde olup hazır bulundu anlamındaki “şehide” (شَهِدَ) fiilinden fâil manasındadır ve aslı hazır bulunan demektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا } “Şahitler çağrıldıkları zaman kaçınmasınlar” [Bakara: 282]. Daha sonra bu lafız, lafzın asıl vaz'ı gereği değil, mecazen veya kinaye yoluyla hazır bulunmanın ayrılmaz bir vasfı olduğu hususlarda kullanılmıştır.
الْحُضُورُ مَجَازًا أَوْ كِنَايَةً لَا بِأَصْلِ وَضْعِ اللَّفْظِ، وَأُطْلِقَ عَلَى النَّصِيرِ عَلَى طَرِيقَةِ الْكِنَايَةِ فَإِنَّ الشَّاهِدَ يُؤَيِّدُ قَوْلَ الْمَشْهُودِ فَيَنْصُرُهُ عَلَى مَعَارِضِهِ وَلَا يُطْلَقُ الشَّهِيدُ عَلَى الْإِمَامِ وَالْقُدْوَةِ وَأَثْبَتَهُ الْبَيْضَاوِيُّ وَلَا يُعْرَفُ فِي كُتُبِ اللُّغَةِ وَلَا فِي كَلَامِ الْمُفَسِّرِينَ. وَلَعَلَّهُ انْجَرَّ إِلَيْهِ مِنْ تَفْسِيرِ «الْكَشَّافِ» لِحَاصِلِ مَعْنَى الْآيَةِ فَتَوَهَّمَهُ مَعْنًى وَضْعِيًّا فَالْمُرَادُ هُنَا ادْعُوا آلِهَتَكُمْ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: مِنْ دُونِ اللَّهِ أَيِ ادْعُوهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَدَأْبِكُمْ فِي الْفَزَعِ إِلَيْهِمْ عِنْدَ مُهِمَّاتِكُمْ مُعْرِضِينَ بِدُعَائِهِمْ وَاسْتِنْجَادِهِمْ عَنْ دُعَاءِ اللَّهِ وَاللَّجَأِ إِلَيْهِ فَفِي الْآيَةِ إِدْمَاجُ تَوْبِيخِهِمْ عَلَى الشِّرْكِ فِي أَثْنَاءِ التَّعْجِيزِ عَنِ الْمُعَارَضَةِ وَهَذَا الْإِدْمَاجُ مِنْ أَفَانِينِ الْبَلَاغَةِ أَنْ يَكُونَ مُرَادُ الْبَلِيغِ غَرَضَيْنِ فَيُقْرِنُ الْغَرَضَ الْمَسُوقَ لَهُ الْكَلَامُ بِالْغَرَضِ الثَّانِي وَفِيهِ تَظْهَرُ مَقْدِرَةُ الْبَلِيغِ إِذْ يَأْتِي بِذَلِكَ الِاقْتِرَانِ بِدُونِ خُرُوجٍ عَنْ غَرَضِهِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ وَلَا تكلّف. قَالَ الْحَرْث بْنُ حِلِّزَةَ:
Kinaye yoluyla yardımcı (nasîr) için de kullanılmıştır; zira şahit, lehine şahitlik yapılanın sözünü destekler ve böylece hasmına karşı ona yardım etmiş olur. Şehid kelimesi imam ve önder için kullanılmaz; bunu Beyzâvî kabul etmiştir ancak bu ne lügat kitaplarında ne de müfessirlerin sözlerinde bilinir. Muhtemelen bu ona Keşşâf'ın ayetin genel manasını tefsirinden geçmiş ve o bunu vaz'î bir mana zannetmiştir. Dolayısıyla buradaki murat, { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka” ifadesinin karinesiyle: “İlahlarınızı çağırın” demektir; yani önemli işlerinizde onlara sığınmayı adet edindiğiniz gibi, Allah'a dua edip O'na sığınmaktan yüz çevirerek, onları çağırıp yardıma davet edin demektir. Ayette, muarazadan aciz bırakma esnasında onları şirkten dolayı azarlamayı söz arasına sokuşturma (idmâc) sanatı vardır. Bu idmâc belagat inceliklerindendir; beliğ kimsenin iki gayesi olup sözün asıl sevk edildiği gayeyi ikinci gaye ile birleştirmesidir. Beliğin kudreti de burada ortaya çıkar; zira sözün sevk edildiği asıl gayeden çıkmaksızın ve tekellüfe düşmeksizin bu birleştirmeyi gerçekleştirir. Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
آذَنَتْنَا بِبَيْنِهَا أَسْمَاءُ ... رُبَّ ثَاوٍ يُمَلُّ مِنْهُ الثَّوَاءُ
Esmâ bize ayrılığını bildirdi... Nice kalan kimse vardır ki, ikametinden usanılır.
فَإِنَّ قَوْلَهُ رُبَّ ثَاوٍ عِنْدَ ذِكْرِ بُعْدِ الْحَبِيبَةِ وَالتَّحَسُّرِ مِنْهُ كِنَايَةٌ عَنْ أَنْ لَيْسَتْ هِيَ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ الَّذِي يُمَلُّ ثَوَاؤُهُ. وَقَدْ قَضَى بِذَلِكَ حَقَّ إِرْضَائِهَا بِأَنَّهُ لَا يَحْفِلُ بِإِقَامَةِ غَيْرِهَا، وَقَدْ عُدَُُّ
Zira sevgilinin uzaklaşmasını anıp bundan dolayı hayıflanırken “nice kalan vardır ki” demesi, sevgilisinin ikametinden usanılan bu güruhtan olmadığına kinayedir. Böylece başkasının ikametine aldırış etmediğini belirterek onu hoşnut etme hakkını yerine getirmiştir. Nitekim sayılmıştır...
الْإِدْمَاجُ مِنَ الْمُحَسِّنَاتِ الْبَدِيعَةِ وَهُوَ جَدِيرٌ بِأَنْ يُعَدَّ فِي الْأَبْوَابِ الْبَلَاغِيَّةِ فِي مَبْحَثِ الْإِطْنَابِ أَوْ تَخْرِيجِ الْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ، فَإِنَّ آلِهَتَهُمْ أَنْصَارٌ لَهُمْ فِي زَعْمِهِمْ.
İdmâc, bedî' sanatlarının güzelliklerinden sayılmıştır ve belagat konularında ıtnâb veya sözün zahirin gerektirdiğinin aksine sevk edilmesi bahsinde sayılmaya layıktır. Zira ilahları, kendi zanlarınca kendilerinin yardımcılarıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ ادْعُوا نُصَرَاءَكُمْ مِنْ أَهْلِ الْبَلَاغَةِ فَيَكُونُ تَعْجِيزًا لِلْعَامَّةِ وَالْخَاصَّةِ، وَادْعُوا مَنْ يَشْهَدُ بِمُمَاثَلَةِ مَا أَتَيْتُمْ بِهِ لِمَا نَزَّلْنَا، عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا [الْأَنْعَام: ١٥٠] وَيَكُونُ قَوْلُهُ: مِنْ دُونِ اللَّهِ عَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي (ادْعُوا) أَوْ مِنْ (شُهَدَاءَكُمْ) أَيْ فِي حَالِ كَوْنِكُمْ غَيْرَ دَاعِينَ لِذَلِكَ اللَّهَ أَوْ حَالِ كَوْنِ الشُّهَدَاءِ غَيْرَ اللَّهِ بِمَعْنَى اجْعَلُوا جَانِبَ اللَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ كَالْجَانِبِ الْمَشْهُودِ عَلَيْهِ فَقَدَ آذَنَّاكُمْ بِذَلِكَ تَيْسِيرًا عَلَيْكُمْ لِأَنَّ شِدَّةَ تَسْجِيلِ الْعَجْزِ تَكُونُ بِمِقْدَارِ تَيْسِيرِ أَسْبَابِ الْعَمَلِ، وَجُوِّزَ أَنْ يَكُونَ (دُونِ) بِمَعْنَى أَمَامَ وَبَيْنَ يَدَيْ يَعْنِي ادْعُوَا شُهَدَاءَكُمْ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ، وَاسْتُشْهِدَ لَهُ بِقَوْلِ الْأَعْشَى:
Muradın: “Belagat ehlinden olan yardımcılarınızı çağırın” olması da caizdir; bu takdirde avam ve havassın tamamını aciz bırakma gayesi taşır. Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا } “De ki: Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin” [En'âm: 150] buyruğunda olduğu gibi: “Getirdiğiniz şeyin bizim indirdiğimize benzer olduğuna şahitlik edecek kimseleri çağırın” [demektir]. Bu vecihlere göre: { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka” ifadesi, { ادْعُوا } fiilindeki zamirden veya { شُهَدَاءَكُمْ } ifadesinden hâl olur; yani bunu yaparken Allah'a dua etmeksizin veya şahitleriniz Allah'tan başkaları olmak üzere [çağırın] demektir. Manası: Kitab'ı indiren Allah'ın tarafını aleyhine şahitlik edilen taraf gibi tutun; acziyetin tescilinin şiddeti, işin sebeplerinin kolaylaştırılması nispetinde olacağından, işinizi kolaylaştırmak adına size bunu bildirdik [demektir]. “Dûn” (دُون) kelimesinin “önünde/huzurunda” manasında olması da caiz görülmüştür; yani “Şahitlerinizi Allah'ın huzurunda çağırın” demektir. Buna A'şâ'nın şu beyti şahit getirilmiştir:
تُرِيكَ الْقَذَى مِنْ دُونِهَا وَهْيَ دُونَهُ ... إِذَا ذَاقَهَا مَنْ ذَاقَهَا يَتَمَطَّقُ
Sana [berraklığından dolayı] ardındaki çöpü gösterir, kendisi de onun önündedir... Onu tadan kimse ağzını şapırdatır.
كَمَا جُوِّزَ أَنْ يَكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ بِمَعْنَى مِنْ دُونِ حِزْبِ اللَّهِ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ أَيْ أَحْضِرُوا شُهَدَاءَ مِنَ الَّذِينَ هُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَضِينَاهُمْ شُهُودًا فَإِنَّ الْبَارِعَ فِي صِنَاعَةٍ لَا يَرْضَى بِأَنْ يَشْهَدَ بِتَصْحِيحِ فَاسِدِهَا وَعَكْسِهِ إِبَاءَةَ أَنْ يُنْسَبَ إِلَى سُوءِ الْمَعْرِفَةِ أَوِ الْجَوْرِ، وَكَلَاهُمَا لَا يَرْضَاهُ ذُو الْمُرُوءَةِ وَقَدِيمًا كَانَتِ الْعَرَبُ تَتَنَافَرُ وَتَتَحَاكَمُ إِلَى عُقَلَائِهَا وَحُكَّامِهَا فَمَا كَانُوا يَحْفَظُونَ لَهُمْ غَلَطًا أَوْ جَوْرًا. وَقَدْ قَالَ السَّمَوْأَلُ:
Aynı şekilde { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesinin “Allah'ın fırkası dışında” yani müminlerin haricinde anlamına gelmesi de caiz görülmüştür; yani: “Kendi dininizden olan şahitleri getirin; biz onları şahit olarak kabul ettik” demektir. Zira bir sanatta mahir olan kimse, bilgisizlik veya haksızlıkla itham edilmekten kaçınacağı için bozuk bir şeye sağlam, sağlam bir şeye de bozuk diye şahitlik etmeye razı olmaz. Bu iki durumun hiçbirine mürüvvet sahibi razı gelmez. Eskiden Araplar birbirleriyle üstünlük yarışına girer ve kendi akıllılarına, hakemlerine başvururlardı; onlar hakkında hiçbir hata veya haksızlık kaydedilmezdi. Nitekim Semev'el şöyle demiştir:
إِنَّا إِذَا مَالَتْ دَوَاعِي الْهَوَى ... وَأَنْصَتَ السَّامِعُ لِلْقَائِلِ
Şüphesiz biz, nefsin arzuları meylettiğinde... Ve dinleyen konuşana kulak verdiğinde,
لَا نَجْعَلُ الْبَاطِلَ حَقًّا وَلَا ... نَلَظُّ دُونَ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ
Batılı hak kılmayız ve... Hakkı bırakıp batıla sarılmayız.
نَخَافُ أَنْ تُسَفَّهَ أَحْلَامُنَا ... فَنَخْمُلُ الدَّهْرَ مَعَ الْخَامِلِ
Akıllarımızın hafif görülmesinden korkarız... Böylece silik kimselerle birlikte ebediyen silinip gideriz.
وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَجِيءُ قَوْلُ الْفُقَهَاءِ إِنَّ شَهَادَةَ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ بِإِثْبَاتِ الْعُيُوبِ أَوْ بِالسَّلَامَةِ لَا تُشْتَرَطُ فِيهَا الْعَدَالَةُ، وَكُنْتُ أُعَلِّلُ ذَلِكَ فِي دُرُوسِ الْفِقْهِ بِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْعَدَالَةِ تَحَقُّقُ الْوَازِعِ عَنْ شَهَادَةِ الزُّورِ، وَقَدْ قَامَ الْوَازِعُ الْعِلْمِيُّ فِي شَهَادَةِ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ مَقَامَ الْوَازِعِ الدِّينِيِّ لِأَنَّ الْعَارِفَُُ
Bu tefsire göre fıkıh âlimlerinin, kusurların tespiti veya [malın ayıptan] salim olduğuna dair bilirkişilerin şahitliğinde adalet şartının aranmayacağı yönündeki görüşü anlaşılır hâle gelmektedir. Ben de fıkıh derslerinde bunu, adaletten maksadın yalan şahitlikten alıkoyacak bir engelin bulunması olduğu, bilirkişilerin şahitliğinde ise meslekî/ilmî engelin dinî engelin yerine geçtiği şeklinde gerekçelendirirdim. Çünkü bilirkişi...
حَرِيصٌ مَا اسْتَطَاعَ أَنْ لَا يُؤْثَرَ عَنْهُ الْغَلَطُ وَالْخَطَأُ وَكَفَى بِذَلِكَ وَازِعًا عَنْ تَعَمُّدِهِ وَكَفَى بِعِلْمِهِ مَظِنَّةً لِإِصَابَةِ الصَّوَابِ فَحَصَلَ الْمَقْصُودُ مِنَ الشَّهَادَةِ.
Gücü yettiğince kendisinden bir yanlış ve hatanın nakledilmemesine hırs gösterir. Bu durum, onun kasıtlı olarak [yanlış yapmasını] engelleyici olarak yeterlidir; ilmi de doğruya isabet etmesinin kuvvetli zannı olarak yeterlidir ve böylece şahitlikten maksat hâsıl olmuş olur.
وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ اعْتِرَاضٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ وَتَذْيِيلٌ. أَتَى بِإِنِ الشَّرْطِيَّةِ الَّتِي الْأَصْلُ فِي شَرْطِهَا أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مَقْطُوعٍ بِوُقُوعِهِ لِأَنَّ صِدْقَهُمْ غَيْرُ مُحْتَمَلِ الْوُقُوعِ وَإِن كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِي أَنَّ الْقُرْآنَ كَلَامُ بَشَرٍ وَأَنَّكُمْ أَتَيْتُمْ بِمِثْلِهِ.
Yüce Allah'ın: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Şayet doğru sözlü iseniz” buyruğu, kelamın sonunda bir itiraziyye (ara cümle) ve tezyîldir (tamamlayıcı ifade). Aslı şartın gerçekleşmesinin kesin olmaması gereken şart edatı “in” (إِنْ) ile getirilmiştir; çünkü onların doğruluğunun gerçekleşme ihtimali yoktur; yani Kur'an'ın bir insan sözü olduğu ve sizin de onun bir benzerini getirdiğiniz iddiasında doğru sözlü iseniz [getirin].