Binûn

2- Bakara Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالصِّدْقُ ضِدُّ الْكَذِبِ وَهُمَا وَصْفَانِ لِلْخَبَرِ لَا يَخْلُو عَنْ أَحَدِهِمَا فَالصِّدْقُ أَنْ يَكُونَ مَدْلُولُ الْكَلَامِ الْخَبَرِيِّ مُطَابِقًا وَمُمَاثِلًا لِلْوَاقِعِ فِي الْخَارِجِ أَيْ فِي الْوُجُودِ الْخَارِجِيِّ احْتِرَازًا عَنِ الْوُجُودِ الذِّهْنِيِّ، وَالْكَذِبُ ضِدُّ الصِّدْقِ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مَدْلُولُ الْكَلَامِ الْخَبَرِيِّ غَيْرَ مُطَابِقٍ أَيْ غَيْرَ مُمَاثِلٍ لِلْوَاقِعِ فِي الْخَارِجِ، وَالْكَلَامُ مَوْضُوعٌ لِلصِّدْقِ وَأَمَّا الْكَذِبُ فَاحْتِمَالٌ عَقْلِيٌّ وَالْإِنْشَاءُ لَا يُوصَفُ بِصِدْقٍ وَلَا كَذِبٍ إِذْ لَا مَعْنَى لِمُطَابَقَتِهِ لِمَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ لِأَنَّهُ إِيجَادٌ لِلْمَعْنَى لَا لِلْأُمُورِ الْخَارِجِيَّةِ. هَذَا مَعْنَى الصِّدْقِ وَالْكَذِبِ فِي الْإِطْلَاقِ الْمَشْهُورِ. وَقَدْ يُطْلَقُ الْكَذِبُ صِفَةَ ذَمٍّ فَيُلَاحَظُ فِي مَعْنَاهُ حِينَئِذٍ أَنَّ مُخَالَفَتَهُ لِلْوَاقِعِ كَانَتْ عَنْ تَعَمُّدٍ فَتَوَّهَمَ الْجَاحِظُ أَنَّ مَاهِيَّةَ الْكَذِبِ تَتَقَوَّمُ مِنْ عَدَمِ مُطَابَقَةِ الْخَبَرِ لِلْوَاقِعِ وَلِلِاعْتِقَادِ مَعًا وَسَرَى هَذَا التَّقَوُّمُ إِلَى مَاهِيَّةِ الصِّدْقِ فَجَعَلَ قِوَامَهَا الْمُطَابَقَةَ لِلْخَارِجِ وَالِاعْتِقَادَ مَعًا وَمِنْ هُنَا أَثْبَتَ الْوَاسِطَةَ بَيْنَ

Sıdk (doğruluk), kizbin (yalanın) zıddıdır; ikisi haberin iki vasfıdır ve haber bunlardan birinden hali olamaz. Sıdk, haberi kelamın medlulünün dış dünyadaki -zihni varlıktan sakınmak için- hariçteki varlığa uygun ve denk olmasıdır. Kizb ise sıdkın zıddıdır; o da haberi kelamın medlulünün hariçteki vakıaya uygun olmaması yani denk düşmemesidir. Kelam sıdk için vazedilmiştir, yalan ise aklî bir ihtimaldir. İnşâî cümleler ise ne doğruluk ne de yalan ile nitelenir; zira işin kendisindeki duruma uygunluğunun bir manası yoktur, çünkü o harici durumlar için değil mananın bizzat var edilmesi içindir. Meşhur kullanımda doğruluk ve yalanın manası budur. Yalan bazen bir yergi sıfatı olarak da kullanılır; bu durumda onun vakıaya aykırılığının kasten olduğu manası gözetilir. Câhız yalanın mahiyetinin, haberin hem vakıaya hem de inanca birlikte uymamasından meydana geldiğini vehmetmiş ve bu meydana geliş sıdkın mahiyetine de sirayet ederek onun kıvamını hem harice hem de inanca birlikte uygunluk kılmıştır. Buradan hareketle...

الصِّدْقِ وَالْكَذِبِ، وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُ الرَّاغِبِ، وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْخِلَافُ لَفْظِيًّا وَمَحَلُّ بَسْطِهِ فِي عِلْمَيِ الْأُصُولِ وَالْبَلَاغَةِ.

Doğruluk ile yalan arasında bir vasıta (üçüncü bir hal) kabul etmiştir. Râgıb'ın sözü de buna yakındır. Bu ihtilafın lafzî bir ihtilaf olması muhtemeldir ve bunun genişçe açıklandığı yer usul ve belagat ilimleridir.

وَالْمَعْنَى إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِي دَعْوَى أَنَّ الْقُرْآنَ كَلَامُ بَشَرٍ، فَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ (صَادِقِينَ) لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ، وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ تَدُلُّ عَلَيْهِ جُمْلَةٌ مُقَدَّرَةٌ بَعْدَ جُمْلَةِ: وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِذِ التَّقْدِيرُ فَتَأْتُونَ بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَدَلَّ عَلَى الْجُمْلَةِ الْمُقَدَّرَةِ قَوْلُهُ قَبْلَهَا: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَتَكُونُ الْجُمْلَةُ الْمُقَدَّرَةُ دَلِيلًا عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ فَتَصِيرُ جُمْلَةُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ تَكْرِيرًا لِلتَّحَدِّي.

Mana: “Kur'an'ın insan sözü olduğu iddianızda şayet doğru sözlü iseniz” demektir. Kendisinden öncekilerin delaletinden ötürü { صَادِقِينَ } kelimesinin müteallakı hazfedilmiştir. Şartın cevabı da hazfedilmiştir; buna { وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } cümlesinden sonra takdir edilen bir cümle delalet eder. Zira takdiri: “O takdirde onun benzerinden bir sure getirirsiniz” şeklindedir. Bu takdir edilen cümleye ise kendisinden önceki: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Haydi onun benzerinden bir sure getirin” buyruğu delalet etmektedir. Takdir edilen bu cümle şartın cevabına delil olur; böylece { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Şayet doğru sözlü iseniz” cümlesi meydan okumanın bir tekrarı haline gelir.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ إِثَارَةٌ لِحَمَاسِهِمْ إِذْ عَرَّضَ بِعَدَمِ صِدْقِهِمْ فَتَتَوَفَّرُ دَوَاعِيهِمْ على الْمُعَارضَة.

Bu ayette onların gayretlerini harekete geçirme vardır; zira onların doğru sözlü olmadıklarına tarizde bulunulmuş, böylece muaraza yapma güdüleri kamçılanmıştır.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 24]

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (٢٤)

{ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- o halde yakıtı insanlar ve taşlar olan, kâfirler için hazırlanmış ateşten sakının.” (24)

تَفْرِيعٌ عَلَى الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ، أَيْ فَإِنْ لَمْ تَأْتُوا بِسُورَةٍ أَوْ أَتَيْتُمْ بِمَا زَعَمْتُمْ أَنَّهُ سُورَةٌ وَلَمْ يَسْتَطِعْ ذَلِكَ شُهَدَاؤُكُمْ عَلَى التَّفْسِيرَيْنِ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمُ اجْتَرَأْتُمْ عَلَى اللَّهِ بِتَكْذِيبِ رَسُولِهِ الْمُؤَيَّدِ بِمُعْجِزَةِ الْقُرْآنِ فَاتَّقُوا عِقَابَهُ الْمُعَدَّ لِأَمْثَالِكُمْ.

Şart ve cevabı üzerine yapılan bir tefri'dir (çıkarımdır); yani: “Eğer bir sure getiremezseniz yahut sure olduğunu iddia ettiğiniz bir şey getirir de her iki tefsire göre şahitleriniz buna güç yetiremezse, bilin ki siz Kur'an mucizesiyle teyit edilmiş Resulünü yalanlamak suretiyle Allah'a karşı cüretkârlık ettiniz. Öyleyse sizin gibiler için hazırlanmış olan O'nun azabından sakının” demektir.

وَمَفْعُولُ تَفْعَلُوا مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ أَيْ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا ذَلِكَ أَيِ الْإِتْيَانَ بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ الْمَفْعُولِ فِي مِثْلِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٦٧] .

{ تَفْعَلُوا } fiilinin mefulü hazfedilmiştir, bağlam buna delalet eder; yani “Eğer bunu yapamazsanız” yani onun benzeri bir sure getiremezseniz demektir. Bunun benzerinde mefulün hazfedilmesine dair açıklama, Mâide Suresi'ndeki: { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” [67] ayetinde gelecektir.

وَجِيءَ بِإِنِ الشَّرْطِيَّةِ الَّتِي الْأَصْلُ فِيهَا عَدَمُ الْقَطْعِ مَعَ أَنَّ عَدَمَ فِعْلِهِمْ هُوَ الْأَرْجَحُ بِقَرِينَةِ مَقَامِ التَّحَدِّي وَالتَّعْجِيزِ لِأَنَّ الْقَصْدَ إِظْهَارُ هَذَا الشَّرْطِ فِي صُورَةِ النَّادِرِ مُبَالِغَةً فِي تَوْفِيرِ دَوَاعِيهِمْ عَلَى الْمُعَارَضَةِ بِطَرِيقِ الْمُلَايَنَةِ وَالتَّحْرِيضِ وَاسْتِقْصَاءً لَهُمْ فِي إِمْكَانِهَا وَذَلِكَ مِنِ اسْتِنْزَالِ طَائِرِ الْخَصْمِ وَقَيْدٍ لِأَوَابِدِ مُكَابَرَتِهِ وَمُجَادَلَةٍ لَهُ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى إِذَا جَاءَ لِلْحَقِّ وَأَنْصَفَ مِنْ نَفْسِهِ يَرْتَقِي مَعَهُ فِي دَرَجَاتِ الْجَدَلِ وَلِذَلِكَ جَاءَ بَعْدَهُ وَلَنْ تَفْعَلُوا كَأَنَّ الْمُتَحَدِّيَ يَتَدَبَّرُ فِي شَأْنِهِمْ، وَيَزِنُ أَمْرَهُمْ فَيَقُولُ أَوَّلًا ائْتُوا بِسُورَةٍ، ثُمَّ يَقُولُ: قَدِّرُوا أَنَّكُمْ لَا تَسْتَطِيعُونَ الْإِتْيَانَ بِمِثْلِهِ وَأَعِدُّوا لَهَاتِهِ الْحَالَةِ مَخْلَصًا مِنْهَا ثُمَّ يَقُولُ: هَا قَدْ أَيْقَنْتُ وَأَيْقَنْتُمْ أَنَّكُمْ لَا تَسْتَطِيعُونَ الْإِتْيَانَ بِمِثْلِهِ، مَعَ مَا فِي هَذَا مِنْ تَوْفِيرِ دَوَاعِيهِمْ عَلَى الْمُعَارَضَةِ بِطَرِيقِ الْمُخَاشَنَةِ وَالتَّحْذِيرِ.

Meydan okuma ve aciz bırakma makamının karinesiyle onların bunu yapamayacakları kesin olduğu halde, hakkında kesinlik bulunmayan durumlar için kullanılan şart edatı “in” (إِنْ) getirilmiştir; çünkü maksat, yumuşaklık ve teşvik yoluyla muarazaya olan heveslerini iyice artırmak ve bunun imkânı hususunda onları son noktasına kadar zorlamak için bu şartı nadir gerçekleşen bir durum suretinde göstermektir. Bu, hasmın hırçınlığını yatıştırmak, inatçı böbürlenmesini dizginlemek ve onunla en güzel şekilde mücadele etmek kabilindendir; ta ki o hakka gelip kendisi insafa ulaştığında onunla cedel mertebelerinde yükselsin. İşte bu sebeple ardından { وَلَنْ تَفْعَلُوا } “ki asla yapamayacaksınız” buyruğu gelmiştir; sanki meydan okuyan kimse onların durumunu tefekkür etmekte, hallerini tartmakta ve önce: “Bir sure getirin” demekte, sonra: “Onun bir benzerini getiremeyeceğinizi farz edin ve bu durumdan bir kurtuluş yolu hazırlayın” demekte, ardından da: “İşte ben de kesin olarak bildim, siz de kesin olarak bildiniz ki onun benzerini getiremezsiniz” demektedir. Bununla birlikte bu ifadede, sertlik ve sakındırma yoluyla onların muaraza arzularını tahrik etme inceliği de vardır.

وَلِذَلِكَ حَسُنَ مَوْقِعُ (لَنْ) الدَّالَّةِ عَلَى نَفْيِ الْمُسْتَقْبَلِ فَالنَّفْيُ بِهَا آكَدُ مِنَ النَّفْيِ بِلَا، وَلِهَذَا قَالَ سِيبَوَيْهِ لَا لِنَفْيِ يَفْعَلُ، وَلنْ لِنَفْيِ سَيَفْعَلُ فَقَدْ قَالَ الْخَلِيلُ إِنَّ لَنْ حَرْفٌ مُخْتَزَلٌ مِنْ لَا النَّافِيَةِ وَأَنِ الِاسْتِقْبَالِيَّةِ وَهُوَ رَأْيٌ حَسَنٌ وَإِذَا كَانَتْ لِنَفْيِ الْمُسْتَقْبَلِ تَدُلُّ على النَّفْي المؤبد غَالِبًا لِأَنَّهُ لَمَّا لَمْ يُوَقَّتْ بِحَدٍّ مِنْ حُدُودِ الْمُسْتَقْبَلِ دَلَّ عَلَى اسْتِغْرَاقِ أَزْمِنَتِهِ إِذْ لَيْسَ بَعْضُهَا أَوْلَى مِنْ بَعْضٍ وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ بِإِفَادَتِهَا التَّأْبِيدَ حَقِيقَةً أَوْ مَجَازًا وَهُوَ التَّأْكِيدُ، وَقَدِ اسْتَقْرَيْتُ مَوَاقِعَهَا فِي الْقُرْآنِ وَكَلَامِ الْعَرَبِ فَوَجَدْتُهَا لَا يُؤْتَى بِهَا إِلَّا فِي مَقَامِ إِرَادَةِ النَّفْيِ الْمُؤَكَّدِ أَوِ المؤبد. وَكَلَام الْخَيل فِي أَصْلِ وَضْعِهَا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ فَمَنْ قَالَ مِنَ النُّحَاةِ أَنَّهَا لَا تُفِيدُ تَأْكِيدًا وَلَا تَأْبِيدًا فَقَدْ كَابَرَ.

İşte bu yüzden, geleceği nefyetmeye delalet eden “len” (لَنْ) edatının yeri pek güzel olmuştur. Zira onunla yapılan nefy (olumsuzluk), “lâ” (لَا) ile yapılan nefiyden daha tekitlidir. Nitekim Sîbeveyhi: “'Lâ', 'yef'alu' fiilinin nefyi içindir; 'len' ise 'seyef'alu' fiilinin nefyi içindir” demiştir. Halîl ise: “'Len', olumsuzluk bildiren 'lâ' ile istikbal bildiren 'en' edatlarından kısaltılmış bir harftir” demiştir ki bu güzel bir görüştür. Geleceğin nefyine mahsus olduğunda çoğunlukla ebedî nefye delalet eder; çünkü geleceğin herhangi bir sınırı ile sınırlandırılmadığında, zamanlarının tamamını kapsamaya delalet eder, zira bir kısmının diğerine önceliği yoktur. İşte bu sebeple Zemahşerî, hakikat veya mecaz -ki bu da tekit demektir- yoluyla onun te'bîd (ebedîlik) ifade ettiğini söylemiştir. Kur'an'da ve Arap kelamında geçtiği yerleri araştırdım ve gördüm ki o ancak müekked veya müebbed nefyin murat edildiği makamlarda getirilmektedir. Halîl'in onun asıl vaz'ına dair sözü de bunu desteklemektedir. Dolayısıyla nahivcilerden onun ne tekit ne de te'bîd ifade etmediğini söyleyen kimse inatlaşmış olur.

وَقَوْلُهُ: وَلَنْ تَفْعَلُوا مِنْ أَكْبَرِ مُعْجِزَاتِ الْقُرْآنِ فَإِنَّهَا مُعْجِزَةٌ مِنْ جِهَتَيْنِ: الْأُولَى أَنَّهَا أَثْبَتَتْ أَنَّهُمْ لَمْ يُعَارِضُوا لِأَنَّ ذَلِكَ أَبْعَثُ لَهُمْ عَلَى الْمُعَارَضَةِ لَوْ كَانُوا قَادِرِينَ، وَقَدْ تَأَكَّدَ ذَلِكَ كُلُّهُ

{ وَلَنْ تَفْعَلُوا } “ki asla yapamayacaksınız” buyruğu Kur'an'ın en büyük mucizelerindendir; zira o iki yönden mucizedir: Birincisi, onların muaraza yapmadıklarını ispat etmiştir; çünkü güçleri yetseydi bu ifade onları muaraza yapmaya daha çok sevk ederdi. Bütün bunlar daha önce geçen...

بِقَوْلِهِ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الْبَقَرَة: ٢٣] وَذَلِكَ دَلِيلُ الْعَجْزِ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَلَامُ مَنْ قُدْرَتُهُ فَوْقَ طَوْقِ الْبَشَرِ. الثَّانِيَةُ أَنَّهُ أَخْبَرَ بِأَنَّهُمْ لَا يَأْتُونَ بِذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَمَا أَتَى أَحَدٌ مِنْهُمْ وَلَا مِمَّنْ خَلَفَهُمْ بِمَا يُعَارِضُ الْقُرْآنَ فَكَانَتْ هَاتِهِ الْآيَةُ مُعْجِزَةً مِنْ نَوْعِ الْإِعْجَازِ بِالْإِخْبَارِ عَنِ الْغَيْبِ مُسْتَمِرَّةً عَلَى تَعَاقُبِ السِّنِينَ فَإِنَّ آيَاتِ الْمُعَارَضَةِ الْكَثِيرَةَ فِي الْقُرْآنِ قَدْ قُرِعَتْ بِهَا أَسْمَاعُ الْمُعَانِدِينَ مِنَ الْعَرَبِ الَّذِينَ أَبَوْا تَصْدِيقَ الرَّسُولِ وَتَوَاتَرَتْ بِهَا الْأَخْبَارُ بَيْنَهُمْ وَسَارَتْ بِهَا الرُّكْبَانُ بِحَيْثُ لَا يَسَعُ ادِّعَاءَ جَهْلِهَا، وَدَوَاعِي الْمُعَارَضَةِ مَوْجُودَةٌ فِيهِمْ، فَفِي خَاصَّتِهِمْ بِمَا يَأْنَسُونَهُ مِنْ تَأَهُّلِهِمْ لِقَوْلِ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ وَهُمْ شُعَرَاؤُهُمْ وَخُطَبَاؤُهُمْ. وَكَانَتْ لَهُمْ مَجَامِعُ التَّقَاوُلِ وَنَوَادِي التَّشَاوُرِ وَالتَّعَاوُنِ، وَفِي عَامَّتِهِمْ وَصَعَالِيكِهِمْ بِحِرْصِهِمْ عَلَى حَثِّ خَاصَّتِهِمْ لِدَفْعِ مَسَبَّةِ الْغَلَبَةِ عَنْ قَبَائِلِهِمْ وَدِينِهِمْ وَالِانْتِصَارِ لِآلِهَتِهِمْ وَإِيقَافِ تَيَّارِ دُخُولِ رِجَالِهِمْ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ، مَعَ مَا عُرِفَ بِهِ الْعَرَبِيُّ مِنْ إِبَاءَةِ الْغَلَبَةِ وَكَرَاهَةِ الِاسْتِكَانَةِ. فَمَا أَمَسَكَ الْكَافَّةُ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ الْقُرْآنِ إِلَّا لِعَجْزِهِمْ عَنْ ذَلِكَ وَذَلِكَ حُجَّةٌ عَلَى أَنَّهُ مَنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَوْ عَارَضَهُ وَاحِدٌ أَوْ جَمَاعَةٌ لَطَارُوا بِهِ فَرَحًا وَأَشَاعُوهُ وَتَنَاقَلُوهُ فَإِنَّهُمُ اعْتَادُوا تَنَاقُلَ أَقْوَالِ بُلَغَائِهِمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُغْرِيَهُمُ التَّحَدِّي فَمَا ظَنُّكَ بِهِمْ لَوْ ظَفِرُوا بِشَيْءٍ مِنْهُ يَدْفَعُونَ بِهِ عَنْهُمْ هَذِهِ الِاسْتِكَانَةَ وَعَدَمُ الْعُثُورِ عَلَى شَيْءٍ يُدَّعَى مِنْ ذَلِكَ يُوجِبُ الْيَقِينَ بِأَنَّهُمْ أَمْسَكُوا عَنْ مُعَارَضَتِهِ، وَسَنُبَيِّنُ ذَلِكَ بِالتَّفْصِيلِ فِي آخِرِ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ.

{ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Şayet doğru sözlü iseniz” [Bakara: 23] buyruğuyla pekişmiştir; bu da onun benzerini getirmekten acizliğin delilidir ve dolayısıyla onun gücü beşer takatinin üstünde olan bir Zat'ın kelamı olduğunu gösterir. İkincisi, onların bunu gelecekte de yapamayacaklarını haber vermiştir; nitekim onlardan veya arkalarından gelenlerden hiçbiri Kur'an'a muaraza edecek bir şey getirememiştir. Böylece bu ayet, gaybı haber verme türünden bir mucize olmuş ve yılların akışı boyunca devam etmiştir. Zira Kur'an'daki pek çok muaraza ayeti, Resul'ü tasdik etmekten kaçınan inatçı Arapların kulaklarında yankılanmış, haberleri aralarında tevatürle yayılmış ve kervanlarla her tarafa ulaşmıştır; öyle ki bundan habersiz olunduğu iddia edilemez. Muaraza sebepleri de onlarda fazlasıyla mevcuttu: Havass tabakalarında, beliğ söz söylemeye kendilerini ehil görmeleri sebebiyle mevcuttu ki bunlar şairleri ve hatipleriydi. Onların söz yarıştırdıkları meclisleri, danışma ve yardımlaşma kulüpleri vardı. Avam ve yoksul tabakalarında ise kabilelerinden ve dinlerinden yenilgi ayıbını savuşturmak, ilahlarına arka çıkmak ve adamlarının İslam dinine akın akın girmesini durdurmak için havaslarını teşvik etme hırsları sebebiyle mevcuttu; üstelik Arabın yenilgiyi kabullenmeme ve zilleti hoş görmeme özelliğiyle bilinmesi de cabasıdır. Dolayısıyla bütün insanların Kur'an'ın benzerini getirmekten geri durmaları, ancak bundan aciz kaldıkları içindir; bu da onun Yüce Allah katından indirilmiş olduğuna bir delildir. Şayet bir kişi veya bir topluluk ona muaraza etseydi, sevinçten havalara uçar, bunu yayar ve dilden dile aktarırlardı. Çünkü onlar, henüz meydan okuma onları tahrik etmeden önce bile ediplerinin sözlerini birbirlerine aktarmaya alışkın idiler; ya bir de kendilerinden bu zilleti savuşturacak bir şey elde etmiş olsalardı hallerini bir düşünün! Böyle bir iddiaya dair hiçbir şeyin bulunamamış olması, onların muarazadan geri durduklarına dair kesin bir bilgi gerektirir; bunu bu ayetin tefsirinin sonunda ayrıntılı olarak açıklayacağız.

وتَفْعَلُوا الْأَوَّلُ مَجْزُومٌ بِلَمْ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّ (إِنِ) الشُّرْطِيَّةَ دَخَلَتْ عَلَى الْفِعْلِ بَعْدَ

Birinci { تَفْعَلُوا } fiili şüphesiz “lem” ile meczumdur; çünkü şart edatı olan “in”, fiile...

اعْتِبَارِهِ مَنْفِيًّا فَيَكُونُ مَعْنَى الشَّرْطِ مُتَسَلِّطًا عَلَى (لَمْ) وَفِعْلِهَا فَظَهَرَ أَنْ لَيْسَ هَذَا مُتَنَازِعٌ بَيْنَ إِنْ وَلم فِي الْعَمَلِ فِي تَفْعَلُوا لِاخْتِلَافِ الْمَعْنَيَيْنِ فَلَا يُفْرَضُ فِيهِ الِاخْتِلَافُ الْوَاقِعُ بَيْنَ النُّحَاةِ فِي صِحَّةِ تَنَازُعِ الْحَرْفَيْنِ مَعْمُولًا وَاحِدًا كَمَا تَوَهَّمَهُ ابْنُ الْعِلْجِ أَحَدُ نُحَاةِ الْأَنْدَلُسِ نَسَبَهُ إِلَيْهِ فِي «التَّصْرِيحِ عَلَى التَّوْضِيحِ » عَلَى أَنَّ الْحَقَّ أَنَّهُ لَا مَانِعَ مِنْهُ مَعَ اتِّحَادِ الِاقْتِضَاءِ مِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى وَقَدْ أَخَذَ جَوَازَهُ مِنْ كَلَامِ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ فِي «الْمَسَائِلِ الدِّمَشْقِيَّاتِ» وَمِنْ كِتَابِ «التَّذْكِرَةِ» لَهُ أَنَّهُ جَعَلَ قَوْلَ الرَّاجِزِ:

...menfi kabul edilmesinden sonra dâhil olmuştur; bu durumda şartın manası “lem”e ve onun fiiline müsellat olur (hükmeder). Böylece iki mananın farklılığından ötürü buradaki durumun, “tef'alû” fiilinde amel etme hususunda “in” ile “lem” arasında bir tenâzu' (çekişme) olmadığı açığa çıkmıştır. Dolayısıyla Endülüs nahivcilerinden İbnü'l-İlc'in vehmettiği -et-Tasrîh ale't-Tavdîh'te ona nispet edilen- iki harfin tek bir mamul üzerinde tenazuunun sahih olup olmadığı hususunda nahivciler arasında meydana gelen ihtilaf burada farz edilemez. Bununla birlikte hak olan şudur ki, mana bakımından iktiza birliği bulunduğunda buna bir engel yoktur; nitekim bunun cevazı Ebû Ali el-Fârisî'nin el-Mesâilü'd-Dımaşkıyyât ve et-Tezkire adlı eserlerindeki şu sözünden alınmıştır; o, recez şairinin şu sözünü:

حَتَّى تَرَاهَا وَكَأَنَّ وَكَأَنْ ... أَعْنَاقُهَا مُشَرَّفَاتٌ فِي قَرَنْ

Nihayet onları görürsün; sanki ve sanki... Boyunları bir arada yükseltilmiştir.

مِنْ قَبِيلِ التَّنَازُعِ بَيْنَ كَأَنَّ الْمُشَدَّدَةِ وَكَأَنِ الْمُخَفَّفَةِ.

Şeddeli “keenne” ile muhaffefe “keen” arasındaki tenâzu kabilinden saymıştır.

وَقَوْلُهُ: فَاتَّقُوا النَّارَ أَثَرٌ لِجَوَابِ الشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا دَلَّ عَلَى جُمَلٍ مَحْذُوفَةٍُُ

O'nun: { فَاتَّقُوا النَّارَ } “O halde ateşten sakının” buyruğu, { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا } “Şayet yapamazsanız” buyruğundaki şartın cevabının bir eseri (neticesi) olup hazfedilmiş cümlelere delalet etmektedir.

لِلْإِيجَازِ لِأَنَّ جَوَابَ الشَّرْطِ فِي الْمَعْنَى هُوَ مَا جِيءَ بِالشَّرْطِ لِأَجْلِهِ وَهُوَ مَفَادُ قَوْلِهِ:

Çünkü şartın manadaki cevabı, kendisi için şartın getirildiği şeydir ve bu da O'nun şu buyruğunun ifade ettiği manadır:

وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا [الْبَقَرَة: ٢٣] ، فَتَقْدِيرُ جَوَابِ قَوْلِهِ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا أَنَّهُ: فَأَيْقِنُوا بِأَنَّ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِنَا وَأَنَّهُ صَادِقٌ فِيمَا أَمَرَكُمْ بِهِ مِنْ وُجُوبِ عِبَادَةِ اللَّهِ وَحْدَهُ وَاحْذَرُوا إِنْ لَمْ تَمْتَثِلُوا أَمْرَهُ عَذَابَ النَّارِ، فَوَقَعَ قَوْلُهُ: فَاتَّقُوا النَّارَ مَوْقِعَ الْجَوَابِ لدلالته عَلَيْهِ وإيذانه بِهِ وَهُوَ إِيجَازٌ بَدِيعٌ وَذَلِكَ أَنَّ اتِّقَاءَ النَّارِ لَمْ يَكُنْ مِمَّا يُؤْمِنُونَ بِهِ مِنْ قَبْلُ لِتَكْذِيبِهِمْ بِالْبَعْثِ فَإِذَا تَبَيَّنَ صِدْقُ الرَّسُولِ لَزِمَهُمُ الْإِيمَانُ بِالْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ.

{ وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا } “Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içinde iseniz” [Bakara: 23]. Dolayısıyla: { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا } buyruğunun cevabının takdiri şöyledir: “O halde Muhammed'in getirdiğinin bizim katımızdan indirildiğine ve yalnızca Allah'a ibadet etmenin gerekliliği hususunda size emrettiği şeyde doğru sözlü olduğuna kesin olarak inanın ve şayet onun emrine uymazsanız cehennem azabından sakının.” İşte: { فَاتَّقُوا النَّارَ } buyruğu, buna delalet etmesi ve bunu bildirmesi sebebiyle cevabın yerine geçmiştir; bu ise harikulade bir îcâzdır. Çünkü dirilişi inkâr ettikleri için cehennem ateşinden sakınmak daha önce inandıkları bir husus değildi; Resul'ün doğruluğu açıklığa kavuşunca dirilişe ve mükâfata/cezaya iman etmeleri kendilerine vacip oldu.

وَإِنَّمَا عبّر بلم تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا دُونَ فَإِنْ لَمْ تَأْتُوا بِذَلِكَ وَلَنْ تَأْتُوا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ [يُوسُف: ٥٩، ٦٠] إِلَخْ لِأَنَّ فِي لَفْظِ تَفْعَلُوا هُنَا مِنَ الْإِيجَازِ مَا لَيْسَ مِثْلُهُ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى إِذِ الْإِتْيَانُ الْمُتَحَدَّى بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِتْيَانٌ مُكَيَّفٌ بِكَيْفِيَّةٍ خَاصَّةٍ وَهِيَ كَوْنُ الْمَأْتِيِّ بِهِ مِثْلَ هَذَا الْقُرْآنِ وَمَشْهُودًا عَلَيْهِ وَمُسْتَعَانًا عَلَيْهِ بِشُهَدَائِهِمْ فَكَانَ فِي لَفْظِ تَفْعَلُوا مِنَ الْإِحَاطَةِ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ وَالْقُيُودِ إِيجَازٌ لَا يَقْتَضِيهِ الْإِتْيَانُ الَّذِي فِي سُورَةِ يُوسُفَ.

Yüce Allah'ın: { ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ } “Bana babanızdan olan kardeşinizi getirin” buyruğundan { فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ } “Eğer onu bana getirmezseniz” [Yûsuf: 59-60] buyruğuna kadar olan yerde olduğu gibi “fein lem te'tû bizâlike ve len te'tû” denmeyip de { لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا } şeklinde ifade edilmesinin sebebi; buradaki { تَفْعَلُوا } lafzında, diğer ayette benzeri bulunmayan bir îcâzın bulunmasıdır. Zira bu ayette kendisiyle meydan okunan getirme fiili, özel bir keyfiyetle nitelenmiş bir getirmedir; o da getirilen şeyin bu Kur'an'ın bir benzeri olması, lehine şahitlik yapılmış olması ve şahitlerinden yardım alınmış olmasıdır. Dolayısıyla { تَفْعَلُوا } lafzında bu vasıfları ve kayıtları kuşatıcı öyle bir îcâz vardır ki, Yûsuf Suresi'ndeki getirme lafzı bunu gerektirmemektedir.

وَالْوَقُودُ بِفَتْحِ الْوَاوِ اسْمٌ لِمَا يُوقَدُ بِهِ، وَبِالضَّمِّ مَصْدَرٌ وَقِيلَ بِالْعَكْسِ، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ حُكِيَ الضَّمُّ وَالْفَتْحُ فِي كُلٍّ مِنَ الْحَطَبِ وَالْمَصْدَرِ. وَقِيَاسُ فَعُولٍ بِفَتْحِ الْفَاءِ أَنَّهُ اسْمٌ لِمَا

Vakûd (وَقُود) kelimesi vav'ın fethasıyla, kendisiyle ateş yakılan şeyin (yakıtın) ismidir; dammesiyle (vukûd) ise mastardır; bunun tersi de söylenmiştir. İbn Atıyye, hem odun (yakıt) hem de mastar için damme ve fetha okunuşlarının nakledildiğini söylemiştir. Fâ harfinin fethasıyla “faûl” vezninin kuralı, kendisiyle...

يُفْعَلُ بِهِ كَالْوَضُوءِ وَالْحَنُوطِ وَالسَّعُوطِ وَالْوَجُورِ إِلَّا سَبْعَةَ أَلْفَاظٍ وَرَدَتْ بِالْفَتْحِ لِلْمَصْدَرِ وَهِيَ الْوَلُوعُ وَالْقَبُولُ وَالْوَضُوءُ وَالطَّهُورُ وَالْوَزُوعُ وَاللَّغُوبُ وَالْوَقُودُ. وَالْفَتْحُ هُنَا هُوَ الْمُتَعَيَّنُ لِأَنَّ المُرَاد الِاسْم وقرىء بِالضَّمِّ فِي الشَّاذِّ وَذَلِكَ عَلَى اعْتِبَارِ الضَّمِّ مَصْدَرًا أَوْ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ أَيْ ذَوُو وَقُودِهَا النَّاسُ.

...bir fiilin işlendiği şeyin ismi olmasıdır; vudû' (abdest suyu), hanût (kefen kokusu), seût (burun damlası) ve vecûr (ağızdan verilen ilaç) gibi. Ancak mastar olarak fetha ile gelen yedi lafız müstesnadır; bunlar: velû' (düşkünlük), kabûl (kabul etmek), vadû' (abdest almak), tahûr (temizlenmek), vezû' (alıkoymak), lağûb (yorgunluk) ve vakûd (tutuşmak) kelimeleridir. Burada fetha ile okunması belirlenmiş olanıdır, çünkü murat isimdir. Şaz kıraatte damme ile de okunmuştur; bu ise dammenin mastar kabul edilmesine veya bir muzâfın hazfine göredir; yani yakıtının sahipleri insanlar olan [ateş] demektir.

وَالنَّاسُ أُرِيدَ بِهِ صِنْفٌ مِنْهُمْ وَهُمُ الْكَافِرُونَ فَتَعْرِيفُهُ تَعْرِيفُ الِاسْتِغْرَاقِ الْعُرْفِيِّ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ لِأَنَّ كَوْنَهُمُ الْمُشْرِكِينَ قَدْ عُلِمَ مِنْ آيَاتٍ أُخْرَى كَثِيرَةٍ.

{ النَّاسُ } “İnsanlar” kelimesiyle onlardan bir zümre, yani kâfirler kastedilmiştir; dolayısıyla kelimenin başındaki elif-lâm örfî istiğrâk (kapsam) içindir. Ahid için olması da caizdir, zira onların müşrikler olduğu pek çok diğer ayetten bilinmektedir.

وَالْحِجَارَةُ جَمْعُ حَجَرٍ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ وَهُوَ وَزْنٌ نَادِرٌ فِي كَلَامِهِمْ جَمَعُوا حَجَرًا عَنْ أَحْجَارٍ وَأَلْحَقُوا بِهِ هَاءَ التَّأْنِيثِ قَالَ سِيبَوَيْهِ كَمَا أَلْحَقُوهَا بِالْبُعُولَةِ وَالْفُحُولَةِ. وَعَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ أَنَّ الْعَرَبَ تُدْخِلُ الْهَاءَ فِي كُلِّ جَمْعٍ عَلَى فِعَالٍ أَوْ فُعُولٍ لِأَنَّهُ إِذَا وَقَفَ عَلَيْهِ اجْتَمَعَ فِيهِ عِنْدَ الْوَقْفِ سَاكِنَانِ أَحَدُهُمَا الْأَلِفُ السَّاكِنَةُ وَالثَّانِي الْحَرْفُ الْمَوْقُوفُ عَلَيْهِ أَيِ اسْتَحْسَنُوا أَنْ يَكُونَ خَفِيفًا إِذَا وَقَفُوا عَلَيْهِ، وَلَيْسَ هُوَ مِنِ اجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ الْمَمْنُوعِ، وَمِنْ ذَلِكَ عِظَامَةٌ وَنِفَارَةٌ وَفِحَالَةٌ وَحِبَالَةٌ وَذِكَارَةٌ وَفُحُولَةٌ وَحُمُولَةٌ (جُمُوعًا) وَبِكَارَةٌ جَمْعُ بَكْرٍ (بِفَتْحِ الْبَاءِ) وَمِهَارَةٌ جَمْعُ مُهْرٍ.

Hicâra (حِجَارَة) kelimesi “hacer”in kıyas dışı çoğuludur; Arapların kelamında nadir bir vezindir. “Hacer” kelimesini “ahcâr”ın yerine çoğul yapmışlar ve sonuna müenneslik hâ'sı (tâ-i merbûta) eklemişlerdir. Sîbeveyhi: “Tıpkı 'buûlet' ve 'fuhûlet' kelimelerine ekledikleri gibi” demiştir. Ebü'l-Heysem'den nakledildiğine göre Araplar, “fiâl” veya “fuûl” veznindeki her çoğula hâ harfini dâhil ederler; çünkü üzerinde vakıf yapıldığında, biri sâkin elif ve ikincisi üzerinde vakıf yapılan harf olmak üzere iki sâkin bir araya gelir; yani vakıf yaptıklarında kelimenin hafif olmasını güzel görmüşlerdir, yoksa bu yasak olan iki sâkinin bir araya gelmesi türünden değildir. Çoğul olarak gelen ızâme, nifâre, fihâle, hibâle, zikâre, fuhûle, humûle kelimeleri ile bekr'in çoğulu bikâre (bâ'nın fethasıyla) ve muhr'un çoğulu mihâre kelimeleri de bu kabildendir.

وَمَعْنَى وَقُودُهَا الْحِجَارَةُ أَنَّ الْحَجَرَ جُعِلَ لَهَا مَكَانَ الْحَطَبِ لِأَنَّهُ إِذَا اشْتَعَلَ صَارَ أَشَدَّ إِحْرَاقًا وَأَبْطَأَ انْطِفَاءً وَمِنَ الْحِجَارَةِ أَصْنَامُهُمْ فَإِنَّهَا أَحْجَارٌ وَقَدْ جَاءَ ذَلِكَ صَرِيحًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاء: ٩٨] .

{ وَقُودُهَا الْحِجارَةُ } “Yakıtı taşlar olan” ifadesinin manası; taşın alev aldığı zaman daha şiddetli yandığı ve daha geç söndüğü için odun yerine ateşin yakıtı kılınmış olmasıdır. Taşlardan biri de onların putlarıdır; zira onlar da taştır. Nitekim bu husus Yüce Allah'ın: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız” [Enbiyâ: 98] buyruğunda açıkça ifade edilmiştir.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَعْرِيضٌ بِتَهْدِيدِ الْمُخَاطَبِينَ وَالْمَعْنَى الْمُعَرَّضُ بِهِ فَاحْذَرُوا أَنْ تَكُونُوا أَنْتُمْ وَمَا عَبَدْتُمْ وَقُودَ النَّارِ وَقَرِينَةُ التَّعْرِيضِ قَوْلُهُ: فَاتَّقُوا وَقَوْلُهُ: وَالْحِجارَةُ لِأَنَّهُمْ لَمَّا أُمِرُوا بِاتِّقَائِهَا أَمْرَ تَحْذِيرٍ عَلِمُوا أَنَّهُمْ هُمُ النَّاسُ، وَلَمَّا ذُكِرَتِ الْحِجَارَةُ عَلِمُوا أَنَّهَا أَصْنَامُهُمْ، فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ النَّاسُ هُمْ عُبَّادَ تِلْكَ الْأَصْنَامِ فَالتَّعْرِيضُ هُنَا مُتَفَاوِتٌ فَالْأَوَّلُ مِنْهُ بِوَاسِطَةٍ وَاحِدَةٍ وَالثَّانِي بِوَاسِطَتَيْنِ.

Bu ayette muhatapları tehdit eden bir tariz vardır; tariz yoluyla kastedilen mana: “Siz ve taptığınız şeyler ateşin yakıtı olmaktan sakının” şeklindedir. Tarizin karinesi O'nun: { فَاتَّقُوا } “sakının” ve { وَالْحِجارَةُ } “ve taşlar” buyruklarıdır. Çünkü onlara sakınma emri bir uyarı olarak verilince, o insanların kendileri olduğunu anladılar; taşlar zikredilince de bunların putları olduğunu anladılar. Dolayısıyla insanların o putlara tapanlar olması zorunlu hale geldi. Buradaki tariz derecelidir: Birincisi tek bir vasıtayla, ikincisi ise iki vasıtayladır.

وَحِكْمَةُ إِلْقَاءِ حِجَارَةِ الْأَصْنَامِ فِي النَّارِ مَعَ أَنَّهَا لَا تَظْهَرُ فِيهَا حِكْمَةُ الْجَزَاءِ أَنَّ ذَلِكَ تَحْقِيرٌ لَهَا وَزِيَادَةُ إِظْهَارِ خَطَأِ عَبَدَتِهَا فِيمَا عَبَدُوا، وَتَكَرَّرَ لِحَسْرَتِهِمْ عَلَى إِهَانَتِهَا، وَحَسْرَتِهِمْ أَيْضًا عَلَى أَنْ كَانَ مَا أَعَدُّوهُ سَبَبًا لِعِزِّهِمْ وَفَخْرِهِمْ سَبَبًا لِعَذَابِهِمْ، وَمَا أَعَدُّوهُ لِنَجَاتِهِمْ سَبَبًا لِعَذَابِهِمْ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ الْآيَةَ.

Putların taşlarının ateşe atılmasının hikmeti -her ne kadar onlarda ceza hikmeti zahir olmasa da- onları tahkir etmek ve tapanların taptıkları husustaki hatalarını daha çok ortaya koymaktır; ayrıca putların aşağılanmasından duyacakları hasretin ve izzet ile övünç vesilesi kıldıkları şeyin azap vesilesi, kurtuluşları için hazırladıkları şeyin de cezalandırılma vesilesi olmasından ötürü yaşayacakları hasretin katlanması içindir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız...”

وَتَعْرِيفُ (النَّارِ) لِلْعَهْدِ وَوَصْفُهَا بِالْمَوْصُولِ الْمُقْتَضِي عِلْمَ الْمُخَاطَبِينَ بِالصِّلَةِ كَمَا هُوَ

{ النَّارِ } “Ateş” kelimesinin marife (belirli) kılınması ahid içindir; ism-i mevsulün sılasında çoğunlukla olduğu gibi muhatapların sılada zikredilen hususu bilmesini gerektiren mevsul ile sıfatlanması ise...

الْغَالِبُ فِي صِلَةِ الْمَوْصُولِ لِتَنْزِيلِ الْجَاهِلِ مَنْزِلَةَ الْعَالَمِ بِقَصْدِ تَحْقِيقِ وُجُودِ جَهَنَّمَ، أَوْ لِأَنَّ وَصْفَ جَهَنَّمَ بِذَلِكَ قَدْ تَقَرَّرَ فِيمَا نَزَلَ قَبْلُ مِنَ الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ التَّحْرِيمِ [٦] :

...cehennemin varlığını kesinleştirmek maksadıyla bilmeyeni bilen konumuna indirmek içindir. Yahut cehennemin bu şekilde nitelenmesi, Yüce Allah'ın Tahrîm Suresi'ndeki [6] şu buyruğu gibi daha önce inen Kur'an ayetlerinde sabit olduğu içindir:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ وَإِنْ كَانَتْ سُورَةُ التَّحْرِيمِ مَعْدُودَةً فِي السُّوَرِ الَّتِي نَزَلَتْ بَعْدَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَإِنَّ فِي صِحَّةِ ذَلِكَ الْعَدِّ نَظَرًا، أَوْ لِأَنَّهُ قَدْ عُلِمَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ مِنْ أَخْبَارِ أَهْلِ الْكِتَابِ.

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan bir ateşten koruyun.” Tahrîm Suresi Bakara Suresi'nden sonra inen surelerden sayılsa da, bu sayımın sıhhatinde tereddüt vardır. Yahut bu durum, Ehl-i Kitab'ın haberlerinden onların nezdinde bilindiği içindir.

وَفِي جَعْلِ النَّاسِ وَالْحِجَارَةِ وَقُودًا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ نَارَ جَهَنَّمَ مُشْتَعِلَةٌ مِنْ قَبْلِ زَجِّ النَّاسِ فِيهَا وَأَنَّ النَّاسَ وَالْحِجَارَةَ إِنَّمَا تَتَّقِدُ بِهَا لِأَنَّ نَارَ جَهَنَّمَ هِيَ عُنْصُرُ الْحَرَارَةِ كُلِّهَا كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ

İnsanların ve taşların yakıt kılınmasında, cehennem ateşinin insanlar oraya atılmadan önce de tutuşmuş olduğuna ve insanların ve taşların ancak onunla alev aldığına bir delil vardır; çünkü cehennem ateşi bütün hararetin asıl unsurudur; nitekim buna şu hadis işaret etmektedir:

حَدِيثُ «الْمُوَطَّأِ» : «إِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ»

el-Muvatta'da geçen hadis: “Şüphesiz sıcağın şiddeti cehennemin hararetindendir.”

فَإِذَا اتَّصَلَ بِهَا الْآدَمِيُّ اشْتَعَلَ وَنَضِجَ جِلْدُهُ وَإِذَا اتَّصَلَتْ بِهَا الْحِجَارَةُ صُهِرَتْ، وَفِي الِاحْتِرَاقِ بِالسَّيَّالِ الْكَهْرَبَائِيِّ نَمُوذَجٌ يُقَرِّبُ ذَلِكَ لِلنَّاسِ الْيَوْمَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ جَهَنَّمَ تَتَّقِدُ بِحِجَارَةِ الْكِبْرِيتِ فَيَكُونُ نَمُوذَجَهَا الْبَرَاكِينُ الْمُلْتَهِبَةُ.

İnsanoğlu ona temas edince alev alır ve derisi pişer; taşlar ona temas edince erir. Elektrik akımıyla yanma olayı, bugün bunu insanlara yaklaştıran bir örnektir. İbn Abbas'tan cehennemin kükürt taşlarıyla tutuştuğu rivayet edilmiştir; bu durumda onun örneği alev fışkırtan yanardağlar olur.

وَقَوْلُهُ: أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ اسْتِئْنَافٌ لَمْ يُعْطَفْ لِقَصْدِ التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ مَقْصُودٌ بِالْخَبَرِيَّةِ لِأَنَّهُ لَوْ عُطِفَ لَأَوْهَمَ الْعَطْفُ أَنَّهُ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ أَوْ صِلَةٌ أُخْرَى وَجَعَلَهُ خَبَرًا أَهْوَلَ وَأَفْخَمَ وَأَدْخَلَ لِلرَّوْعِ فِي قُلُوبِ الْمُخَاطَبِينَ وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِأَنَّهَا أُعِدَّتْ لَهُمُ ابْتِدَاءً لِأَنَّ الْمُحَاوَرَةَ مَعَهُمْ.

O'nun: { أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için hazırlanmıştır” buyruğu ise istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesidir; haber olmasının hedeflendiğine dikkat çekmek maksadıyla atfedilmemiştir. Zira atfedilseydi, atıf onun ikinci bir sıfat ya da başka bir sıla olduğu vehmini uyandırabilirdi. Onun haber kılınması ise daha korkunç, daha dehşetli ve muhatapların kalplerine korku salmada daha etkilidir. Bu ifade, ateşin ilk planda onlar için hazırlandığına dair bir tarizdir; zira hitap doğrudan onlaradır.

وَهَذِهِ الْآيَةُ قَدْ أَثْبَتَتْ إِعْجَازَ الْقُرْآنِ إِثْبَاتًا مُتَوَاتِرًا امْتَازَ بِهِ الْقُرْآنُ عَنْ بَقِيَّةِ الْمُعْجِزَاتِ، فَإِنَّ سَائِرَ الْمُعْجِزَاتِ لِلْأَنْبِيَاءِ وَلِنَبِيِّنَا عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ إِنَّمَا ثَبَتَتْ بِأَخْبَارِ آحَادٍ وَثَبَتَ مِنْ جَمِيعِهَا قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ جَمِيعِهَا وَهُوَ وُقُوعُ أَصْلِ الْإِعْجَازِ بِتَوَاتُرٍ مَعْنَوِيٍّ مِثْلُ كَرَمِ حَاتِمٍ وَشَجَاعَةِ عَمْرٍو فَأَمَّا الْقُرْآنُ فَإِعْجَازُهُ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ النَّقْلِيِّ أَدْرَكَ مُعْجِزَتَهُ الْعَرَبُ بِالْحِسِّ، وَأَدْرَكَهَا عَامَّةُ غَيْرِهِمْ بِالنَّقْلِ، وَقَدْ تُدْرِكُهَا الْخَاصَّةُ مِنْ غَيْرِهِمْ بِالْحِسِّ كَذَلِكَ عَلَى مَا سَنُبَيِّنُهُ.

Bu ayet, Kur'an'ın mucizeliğini mütevâtir bir şekilde ispat etmiştir ki, Kur'an bu hususta diğer mucizelerden ayrılır. Zira gerek peygamberlerin gerekse bizim Peygamberimizin (aleyhimussalâtü vesselâm) diğer tüm mucizeleri ancak ahad haberlerle sabit olmuş ve hepsi arasında -Hâtim'in cömertliği ve Amr'ın cesareti gibi- asıl mucizenin vuku bulduğuna dair müşterek bir paye manevî tevatürle sübut bulmuştur. Kur'an'a gelince; onun mucizeliği naklî tevatürle sabit olmuştur. Araplar onun mucize olduğunu bizzat duyuları ve tecrübeleriyle idrak etmiş, diğer insanların geneli ise bunu nakil yoluyla kavramıştır. Onların dışındaki ilim ehli havass da bunu, açıklayacağımız üzere, yine doğrudan idrak edebilir.

أَمَّا إِدْرَاكُ الْعَرَبِ مُعْجِزَةَ الْقُرْآنِ فَظَاهِرٌ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَمْثَالِهَا فَإِنَّهُمْ كذبُوا النبيء ﷺ وناوؤه وَأَعْرَضُوا عَنْ مُتَابَعَتِهِ فَحَاجَّهُمْ عَلَى إِثْبَاتِ صِدْقِهِ بِكَلَامٍ أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَيْهِ، وَجَعَلَ دَلِيلَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَجْزَهُمْ عَنْ مُعَارَضَتِهِ فَإِنَّهُ مُرَكَّبٌ مِنْ حُرُوفِ لُغَتِهِمْ وَمِنْ كَلِمَاتِهَا وَعَلَى أَسَالِيبِ تَرَاكِيبِهَا، وَأَوْدَعَ مِنَ الْخَصَائِصِ الْبَلَاغِيَّةِ مَا عَرَفُوا أَمْثَالَهُ فِي كَلَامِ بُلَغَائِهِمْ مِنَ الْخُطَبَاءِ وَالشُّعَرَاءِ ثُمَّ حَاكَمَهُمْ إِلَى الْفَصْلِ فِي أَمْرِ تَصْدِيقِهِ أَوْ تَكْذِيبِهِ بِحُكْمٍ سَهْلٍ وَعَدْلٍ، وَهُوَ مُعَارَضَتُهُمْ لِمَا أَتَى بِهِ أَوْ عَجْزُهُمْ عَنْ ذَلِكَ نَطَقَ بِذَلِكَ الْقُرْآنُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ كَهَاتِهِ الْآيَةِ فَلَمْ يَسْتَطِيعُوا الْمُعَارَضَةَ فَكَانَ عَجْزُهُمْ عَنِ الْمُعَارَضَةِ لَا يَعْدُو أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ

Arapların Kur'an'ın mucize olduğunu idrak etmelerine gelince; bu durum bu ayetten ve benzerlerinden açıkça anlaşılmaktadır. Zira onlar Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanladılar, ona düşmanlık ettiler ve ona uymaktan yüz çevirdiler. O da doğruluğunu ispatlamak için Allah'ın kendisine vahyettiği bir kelam ile onlarla delil yarışına girdi ve onun Allah katından olduğunun delilini, benzerini getirmekten aciz kalmaları olarak belirledi. Çünkü o, kendi dillerinin harflerinden, kelimelerinden ve onların terkip üsluplarından mürekkeptir; hatip ve şairlerinden oluşan edipleri arasında benzerlerini tanıdıkları belağat inceliklerini ihtiva etmektedir. Sonra da onun tasdik edilmesi veya yalanlanması hususundaki hükmü gayet kolay ve adil bir hakemliğe bıraktı; o da getirdiğinin bir benzerini ortaya koymaları yahut bundan aciz kalmalarıydı. Kur'an, bu ayet gibi pek çok yerde bunu açıkça dile getirdi; fakat onlar benzerini getirmeye güç yetiremediler. Dolayısıyla benzerini getirmekten aciz kalmaları iki durumdan öteye geçemezdi: Ya

عَجْزُهُمْ لِأَنَّ الْقُرْآنَ بَلَغَ فِيمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْخَصَائِصِ الْبَلَاغِيَّةِ الَّتِي يَقْتَضِيهَا الْحَالُ حَدَّ الْإِطَاقَةِ لِأَذْهَانِ بُلَغَاءِ الْبَشَرِ بِالْإِحَاطَةِ بِهِ، بِحَيْثُ لَوِ اجْتَمَعَتْ أَذْهَانُهُمْ وَانْقَدَحَتْ قَرَائِحُهُمْ وَتَآمَرُوا وَتَشَاوَرُوا فِي نَوَادِيهِمْ وَبِطَاحِهِمْ وَأَسْوَاقِ مَوْسِمِهِمْ، فَأَبْدَى كُلُّ بَلِيغٍ مَا لَاحَ لَهُ مِنَ النُّكَتِ وَالْخَصَائِصِ لَوَجَدُوا كُلَّ ذَلِكَ قَدْ وَفَتْ بِهِ آيَاتُ الْقُرْآنِ فِي مِثْلِهِ وَأَتَتْ بِأَعْظَمَ مِنْهُ، ثُمَّ لَوْ لحق بهم لَا حق، وَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ فَأَبْدَى مَا لَمْ يُبْدُوهُ مِنَ النُّكَتِ لَوَجَدَ تِلْكَ الْآيَةَ الَّتِي انْقَدَحَتْ فِيهَا أَفْهَامُ السَّابِقَيْنِ وَأَحْصَتْ مَا فِيهَا مِنَ الْخَصَائِصِ قَدِ اشْتَمَلَتْ عَلَى مَا لَاحَ لِهَذَا الْأَخِيرِ وَأَوْفَرَ مِنْهُ، فَهَذَا هُوَ الْقَدْرُ الَّذِي أَدْرَكَهُ بُلَغَاءُ الْعَرَبِ بِفِطَرِهِمْ، فَأَعْرَضُوا عَنْ مُعَارَضَتِهِ عِلْمًا بِأَنَّهُمْ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِمِثْلِهِ، وَقَدْ كَانُوا مِنْ عُلُوِّ الْهِمَّةِ وَرَجَاحَةِ الرَّأْيِ بِحَيْثُ لَا يُعَرِّضُونَ أَنْفُسَهُمْ لِلِافْتِضَاحِ وَلَا يَرْضَوْنَ لِأَنْفُسِهِمْ بِالِانْتِقَاصِ لِذَلِكَ رَأَوُا الْإِمْسَاكَ عَنِ الْمُعَارَضَةِ أَجْدَى بِهِمْ وَاحْتَمَلُوا النِّدَاءَ عَلَيْهِمْ بِالْعَجْزِ عَنِ الْمُعَارَضَةِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ، لَعَلَّهُمْ رَأَوْا أَنَّ السُّكُوتَ يَقْبَلُ مِنَ التَّأْوِيلِ بِالْأَنَفَةِ مَا لَا تَقْبَلُهُ الْمُعَارَضَةُ الْقَاصِرَةُ عَنْ بَلَاغَةِ الْقُرْآنِ فَثَبَتَ أَنَّهُ مُعْجِزٌ لِبُلُوغِهِ حَدًّا لَا يَسْتَطِيعُهُ الْبَشَرُ فَكَانَ هَذَا الْكَلَامُ خَارِقًا لِلْعَادَةِ وَدَلِيلًا عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَوْجَدَهُ كَذَلِكَ لِيَكُونَ دَلِيلًا عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ فَالْعَجْزُ عَنِ الْمُعَارَضَةِ لِهَذَا الْوَجْهِ كَانَ لِعَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى الْإِتْيَانِ

bu acizlikleri, Kur'an'ın ihtiva ettiği hâlin gerektirdiği belağat özelliklerinde, insan ediplerinin zihinlerinin onu ihata edebilme sınırının en uç noktasına ulaşmış olmasından ileri gelmektedir. Öyle ki zihinleri bir araya gelse, kabiliyetleri parıldasa, meclislerinde, vadilerinde ve panayır pazarlarında toplanıp fikir alışverişinde bulunsalar ve her edip kendisine beliren nükte ve incelikleri ortaya koysa, bütün bunların benzerini Kur'an ayetlerinin eksiksiz verdiğini ve ondan daha büyüğünü getirdiğini görürlerdi. Sonra şayet onlara yeni biri yetişse ve ardından gelecek nesiller gelip öncekilerin ortaya koymadığı nükteleri sergilese, öncekilerin anlayışlarının çakıp üzerinde durduğu ve barındırdığı özellikleri sayıp döktüğü o ayetin, bu sonrakine beliren manaları ve daha fazlasını da kuşattığını görürdü. İşte Arap ediplerinin fıtratlarıyla idrak ettikleri seviye budur; bu yüzden onun benzerine güçlerinin yetmeyeceğini bilerek ona nazire yapmaktan yüz çevirdiler. Onlar, kendilerini rezil duruma düşürmeyecek ve değerlerinin düşürülmesine razı olmayacak derecede yüksek himmet ve sağlam fikir sahibiydiler; bu sebeple nazire yapmaktan geri durmayı kendileri için daha yararlı gördüler ve bu ayette olduğu gibi benzerini getirmekten aciz olduklarının yüzlerine vurulmasına katlandılar. Muhtemelen sükût etmenin, Kur'an'ın belağatından geri kalan bir nazirenin kaldıramayacağı o onurlu duruş yorumunu kabul edeceğini düşündüler. Böylece onun beşerin güç yetiremeyeceği bir sınıra ulaşması hasebiyle mucize olduğu sabit oldu. Bu kelam harikulade (adeti aşan) idi ve Allah'ın onu Resul'ün doğruluğuna bir delil olsun diye bu şekilde var ettiğine bir kanıttı. Dolayısıyla bu yönden nazire yapmaktan aciz kalış, bir benzerini getirmeye

بِمِثْلِهِ وَهَذَا هُوَ رَأْيُ جُمْهُورِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْمُعْتَزِلَةِ وَأَعْيَانِ الْأَشَاعِرَةِ مِثْلِ أَبِي بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيِّ وَعَبْدِ الْقَاهِرِ الْجُرْجَانِيِّ وَهُوَ الْمَشْهُورُ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ.

güç yetiremeyişten kaynaklanmaktaydı. Ehl-i Sünnet'in, Mu'tezile'nin çoğunluğu ile Ebû Bekir el-Bâkıllânî ve Abdülkâhir el-Cürcânî gibi Eş'arîlerin önde gelenlerinin görüşü budur; Eş'arî'den meşhur olan rivayet de böyledir.

وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا قَادِرِينَ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ مُمْكِنَةً مِنْهُمُ الْمُعَارَضَةُ وَلَكِنَّهُمْ صَرَفَهُمُ اللَّهُ عَنِ التَّصَدِّي لَهَا مَعَ تَوَفُّرِ الدَّوَاعِي عَلَى ذَلِكَ فَيَكُونُ صَدُّهُمْ عَنْ ذَلِكَ مَعَ اخْتِلَافِ أَحْوَالِهِمْ أَمْرًا خَارِقًا لِلْعَادَةِ أَيْضًا وَهُوَ دَلِيلُ الْمُعْجِزَةِ، وَهَذَا مَذْهَبٌ مِنْ قَوْلٍ ذَهَبَ إِلَيْهِ فَرِيقٌ وَقَدْ ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيُّ فِي كِتَابِهِ فِي «إِعْجَازِ الْقُرْآنِ» وَلَمْ يُعَيِّنْ لَهُ قَائِلًا وَقد نسبه التفتازانيّ فِي كِتَابِ «الْمَقَاصِدِ» إِلَى الْقَائِلِينَ إِنَّ الْإِعْجَازَ بِالصِّرْفَةِ وَهُوَ قَوْلُ النَّظَّامِ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ وَكَثِيرٍ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ وَنَسَبَهُ الْخَفَاجِيُّ إِلَى أَبِي إِسْحَاقَ الْإِسْفَرَائِينِيِّ وَنَسَبَهُ عِيَاضٌ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَشْتَهِرْ عَنْهُ وَقَالَ بِهِ الشَّرِيفُ الْمُرْتَضَى مِنَ الشِّيعَةِ كَمَا فِي

Onların benzerini getirmeye güç yetirebilecek durumda olmaları ve nazire yapmanın kendileri için imkân dahilinde bulunması, ancak bunu yapmaya sevk eden bunca sebep varken Allah'ın onları bu teşebbüsten alıkoymuş (sarf etmiş) olması da caiz görülebilir. Bu durumda farklı durumlarına rağmen bundan alıkonulmaları da harikulade (adeti aşan) bir iş ve bir mucize delili olur. Bu, bir grubun benimsediği bir görüştür. Ebû Bekir el-Bâkıllânî «İ'câzu'l-Kur'ân» adlı kitabında bunu zikretmiş ve sahibini belirtmemiştir. Teftâzânî ise «el-Makâsıd» adlı kitabında bunu i'câzın sarfe (engelleme) ile olduğunu söyleyenlere nispet etmiştir. Bu, Mu'tezile'den Nazzâm'ın ve birçok Mu'tezilînin görüşüdür. Hafâcî bunu Ebû İshak el-İsferâyînî'ye, İyâz ise Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'ye nispet etmiştir; ancak bu görüş ondan meşhur olmamıştır. Şia'dan Şerîf el-Murtazâ da «el-Makâsıd»da belirtildiği üzere bunu benimsemiştir.

«الْمَقَاصِدِ» وَهُوَ مَعَ كَوْنِهِ كَافِيًا فِي أَنَّ عَجْزَهُمْ عَلَى الْمُعَارَضَةِ بِتَعْجِيزِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ هُوَ مَسْلَكٌ ضَعِيفٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى وُجُوهِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ تَفْصِيلًا فِي الْمُقَدِّمَةِ الْعَاشِرَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ.

Bu yaklaşım, onların nazire yapmaktan aciz kalışlarının Allah'ın onları aciz bırakmasıyla gerçekleştiğini açıklamada yeterli sayılsa da, zayıf bir yoldur. Kur'an'ın i'câz yönlerine dair etraflıca açıklamalar bu tefsirin mukaddimelerinden Onuncu Mukaddime'de geçmişti.

فَإِنْ قُلْتَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَرْكُ الْعَرَبِ لِلْمُعَارَضَةِ تَعَاجُزًا لَا عَجْزًا؟ وَبعد فَمن آمننا أَنْ يَكُونَ الْعَرَبُ قَدْ عَارَضُوا الْقُرْآنَ وَلَمْ يُنْقَلْ إِلَيْنَا مَا عَارَضُوا بِهِ؟ قُلْتُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ فِعْلُهُمْ ذَلِكَ تَعَاجُزًا فَإِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ بُعِثَ فِي أُمَّةٍ مُنَاوِئَةٍ لَهُ مُعَادِيَةٍ لَا كَمَا بُعِثَ مُوسَى فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مُوَالِينَ مُعَاضِدِينَ لَهُ وَمُشَايِعِينَ فَكَانَتِ الْعَرَبُ قاطبة مُعَارضَة للنبيء ﷺ إِذْ كَذَّبُوهُ وَلَمَزُوهُ بِالْجُنُونِ وَالسِّحْرِ وَغَيْرِ ذَلِكَ لَمْ يَتِّبِعْهُ مِنْهُمْ إِلَّا نفر قَلِيل مستضعفين بَيْنَ قَوْمِهِمْ لَا نَصِيرَ لَهُمْ فِي أَوَّلِ الدَّعْوَةِ ثُمَّ كَانَ مِنْ أَمْرِ قَوْمِهِ أَنْ قَاطَعُوهُ ثُمَّ أَمَرُوهُ بِالْخُرُوجِ بَيْنَ هَمٍّ بِقَتْلِهِ وَاقْتِصَارٍ عَلَى إِخْرَاجِهِ كُلُّ هَذَا ثَبَتَ عَنْهُمْ فِي أَحَادِيثِهِمْ وَأَقْوَالِهِمُ الْمَنْقُولَةِ نَقْلًا يَسْتَحِيلُ تَوَاطُؤُنَا عَلَيْهِ عَلَى الْكَذِبِ وَدَامُوا عَلَى مُنَاوَأَتِهِ بَعْدَ خُرُوجِهِ كَذَلِكَ يَصُدُّونَهُ عَنِ الْحَجِّ وَيَضْطَهِدُونَ أَتْبَاعَهُ إِلَى آخِرِ مَا عُرِفَ فِي التَّارِيخِ وَالسِّيَرِ وَلَمْ تَكُنْ تِلْكَ الْمُنَاوَأَةُ فِي أَمَدٍ قَصِيرٍ يُمْكِنُ فِي خِلَالِهِ كَتْمُ الْحَوَادِثِ وَطَيُّ نَشْرِ الْمُعَارَضَةِ فَإِنَّهَا مُدَّةُ تِسْعَ عَشْرَةَ سَنَةً إِلَى يَوْمِ فَتْحِ مَكَّةَ.

Eğer dersen ki: “Arapların muârazayı (nazire getirmeyi) terk etmelerinin gerçek bir acizlikten değil de yapabilecekken yapmamaktan ileri gelen aciz görünme (teâcüz) sebebiyle olması neden caiz olmasın? Dahası, Arapların Kur’an’a nazire getirmediklerinden ve yaptıkları bu nazirelerin bize nakledilmediğinden kim bizi temin edebilir?” Ben de derim ki: Onların bunu aciz görünme sebebiyle yapmış olmaları imkânsızdır. Zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, Mûsâ’nın İsrâiloğulları arasında kendisini destekleyen, yardım eden ve peşinden giden kimseler arasında gönderildiği gibi değil; kendisine karşı çıkan ve amansızca düşmanlık besleyen bir kavim içinde gönderilmiştir. Bütün Araplar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e bütünüyle karşı çıkmış, onu yalanlamış, delilik ve sihirbazlık gibi şeylerle itham etmişlerdir. Davetin başlangıcında, aralarından kendi kavimleri içinde ezilen ve hiçbir yardımcısı bulunmayan pek az kimse dışında ona uyan olmamıştır. Sonra kavminin tutumu, ona boykot uygulamak, ardından öldürme arzusu ile yalnızca yurtlarından çıkarma kararı arasında gidip gelerek [Mekke'den] çıkmasını emretmek olmuştur. Bütün bunlar, yalan üzere birleşilmesi imkânsız olan bir yolla nakledilen sözlerinde ve rivayetlerinde onlar hakkında sabit olmuştur. [Mekke’den] çıkışından sonra da onu hacdan menederek ve tâbilerini baskı altında tutarak bu düşmanlıklarını sürdürmüşlerdir; nitekim tarih ve siyer kitaplarında bilinen diğer hadiseler de böyledir. Bu düşmanlık, olayların gizlenebileceği ve yapılan muârazanın üzerinin örtülebileceği kadar kısa bir sürede değil; Mekke’nin fethine kadar geçen on dokuz yıllık uzun bir zaman diliminde cereyan etmiştir.

لَا جَرَمَ أَنَّ أَقْصَى رَغْبَةٍ لَهُمْ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ هِيَ إِظْهَارُ تَكْذِيبِهِ انْتِصَارًا لِأَنْفُسِهِمْ وَلِآلِهَتِهِمْ وَتَظَاهُرًا بِالنَّصْرِ بَيْنَ قَبَائِلِ الْعَرَبِ كُلُّ هَذَا ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ عِنْدَ جَمِيعِ الْأُمَمِ الْمُجَاوِرَةِ لَهُمْ مِنْ فُرْسٍ وَرُومٍ وَقِبْطٍ وَأَحْبَاشٍ.

Kuşkusuz o süre zarfında onların en büyük arzusu, kendilerinin ve ilahlarının intikamını almak ve Arap kabileleri arasında zafer gösterisi yapmak için onun yalancılığını ortaya koymaktı. Bütün bunlar Farslar, Rumlar, Kıptîler ve Habeşler gibi onlara komşu olan bütün milletlerin nezdinde tevatürle sabittir.

وَلَا جَرَمَ أَنَّ الْقُرْآنَ قَصَّرَ مَعَهُمْ مَسَافَةَ الْمُجَادَلَةَ وَهَيَّأَ لَهُمْ طَرِيقَ إِلْزَامِهِ بِحَقِّيَّةِ مَا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ فَأتَاهُمْ كِتَابًا مُنَزَّلًا نُجُومًا وَدَعَاهُمْ إِلَى الْمُعَارَضَةِ بِالْإِتْيَانِ بِقِطْعَةٍ قَصِيرَةٍ مِثْلِهِ وَأَنْ يَجْمَعُوا لِذَلِكَ شُهَدَاءَهُمْ وَأَعْوَانَهُمْ نَطَقَ بِذَلِكَ هَذَا الْكِتَابُ، كُلُّ هَذَا ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ فَإِنَّ هَذَا الْكِتَابَ مُتَوَاتِرٌ بَيْنَ الْعَرَبِ وَلَا يَخْلُو عَنِ الْعِلْمِ بِوُجُودِهِ أَهْلُ الدِّينِ مِنَ الْأُمَمِ وَإِنَّ اشْتِمَالَهُ عَلَى طَلَبِ الْمُعَارَضَةِ ثَابِتٌ بِالتَّوَاتُرِ الْمَعْلُومِ لَدَيْنَا فَإِنَّهُ هُوَ هَذَا الْكِتَابُ الَّذِي آمَنَ الْمُسْلِمُونَ قَبْلَ فَتْحِ مَكَّةَ بِهِ وَحَفِظُوهُ وَآمَنَ بِهِ جَمِيعُ الْعَرَبِ أَيْضًا بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ فَأَلِفُوهُ كَمَا هُوَ الْيَوْمَ شَهِدَتْ عَلَى ذَلِكَ الْأَجْيَالُ جِيلًا بَعْدَ جِيلٍ.

Kuşkusuz Kur'an onlarla olan tartışma mesafesini kısaltmış ve ona isnat ettikleri şeylerin doğruluğu hususunda onu ilzam etmelerinin yolunu kendilerine hazırlamıştır; zira onlara parça parça indirilen bir Kitap olarak gelmiş ve onları onun benzeri kısa bir parça getirmek suretiyle nazire yapmaya ve bunun için de şahitlerini ve yardımcılarını toplamaya davet etmiştir. Bu Kitap bunu açıkça söylemiştir. Bütün bunlar tevatürle sabittir; zira bu Kitap Araplar arasında mütevâtirdir ve diğer milletlerin din ehli de onun varlığından habersiz değildir. Onun meydan okuma talebini ihtiva ettiği hususu, bizim bildiğimiz tevatürle sabittir; çünkü bu, Müslümanların Mekke'nin fethinden önce iman edip ezberledikleri, Mekke'nin fethinden sonra da bütün Arapların iman ettiği ve nesillerin nesilden nesile tanıklık ettiği üzere bugün olduğu gibi benimsedikleri aynı Kitaptır.

وَقَدْ كَانَ هَؤُلَاءِ الْمُتَحَدُّونَ الْمَدْعُوُّونَ إِلَى الْمُعَارَضَةِ بِالْمَكَانَةِ الْمَعْرُوفَةِ مِنْ أَصَالَةِ الرَّأْيِ وَاسْتِقَامَةِ الْأَذْهَانِ، وَرُجْحَانِ الْعُقُولِ وَعَدَمِ رَوَاجِ الزَّيْفِ عَلَيْهِمْ، وَبِالْكَفَاءَةِ وَالْمَقْدِرَةِ عَلَى التَّفَنُّنِ فِي الْمَعَانِي وَالْأَلْفَاظِ تَوَاتَرَ ذَلِكَ كُلُّهُ عَنْهُمْ بِمَا نُقِلَ مِنْ كَلَامِهِمْ نَظْمًا وَنَثْرًا وَبِمَا

Meydan okunan ve nazire yapmaya davet edilen bu kimseler, fikir sağlamlığı, zihin berraklığı, akıl üstünlüğü ve sahteliğe kanmama hususlarında bilinen bir mevkiye; mana ve lafızlarda maharet gösterme liyakat ve iktidarına sahiptiler. Bütün bunlar, nazım ve nesir olarak nakledilen sözleriyle ve

اشْتَهَرَ وَتَوَاتَرَ مِنَ الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ مِنْ بَيْنِ الْمَرْوِيَّاتِ مِنْ نَوَادِرِهِمْ وَأَخْبَارِهِمْ فَلَمْ يَكُنْ يَعُوزُهُمْ أَنْ يُعَارِضُوهُ لَوْ وَجَدُوهُ عَلَى النَّحْوِ الْمُتَعَارَفِ لَدَيْهِمْ فَإِنَّ صِحَّةَ أَذْهَانِهِمْ أَدْرَكَتْ أَنَّهُ تَجَاوَزَ الْحَدَّ الْمُتَعَارَفَ لَدَيْهِمْ فَلِذَلِكَ أَعْرَضُوا عَنِ الْمُعَارَضَةِ مَعَ تَوَفُّرِ دَاعِيهِمْ بِالطَّبْعِ وَحِرْصِهِمْ لَوْ وَجَدُوا إِلَيْهِ سَبِيلًا ثَبَتَ إِعْرَاضُهُمْ عَنِ الْمُعَارَضَةِ بِطَرِيقِ التَّوَاتُرِ إِذْ لَوْ وَقَعَ مِثْلُ هَذَا لَأَعْلَنُوهُ وَأَشَاعُوهُ وَتَنَاقَلَهُ النَّاسُ لِأَنَّهُ مِنَ الْحَوَادِثِ الْعَظِيمَةِ فَعَدَلُوا عَنِ الْمُعَارَضَةِ بِاللِّسَانِ إِلَى الْمُحَارَبَةِ وَالْمُكَافَحَةِ، ثَبَتَ ذَلِكَ بِالتَّوَاتُرِ لَا مَحَالَةَ عِنْدَ أَهْلِ التَّارِيخِ وَغَيْرِهِمْ.

nüktelerinden ve haberlerinden aktarılan müşterek payelerin şöhret bulup tevatür derecesine ulaşmasıyla sabit olmuştur. Şayet onu kendi aralarında bilinen tarzda bulsalardı, ona nazire getirmekten geri kalmazlardı; fakat sağlam zihinleri, onun kendi bildikleri sınırları aştığını idrak etti. Bu sebeple, tabiatları gereği bunu yapma arzuları tam ve bir yolunu bulsalardı son derece istekli olmalarına rağmen nazire yapmaktan yüz çevirdiler. Onların nazire yapmaktan yüz çevirmeleri tevatür yoluyla sabit olmuştur; zira böyle bir şey gerçekleşseydi, bunu ilan eder, yayarlar ve büyük hadiselerden olduğu için insanlar bunu dilden dile aktarırdı. Bu yüzden dille nazire yapmaktan vazgeçip savaşmaya ve vuruşmaya yöneldiler; bu durum tarihçiler ve diğerleri nezdinde şüphe götürmez biçimde tevatürle sabittir.

وَأَيًّا مَا جَعَلْتَ سَبَبَ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْمُعَارَضَةِ مِنْ خُرُوجِ كَلَامِهِ عَنْ طَوْقِ الْبَشَرِ أَوْ مِنْ صَرْفِ اللَّهِ أَذْهَانَهُمْ عَنْ ذَلِكَ فَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَمْرٍ خَارِقٍ لِلْعَادَةِ كَانَ بِتَقْدِيرٍ مِنْ خَالِقِ الْقَدَرِ وَمُعْجِزِ الْبَشَرِ.

Onların nazire yapmaktan yüz çevirmelerinin sebebini ister onun sözünün beşer gücünün ötesinde olmasına, ister Allah'ın onların zihinlerini bundan alıkoymasına bağla, her iki durumda da bu, kaderin Yaratıcısı ve insanları aciz bırakan [Allah]'ın takdiriyle gerçekleşmiş harikulade (adeti aşan) bir işin delilidir.

وَوَرَاءَ هَذَا كُلِّهِ دَلِيلٌ آخَرَ يُعَرِّفُنَا بِأَنَّ الْعَرَبَ بِحُسْنِ فِطْرَتِهِمْ قَدْ أَدْرَكُوا صِدْقَ الرَّسُولِ وَفَطِنُوا لِإِعْجَازِ الْقُرْآنِ وَأَنَّهُ لَيْسَ بِكَلَامٍ مُعْتَادٍ لِلْبَشَرِ وَأَنَّهُمْ مَا كَذَّبُوا إِلَّا عِنَادًا أَوْ مُكَابَرَةً وَحِرْصًا عَلَى السِّيَادَةِ وَنُفُورًا مِنَ الِاعْتِرَافِ بِالْخَطَأِ، ذَلِكَ الدَّلِيلُ هُوَ إِسْلَامُ جَمِيعِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ

Bütün bunların ötesinde, Arapların güzel fıtratlarıyla Resul'ün doğruluğunu idrak ettiklerini, Kur'an'ın i'câzını ve onun alışılageldik bir beşer sözü olmadığını kavradıklarını; yalanlamalarının ise ancak inat, kibir, reislik hırsı ve hatayı kabullenmekten kaçınma yüzünden olduğunu bize bildiren başka bir delil daha vardır. Bu delil, bütün Arap kabilelerinin Müslüman olması

وَتَعَاقُبُهُمْ فِي الْوِفَادَةِ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ فَإِنَّهُمْ كَانُوا مُقْتَدِينَ بِقُرَيْشٍ فِي الْمُعَارَضَةِ مُكْبِرِينَ الْمُتَابِعَةَ لِهَذَا الدِّينِ خَشْيَةَ مَسَبَّةِ بَعْضِهِمْ وَخَاصَّةً قُرَيْشٌ وَمَنْ ظَاهَرَهُمْ، فَلَمَّا غُلِبَتْ قُرَيْشٌ لَمْ يَبْقَ مَا يَصُدُّ بَقِيَّةَ الْعَرَبِ عَنِ الْمَجِيءِ طَائِعِينَ مُعْتَرِفِينَ عَنْ غَيْرِ غَلَبٍ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ الثَّبَاتَ لِلْمُقَارَعَةِ أَكْثَرَ مِمَّا ثَبَتَتْ قُرَيْشٌ إِذْ قَدْ كَانَ مِنْ تِلْكَ الْقَبَائِلِ أَهْلُ الْبَأْسِ وَالشِّدَّةِ مِنْ عرب نجد وطئ وَغَيْرِهِمْ مِمَّنِ اعْتَزَّ بِهِمُ الْإِسْلَامُ بَعْدَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِمَّا عُرِفَ فِي عَوَائِدِ الْأُمَمِ وَأَخْلَاقِهَا أَنْ تَنْبِذَ قَبَائِلُ عَظِيمَةٌ كَثِيرَةٌ أَدْيَانًا تَعْتَقِدُ صِحَّتَهَا وَتَجِيءَ جَمِيعَهَا طَائِعًا نَابِذًا دِينَهُ فِي خِلَالِ أَشْهُرٍ مِنْ عَامِ الْوُفُودِ لَمْ يَجْمَعْهُمْ فِيهِ نَادٍ وَلَمْ تَسْرِ بَيْنَهُمْ سُفَرَاءُ وَلَا حَشَرَهُمْ مَجْمَعٌ لَوْلَا أَنَّهُمْ كَانُوا مُتَهَيِّئِينَ لِهَذَا الِاعْتِرَافِ لَا يَصُدُّهُمْ عَنْهُ إِلَا صَادٌّ ضَعِيفٌ وَهُوَ الْمُكَابَرَةُ وَالْمُعَانَدَةُ.

ve Mekke'nin fethinden sonra art arda heyetler halinde gelmeleridir. Zira onlar karşı çıkmada Kureyş'e uyuyor, birbirlerinin -özellikle Kureyş'in ve onlara destek verenlerin- kınamasından korkarak bu dine uymayı gözlerinde büyütüyorlardı. Kureyş yenilgiye uğrayınca, geri kalan Arapların hiçbir zorlama olmaksızın boyun eğerek ve itiraf ederek gelmelerini engelleyecek bir şey kalmadı. Zira onlar, vuruşmaya dayanma hususunda Kureyş'in dayandığından daha fazlasına güç yetirebilirlerdi; çünkü o kabileler arasında Necid ve Tayy Araplarından ve sonradan İslam'ın kendileriyle güç kazandığı kimselerden nice çetin ve savaşçı kimseler vardı. Büyük ve çok sayıda kabilenin doğru olduğuna inandığı dinleri terk etmesi ve Elçiler Yılı'nda birkaç ay içinde, kendilerini bir araya getiren bir meclis, aralarında gidip gelen elçiler veya onları toplayan bir kurultay olmaksızın hepsinin itaat ederek ve dinini bırakarak gelmesi, şayet onlar bu itirafa hazır olmasalardı ve kendilerini bundan alıkoyan şey yalnızca kibir ve inat gibi zayıf bir engel olmasaydı, milletlerin adet ve ahlakında bilinen bir durum değildir.

ثُمَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُعْجِزَةٌ بَاقِيَةٌ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَلَنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهَا قَدْ مَرَّتْ عَلَيْهَا العصور والقرون وَمَا صدقهَا وَاضِحٌ إِذْ لَمْ تَقَعِ الْمُعَارَضَةُ مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ وَلَا مِمَّنْ لَحِقَهُمْ إِلَى الْيَوْمِ.

Ayrıca bu ayette: { وَلَنْ تَفْعَلُوا } “ve asla yapamayacaksınız” buyruğunda baki bir mucize bulunmaktadır. Nitekim üzerinden çağlar ve asırlar geçmiş ve doğruluğu apaçık ortaya çıkmıştır; zira muhataplardan hiçbirinden ve bugüne kadar onların ardından gelenlerden hiçbir kimseden bir nazire vaki olmamıştır.

فَإِنْ قُلْتَ: ثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ الْقُرْآنَ مُعْجِزٌ لِلْعَرَبِ وَبِذَلِكَ ثَبَتَ لَدَيْهِمْ أَنَّهُ مُعْجِزَةٌ وَثَبَتَ لَدَيْهِمْ بِهِ صِدْقُ الرَّسُولِ وَلَكِنْ لَمْ يَثْبُتْ ذَلِكَ لِمَنْ لَيْسَ مِثْلَهُمْ فَمَا هِيَ الْمُعْجِزَةُ لِغَيْرِهِمْ؟

Eğer: “Bununla Kur'an'ın Arapları aciz bıraktığı sabit oldu ve böylece onun bir mucize olduğu ve Resul'ün doğruluğu onlar nezdinde sabit oldu; fakat onlar gibi olmayanlar için bu sabit olmadı. Peki onların dışındakiler için mucize nedir?” dersen,

قُلْتُ إِنَّ ثُبُوتَ الْإِعْجَازِ لَا يَسْتَلْزِمُ مُسَاوَاةَ النَّاسِ فِي طَرِيقِ الثُّبُوتِ فَإِنَّهُ إِذَا أَعْجَزَ الْعَرَبَ

derim ki: İ'câzın sabit olması, insanların sübut yolunda eşit olmasını gerektirmez. Zira o, Arapları aciz bıraktığında,

ثَبَتَ أَنَّهُ خَارِقٌ لِلْعَادَةِ لِمَا عَلِمْتَ مِنَ الْوَجْهَيْنِ السَّابِقَيْنِ فَيَكُونُ الْإِعْجَازُ لِلْعَرَبِ بِالْبَدَاهَةِ وَلِمَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ بِالِاسْتِدْلَالِ وَالْبُرْهَانِ وَهُمَا طَرِيقَانِ لِحُصُولِ الْعِلْمِ.

önceki iki vecihten öğrendiğin üzere harikulade (adeti aşan) olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla i'câz Araplar için apaçık doğrudan bir kavrayışla (bedâhetle), onlardan sonra gelenler için ise akıl yürütme ve delille (istidlal ve bürhan ile) sabit olur; bu ikisi de ilmin elde edilme yollarıdır.

وَبَعْدُ فَإِنَّ مَنْ شَاءَ أَنْ يُدْرِكَ الْإِعْجَازَ كَمَا أَدْرَكَهُ الْعَرَبُ فَمَا عَلَيْهِ إِلَّا أَنْ يَشْتَغِلَ بِتَعَلُّمِ اللُّغَةِ وَأَدَبِهَا وَخَصَائِصِهَا حَتَّى يُسَاوِيَ أَوْ يُقَارِبَ الْعَرَبَ فِي ذَوْقِ لُغَتِهِمْ ثُمَّ يَنْظُرَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي نِسْبَةِ الْقُرْآنِ مِنْ كَلَامِ بُلَغَائِهِمْ وَلَمْ يَخْلُ عَصْرٌ مِنْ فِئَةٍ اضْطَلَعَتْ بِفَهْمِ الْبَلَاغَةِ الْعَرَبِيَّةِ وَأَدْرَكَتْ إِعْجَازَ الْقُرْآنِ وَهُمْ عُلَمَاءُ الْبَلَاغَةِ وَأَدَبِ الْعَرَبِيَّةِ الصَّحِيحِ.

Dahası, i'câzı Arapların idrak ettiği gibi idrak etmek isteyen kimseye düşen, Arap dilinin zevkinde Araplarla eşit veya onlara yakın bir seviyeye gelinceye kadar dili, edebiyatını ve hususiyetlerini öğrenmekle meşgul olmak, ardından Kur'an'ın onların ediplerinin kelamı arasındaki konumuna bakmaktır. Hiçbir asır, Arap belağatını anlamayı üstlenen ve Kur'an'ın i'câzını kavrayan bir zümreden yoksun kalmamıştır; bunlar da belağat ve sahih Arap edebiyatı âlimleridir.

قَالَ الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ فِي مُقَدِّمَةِ «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ إِنَّ لَنَا طَرِيقًا إِلَى إِعْجَازِ الْقُرْآنِ غَيْرَ مَا قُلْتَ (أَيْ مِنْ تَوَقُّفِهِ عَلَى عِلْمِ الْبَيَانِ) وَهُوَ عِلْمُنَا بِعَجْزِ الْعَرَبِ عَنْ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِهِ وَتَرْكِهِمْ أَنْ يُعَارِضُوهُ مَعَ تَكْرَارِ التَّحَدِّي عَلَيْهِمْ وَطُولِ التَّقْرِيعِ لَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْهُ وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ مَا قَامَتْ بِهِ الْحُجَّةُ عَلَى الْعَجَمِ قِيَامَهَا عَلَى الْعَرَبِ وَمَا اسْتَوَى النَّاسُ فِيهِ قَاطِبَةً فَلَمْ يَخْرُجِ الْجَاهِلُ بِلِسَانِ الْعَرَبِ عَنْ أَنْ يَكُونَ مَحْجُوجًا بِالْقُرْآنِ قِيلَ لَهُ خَبِّرْنَا عَمَّا اتَّفَقَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ مِنِ اخْتِصَاصِ نَبِيِّنَا ﵇ بِأَنْ كَانَتْ مُعْجِزَتُهُ بَاقِيَةً عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ أَتَعْرِفُ لَهُ مَعْنًى غَيْرَ أَلَّا يَزَالَ الْبُرْهَانُ مِنْهُ لَائِحًا مُعْرِضًا لِكُلِّ مَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ بِهِ وَالْعِلْمُ بِهِ

Şeyh Abdülkâhir, «Delâilü'l-İ'câz»ın mukaddimesinde şöyle demiştir: “Eğer birisi: ‘Kur'an'ın i'câzına ulaşmak için senin söylediğinden başka bir yolumuz daha vardır (yani beyan ilmine dayanmasından başka); o da Araplara sürekli meydan okunmasına ve benzerini getirmekten aciz oldukları defalarca yüzlerine vurulmasına rağmen benzerini getirmekten aciz kaldıklarını ve nazire yapmayı terk ettiklerini bilmemizdir. Şayet durum böyle olmasaydı, hüccet Araplara karşı kaim olduğu gibi Acemlere (Arap olmayanlara) karşı kaim olmaz ve insanlar onda eşit bulunmazdı; binaenaleyh Arap dilini bilmeyen kimse de Kur'an'la ilzam edilmiş olmaktan çıkmazdı’ derse, ona şöyle denir: Müslümanların, Peygamberimizin (aleyhisselâm) mucizesinin zamanın sonuna kadar baki kalması hususundaki ittifakı hakkında bize haber ver; onun için, delilinin onu bilmek isteyen herkes için daima apaçık ve meydanda olması, onu bilmenin

مُمْكِنًا لِمَنِ الْتَمَسَهُ وَأَلَّا مَعْنَى لِبَقَاءِ الْمُعْجِزَةِ بِالْقُرْآنِ إِلَّا أَنَّ الْوَصْفَ الَّذِي كَانَ بِهِ مُعْجِزًا قَائِمٌ فِيهِ أَبَدًا اهـ.

onu arayan kimse için mümkün bulunması ve Kur'an'la mucizenin baki kalmasının, onunla mucize olduğu sıfatın onda ebediyen bulunmasından başka bir anlamı olduğunu biliyor musun?”

وَقَالَ السَّكَّاكِيُّ فِي مَعْرِضِ التَّنْوِيهِ بِبَعْضِ مَسَائِلِ التَّقْدِيمِ قَوْلُهُ: «مُتَوَسِّلًا بِذَلِكَ إِلَى أَنْ يَتَأَنَّقَ فِي وَجْهِ الْإِعْجَازِ فِي التَّنْزِيلِ مُنْتَقِلًا مِمَّا أَجْمَلَهُ عَجْزُ الْمُتَحَدِّينَ بِهِ عِنْدَكَ إِلَى التَّفْصِيلِ» وَقَدْ بَيَّنْتُ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْعَاشِرَةِ تَفَاصِيلَ مِنْ وُجُوهِ إِعْجَازِهِ فَقَدِ اشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَصْنَافٍ مِنَ الْإِعْجَازِ إِذْ نَقَلَتِ الْإِعْجَازَ بِالتَّوَاتُرِ وَكَانَتْ بِبَلَاغَتِهَا مُعْجِزَةً، وَكَانَتْ مُعْجِزَةً مِنْ حَيْثُ الْإِخْبَارِ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ كُلِّهِ بِمَا تَحَقَّقَ صِدْقُهُ فَسُبْحَانَ مُنْزِلِهَا وَمُؤَتِّيهَا.

Sekkâkî de takdim bahislerinden bazılarına dikkat çekerken şöyle demiştir: “Bununla, kendisine meydan okunanların acizliğinin senin nezdinde özetlediği husustan ayrıntıya geçerek, vahyedilen Kitaptaki i'câz vechini incelikle kavramaya vasıta kılmak suretiyle...” Ben de Onuncu Mukaddime'de onun i'câz vecihlerine dair ayrıntıları açıkladım. Nitekim bu ayet, tevatür yoluyla i'câzı aktarması, belağatıyla bir mucize olması ve doğruluğu tahakkuk eden tüm gelecekten haber vermesi cihetiyle bir mucize olması hasebiyle i'câzın türlü çeşitlerini ihtiva etmiştir. Onu indirenin ve verenin şanı ne yücedir!

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 25]

وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥)

{ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “İman edip salih ameller işleyenlere, kendileri için altından ırmaklar akan cennetler olduğunu müjdele! Onlara oradaki meyvelerden bir rızık verildikçe: 'Bu, daha önce bize rızık olarak verilen şeydir' derler. Bu rızık onlara benzer şekilde verilmiştir. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onlar orada ebedî kalacaklardır.” (25)

وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ.

{ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “İman edip salih ameller işleyenlere, kendileri için altından ırmaklar akan cennetler olduğunu müjdele!”

فِي «الْكَشَّافِ» مِنْ عَادَتِهِ ﷿ فِي كِتَابِهِ أَنْ يَذْكُرَ التَّرْغِيبَ مَعَ التَّرْهِيبِ وَيَشْفَعَ الْبِشَارَةَ بِالْإِنْذَارِ إِرَادَةَ التَّنْشِيطِ لِاكْتِسَابِ مَا يُزْلِفُ وَالتَّثْبِيطِ عَنِ اقْتِرَافِ مَا يُتْلِفُ فَلَمَّا ذَكَرَ

«el-Keşşâf»ta şöyle denmektedir: Allah Teâlâ'nın Kitabındaki adeti; yakınlaştıracak amelleri kazanmaya teşvik etmek ve helak edecek günahları işlemekten alıkoymak maksadıyla tergîb (rağbet ettirme) ile terhîbi (korkutma) birlikte zikretmek, müjdeyi uyarıya eklemektir. Nitekim

الْكُفَّارَ وَأَعْمَالَهُمْ وَأَوْعَدَهُمْ بِالْعِقَابِ قَفَّاهُ بِبِشَارَةِ عِبَادِهِ الَّذِينَ جَمَعُوا بَيْنَ التَّصْدِيقِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ اهـ.

kâfirleri ve amellerini zikredip onları cezayla tehdit edince, bunun peşinden tasdik ile salih amelleri birleştiren kullarını müjdelemeyi getirmiştir.

وَجَعَلَ جُمْلَةَ: وَبَشِّرِ مَعْطُوفَةً عَلَى مَجْمُوعِ الْجُمَلِ الْمَسُوقَةِ لِبَيَانِ وَصْفِ عِقَابِ الْكَافِرِينَ يَعْنِي جَمِيعَ الَّذِي فُصِّلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ [الْبَقَرَة: ٢٣] إِلَى قَوْلِهِ: أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ [الْبَقَرَة: ٢٤] فَعَطَفَ مَجْمُوعَ أَخْبَارٍ عَنْ ثَوَابِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَجْمُوعِ أَخْبَارٍ عَنْ عِقَابِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَاسِبَةُ وَاضِحَةٌ مُسَوِّغَةٌ لِعَطْفِ الْمَجْمُوعِ عَلَى الْمَجْمُوعِ، وَلَيْسَ هُوَ عَطْفًا لِجُمْلَةٍ مُعَيَّنَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ مُعَيَّنَةٍ الَّذِي يُطْلَبُ مَعَهُ التَّنَاسُبُ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ فِي الْخَبَرِيَّةِ وَالْإِنْشَائِيَّةِ، وَنَظِّرْهُ بِقَوْلِكَ: زَيْدٌ يُعَاقَبُ بِالْقَيْدِ وَالْإِرْهَاقِ وَبَشِّرْ عَمْرًا بِالْعَفْوِ وَالْإِطْلَاقِ.

{ وَبَشِّرِ } “Müjdele” cümlesini, kâfirlerin cezasının vasfını açıklamak üzere sevk edilen cümleler grubuna, yani Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ } “Ve eğer şüphe içinde iseniz...” [Bakara: 23] buyruğundan { أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “kâfirler için hazırlanmıştır” [Bakara: 24] buyruğuna kadar detaylandırılanların tamamına matuf kılmıştır. Böylece müminlerin sevabına dair haberler grubunu, kâfirlerin cezasına dair haberler grubuna atfetmiştir. Bu münasebet açık olup grubun gruba atfedilmesini caiz kılar; yoksa bu, iki cümle arasında haberlik ve inşâîlik bakımından uyumun arandığı belirli bir cümlenin belirli bir cümleye atfedilmesi türünden değildir. Bunu şu sözünle kıyasla: “Zeyd pranga ve meşakkatle cezalandırılır; Amr'ı ise af ve serbest bırakılma ile müjdele!”

وَجَعَلَ السَّيِّدُ الْجُرْجَانِيُّ لِهَذَا النَّوْعِ مِنَ الْعَطْفِ لَقَبَ عَطْفِ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ لِأَنَّ الْمَعْطُوفَ لَيْسَ جُمْلَةً عَلَى جُمْلَةٍ بَلْ طَائِفَةٌ مِنَ الْجُمَلِ عَلَى طَائِفَةٍ أُخْرَى، وَنَظِيرُهُ فِي الْمُفْرَدَاتِ مَا قِيلَ إِنَّ الْوَاوَ الْأُولَى وَالْوَاوَ الثَّالِثَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ [الْحَدِيد: ٣] لَيْسَتَا مِثْلَ الْوَاوِ الثَّانِيَةِ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا لِإِفَادَةِ الْجَمْعِ بَيْنَ الصِّفَتَيْنِ الْمُتَقَابِلَتَيْنِ وَأَمَّا الثَّانِيَةُ فَلِعِطْفِ مَجْمُوعِ الصِّفَتَيْنِ الْمُتَقَابِلَتَيْنِ اللَّتَيْنِ بَعْدَهَا عَلَى مَجْمُوعِ الصِّفَتَيْنِ الْمُتَقَابِلَتَيْنِ اللَّتَيْنِ قَبْلَهَا وَلَوِ اعْتُبِرَ عَطْفُ الظَّاهِرِ وَحْدَهُ عَلَى إِحْدَى السَّابِقَتَيْنِ

Seyyid Cürcânî bu tür atfa “kıssanın kıssaya atfı” adını vermiştir; zira matuf olan bir cümlenin bir cümleye atfı değil, bir cümleler topluluğunun başka bir cümleler topluluğuna atfıdır. Müfredlerdeki benzeri ise Yüce Allah'ın: { هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ } “O, İlktir, Sondur, Zâhirdir ve Bâtındır” [Hadîd: 3] buyruğundaki birinci vav ve üçüncü vavın ikinci vav gibi olmadığına dair söylenen sözdür; zira bu ikisinin her biri zıt iki sıfatı bir arada ifade etmek içindir, ikinci vav ise kendisinden sonraki zıt iki sıfat grubunu kendisinden önceki zıt iki sıfat grubuna atfetmek içindir. Şayet sadece ez-Zâhir'in önceki iki sıfattan birine atfedildiği kabul edilseydi,

لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ تُنَاسِبٌ، هَذَا حَاصِلُهُ، وَهُوَ يُرِيدُ أَنَّ الْوَاوَ عَاطِفَةٌ جُمْلَةً ذَاتَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَخَبَرَيْنِ عَلَى جُمْلَةٍ ذَاتِ مُبْتَدَأٍ مَلْفُوظٍ بِهِ وَخَبَرَيْنِ، فَالتَّقْدِيرُ وَهُوَ الظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ الْمُبْتَدَأَ فِيهَا مُقَدَّرٌ لِإِغْنَاءِ حَرْفِ الْعَطْفِ عَنْهُ بَلْ هُوَ مَحْذُوفٌ لِلْقَرِينَةِ أَوِ الْمُنَاسَبَةِ فِي عَطْفِ جُمْلَةِ (الظَّاهِرِ وَالْبَاطِنِ) عَلَى جُمْلَةِ (الْأَوَّلِ وَالْآخِرِ) . إِنَّهُمَا صِفَتَانِ مُتَقَابِلَتَانِ ثَبَتَتَا لِمَوْصُوفٍ وَاحِدٍ هُوَ الَّذِي ثَبَتَتْ لَهُ صِفَتَانِ مُتَقَابِلَتَانِ أُخْرَيَانِ.

orada bir tenasüp (uyum) olmazdı; işin özü budur. O, vavın mahzuf mübtedası ve iki haberi olan bir cümleyi, lafzan zikredilmiş mübtedası ve iki haberi olan bir cümleye atfettiğini kastetmektedir; takdiri: { وَهُوَ الظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ } “[Ve O,] Zâhirdir ve Bâtındır” şeklindedir. Buradaki kasıt, atıf harfi onun yerine geçtiği için mübtedanın takdir edilmesi değil; { الظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ } cümlesinin { الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ } cümlesine atfındaki karine veya münasebet sebebiyle mahzuf olmasıdır. Bunlar, başka iki zıt sıfatın kendisi için sabit olduğu tek bir mevsuf için sabit olmuş iki zıt sıfattır.

قَالَ السَّيِّدُ وَلَمْ يَذْكُرْ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ فَتَحَيَّرَ الْجَامِدُونَ عَلَى كَلَامِهِ فِي هَذَا الْمَقَامِ وَتَوَهَّمُوا أَنَّ مُرَادَ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» هُنَا عَطْفُ الْجُمْلَةِ عَلَى الْجُمْلَةِ وَأَنَّ الْخَبَرَ الْمُتَقَدِّمَ مُضَمَّنٌ مَعْنَى الطَّلَبِ أَوْ بِالْعَكْسِ لِتَتَنَاسَبَ الْجُمْلَتَانِ مَعَ أَنَّ عِبَارَةَ «الْكَشَّافِ» صَرِيحَةٌ فِي غَيْرِ ذَلِكَ وَقَصَدَ السَّيِّدُ مِنْ ذَلِكَ إِبْطَالَ فَهْمٍ فَهِمَهُ سَعْدُ الدِّينِ مِنْ كَلَامِ «الْكَشَّافِ» وَأَوْدَعَهُ فِي شَرْحِهِ «المطول» على «التخليص» .

Seyyid dedi ki: «el-Miftâh» sahibi kıssanın kıssaya atfını zikretmemiştir; bu sebeple onun sözüne körü körüne bağlı kalanlar bu makamda şaşkınlığa düşmüş ve «el-Keşşâf» sahibinin buradaki maksadının cümlenin cümleye atfı olduğunu, iki cümlenin birbiriyle uyumlu olması için önceki haberin talep (inşâ) manasını içerdiğini veya aksini zannetmişlerdir; oysa «el-Keşşâf»ın ifadesi bunun aksini açıkça ortaya koymaktadır. Seyyid bununla, Sa'düddin'in «el-Keşşâf»ın sözünden çıkardığı ve «et-Telhîs» üzerine yazdığı «el-Mutavvel» adlı şerhinde yer verdiği bir anlayışı çürütmeyi kastetmiştir.

وَجَوَّزَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَبَشِّرِ مَعْطُوفًا عَلَى قَوْله: فَاتَّقُوا [الْبَقَرَة: ٢٤] الَّذِي هُوَ جَوَابُ الشَّرْطِ فَيَكُونُ لَهُ حُكْمُ الْجَوَابِ أَيْضًا وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّرْطَ وَهُوَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا [الْبَقَرَة: ٢٤] سَبَبٌ لَهُمَا لِأَنَّهُمْ إِذَا عَجَزُوا عَنِ الْمُعَارَضَةِ فَقَدْ ظَهَرَ صِدْقُ النَّبِيءِ فَحَقَّ اتِّقَاءُ النَّارِ وَهُوَ الْإِنْذَارُ لِمَنْ دَامَ عَلَى كُفْرِهِ وَحَقَّتِ الْبِشَارَةُ لِلَّذِينَ آمَنُوا. وَإِنَّمَا كَانَ الْمَعْطُوفُ عَلَى الْجَوَابِ مُخَالِفًا لَهُ لِأَنَّ الْآيَةَ سِيقَتْ مَسَاقَ خِطَابٍ لِلْكَافِرِينَ عَلَى لِسَانِ النَّبِيءِ فَلَمَّا أُرِيدَ تَرَتُّبُ الْإِنْذَارِ لَهُمْ وَالْبِشَارَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ جُعِلَ الْجَوَابُ خِطَابًا لَهُمْ مُبَاشَرَةً لِأَنَّهُمُ الْمُبْتَدَأُ بخطابهم وخطابا للنبيء لِيُخَاطِبَ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ لَيْسَ لِلْمُؤْمِنِينَ ذِكْرٌ فِي هَذَا الْخِطَابِ فَلَمْ يَكُنْ طَرِيقٌ لِخِطَابِهِمْ إِلَّا الْإِرْسَالُ إِلَيْهِمْ.

«el-Keşşâf» sahibi, O'nun: { وَبَشِّرِ } “Müjdele” buyruğunun, şartın cevabı olan { فَاتَّقُوا } “[Ateşten] sakının” [Bakara: 24] sözüne matuf olmasını caiz görmüştür; bu takdirde onun için de cevabın hükmü geçerli olur. Zira şart -ki o da { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا } “Şayet yapamazsanız” [Bakara: 24] buyruğudur- her ikisinin de sebebidir. Çünkü onlar muarazadan (benzerini getirmekten) âciz kalınca Peygamber'in doğruluğu ortaya çıkmış; böylece küfründe ısrar eden kimse için ateşten sakınmak -ki bu uyarıdır (inzâr)- hak olmuş, iman edenler için de müjde hak olmuştur. Cevaba matuf olan kısmın ona (muhatap yönünden) farklı kılınması ise şundandır: Ayet, Peygamber'in lisanından kâfirlere hitap üslubuyla sevk edilmiştir. Onlar için uyarının, müminler için de müjdenin terettüp etmesi (sonuç olarak bağlanması) murat edilince; kendilerine hitapla başlanmış bulunması sebebiyle cevap doğrudan onlara yönelik kılınmış, müminlere hitap etmesi için de Peygamber'e hitap yapılmıştır. Zira bu hitapta müminlerin zikri geçmemektedir; dolayısıyla onlara hitap etmenin, kendilerine elçi göndermekten (Peygamber vasıtasıyla ulaştırmaktan) başka bir yolu yoktu.

وَقَدِ اسْتُضْعِفَ هَذَا الْوَجْهُ بِأَنَّ عُلَمَاءَ النَّحْوِ قَرَّرُوا امْتِنَاعَ عَطْفِ أَمْرٍ مُخَاطَبٍ عَلَى أَمْرٍ مُخَاطَبٍ إِلَّا إِذَا اقْتَرَنَ بالنداء نَحْو قُم يَا زَيْدُ وَاكْتُبْ يَا عَمْرُو، وَهَذَا لَا نِدَاءَ فِيهِ.

Bu vecih, nahiv âlimlerinin muhatap bir emir kipinin başka bir muhatap emir kipine ancak nida ile birlikte olması durumunda atfedilebileceğini -«Ey Zeyd kalk ve ey Amr yaz!» örneğinde olduğu gibi- kararlaştırmaları sebebiyle zayıf görülmüştür; burada ise nida yoktur.

وَجَوَّزَ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» أَنَّ بَشِّرِ مَعْطُوفٌ عَلَى قُلْ مُقَدَّرًا قَبْلَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا [الْبَقَرَة: ٢١] وَقَالَ الْقَزْوِينِيُّ فِي «الْإِيضَاحِ» إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدِّرٍ بَعْدَ قَوْلِهِ: أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ [الْبَقَرَة: ٢٤] أَيْ فَأَنْذِرِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكُلُّ ذَلِكَ تَكَلُّفٌ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ إِلَّا الْوُقُوفُ عِنْدَ ظَاهِرِ كَلَامِ النُّحَاةِ مَعَ أَنَّ صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» لَمْ يَعْبَأْ بِهِ قَالَ عَبْدُ الْحَكِيمِ لِأَنَّ مَنْعَ النُّحَاةِ إِذَا انْتَفَتْ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى تَغَايُرِ الْمُخَاطَبِينَ وَالنِّدَاءُ ضَرْبٌ مِنَ الْقَرِينَةِ نَحْوُ: يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ [يُوسُف: ٢٩] اهـ. يُرِيدُ أَنَّ كُلَّ مَا يَدُلُّ عَلَى الْمُرَادِ بِالْخِطَابِ فَهُوَ كَافٍ وَإِنَّمَا خَصَّ النُّحَاةُ النِّدَاءَ لِأَنَّهُ أَظْهَرُ قَرِينَةً وَاخْتِلَافُ الْأَمْرَيْنِ هُنَا بِعَلَامَةِ الْجَمْعِ وَالْإِفْرَادِ دَالٌّ عَلَى الْمُرَادِ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَقَدْ رُوعِيَ فِي الْجُمَلِ الْمَعْطُوفَةِ مَا يُقَابِلُ مَا فِي الْجُمَلِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا فَقُوبِلَ الْإِنْذَارُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: فَاتَّقُوا النَّارَ [الْبَقَرَة: ٢٤] بِالتَّبْشِيرِ وقوبل النَّاسُ [الْبَقَرَة: ٢١] الْمُرَادُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ بِالَّذِينَ آمَنُوا وَقُوبِلَ (النَّارُ) بِالْجَنَّةِ فَحَصَلَ ثَلَاثَةُ طِبَاقَاتٍ.

«el-Miftâh» sahibi, { بَشِّرِ } kelimesinin { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا } “Ey insanlar! İbadet edin” [Bakara: 21] buyruğundan önce takdir edilen bir { قُلْ } “De ki” lafzına matuf olmasını caiz görmüştür. Kazvînî ise «el-Îzâh»ta onun: { أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için hazırlanmıştır” [Bakara: 24] buyruğundan sonraki takdirî bir ifadeye, yani “İnkâr edenleri uyar” manasına matuf olduğunu söylemiştir. Bütün bunlar, nahivcilerin sözünün zahirine takılıp kalmaktan başka bir gerekçesi olmayan birer külfettir; oysa «el-Keşşâf» sahibi buna itibar etmemiştir. Abdülhakîm der ki: Çünkü nahivcilerin men etmesi, muhatapların farklılığına delalet eden bir karine bulunmadığı durumlar içindir; nida ise: { يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ } “Yûsuf, bundan vazgeç! [Ve ey kadın,] günahının bağışlanmasını dile” [Yûsuf: 29] ayetinde olduğu gibi bir tür karinedir. O, hitaptan muradın ne olduğuna delalet eden her şeyin yeterli olduğunu kastetmektedir. Nahivciler nidayı sadece en açık karine olduğu için tahsis etmişlerdir; burada ise iki emrin çoğul ve tekil alametiyle farklılaşması meramı göstermektedir. Her ne olursa olsun, matuf cümlelerde, matufun aleyh cümlelerde bulunan şeylerin mukabili gözetilmiştir: { فَاتَّقُوا النَّارَ } “Ateşten sakının” [Bakara: 24] buyruğundaki uyarı tebşir (müjde) ile; { النَّاسُ } “insanlar” [Bakara: 21] lafzından kastedilen müşrikler { الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler” ile; { النَّارُ } “ateş” ise cennet ile karşılanmış ve böylece üç tıbâk (tezat sanatı) meydana gelmiştir.

وَالتَّبْشِيرُ الْإِخْبَارُ بِالْأَمْرِ الْمَحْبُوبِ فَهُوَ أَخَصُّ مِنَ الْخَبَرِ. وَقَيَّدَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مَعْنَى التَّبْشِيرِ بِأَنْ يَكُونَ الْمُخْبَرُ (بِالْفَتْحِ) غَيْرَ عَالِمٍ بِذَلِكَ الْخَبَرِ وَالْحَقُّ أَنَّهُ يَكْفِي عَدَمُ تَحَقُّقِ الْمُخْبِرِ (بِالْكَسْرِ) عِلْمَ الْمُخْبَرِ (بِالْفَتْحِ) فَإِنَّ الْمُخْبِرَ (بِالْكَسْرِ) لَا يَلْزَمُهُ الْبَحْثُ عَنْ عِلْمِ الْمُخَاطَبِ فَإِذَا تَحَقَّقَ الْمُخْبِرُ عِلْمَ الْمُخَاطَبِ لَمْ يَصِحَّ الْإِخْبَارُ إِلَّا إِذَا اسْتُعْمِلَ الْخَبَرُ فِي لَازِمِ الْفَائِدَةِ أَوْ فِي تَوْبِيخٍ وَنَحْوِهِ.

Tebşîr (müjdeleme), sevilen bir şeyi haber vermektir; dolayısıyla haberden daha hususidir. Bazı âlimler tebşîrin anlamını, haber verilen kimsenin (mübeşşerin) o haberden habersiz olması şartına bağlamışlardır. Doğrusu ise, haber verenin (mübeşşirin), haber verilenin bunu bildiğini kesin olarak bilmemesinin yeterli olmasıdır. Zira haber verenin, muhatabın bilgisini araştırma zorunluluğu yoktur. Eğer haber veren, muhatabın bildiğini kesin olarak biliyorsa, haberin lâzım-ı fâide veya azarlama ve benzeri bir amaçla kullanılması hali müstesna, haber verme sahih olmaz.

وَالصَّالِحَاتُ جَمْعُ صَالِحَةٍ وَهِيَ الْفِعْلَةُ الْحَسَنَةُ فَأَصْلُهَا صِفَةٌ جَرَتْ مَجْرَى الْأَسْمَاءِ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ صَالِحَةٌ وَحَسَنَةٌ وَلَا يُقَدِّرُونَ مَوْصُوفًا مَحْذُوفًا قَالَ الْحُطَيْئَةُ:

{ الصَّالِحَاتِ } “salih ameller” kelimesi, sâliha'nın çoğuludur; o da güzel fiil demektir. Aslında isim yerine geçen bir sıfattır; çünkü Araplar mahzuf bir mevsuf takdir etmeksizin sâliha ve hasene derler. Hutay'e şöyle demiştir:

كَيْفَ الْهِجَاءُ وَمَا تَنْفَكُّ صَالِحَةٌ ... مِنْ آلِ لَأْمٍ بِظَهْرِ الْغَيْبِ تَأْتِينَا

“Hiciv nasıl mümkün olur ki, Le'm ailesinden gıyabımızda bize ulaşan güzel bir iyilik asla eksik olmaz.”

وَكَأَنَّ ذَلِكَ هُوَ وَجْهُ تَأْنِيثِهَا لِلنَّقْلِ مِنَ الْوَصْفِيَّةِ لِلِاسْمِيَّةِ.

Sıfatlıktan isimliğe geçişi sağlamak, sanki onun müennes kılınmasının gerekçesi gibidir.

وَالتَّعْرِيفُ هُنَا لِلِاسْتِغْرَاقِ وَهُوَ اسْتِغْرَاقٌ عُرْفِيٌّ يُحَدَّدُ مِقْدَارُهُ بِالتَّكْلِيفِ وَالِاسْتِطَاعَةِ وَالْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ مِثْلِ كَوْنِ اجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ يَغْفِرُ الصَّغَائِرَ فَيَجْعَلُهَا كَالْعَدَمِ.

Buradaki belirlilik takısı istiğrâk (bütün fertleri kapsama) içindir. Bu, ölçüsü mükellefiyet, güç yetirebilme ve büyük günahlardan kaçınmanın küçük günahları bağışlatıp onları yok hükmüne getirmesi gibi şer'î delillerle belirlenen örfî bir istiğrâktır.

فَإِن قلت: إِذا لَمْ يَقُلْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَةَ بِالْإِفْرَادِ فَقَدْ قَالُوا إِنَّ اسْتِغْرَاقَ الْمُفْرَدِ أَشْمَلُ مِنِ اسْتِغْرَاقِ الْمَجْمُوعِ، قُلْتُ تِلْكَ عِبَارَةٌ سَرَتْ إِلَيْهِمْ مِنْ كَلَامِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» فِي هَذَا الْمَوْضِعُُِ

Eğer: “Tekil olarak ‘ve amilu's-sâlihate’ demediğine göre, tekilin istiğrâkının çoğulun istiğrâkından daha kapsamlı olduğunu söylemişlerdir, [bu nasıl olur?]” dersen; derim ki: Bu ifade, onlara «el-Keşşâf» sahibinin tefsirinde bu yerdeki

مِنْ تَفْسِيرِهِ إِذْ قَالَ: «إِذَا دَخَلَتْ لَامُ الْجِنْسِ عَلَى الْمُفْرَدِ كَانَ صَالِحًا لِأَنْ يُرَادَ بِهِ الْجِنْسُ إِلَى أَنْ يُحَاطَ بِهِ وَأَنْ يُرَادَ بِهِ بَعْضُهُ إِلَى الْوَاحِدِ مِنْهُ وَإِذَا دَخَلَتْ عَلَى الْمَجْمُوعِ صَلُحَ أَنْ يُرَادَ بِهِ جَمِيعُ الْجِنْسِ وَأَنْ يُرَادَ بِهِ بَعْضُهُ لَا إِلَى الْوَاحِدِ مِنْهُ اهـ. فَاعْتَمَدَهَا صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» وَتَنَاقَلَهَا الْعُلَمَاءُ وَلَمْ يَفْصِلُوا بَيَانَهَا.

sözünden geçmiştir; zira o şöyle demiştir: “Cins lâmı tekilin üzerine dahil olduğunda, cinsin tamamının kastedilmesine elverişli olduğu gibi, tek bir ferdine kadar bir kısmının kastedilmesine de elverişli olur. Çoğulun üzerine dahil olduğunda ise, cinsin tamamının kastedilmesine elverişli olduğu gibi, tek bir ferde inmemek kaydıyla bir kısmının kastedilmesine de elverişli olur.” «el-Miftâh» sahibi bunu esas almış, âlimler de nakledip tafsilatına girmemişlerdir.

وَلَعَلَّ سَائِلًا يَسْأَلُ عَنْ وَجْهِ إِتْيَانِ الْعَرَبِ بِالْجُمُوعِ بَعْدَ أَلِ الِاسْتِغْرَاقِيَّةِ إِذَا كَانَ الْمُفْرَدُ مُغْنِيًا غِنَاءَهَا فَأَقُولُ: إِنَّ أَلِ الْمُعَرِّفَةَ تَأْتِي لِلْعَهْدِ وَتَأْتِي لِلْجِنْسِ مُرَادًا بِهِ الْمَاهِيَّةُ وَلِلْجِنْسِ مُرَادًا بِهِ جَمِيعُ أَفْرَادِهِ الَّتِي لَا قَرَارَ لَهُ فِي غَيْرِهَا فَإِذَا أَرَادُوا مِنْهَا الِاسْتِغْرَاقَ نَظَرُوا فَإِنْ وَجَدُوا قَرِينَةَ الِاسْتِغْرَاقِ ظَاهِرَةً مِنْ لَفْظٍ أَوْ سِيَاقٍ نَحْوِ: إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا [الْعَصْر: ٢، ٣] وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ [آل عمرَان: ١١٩] وَالْمَلَكُ عَلى أَرْجائِها [الحاقة: ١٧] اقْتَنَعُوا بِصِيغَةِ الْمُفْرَدِ لِأَنَّهُ الأَصْل الأحفّ وَإِنْ رَأَوْا قَرِينَةَ الِاسْتِغْرَاقِ خَفِيَّةً أَوْ مَفْقُودَةً عَدَلُوا إِلَى صِيغَةِ الْجَمْعِ لِدَلَالَةِ الصِّيغَةِ عَلَى عِدَّةِ أَفْرَادٍ لَا عَلَى فَرْدٍ وَاحِدٍ. وَلَمَّا كَانَ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ لَا يُتَوَجَّهُ إِلَى عَدَدٍ مِنَ الْأَفْرَادِ غَالِبًا تَعَيَّنَ أَنَّ تَعْرِيفَهَا لِلِاسْتِغْرَاقِ نَحْوُ: وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ [آل عمرَان: ١٣٤] لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْحَدِيثَ عَلَى مُحْسِنٍ خَاصٍّ نَحْوُ قَوْلِهَا:

Muhtemelen birisi, tekil kelime aynı işi gördüğü halde Arapların istiğrâk ifade eden elif-lâmdan sonra çoğul getirmelerinin sebebini sorabilir. Buna cevaben derim ki: Belirli kılan elif-lâm ahid için gelir, mahiyetin kastedildiği cins için gelir ve dışında başka bir yerde karar kılmayan bütün fertlerinin kastedildiği cins için gelir. İstiğrâkı kastettiklerinde bakarlar; eğer lafızdan veya bağlamdan istiğrâk karinesini açık görürlerse -{ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz insan ziyandadır, ancak iman edenler müstesna” [Asr: 2-3], { وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ } “Kitabın tamamına inanırsınız” [Âl-i İmrân: 119] ve { وَالْمَلَكُ عَلى أَرْجائِها } “Melekler onun etrafındadır” [Hâkka: 17] ayetlerinde olduğu gibi- en hafif olan asıl olduğu için tekil sîga ile yetinirler. Şayet istiğrâk karinesini kapalı veya bulunmaz görürlerse, sîganın tek bir ferde değil birden çok ferde delaleti sebebiyle çoğul sîgaya yönelirler. Ahid için olan belirlilik çoğunlukla fertlerden oluşan bir sayıya yönelmediğinden, buradaki belirliliğin istiğrâk için olduğu tayin edilir; nitekim { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah ihsan sahiplerini sever” [Âl-i İmrân: 134] ayetinde özel bir muhsinden bahsedildiği zannedilmesin diye böyledir; tıpkı kadının şu sözünde olduğu gibi:

وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ [يُوسُف: ٥٢] لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْحَدِيثَ عَنْ خَائِنٍ مُعَيَّنٍ تَعْنِي نَفْسَهَا فَيَصِيرُ الْجَمْعُ فِي هَذِهِ الْمَوَاطِنِ قَرِينَةً عَلَى قَصْدِ الِاسْتِغْرَاقِ.

{ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ } “Ve şüphesiz Allah hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmaz” [Yûsuf: 52] buyruğunda, kendisini kastederek belirli bir hainden bahsedildiği zannedilmesin diye böyledir. Böylece bu makamlarda çoğul kullanılması, istiğrâk kastına bir karine haline gelir.

وَانْتَصَبَ الصَّالِحَاتِ عَلَى الْمَفْعُول بِهِ لعملوا عَلَى الْمَعْرُوفِ مِنْ كَلَامِ أَئِمَّةِ الْعَرَبِيَّةِ وَزَعَمَ ابْنُ هِشَامٍ فِي الْبَابِ السَّادِسِ مِنْ «مُغْنِي اللَّبِيبِ» أَنَّ مَفْعُولَ الْفِعْلِ إِذَا كَانَ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِوُجُودِ فِعْلِهِ كَانَ مَفْعُولًا مُطْلَقًا لَا مَفْعُولًا بِهِ فَنَحْوُ: عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ وَنَحْوُ: خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ [العنكبوت: ٤٤] كَذَلِكَ، وَاعْتَضَدَ لِذَلِكَ بِأَنَّ ابْنَ الْحَاجِبِ فِي «شَرْحِ الْمُفَصَّلِ» زَعَمَ أَنَّ الْمَفْعُولَ الْمُطْلَقَ يَكُونُ جُمْلَةً نَحْوَ قَالَ زَيْدٌ عَمْرٌو مُنْطَلِقٌ وَكَلَامُ ابْنِ هِشَامٍ خَطَأٌ وَكَلَامُ ابْنِ الْحَاجِبِ مِثْلُهُ، وَقَدْ رَدَّهُ ابْنُ هِشَامٍ نَفْسُهُ. وَالصَّوَابُ أَنَّ الْمَفْعُولَ الْمُطْلَقَ هُوَ مَصْدَرُ فِعْلِهِ أَوْ مَا يَجْرِي مَجْرَاهُ.

Arap dili imamlarının sözlerinde bilinen kurala göre { الصَّالِحَاتِ } kelimesi { عَمِلُوا } fiilinin mef'ûlün bihi olarak mansub olmuştur. İbn Hişâm «Muğni'l-Lebîb»in altıncı babında, bir fiilin mef'ûlü ancak o fiilin varlığıyla meydana geliyorsa, mef'ûlün bih değil mef'ûl-i mutlak olacağını ileri sürmüştür; buna göre { عَمِلُوا الصَّالِحاتِ } terkibi mef'ûl-i mutlaktır, { خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ } “Allah gökleri yarattı” [Ankebût: 44] terkibi de böyledir. Buna destek olarak da İbnü'l-Hâcib'in «Şerhu'l-Mufassal»da mef'ûl-i mutlakın, “Zeyd dedi ki: Amr gidiyor” örneğinde olduğu gibi bir cümle olabileceğini ileri sürmesini göstermiştir. İbn Hişâm'ın sözü hatalıdır, İbnü'l-Hâcib'in sözü de öyledir; nitekim İbn Hişâm'ın kendisi de bunu reddetmiştir. Doğru olan ise mef'ûl-i mutlakın bizzat kendi fiilinin masdarı veya onun yerine geçen şey olduğudur.

وَالْجَنَّاتُ جَمْعُ جَنَّةٍ، وَالْجَنَّةُ فِي الْأَصْلِ فِعْلَةٌ مِنْ جَنَّهُ إِذَا سَتَرَهُ نَقَلُوهُ لِلْمَكَانِ الَّذِي تَكَاثَرَتْ أَشْجَارُهُ وَالْتَفَّ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ حَتَّى كَثُرَ ظِلُّهَا وَذَلِكَ مِنْ وَسَائِلِ التَّنَعُّمِ وَالتَّرَفُّهِ عِنْدَ الْبشر قاطبة لَا سِيمَا فِي بَلَدٍ تَغْلُبُ عَلَيْهِ الْحَرَارَةُ كَبِلَادِ الْعَرَبِ قَالَ تَعَالَى: وَجَنَّاتٍ أَلْفافاً [النبأ: ١٦] .

{ الْجَنَّاتُ } kelimesi "cennet"in (جَنَّة) çoğuludur. Cennet, aslen "örttü/gizledi" manasındaki { جَنَّهُ } fiilinden gelen "fi'le" (فِعْلَة) vezninde bir isimdir. [Araplar] bu lafzı, ağaçları çoğalıp birbirine sarmaş dolaş olan ve böylece gölgesi bollaşan yer için kullanmışlardır (oraya nakletmişlerdir). Bu da özellikle Arap diyarı gibi sıcağın baskın olduğu bir beldede bütün insanlar nezdinde bir nimetlenme ve refah vesilesidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَجَنَّاتٍ أَلْفافاً } “Ve sarmaş dolaş olmuş bahçeler” [en-Nebe': 16].

وَالْجَرْيُ حَقِيقَتُهُ سُرْعَةٌ شَدِيدَةٌ فِي الْمَشْيِ، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى سَيْلِ الْمَاءِ سَيْلًا مُتَكَرِّرًا مُتَعَاقِبًا وَأَحْسَنُ الْمَاءِ مَا كَانَ جَارِيًا غَيْرَ قَارٍّ لِأَنَّهُ يَكُونُ بِذَلِكَ جَدِيدًا كُلَّمَا اغْتَرَفَ مِنْهُ شَارِبٌ أَوِ اغْتَسَلَ مُغْتَسِلٌ.

Akmanın (ceyân) hakiki anlamı, yürümede aşırı hızlılıktır; suyun peş peşe ve kesintisiz akması için de mecazen kullanılır. Suyun en güzeli, durgun olmayıp akanıdır; zira içen bir kimse ondan her avuçladığında ya da yıkanan her yıkandığında bu sayede taze kalır.

وَالْأَنْهَارُ جَمْعُ نَهَرٍ بِفَتْحِ الْهَاءِ وَسُكُونِهَا وَالْفَتْحُ أَفْصَحُ وَالنَّهْرُ الْأُخْدُودُ الْجَارِي فِيهِ الْمَاءُ عَلَى الْأَرْضِ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ مَادَّةِ نَهَرَ الدَّالَّةِ عَلَى الِانْشِقَاقِ وَالِاتِّسَاعِ وَيَكُونُ كَبِيرًا وَصَغِيرًا. وَأَكْمَلُ مَحَاسِنِ الْجَنَّاتِ جَرَيَانُ الْمِيَاهِ فِي خِلَالِهَا وَذَلِكَ شَيْءٌ اجْتَمَعَ الْبَشَرُ كُلُّهُمْ عَلَى أَنَّهُ مِنْ أَنْفَسِ الْمَنَاظِرِ لِأَنَّ فِي الْمَاءِ طَبِيعَةَ الْحَيَاةِ وَلِأَنَّ النَّاظِرَ يَرَى مَنْظَرًا بَدِيعًا وَشَيْئًا لَذِيذًا.

{ الْأَنْهَارُ } kelimesi, he harfinin fethası ve sükûnu ile "nehr"in (نَهَر / نَهْر) çoğuludur; fethalı olanı daha fasihtir. Nehir, yeryüzünde içinde suyun aktığı yarıktır (kanal). Bu kelime, yarılma ve genişlemeye delalet eden "nehara" (نَهَرَ) kökünden türetilmiştir; büyük de olur küçük de. Cennetlerin en mükemmel güzelliği, aralarından suların akmasıdır. Bu, bütün insanların en değerli manzaralardan biri olduğu hususunda ittifak ettiği bir şeydir; çünkü suda hayatın tabiatı vardır ve bakan kimse eşsiz bir manzara ile leziz bir şey görür.

وَأَوْدَعَ فِي النُّفُوسِ حُبَّ ذَلِكَ فَإِمَّا لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعَدَّ نَعِيمَ الصَّالِحِينَ فِي الْجَنَّةِ عَلَى

[Allah] nefislere bunun sevgisini yerleştirmiştir; bu ya Yüce Allah'ın cennetteki salihlerin nimetlerini,

نَحْوِ مَا أَلِفَتْهُ أَرْوَاحُهُمْ فِي هَذَا الْعَالَمِ فَإِنَّ لِلْإِلْفِ تَمَكُّنًا مِنَ النُّفُوسِ وَالْأَرْوَاحِ بِمُرُورِهَا عَلَى هَذَا الْعَالَمِ عَالَمِ الْمَادَّةِ اكْتَسَبَتْ مَعَارِفَ وَمَأْلُوفَاتٍ لَمْ تَزَلْ تَحِنُّ إِلَيْهَا وَتَعُدُّهَا غَايَةَ الْمُنَى وَلِذَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهَا النَّعِيمَ الدَّائِمَ فِي تِلْكَ الصُّوَرِ، وَإِمَّا لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَبَّبَ إِلَى الْأَرْوَاحِ هَاتِهِ الْأَشْيَاءَ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّهَا عَلَى نَحْوِ مَا أَلِفَتْهُ فِي الْعَوَالِمِ الْعُلْيَا قَبْلَ نُزُولِهَا لِلْأَبْدَانِ لِإِلْفِهَا بِذَلِكَ فِي عَالَمِ الْمِثَالِ، وَسَبَبُ نُفْرَتِهَا مِنْ أَشْكَالٍ مُنْحَرِفَةٍ وَذَوَاتٍ بَشِعَةٍ عَدَمُ إِلْفِهَا بِأَمْثَالِهَا فِي عَوَالِمِهَا. وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ الَّذِي ظَهَرَ لِي أَرَاهُ أَقْوَى فِي تَعْلِيلِ مَجِيءِ لَذَّاتِ الْجَنَّةِ عَلَى صُوَرِ اللَّذَّاتِ الْمَعْرُوفَةِ فِي الدُّنْيَا وَسَيَنْفَعُنَا ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً.

bu âlemde ruhlarının alıştığı sûretler üzere hazırlamış olmasındandır. Zira alışkanlığın nefisler ve ruhlar üzerinde güçlü bir hâkimiyeti vardır. Ruhlar bu âlemden, yani madde âleminden geçerken sürekli özlem duydukları ve arzuların nihayeti saydıkları birtakım bilgiler ve alışkanlıklar edinmişlerdir; işte bu yüzden Allah onlar için ebedî nimeti bu suretlerde hazırlamıştır. Ya da Yüce Allah'ın, bedenlere inmeden önce yüce âlemlerde alıştıkları sûret üzere olması hasebiyle misal âlemindeki bu alışkanlıklarından ötürü dünyada ruhlara bu şeyleri sevdirmesindendir. Ruhların eğri büğrü şekillerden ve çirkin varlıklardan nefret etmelerinin sebebi ise kendi âlemlerinde bunların benzerlerine alışkın olmamalarıdır. Bana zâhir olan birinci vecih, cennet lezzetlerinin dünyada bilinen lezzetler sûretinde gelmesinin gerekçelendirilmesinde daha güçlü görünmektedir; bu [izah], Yüce Allah'ın: { وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً } [ayeti] açıklanırken de işimize yarayacaktır.

وَمَعْنَى مِنْ تَحْتِهَا مِنْ أَسْفَلِهَا وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْجَنَّاتِ بِاعْتِبَارِ مَجْمُوعِهَا الْمُشْتَمِلِ عَلَى الْأَشْجَارِ وَالْأَرْضِ النَّابِتَةِ فِيهَا وَيَجُوزُ عَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَى الْجَنَّاتِ بِاعْتِبَارِ الْأَشْجَارِ لِأَنَّهَا أَهَمُّ مَا فِي الْجَنَّاتِ، وَهَذَا الْقَيْدُ لِمُجَرَّدِ الْكَشْفِ فَإِنَّ الْأَنْهَارَ لَا تَكُونُ إِلَّا كَذَلِكَ وَيُفِيدُ هَذَا الْقَيْدُ تَصْوِيرَ حَالِ الْأَنْهَارِ لِزِيَادَةِ تَحْسِينِ وَصْفِ الْجَنَّاتِ كَقَوْلِ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

{ مِنْ تَحْتِهَا } ifadesinin anlamı "altından" demektir. Zamir, ağaçları ve içinde bitkilerin yetiştiği toprağı kapsayan bütünü itibarıyla cennetlere râcidir. Cennetlerdeki en önemli unsur olması hasebiyle zamirin ağaçlara râci olması da caizdir. Bu kayıt sadece açıklama (kâşif) maksatlıdır; zira nehirler ancak böyle olur. Bu kayıt, cennetlerin vasfını daha da güzelleştirmek amacıyla nehirlerin durumunu göz önüne getirmeye yarar; tıpkı Kâ'b b. Züheyr'in şu beytinde olduğu gibi:

شُجَّتْ بِذِي شَبَمٍ مِنْ مَاءِ مَحْنِيَّةٍ ... صَافٍ بِأَبْطَحَ أَضْحَى وَهْوَ مَشْمُولُ

«Bir vadi bükünün soğuk suyuyla karıştırılmıştır ... Kuşluk vaktinde kuzey rüzgârı esmiş, düzlükteki berrak bir suyla.»

الْبَيْتَيْنِ.

[ve devamındaki] iki beyit.

وَقَدْ أَوْرَدَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» تَوْجِيهًا لِتَعْرِيفِ الْأَنْهَارِ وَمُخَالَفَتِهَا لِتَنْكِيرِ (جَنَّاتٍ) إِمَّا بِأَنْ يُرَادَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ فَيَكُونُ كَالنَّكِرَةِ وَإِمَّا بِأَنْ يُرَادَ مِنَ التَّعْرِيفِ الْعَهْدُ إِلَّا أَنَّهُ عَهْدٌ تَقْدِيرِيٌّ لِأَنَّ الْجَنَّاتِ لَمَّا ذُكِرَتِ اسْتُحْضِرَ لِذِهْنِ السَّامِعِ لَوَازِمُهَا وَمُقَارَنَاتُهَا فَسَاغَ لِلْمُتَكَلِّمِ أَنْ يُشِيرَُُ

«el-Keşşâf» sahibi, { الْأَنْهَارُ } kelimesinin belirliliği (marife oluşu) ve bunun { جَنَّاتٍ } kelimesinin belirsizliğine (nekire oluşuna) aykırı düşmesi hakkında bir açıklama getirmiştir: Bu ya cinsin belirliliği murat edilerek nekire hükmünde olmasıyla ya da belirlilikten ahdin murat edilmesiyledir; ancak bu takdirî bir ahiddir, çünkü cennetler zikredildiğinde dinleyicinin zihninde onun gerekleri ve ayrılmaz parçaları canlanır; böylece konuşan kimse için

إِلَى ذَلِكَ الْمَعْهُودِ فَجِيءَ بِاللَّامِ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ أَوْ يُرَادُ أَنْهَارُهَا فَعُوِّضَ التَّعْرِيفُ بِاللَّامِ مِنْ تَعْرِيفِ الْإِضَافَةِ، يُرِيدُ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ فِي حَيْرَةٍ بَيْنَ أَنْ يَأْتِيَ بِالْأَنْهَارِ مُعَرَّفَةً بِالْإِضَافَةِ لِلْجَنَّاتِ وَبَيْنَ أَنْ يُعَرِّفَهَا بِأَلِ الْعَهْدِيَّةِ عَهْدًا تَقْدِيرِيًّا وَاخْتِيرَ الثَّانِي تَفَادِيًا مِنْ كُلْفَةِ الْإِضَافَةِ وَتَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْأَنْهَارَ نِعْمَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ جَدِيرَةٌ بِأَنْ لَا يَكُونَ التَّنَعُّمُ بِهَا تَبَعًا لِلتَّنَعُّمِ بِالْجَنَّاتِ وَلَيْسَ مُرَادُهُ أَنَّ أَلْ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ عَلَى طَرِيقَةِ نُحَاةِ الْكُوفَةِ لِأَنَّهُ قَدْ أَبَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى [النازعات: ٣٩] وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنَّ الْإِضَافَةَ وَاللَّامَ مُتَعَاقِبَتَانِ هُنَا وَلَيْسَ ذَلِكَ صَالِحًا فِي كُلِّ مَوْضِعٍ عَلَى أَنِّي أَرَى مَذْهَبَ

bu mâhud olana işaret etmesi caiz olmuş ve harf-i tarif (el-lâm) getirilmiştir. Zemahşerî'nin "yahut 'onun nehirleri' kastedilmiş ve izâfetle belirliliğin yerine harf-i tarifle belirlilik getirilmiştir" sözünün anlamı da budur. Yani konuşan kimse böylesi bir makamda, nehirleri cennetlere izâfet ederek marife kılmak ile takdirî bir ahidle ahid lâmı marifesi yapmak arasında kalır; izâfet külfetinden kaçınmak ve nehirlerin, kendilerinden zevk almanın cennetlerden zevk almaya tâbi olamayacağı kadar müstakil bir nimet olduğuna dikkat çekmek için ikincisi tercih edilmiştir. Zemahşerî'nin muradı, Kûfe nahivcilerinin metoduna göre elif-lâmın muzâfun ileyhten ivaz (bedel) olduğu değildir; zira o, Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى } [Nâziât: 39] ayetinin tefsirinde bunu kabul etmemiştir. O ancak, burada izâfet ile elif-lâmın birbirinin yerine geçtiğini kastetmiştir; bu da her yerde geçerli değildir. Bununla birlikte ben, Kûfelilerin mezhebini

الْكُوفِيِّينَ مَقْبُولًا وَأَنَّهُمْ مَا أَرَادُوا إِلَّا بَيَانَ حَاصِلِ الْمَعْنَى مِنْ ذَلِكَ التَّعْرِيفِ فَإِنَّ تَقْدِيرَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ هُوَ الَّذِي جَعَلَ الْمُضَافَ الْمَذْكُورَ كَالْمَعْهُودِ فَأُدْخِلَتْ عَلَيْهِ لَامُ التَّعْرِيفِ الْعَهْدِيِّ.

makbul görmekteyim. Onlar bu belirlilikten hâsıl olan anlamı beyan etmekten başka bir şey kastetmemişlerdir; zira muzâfun ileyhin takdir edilmesi, zikredilen muzâfı mâhud gibi kılmış ve üzerine ahid lâm-ı târifi dâhil edilmiştir.

وَعِنْدِي أَنَّ الدَّاعِيَ إِلَى التَّعْرِيفِ هُوَ التَّفَنُّنُ لِئَلَّا يُعَادَ التَّنْكِيرُ مَرَّةً ثَانِيَةً فَخُولِفَ بَيْنَهُمَا فِي اللَّفْظِ اقْتِنَاعًا بِسُورَةِ التَّعْرِيفِ.

Bana göre marife kılınmasının sebebi, nekireliğin ikinci kez tekrar edilmemesi için yapılan bir üslup çeşitliliğidir (tefennün); böylece belirlilik sûretiyle iktifa edilerek lafızda ikisi arasında farklılık oluşturulmuştur.

وَقَوْلُهُ: مِنْ تَحْتِهَا يَظْهَرُ أَنَّهُ قَيْدٌ كَاشِفٌ قُصِدَ مِنْهُ زِيَادَةُ إِحْضَارِ حَالَةِ جَرْيِ الْأَنْهَارِ إِذِ الْأَنْهَارُ لَا تَكُونُ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ تَجْرِي مِنْ فَوْقُ فَهَذَا الْوَصْفُ جِيءَ بِهِ لِتَصْوِيرِ الْحَالَةِ لِلسَّامِعِ لِقَصْدِ التَّرْغِيبِ وَهَذَا مِنْ مَقَاصِدِ الْبُلَغَاءِ إِذْ لَيْسَ الْبَلِيغُ يَقْتَصِرُ عَلَى مُجَرَّدِ الْإِفْهَامِ، وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا قَوْلُ النَّابِغَةِ يَصِفُ فَرَسَ الصَّائِدِ وَكِلَابَهُ:

{ مِنْ تَحْتِهَا } buyruğunun, nehirlerin akma durumunu daha fazla zihinde canlandırmayı amaçlayan açıklayıcı bir kayıt olduğu anlaşılmaktadır. Zira nehirler hiçbir durumda yukarıdan akmaz; dolayısıyla bu vasıf, rağbet ettirmek kastıyla dinleyiciye bu durumu tasvir etmek için getirilmiştir. Bu da beliğ kimselerin maksatlarındandır, çünkü beliğ kimse sadece meramı anlatmakla yetinmez. Nâbiğa'nın, avcının atını ve köpeklerini vasfettiği şu sözü de buna yakındır:

مِنْ حِسِّ أَطْلَسَ تَسْعَى تَحْتَهُ شِرَعٌ ... كَأَنَّ أَحْنَاكَهَا السُّفْلَى مَآشِيرُ

«Kurdun ayak sesinden, altından koşan aç köpekler ... Sanki alt çeneleri testereler gibidir.»

وَالتَّحْتُ اسْمٌ لِجِهَةِ الْمَكَانِ الْأَسْفَلِ وَهُوَ ضِدُّ الْأَعْلَى، وَلِكُلِّ مَكَانِ عُلُوٌّ وَسُفْلٌ وَلَا يَقْتَضِي ذَلِكَ ارْتِفَاعَ مَا أُضِيفَ إِلَيْهِ التَّحْتُ عَلَى التَّحْتِ بَلْ غَايَةُ مَدْلُولِهِ أَنَّهُ بِجِهَةِ سُفْلِهِ قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ فِرْعَوْنَ: وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي [الزخرف: ٥١] فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَأْوِيلِ الْجَنَّةِ هُنَا بِالْأَشْجَارِ لِتَصْحِيحِ التَّحْتِ وَلَا إِلَى غَيْرِهِ مِنَ التَّكَلُّفَاتِ.

Alt (taht / تَحْت), alt cihetteki mekânın adıdır ve üstün (a‘lâ) zıddıdır. Her mekânın bir üstü ve bir altı vardır. Bu durum, 'alt' kelimesinin kendisine muzaf olduğu şeyin mutlaka altındakinden yüksekte bulunmasını gerektirmez; bilakis ifade ettiği anlamın nihai gayesi, onun alt cihetinde bulunmasıdır. Nitekim Yüce Allah Firavun'dan naklen şöyle buyurmuştur: { وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي } [Zuhruf: 51] “ve şu nehirler altımdan akıp gidiyor...”. Dolayısıyla burada 'alt' ifadesini gerekçelendirmek için cenneti ağaçlar şeklinde tevil etmeye veya buna benzer diğer zorlamalara (tekellüfât) gerek yoktur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ.

Yüce Allah'ın: { كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “Ne zaman oradan bir meyve rızık olarak kendilerine verilse, 'Bu, daha önce bize rızık olarak verilendir' derler. Ve onlara [birbirine] benzer şekilde getirilir. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onlar orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğu.

جُمْلَةُ: كُلَّما رُزِقُوا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ صفة ثَانِيَة لجنات، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ خَبَرًا عَنْ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَهُوَ ضَمِيرُ الَّذِينَ آمَنُوا فَتَكُونَ جُمْلَةً ابْتِدَائِيَّةً الْغَرَضُ مِنْهَا بَيَانُ شَأْنٍ آخر من شؤون الَّذِينَ آمَنُوا، وَلِكَمَالِ الِاتِّصَالِ بَيْنَهَا وَبِينَ جُمْلَةِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ فُصِلَتْ عَنْهَا كَمَا تُفْصَلُ الْأَخْبَار المتعددة.

{ كُلَّما رُزِقُوا } cümlesinin, { جَنَّاتٍ } kelimesinin ikinci sıfatı olması caizdir; mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir ki o da { الَّذِينَ آمَنُوا } zamiridir. Bu takdirde, gayesi iman edenlerin durumlarından bir başka durumu beyan etmek olan müstakil bir başlangıç cümlesi (istînâfiyye) olur; kendisi ile { أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ } cümlesi arasındaki tam irtibattan (kemâl-i ittisâl) ötürü, birden fazla haberlerin birbirinden ayrılması gibi [atıfsız] ayrılmıştır.

و (كلما) ظَرْفُ زمَان لِأَن كلا أُضِيفَتْ إِلَى مَا الظَّرْفِيَّةِ الْمَصْدَرِيَّةِ فَصَارَتْ لِاسْتِغْرَاقِ

{ كُلَّمَا } zaman zarfıdır; çünkü "küll" (كُلّ) kelimesi, zarfiyye ve masdariyye olan "mâ" (مَا) lafzına izâfe edilmiş, böylece

الْأَزْمَانِ الْمُقَيَّدَةِ بِصِلَةِ مَا الْمَصْدَرِيَّةِ وَقَدْ أُشْرِبَتْ مَعْنَى الشَّرْطِ لِذَلِكَ فَإِنَّ الشَّرْطَ لَيْسَ إِلَّا تَعْلِيقًا على الْأَزْمَان الْمقيدَة بِمَدْلُولِ فِعْلِ الشَّرْطِ وَلِذَلِكَ خَرَجَتْ كَثِيرٌ مِنْ كَلِمَاتِ الْعُمُومِ إِلَى مَعْنَى الشَّرْطِ عِنْدَ اقْتِرَانِهَا بِمَا الظَّرْفِيَّةِ نَحْوِ كَيْفَمَا وَحَيْثُمَا وَأَنَّمَا وَأَيْنَمَا وَمَتَى وَمَا مهما.

masdariyye olan "mâ"nın sılasıyla kayıtlanmış bütün zamanları kapsamak (istiğrâk) için olmuştur. Bu sebeple şart anlamı da içermiştir; zira şart, şart fiilinin delalet ettiği şeyle kayıtlı zamanlara [hükmü] bağlamaktan başka bir şey değildir. Bu yüzden umum ifade eden pek çok kelime, zarfiyye olan "mâ" ile birleştiğinde şart anlamına dönüşmüştür; "keyfemâ", "haysümâ", "ennemâ", "eynemâ", "metâ mâ" ve "mehmâ" gibi.

وَالنَّاصِبُ لِكُلَّمَا الْجَوَابُ لِأَنَّ الشَّرْطِيَّةَ طَارِئَةٌ عَلَيْهَا طَرَيَانًا غَيْرَ مُطَّرِدٍ بِخِلَافِ مَهْمَا وَأَخَوَاتِهَا.

{ كُلَّمَا } kelimesini nasbeden âmil, cevabıdır; çünkü şart anlamı ona, "mehmâ" ve benzerlerinin aksine, kurallı olmayan ârızî bir yolla sonradan dâhil olmuştur.

وَإِذْ كَانَتْ كُلَّمَا نَصًّا فِي عُمُومِ الْأَزْمَانِ تَعَيَّنَ أَنَّ قَوْلَهُ مِنْ قَبْلُ الْمَبْنِيَّ عَلَى الضَّمِّ هُوَ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ ظَاهِرِ التَّقْدِيرِ أَيْ مِنْ قَبْلِ هَذِهِ الْمَرَّةِ فَيَقْتَضِي أَنَّ ذَلِكَ دَيْدَنُ صِفَاتِ ثَمَرَاتِهِمْ أَنْ تَأْتِيَهُمْ فِي صُوَرِ مَا قُدِّمَ إِلَيْهِمْ فِي الْمَرَّةِ السَّابِقَةِ. وَهَذَا إِمَّا أَنْ يَكُونَ حِكَايَةً لِصِفَةِ ثِمَارِ الْجَنَّةِ وَلَيْسَ فِيهِ قَصْدُ امْتِنَانٍ خَاصٍّ فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّ ثِمَارَ الْجَنَّةِ مُتَّحِدَةُ الصُّورَةِ مُخْتَلِفَةُ الطُّعُومِ. وَوَجْهُ ذَلِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ اخْتِلَافَ الْأَشْكَالِ فِي الدُّنْيَا نَشَأَ مِنِ اخْتِلَافِ الْأَمْزِجَةِ وَالتَّرَاكِيبِ فَأَمَّا مَوْجُودَاتُ الْآخِرَةِ فَإِنَّهَا عَنَاصِرُ الْأَشْيَاءِ فَلَا يَعْتَوِرُهَا الشَّكْلُ وَإِنَّمَا يَجِيءُ فِي شَكْلٍ وَاحِدٍ وَهُوَ الشَّكْلُ الْعُنْصُرِيُّ. وَيَحْتَمِلُ أَنَّ فِي ذَلِكَ تَعْجِيبًا لَهُمْ وَالشَّيْءُ الْعَجِيبُ لَذِيذُ الْوَقْعِ عِنْدَ النُّفُوسِ وَلِذَلِكَ يَرْغَبُ النَّاسُ فِي مُشَاهَدَةِ الْعَجَائِبِ وَالنَّوَادِرِ. وَهَذَا الِاحْتِمَالُ هُوَ الْأَظْهَرُ مِنَ السِّيَاقِ. وَيَحْتَمِلُ أَنَّ كَلَّمَا لِعُمُومِ غَيْرِ الزَّمَنِ الْأَوَّلِ فَهُوَ عَامٌّ مُرَادٌ بِهِ الْخُصُوصُ بِالْقَرِينَةِ، وَمَعْنَى (مِنْ قَبْلُ) فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ حَمَلَ قَوْلَهُ مِنْ قَبْلُ عَلَى تَقْدِيرِ مِنْ قَبْلِ دُخُولِ الْجَنَّةِ أَيْ هَذَا الَّذِي رُزِقْنَاهُ فِي الدُّنْيَا، وَوَجْهُهُ فِي «الْكَشَّافِ» : «بِأَنَّ الْإِنْسَانَ بِالْمَأْلُوفِ آنَسُ» وَهُوَ بَعِيدٌ لِاقْتِضَائِهِ أَنْ يَكُونَ عُمُومُ كُلَّمَا مُرَادًا بِهِ خُصُوصُ الْإِتْيَانِ بِهِ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى فِي الْجَنَّةِ وَلِأَنَّهُ يَقْتَضِي اخْتِلَافَ الطَّعْمِ وَاخْتِلَافَ الْأَشْكَالِ وَهَذَا أَضْعَف فِي التَّعَجُّب، وَلِأَنَّ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنْ

{ كُلَّمَا } lafzı bütün zamanları içine alma hususunda sarih bir nass olduğundan, zamme üzere mebni olan { مِنْ قَبْلُ } sözünün, açıkça anlaşılan bir muzâf takdiriyle "bu defadan önce" anlamında olduğu tayin edilir. Bu da onların meyvelerinin vasfının, kendilerine bir önceki defada sunulan şeylerin suretinde gelmesinin bir âdet olduğunu gerektirir. Bu, ya cennet meyvelerinin vasfının bir hikâyesidir ve içinde özel bir minnet kastı yoktur; bu takdirde anlam, cennet meyvelerinin şekilce bir, tatça farklı olduğu şeklindedir. Bunun izahı -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Dünyadaki şekillerin farklılığı, mizaç ve terkiplerin farklılığından kaynaklanmıştır; ahiret varlıkları ise eşyanın asıl unsurlarıdır, dolayısıyla onlara [farklı] şekiller ârız olmaz, bilakis tek bir şekilde yani aslî unsurî şekilde gelir. Bunda onlar için bir hayret uyandırma olması da muhtemeldir; zira hayret verici şey nefislerde leziz bir etki bırakır, işte bu yüzden insanlar acayip ve nâdir şeyleri görmeyi arzularlar. Bu ihtimal, bağlamdan en açık şekilde anlaşılanıdır. { كُلَّمَا } lafzının ilk zamanın dışındaki zamanların geneli için olması da muhtemeldir; bu takdirde o, karine ile özeli kastedilmiş bir genel (âmm-ı mahsus) olur ve { مِنْ قَبْلُ } ifadesinin anlamı "cennete ilk giriş defasında" demek olur. Müfessirlerden bazıları { مِنْ قَبْلُ } sözünü "cennete girmeden önce" yani "bu, dünyada bize rızık olarak verilendir" takdirine hamletmişlerdir. «el-Keşşâf»taki gerekçesi şöyledir: «Çünkü insan alışkın olduğu şeyle daha çok ünsiyet kurar». Bu görüş uzaktır; zira bu, { كُلَّمَا } kelimesinin umumunun, cennette ilk defa getirilme özeline hamletmeyi gerektirir; ayrıca tadın ve şekillerin farklılığını gerektirir ki bu da hayret uyandırma açısından daha zayıftır; üstelik cennet ehlinden bazısı

لَا يَعْرِفُ جَمِيعَ أَصْنَافِ الثِّمَارِ فَيَقْتَضِي تَحْدِيدَ الْأَصْنَافِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ.

bütün meyve çeşitlerini bilmez; bu da meyve çeşitlerinin o kişiye göre sınırlandırılmasını gerektirir.