وَقَوْلُهُ: وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً ظَاهِرٌ فِي أَنَّ التَّشَابُهَ بَيْنَ الْمَأْتِيِّ بِهِ لَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ ثِمَارِ الدُّنْيَا. ثُمَّ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِنِعْمَةِ التَّأَنُّسِ بِالْأَزْوَاجِ وَنَزَّهَ النِّسَاءَ عَنْ عَوَارِضِ نِسَاءِ الدُّنْيَا مِمَّا تَشْمَئِزُّ مِنْهُ النَّفْسُ لَوْلَا النِّسْيَانُ فَجَمَعَ لَهُمْ سُبْحَانَهُ اللَّذَّاتِ عَلَى نَحْوِ مَا أَلِفُوهُ فَكَانَتْ نِعْمَةً عَلَى نِعْمَةٍ.
Yüce Allah'ın: { وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً } buyruğu, benzerliğin [cennette] sunulan şeylerin kendi arasında olduğuna, onunla dünya meyveleri arasında olmadığına açıktır. Sonra Allah onlara eşlerle ünsiyet kurma nimetini bahşetti ve kadınları, unutulmasa nefsin tiksineceği dünya kadınlarının ârızalarından arındırdı. Böylece Sübhânehu, lezzetleri alıştıkları sûret üzere onlar için bir araya getirdi ve bu da nimet üstüne nimet oldu.
وَالْأَزْوَاجُ جَمْعُ زَوْجٍ يُقَالُ لِلذَّكَرِ وَالْأُنْثَى لِأَنَّهُ جَعَلَ الْآخَرَ بَعْدَ أَن كَانَ مُفردا زَوْجًا وَقَدْ يُقَالُ لِلْأُنْثَى زَوْجَةً بِالتَّاءِ وَوَرَدَ ذَلِكَ فِي حَدِيثِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ فِي الْبُخَارِيِّ: «إِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّهَا زَوْجَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ» يَعْنِي عَائِشَةَ وَقَالَ الْفَرَزْدَقُ:
{ الْأَزْوَاجُ } kelimesi "zevc"in (زَوْج) çoğuludur; tek başına iken diğerini çift yaptığı için erkeğe de dişiye de denir. Dişiye yuvarlak te ile "zevce" (زَوْجَة) dendiği de olur; bu, Buhârî'deki Ammâr b. Yâsir hadisinde şöyle geçmiştir: «Biliyorum ki o (Âişe), onun dünyada da ahirette de zevcesidir.» Ferazdak da şöyle demiştir:
وَإِنَّ الَّذِي يَسْعَى لِيُفْسِدَ زَوْجَتِي ... كَسَاعٍ إِلَى أَسد الشّرى يستمليها
«Benim zevcemi ayartmaya çalışan kişi ... Şerâ aslanlarına varıp onları okşamaya çalışan gibidir.»
وَقَوْلُهُ: وَهُمْ فِيها خالِدُونَ احْتِرَاسٌ مِنْ تَوَهُّمِ الِانْقِطَاعِ بِمَا تَعَوَّدُوا مِنِ انْقِطَاعِ اللَّذَّاتِ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّ جَمِيعَ اللَّذَّاتِ فِي الدُّنْيَا مُعَرَّضَةٌ لِلزَّوَالِ وَذَلِكَ يُنَغِّصُهَا عِنْدَ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ كَمَا قَالَ أَبُو طيب:
Yüce Allah'ın: { وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } buyruğu, dünyadaki lezzetlerin kesilmesine alışmış olmaları sebebiyle [nimetlerin] kesileceği zannını bertaraf etmek için bir ihtirastır (sakındırmadır). Zira dünyadaki bütün lezzetler yok olmaya maruzdur ve bu durum, Ebû Tayyib'in dediği gibi, kendisine nimet verilen kimsenin zevkini kaçırır:
أَشَدُّ الْغَمِّ عِنْدِي فِي سُرُورٍ ... تَحَقَّقَ عَنْهُ صَاحِبُهُ انْتِقَالَا
«Bana göre kederin en şiddetlisi öyle bir sevinçtedir ki ... Sahibi onun elden gideceğini kesin olarak bilmiştir.»
وَقَوْلُهُ: مُطَهَّرَةٌ هُوَ بِزِنَةِ الْإِفْرَادِ وَكَانَ الظَّاهِرُ أَنْ يُقَالَ مطهرات كَمَا قرىء بِذَلِكَ وَلَكِنَّ الْعَرَبَ تَعْدِلُ عَنِ الْجَمْعِ مَعَ التَّأْنِيثِ كَثِيرًا لِثِقْلِهِمَا لِأَنَّ التَّأْنِيثَ خِلَافُ الْمَأْلُوفِ وَالْجَمْعُ كَذَلِكَ، فَإِذَا اجْتَمَعَا تَفَادَوْا عَنِ الْجَمْعِ بِالْإِفْرَادِ وَهُوَ كَثِيرٌ شَائِعٌ فِي كَلَامِهِمْ لَا يَحْتَاجُ لِلِاسْتِشْهَادِ.
{ مُطَهَّرَةٌ } kelimesi tekil veznindedir; kıraat edildiği üzere zâhir olan "mütahharât" (مُطَهَّرَاتٌ) denmesiydi. Fakat Araplar, müenneslik ile cem'in ağırlığından ötürü çoğuldan tekile çokça meylederler; çünkü müenneslik alışılmışın hilafınadır, çoğul da öyledir. Bu ikisi bir araya geldiğinde çoğul yerine tekil kullanarak bundan sakınırlar. Bu, onların kelamında şahit getirmeye ihtiyaç duymayacak kadar çok ve yaygındır.
[٢٦، ٢٧]
[26, 27]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٢٦ الى ٢٧]
[Bakara Suresi (2): 26 - 27. Ayetler]
إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦) الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧)
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦) الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧) } “Şüphesiz Allah bir sivrisineği, hatta onun da üstündekini misal getirmekten çekinmez. İman edenlere gelince, onlar bunun Rablerinden [gelen] bir hak olduğunu bilirler. İnkâr edenler ise 'Allah bu misalle neyi murat etti?' derler. O, bununla birçoğunu saptırır, birçoğunu da doğru yola iletir. O, bununla ancak yoldan çıkmışları (fâsıkları) saptırır (26) Onlar ki kesin söz verdikten sonra Allah'ın ahdini bozarlar, Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi kesip koparırlar ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar. İşte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir (27)”
إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها.
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها } “Şüphesiz Allah bir sivrisineği, hatta onun da üstündekini misal getirmekten çekinmez.”
قَدْ يَبْدُو فِي بادىء النَّظَرِ عَدَمُ التَّنَاسُبِ بَيْنَ مَسَاقِ الْآيَاتِ السَّالِفَةِ وَمَسَاقِ هَاتِهِ الْآيَةِ، فَبَيْنَمَا كَانَتِ الْآيَةُ السَّابِقَةُ ثَنَاءً عَلَى هَذَا الْكِتَابِ الْمُبِينِ، وَوَصْفَ حَالَيِ الْمُهْتَدِينَ بِهَدْيِهِ وَالنَّاكِبِينَ عَنْ صِرَاطِهِ وَبَيَانَ إِعْجَازِهِ وَالتَّحَدِّي بِهِ مَعَ مَا تَخَلَّلَ وَأَعْقَبَ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاعِظِ وَالزَّوَاجِرِ النَّافِعَةِ وَالْبَيَانَاتِ الْبَالِغَةِ وَالتَّمْثِيلَاتِ الرَّائِعَةِ، إِذَا بِالْكَلَامِ قد جَاءَ يخبر بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَعْبَأُ أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا بِشَيْءٍ حَقِيرٍ أَوْ غَيْرِ حَقِيرٍ، فَحَقِيقٌ بِالنَّاظِرِ عِنْدَ التَّأَمُّلِ أَنْ تَظْهَرَ لَهُ الْمُنَاسِبَةُ لِهَذَا الِانْتِقَالِ، ذَلِكَ أَنَّ الْآيَاتِ السَّابِقَةَ اشْتَمَلَتْ عَلَى تَحَدِّي الْبُلَغَاءِ بِأَنْ يَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِ الْقُرْآنِ، فَلَمَّا عَجَزُوا عَنْ مُعَارَضَةِ النَّظْمِ سَلَكُوا فِي الْمُعَارَضَةِ طَرِيقَةَ الطَّعْنِ فِي الْمَعَانِي فَلَبَّسُوا عَلَى النَّاسِ بِأَنَّ فِي الْقُرْآنِ مِنْ سَخِيفِ الْمَعْنَى مَا يُنَزَّهُ عَنْهُ كَلَامُ اللَّهِ لِيَصِلُوا بِذَلِكَ إِلَى إِبْطَالُُِ
İlk bakışta, geçmiş ayetlerin akışı ile bu ayetin akışı arasında bir tenasüp yokmuş gibi görünebilir. Zira önceki ayet bu apaçık Kitab'a bir övgü, O'nun rehberliğiyle hidayete erenler ile O'nun yolundan sapanların durumlarının vasfı, O'nun mucizeliğinin ve O'nunla meydan okumanın beyanı ile bunların arasına giren ve peşinden gelen faydalı öğütler, sakındırmalar, beliğ açıklamalar ve harika temsiller iken; bir anda söz Yüce Allah'ın hakir olsun ya da olmasın bir şeyle misal getirmeye aldırmadığını haber vermeye gelmiştir. Dolayısıyla derin düşünen bir kimse için bu geçişin münasebetinin zâhir olması gerekir. Şöyle ki: Önceki ayetler beliğ kimselere Kur'an'ın bir benzeri sûreyi getirmeleri için meydan okumayı içermekteydi; nazmına karşı koymaktan âciz kalınca, karşı koymada anlamlara dil uzatma yoluna saptılar. Böylece Kur'an'ın Allah katından olduğunu iptal etmeye ulaşmak için,
أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِإِلْقَاءِ الشَّكِّ فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ وَبَذْرِ الْخَصِيبِ فِي تَنْفِيرِ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ.
müminlerin nefislerine şüphe atarak ve müşrikler ile münafıkları nefret ettirmede verimli tohumlar saçarak, Kur'an'da Allah kelamının tenzih edileceği saçma manalar bulunduğu iddiasıyla insanların aklını karıştırdılar.
رَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَنْزَلَ قَوْلَهُ: إِنَّ
Vâhidî «Esbâb-ı Nüzûl»de İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, Yüce Allah:
الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ
{ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ } “Allah'tan başka yalvardıklarınız bir araya gelseler dahi bir sinek bile yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapacak olsa, onu ondan kurtaramazlar”
[الْحَج: ٧٣] وَقَوْلُهُ: مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً [العنكبوت: ٤١] قَالَ الْمُشْرِكُونَ أَرَأَيْتُمْ أَيَّ شَيْءٍ يُصْنَعُ بِهَذَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا ذَكَرَ الذُّبَابَ وَالْعَنْكَبُوتَ فِي كِتَابِهِ وَضَرَبَ بِهَا الْمَثَلَ ضَحِكَ الْيَهُودُ وَقَالُوا مَا يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ هَذَا كَلَامَ اللَّهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي الْآيَةَ.
“Allah'tan başka yalvardıklarınız bir araya gelseler dahi bir sinek bile yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapacak olsa, onu ondan kurtaramazlar” [Hac: 73] ve: { مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً } “Allah'tan başka dostlar edinenlerin misali, bir ev edinen örümceğin misali gibidir” [Ankebût: 41] buyruklarını indirdiğinde, müşrikler: "Gördünüz mü, bununla ne yapılmak isteniyor?" dediler. Bunun üzerine Allah: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها } [ayetini] indirdi. Hasan ve Katâde'den ise şöyle rivayet edilmiştir: Allah Kitabında sineği ve örümceği zikredip bunlarla misal getirince Yahudiler güldüler ve: "Bunun Allah kelamı olması yakışmaz" dediler. Bunun üzerine Allah: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي } ayetini indirdi.
وَالْوَجْهُ أَنْ نَجْمَعَ بَيْنَ الرِّوَايَتَيْنِ وَنُبَيِّنَ مَا انْطَوَتَا عَلَيْهِ بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَفْزَعُونَ إِلَى يَهُودِ يَثْرِبَ فِي التَّشَاوُرِ فِي شَأْنِ نُبُوءَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَخَاصَّةً بَعْدَ أَنْ هَاجَرَ النَّبِيءُ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَيَتَلَقَّوْنَ مِنْهُمْ صُوَرًا مِنَ الْكَيْدِ وَالتَّشْغِيبِ فَيَكُونُ قَدْ تَظَاهَرَ الْفَرِيقَانِ عَلَى الطَّعْنِ فِي بَلَاغَةِ ضَرْبِ الْمَثَلِ بِالْعَنْكَبُوتِ وَالذُّبَابِ فَلَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى تَمْثِيلَ الْمُنَافِقِينَ بِالَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا وَكَانَ مُعْظَمُهُمْ مِنَ الْيَهُودِ هَاجَتْ أحناقهم وضاف خناقهم فاختلقوا هَذِهِ الْمَطَاعِنَ فَقَالَ كُلُّ فَرِيقٍ مَا نُسِبَ إِلَيْهِ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ وَنَزَلَتِ الْآيَةُ لِلرَّدِّ عَلَى الْفَرِيقَيْنِ وَوَضَحَ الصُّبْحُ لِذِي عَيْنَيْنِ.
Uygun olan, iki rivayeti birleştirmek ve ihtiva ettikleri anlamı şöyle açıklamaktır: Müşrikler, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliği konusunda danışmak için Yesrib Yahudilerine başvuruyorlardı; özellikle de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret ettikten sonra. Onlardan çeşitli tuzak ve kargaşa yöntemleri alıyorlardı; böylece her iki fırka da örümcek ve sinekle misal getirilmesinin belagatına dil uzatmakta yardımlaşmış oldular. Yüce Allah münafıkların misalini ateş yakan kimsenin misali olarak indirince -ki onların çoğu Yahudilerdendi- öfkeleri kabardı ve boğazları düğümlendi; bu itirazları uydurdular ve her grup iki rivayetten birinde kendisine nispet edilen sözü söyledi. Ayet de iki fırkaya birden cevap olarak indi ve iki gözü olana sabah aydınlandı.
فَيَحْتَمِلُ أَنَّ ذَلِكَ قَالَهُ عُلَمَاءُ الْيَهُودِ الَّذِينَ لَا حَظَّ لَهُمْ فِي الْبَلَاغَةِ، أَوْ قَدْ قَالُوهُ مَعَ عِلْمِهِمْ بِفُنُونِ ضَرْبِ الْأَمْثَالِ مُكَابِرَةً وَتَجَاهُلًا. وَكَوْنُ الْقَائِلِينَ هُمُ الْيَهُودَ هُوَ الْمُوَافِقُ لِكَوْنِ السُّورَةِ نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ، وَكَانَ أَشَدَّ الْمُعَانِدِينَ فِيهَا هُمُ الْيَهُودُ، وَلِأَنَّهُ الْأَوْفَقُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bunu belagatten nasibi olmayan Yahudi âlimlerinin söylemiş olması muhtemeldir; ya da misal getirme sanatlarını bildikleri halde inat ve görmezden gelerek söylemişlerdir. Söyleyenlerin Yahudiler olması surenin Medine'de inmiş olmasına daha uygundur; zira oradaki en azılı inatçılar Yahudilerdi. Ayrıca Yüce Allah'ın şu buyruğuna da en uygun olan budur:
وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ وَهَذِهِ صِفَةُ الْيَهُودِ، وَلِأَنَّ الْيَهُودَ قَدْ شَاعَ بَيْنَهُمُ التَّشَاؤُمُ وَالْغُلُوُّ فِي الْحَذَرِ مِنْ مَدْلُولَاتِ الْأَلْفَاظِ حَتَّى اشْتَهَرُوا بِاسْتِعْمَالِ الْكَلَامِ الْمُوَجَّهِ بِالشَّتْمِ وَالذَّمِّ كَقَوْلِهِم راعِنا [الْبَقَرَة: ١٠٤] ، قَالَ تَعَالَى: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ [الْبَقَرَة: ٥٩] كَمَا وَرَدَ تَفْسِيرُهُ فِي «الصَّحِيحِ» وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنْ شَأْنِ الْعَرَبِ.
{ وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ } “O, bununla ancak Allah'ın ahdini bozan fâsıkları saptırır”; bu da Yahudilerin vasfıdır. Zira Yahudiler arasında uğursuzluk sayma ve lafızların delaletlerinden aşırı sakınma yaygındı; hatta sövgü ve yergiye çekilen sözleri kullanmakla şöhret bulmuşlardı, tıpkı { راعِنا } [Bakara: 104] demeleri gibi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } “Onlardan zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler” [Bakara: 59]; nitekim bunun tefsiri «Sahîh»te vârid olmuştur ve bu Arapların âdeti değildi.
وَإِمَّا أَنْ يكون قَائِله الْمُشْركُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ مَعَ عِلْمِهِمْ بِوُقُوعِ مِثْلِهِ فِي كَلَامِ بُلَغَائِهِمْ كَقَوْلِهِمْ أَجْرَأُ مِنْ ذُبَابَةٍ، وَأَسْمَعُ مِنْ قُرَادٍ، وَأَطْيَشُ مِنْ فَرَاشَةٍ، وَأَضْعَفُ مِنْ بَعُوضَةٍ. وَهَذَا الِاحْتِمَالُ أَدَلُّ، عَلَى أَنَّهُمْ مَا قَالُوا هَذَا
Yahut söyleyenler Mekke ehlinden olan müşriklerdir; oysa onlar kendi beliğlerinin sözlerinde bunun benzerlerinin geçtiğini biliyorlardı; nitekim "sinekten daha cüretkâr", "keneden daha iyi işiten", "pervaneden daha şaşkın", "sivrisinekten daha zayıf" demeleri gibi. Bu ihtimal, onların bunu
التَّمْثِيلُ إِلَّا مُكَابَرَةً وَمُعَانِدَةً فَإِنَّهُمْ لَمَّا غُلِبُوا بِالتَّحَدِّي وَعَجَزُوا عَنِ الْإِتْيَانِ بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ تَعَلَّقُوا فِي مَعَاذِيرِهِمْ بِهَاتِهِ السَّفَاسِفِ، وَالْمُكَابِرُ يَقُولُ مَا لَا يَعْتَقِدُ، وَالْمَحْجُوجُ الْمَبْهُوتُ يَسْتَعْوِجُ الْمُسْتَقِيمَ وَيُخْفِي الْوَاضِحَ، وَإِلَى هَذَا الثَّانِي يَنْزِعُ كَلَامُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» وَهُوَ أَوْفَقُ بِالسِّيَاقِ. وَالسُّورَةُ وَإِنْ كَانَتْ مَدَنِيَّةً فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمْ
sırf inat ve muhalefet olsun diye söylediklerine daha açık delalet eder. Zira onlar meydan okumayla mağlup edilip bir benzeri sûre getirmekten âciz kalınca, mazeretlerinde bu saçmalıklara sarıldılar. İnatçı kimse inanmadığını söyler; delille susturulup şaşıp kalan kimse ise doğruyu eğriltir ve açığı gizler. «el-Keşşâf» sahibinin kelamı da bu ikinci görüşe meyletmektedir ve bu bağlama daha uygundur. Sure Medenî olsa da müşrikler
يَزَالُوا يُلْقُونَ الشُّبَهَ فِي صِحَّةِ الرِّسَالَةِ وَيُشِيعُونَ ذَلِكَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ بِوَاسِطَةِ الْمُنَافِقِينَ. وَقَدْ دَلَّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ بَعْدَهُ: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى قَوْلِهِ: وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً.
risaletin sıhhati hakkında şüpheler atmaktan ve hicretten sonra münafıklar vasıtasıyla bunu yaymaktan geri durmuyorlardı. Bu anlama, bundan sonraki şu buyruk da delalet etmiştir: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden { وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } ifadesine kadar.
فَإِنْ قِيلَ: لَمْ يَكُنِ الرَّدُّ عَقِبَ نُزُولِ الْآيَاتِ الْوَاقِعِ فِيهَا التَّمْثِيلُ الَّذِي أَنْكَرُوهُ فَإِنَّ الْبِدَارَ بِالرَّدِّ عَلَى مَنْ فِي مقاله شُبْهَة رائجة يَكُونُ أَقْطَعَ لِشُبْهَتِهِ مِنْ تَأْخِيرِهِ زَمَانًا.
Eğer: "Cevap, inkâr ettikleri temsilin yer aldığı ayetlerin inişinin hemen akabinde gelmedi; oysa sözünde revaçta bir şüphe bulunan kimseye hemen cevap vermek, o şüpheyi bir süre ertelemekten daha kesin şekilde kesip atar" denilirse,
قُلْنَا: الْوَجْهُ فِي تَأْخِيرِ نُزُولِهَا أَنْ يَقَعَ الرَّدُّ بَعْدَ الْإِتْيَانِ بِأَمْثَالٍ مُعْجَبَةٍ اقْتَضَاهَا مقَام تَشْبِيه الهيآت، فَذَلِكَ كَمَا يَمْنَعُ الْكَرِيمُ عَدُوَّهُ مِنْ عَطَاءٍ فَيَلْمِزُهُ الْمَمْنُوعُ بِلَمْزِ الْبُخْلِ، أَوْ يَتَأَخَّرُ الْكَمِيُّ عَنْ سَاحَةِ الْقِتَالِ مَكِيدَةً فَيَظُنُّهُ نَاسٌ جُبْنًا فَيُسِرُّهَا الْأَوَّلُ فِي نَفْسِهِ حَتَّى يَأْتِيَهُ الْقَاصِدُ فَيُعْطَيهِ عَطَاءً جَزْلًا، وَالثَّانِي حَتَّى يَكُرَّ كَرَّةً تَكُونُ الْقَاضِيَةَ عَلَى قَرْنِهِ. فَكَذَلِكَ لَمَّا أَتَى الْقُرْآنُ بِأَعْظَمِ الْأَمْثَالِ وَأَرْوَعِهَا وَهِيَ قَوْلُهُ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ [الْبَقَرَة: ١٧] أَوْ كَصَيِّبٍ [الْبَقَرَة: ١٩] الْآيَاتِ وَقَوْلُهُ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ [الْبَقَرَة: ١٨] أَتَى إِثْرَ ذَلِكَ بِالرَّدِّ عَلَيْهِمْ فَهَذَا يُبَيِّنُ لَكَ مُنَاسِبَةَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ عَقِبَ الَّتِي قَبْلَهَا وَقَدْ غَفَلَ عَنْ بَيَانِهِ الْمُفَسِّرُونَ.
Şöyle deriz: İnişinin ertelenmesindeki hikmet, cevabın, durumların teşbihini gerektiren makamın iktiza ettiği hayranlık verici misaller getirildikten sonra verilmesidir. Bu, cömert bir kimsenin düşmanına bir ihsanı vermeyip de mahrum kalanın onu cimrilikle ayıplamasına; yahut bir cengâverin hile gereği savaş meydanından geri çekilip de insanların bunu korkaklık zannetmesine benzer. Birincisi, isteyen kimse kendisine gelip ona bolca ihsanda bulununca; ikincisi ise rakibinin işini bitirecek kesin bir hücum yapıncaya kadar bunu içinde saklar. Nitekim Kur'an en büyük ve en harika misalleri -ki onlar: { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ } “Onların misali, yakan kimsenin misali gibidir” [Bakara: 17], { أَوْ كَصَيِّبٍ } “Yahut boşanan bir yağmur gibidir” [Bakara: 19] ayetleri ve: { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } “Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” [Bakara: 18] buyruğudur- getirdiğinde, hemen ardından onlara cevabı getirmiştir. İşte bu sana, müfessirlerin açıklamasından gafil kaldığı, bu ayetin inişinin kendisinden öncekiyle münasebetini açıklar.
وَالْمُرَادُ بِالْمَثَلِ هُنَا الشَّبَهُ مُطْلَقًا لَا خُصُوصَ الْمركب من هَيْئَة، بِخِلَافِ قَوْلِهِ فِيمَا سَبَقَ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا لِأَنَّ الْمَعْنِيَّ هُنَا مَا طَعَنُوا بِهِ فِي تَشَابِيهِ الْقُرْآنِ مِثْلُ قَوْلِهِ: لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً [الْحَج: ٧٣] وَقَوْلِهِ: كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً [العنكبوت: ٤١] .
Burada misalden maksat, daha önce geçen { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً } buyruğunun aksine, özel bir heyetten mürekkep olan değil, mutlak benzerliktir. Çünkü burada kastedilen, { لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً } “Bir sinek bile yaratamazlar” [Hac: 73] ve: { كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً } “Bir ev edinen örümceğin misali gibidir” [Ankebût: 41] gibi Kur'an'ın teşbihlerine dil uzattıkları hususlardır.
وَمَوْقِعُ (إِنَّ) هُنَا بَيِّنٌ.
Burada { إِنَّ } lafzının konumu açıktır.
وَأَمَّا الْإِتْيَانُ بِالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَمًا دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الصِّفَاتِ فَلِأَنَّ هَذَا الْعَلَمَ جَامِعٌ لِجَمِيعِ صِفَاتِ الْكَمَالِ فَذِكْرُهُ أَوْقَعُ فِي الْإِقْنَاعِ بِأَنَّ كَلَامَهُ هُوَ أَعْلَى كَلَامٍ فِي مُرَاعَاةِ مَا هُوَ حَقِيقٌ بِالْمُرَاعَاةِ وَفِي ذَلِكَ أَيْضًا إِبْطَالٌ لِتَمْوِيهِهِمْ بِأَنَّ اشْتِمَالَ الْقُرْآنِ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْمَثَلِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَلَيْسَ مِنْ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ غَيْرَ اللَّهِ يَنْبَغِي لَهُ أَن يستحي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ. وَلِهَذَا أَيْضًا اخْتِيرَ أَنْ يَكُونَ الْمُسْنَدُ خُصُوصَ فِعْلِ الِاسْتِحْيَاءِ زِيَادَةً فِي الرَّدِّ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا التَّمْثِيلَ بِهَاتِهِ الْأَشْيَاءِ لِمُرَاعَاةِ كَرَاهَةِ النَّاسِ وَمِثْلُ هَذَا ضَرْبٌ مِنَ الِاسْتِحْيَاءِ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ
Müsnedün ileyhin diğer sıfatlar yerine özel isim (lafza-i celâl) olarak getirilmesine gelince; çünkü bu özel isim bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplamaktadır. Dolayısıyla O'nun zikredilmesi, O'nun kelamının gözetilmesi gereken hususları gözetmede en yüce kelam olduğuna ikna etmede daha etkilidir. Bunda ayrıca, Kur'an'ın böyle bir misali içermesinin onun Allah katından olmadığına delil teşkil ettiği yönündeki aldatmacalarını iptal etme de vardır; yani ayetin anlamı, Allah'tan başkasının bu türden bir misal vermekten utanması gerektiği demek değildir. İşte bu sebeple, onlara reddiyeyi artırmak için müsnedin özellikle hayâ fiili olması seçilmiştir; çünkü onlar bu gibi şeylerle misal getirilmesini insanların hoşlanmamasını gözeterek ayıplamışlardı, bu da açıklayacağımız üzere bir nevi hayâdır.
فَنُبِّهُوا عَلَى أَنَّ الْخَالِق لَا يستحي مِنْ ذَلِكَ إِذْ لَيْسَ مِمَّا يستحي مِنْهُ، وَلِأَنَّ الْمَخْلُوقَاتِ مُتَسَاوِيَةٌ فِي الضَّعْفِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى خَالِقِهَا وَالْمُتَصَرِّفِ فِيهَا، وَقَدْ يَكُونُ ذِكْرُ الِاسْتِحْيَاءِ هُنَا مُحَاكَاةً لقَولهم أما يستحي رَبُّ مُحَمَّدٍ أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا بِالذُّبَابِ وَالْعَنْكَبُوتِ.
Böylece Yaratıcı'nın bundan çekinmeyeceği, zira bunun kendisinden çekinilecek bir şey olmadığı bildirildi; ayrıca mahlukat, Yaratıcıları ve kendilerini sevk ve idare eden zât karşısında zayıflık bakımından eşittir. Buradaki hayânın zikredilmesi, onların: "Muhammed'in Rabbi sinek ve örümcekle misal getirmekten utanmıyor mu?" şeklindeki sözlerine bir mukabele (muhâkât) de olabilir.
فَإِنْ قُلْتَ: إِذَا كَانَ اسْتِعْمَالُ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الدَّالَّةِ عَلَى مَعَانٍ حَقِيرَةٍ غَيْرَ مُخِلٍّ بِالْبَلَاغَةِ
Eğer: "Hakir manalara delalet eden bu lafızların kullanımı belagata halel getirmiyorsa,
فَمَا بَالُنَا نَرَى كَثِيرًا مِنْ أَهْلِ النَّقْدِ قَدْ نَقَدُوا مِنْ كَلَامِ الْبُلَغَاءِ مَا اشْتَمَلَ عَلَى مَثَلٍ هَذَا كَقَوْلِ الْفَرَزْدَقِ:
nasıl oluyor da birçok tenkit ehlinin, beliğlerin kelamında böylesi bir misali içeren sözleri eleştirdiğini görüyoruz; Ferazdak'ın şu sözü gibi:" dersen,
مِنْ عِزِّهِمْ حَجَرَتْ كُلَيْبٌ بَيْتَهَا ... زَرْبًا كَأَنَّهُمُ لَدَيْهِ الْقُمَّلُ
"İzzetlerinden dolayı Kuleyb evini bir ağıl gibi taşla çevirdi; sanki onlar onun yanında bitler gibidir."
وَقَوْلِ أَبِي الطَّيِّبِ:
Ve Ebü't-Tayyib'in [el-Mütenebbî] şu sözü gibi:
أَمَاتَكُمُ مِنْ قَبْلِ مَوْتِكُمُ الْجَهْلُ ... وَجَرَّكُمُ مِنْ خِفَّةٍ بِكُمُ النَّمْلُ
"Ölümünüzden önce cehalet sizi öldürdü; hafifliğinizden dolayı karıncalar sizi sürükledi."
وَقَوْلِ الطِّرِمَّاحِ:
Ve Tırırmâh'ın şu sözü gibi:
وَلَوْ أَنَّ بُرْغُوثًا عَلَى ظَهْرِ قَمْلَةٍ ... يَكُرُّ عَلَى ضَبْعَيْ تَمِيمٍ لَوَلَّتِ
"Bir bitin sırtındaki bir pire bile Temîm'in iki koluna saldırsa, kesinlikle arkalarını dönüp kaçarlardı."
قُلْتُ أُصُولُ الِانْتِقَادِ الْأَدَبِيِّ تُؤَوَّلُ إِلَى بَيَانِ مَا لَا يَحْسُنُ أَنْ يَشْتَمِلَ عَلَيْهِ كَلَامُ الْأَدِيبِ مِنْ جَانِبِ صِنَاعَةِ الْكَلَامِ، وَمِنْ جَانِبِ صُوَرِ الْمَعَانِي، وَمِنْ جَانِبِ الْمُسْتَحْسَنِ مِنْهَا وَالْمَكْرُوهِ وَهَذَا النَّوْعُ الثَّالِثُ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْعَوَائِدِ وَمَدَارِكِ الْعُقُولِ وَأَصَالَةِ الْأَفْهَامِ بِحَسَبِ الْغَالِبِ مِنْ أَحْوَالِ أَهْلِ صِنَاعَةِ الْأَدَبِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ اللَّفْظُ مَقْبُولًا عِنْدَ قَوْمٍ غَيْرَ مَقْبُولٍ عِنْدَ أَخِرَيْنِ، وَمَقْبُولًا فِي عَصْرٍ مَرْفُوضًا فِي غَيْرِهِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ النَّابِغَةِ يُخَاطِبُ الْمَلِكَ النُّعْمَانَ:
Derim ki: Edebî tenkidin kuralları; kelam sanatı açısından, manaların suretleri açısından ve bunlardan güzel görülen ile hoş karşılanmayanlar açısından edibin kelamının içermesi uygun olmayan şeylerin beyanına dayanır. Bu üçüncü tür; edebiyat ehlinin genel durumlarına göre örflerin, akli idraklerin ve anlayış kabiliyetlerinin farklılaşmasıyla değişir. Görmez misin ki bir lafız bir topluluk nezdinde makbul iken diğerleri nezdinde makbul olmayabilir; bir çağda makbul iken başka bir çağda reddedilebilir. Nâbiğa'nın Kral Nu'mân'a hitaben söylediği şu söze baksana:
فَإِنَّكَ كَاللَّيْلِ الَّذِي هُوَ مُدْرِكِي ... وَإِنْ خِلْتُ أَنَّ الْمُنْتَأَى عَنْكَ وَاسِعُ
"Şüphesiz sen, bana yetişecek olan gece gibisin; senden uzaklaşacak yerin geniş olduğunu sansam bile."
فَإِنَّ تَشْبِيهَ الْمَلِكِ بِاللَّيْلِ لَوْ وَقَعَ فِي زَمَانِ الْمُوَلَّدِينَ لَعُدَّ مِنَ الْجَفَاءِ أَوِ الْعَجْرَفَةِ، وَكَذَلِكَ تَشْبِيهُهُمْ بِالْحَيَّةِ فِي الْإِقْدَامِ وَإِهْلَاكِ الْعَدُوِّ فِي قَوْلِ ذِي الْإِصْبَعِ:
Zira kralın geceye benzetilmesi muhdes (sonraki dönem) şairlerin zamanında vaki olsaydı, bir kabalık veya küstahlık sayılırdı. Aynı şekilde Zü'l-İsba'ın şu sözünde olduğu gibi cesaret ve düşmanı helak etme hususunda [kişileri] yılana benzetmeleri de böyledir:
عَذِيرَ الْحَيِّ مِنْ عَدَوَا ... نَ كَانُوا حَيَّةَ الْأَرْضِ
"Advân kabilesine karşı bu kabilenin mazeretini kim kabul eder? Onlar yerin yılanı idiler."
وَقَوْلِ النَّابِغَةِ فِي رِثَاءِ الْحَارِثِ الْغَسَّانِيِّ:
Ve Nâbiğa'nın el-Hâris el-Gassânî'nin mersiyesindeki şu sözü gibi:
مَاذَا رُزِئْنَا بِهِ مِنْ حَيَّةٍ ذَكَرٍ ... نَضْنَاضَةٍ بِالرَّزَايَا صِلِّ أَصْلَالِ
"Musibetlerle durmadan dilini oynatan o erkek yılandan, o engereklerin engereğinden yana ne büyük bir felakete uğradık!"
وَقَدْ زَعَمَ بَعْضُ أَهْلِ الْأَدَب أَن عليّا بْنَ الْجَهْمِ مَدَحَ الْخَلِيفَةَ الْمُتَوَكِّلَ بِقَوْلِهِ:
Edebiyat ehlinden bazıları, Ali b. el-Cahm'ın Halife Mütevekkil'i şu sözüyle övdüğünü ileri sürmüşlerdir:
أَنْتَ كَالْكَلْبِ فِي وَفَائِكَ بِالْعَهْ ... دِ وَكَالتَّيْسِ فِي قِرَاعِ الْخُطُوبُُِ
"Sen ahde vefanda köpek gibisin; zorluklarla çarpışmada ise teke gibisin."
وَأَنَّهُ لَمَّا سَكَنَ بَغْدَادَ وَعَلِقَتْ نَضَارَةُ النَّاسِ بِخَيَالِهِ قَالَ فِي أَوَّلِ مَا قَالَهُ:
Ve o Bağdat'a yerleşip insanların medenî letafeti hayaline yerleşince ilk söylediği şey şu olmuştur:
عُيُونُ الْمَهَا بَيْنَ الرَّصَافَةِ وَالْجِسْرِ ... جَلَبْنَ الْهَوَى مِنْ حَيْثُ أَدْرِي وَلَا أَدْرِي (١)
"Rusâfe ile köprü arasındaki ceylan gözler, aşkı bildiğim ve bilmediğim yerlerden çekip getirdi. (١)"
وَقَدِ انْتَقَدَ بَشَّارٌ عَلَى كُثَيِّرٍ قَوْلَهُ:
Beşşâr, Küseyyir'in şu sözünü eleştirmiştir:
أَلَا إِنَّمَا لَيْلَى عَصَا خَيْزُرَانَةٌ ... إِذَا لَمَسُوهَا بِالْأَكُفِّ تَلِينُ
"Haberiniz olsun ki Leylâ bir bambu kamışıdır; avuçlarıyla dokunduklarında yumuşar."
فَقَالَ لَوْ جَعَلَهَا عَصَا مُخٍّ أَوْ عَصَا زُبْدٍ لَمَا تَجَاوَزَ مِنْ أَنْ تَكُونَ عَصَا، عَلَى أَنَّ بَشَّارًا هُوَ الْقَائِلُ:
[Beşşâr] şöyle demiştir: "Onu ilik sopası yahut tereyağı sopası yapsaydı bile sopa olmaktan öteye geçemezdi." Bununla birlikte Beşşâr'ın kendisi de şöyle demiştir:
إِذَا قَامَتْ لِجَارَتِهَا تَثَنَّتْ ... كَأَنَّ عِظَامَهَا مِنْ خَيْزُرَانِ
"Komşusuna gitmek üzere kalktığında salınır, sanki kemikleri bambudandır."
وَشَبَّهَ بِشَارٌ عَبْدَةَ بِالْحَيَّةِ فِي قَوْلِهِ:
Beşşâr, şu sözünde Abde'yi yılana benzetmiştir:
وَكَأَنَّهَا لَمَّا مَشَتْ ... أَيْمٌ تَأَوَّدَ فِي كَثِيبْ
"Yürüdüğü vakit sanki o, kum tepesinde kıvrılan bir yılandır."
وَالِاسْتِحْيَاءُ وَالْحَيَاءُ وَاحِدٌ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلُ اسْتَقْدَمَ وَاسْتَأْخَرَ وَاسْتَجَابَ، وَهُوَ انْقِبَاضُ النَّفْسِ مِنْ صُدُورِ فِعْلٍ أَوْ تَلَقِّيهِ لِاسْتِشْعَارِ أَنَّهُ لَا يَلِيقُ أَوْ لَا يَحْسُنُ فِي مُتَعَارَفِ أَمْثَالِهِ، فَهُوَ هَيْئَةٌ تَعْرِضُ لِلنَّفْسِ هِيَ مِنْ قَبِيلِ الِانْفِعَالِ يَظْهَرُ أَثَرُهَا عَلَى الْوَجْهِ وَفِي الْإِمْسَاكِ عَنْ مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَفْعَلَ.
İstihyâ (اِسْتِحْيَاء) ile hayâ (حَيَاء) aynı şeydir. Buradaki sin ve tâ harfleri; istakdeme (اسْتَقْدَمَ), iste'hara (اسْتَأْخَرَ) ve istecebe (اسْتَجَابَ) kelimelerinde olduğu gibi mübalağa içindir. Hayâ; emsali arasındaki örfte yakışık almadığı yahut güzel olmadığı hissiyle bir fiilin meydana gelmesinden veya onunla karşılaşmaktan nefsin çekinip büzülmesidir. Bu, nefiste ortaya çıkan edilgenlik (infiâl) türünden bir durum olup eseri yüzde ve yapılması olağan olan bir şeyden geri durmada görünür.
وَالِاسْتِحْيَاءُ هُنَا مَنْفِيٌّ عَنْ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا لِلَّهِ تَعَالَى فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى تَأْوِيلٍ فِي صِحَّةِ إِسْنَادِهِ إِلَى اللَّهِ، وَالتَّعَلُّلُ لِذَلِكَ بِأَنَّ نَفْيَ الْوَصْفِ يَسْتَلْزِمُ صِحَّةَ الِاتِّصَافِ تَعَلُّلٌ غَيْرُ مُسَلَّمٍ.
Burada istihyâ, Yüce Allah için bir vasıf olmaktan nefyedilmiştir (uzak tutulmuştur); dolayısıyla Allah'a isnadının sıhhati hususunda bir tevile ihtiyaç yoktur. Bir vasfın nefyedilmesinin o vasıfla nitelenmenin sıhhatini gerektirdiği gerekçesiyle buna mazeret bulmak ise kabul edilemez bir gerekçedir.
وَالضَّرْبُ فِي قَوْلِهِ: أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي الْوَضْعِ وَالْجَعْلِ مِنْ قَوْلِهِمْ ضَرَبَ خَيْمَةً وَضَرَبَ بَيْتًا قَالَ عَبْدَةُ بْنُ الطَّبِيبِ:
{ أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا } sözündeki darb (ضَرْب) lafzı; çadır kurdu, ev kurdu anlamındaki "darebe haymeten" ve "darebe beyten" sözlerinden hareketle vaz' (koyma) ve ca'l (yapma/kılma) anlamında mecazen kullanılmıştır. Abde b. et-Tabîb şöyle demiştir:
إِنَّ الَّتِي ضَرَبَتْ بَيْتًا مُهَاجِرَةً ... بِكُوفَةِ الْجُنْدِ غَالَتْ وُدَّهَا غُولُ
"Askerler şehri Kûfe'ye göç ederek bir çadır kuran kadının sevgisini bir gûl (felaket) yok edip götürdü."
وَقَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:
Ferazdak'ın şu sözü de böyledir:
ضَرَبَتْ عَلَيْكَ الْعَنْكَبُوتُ بِنَسْجِهَا ... وَقَضَى عَلَيْكَ بِهِ الْكِتَابُ الْمُنْزَلُ
"Örümcek ağıyla senin üzerine evini kurdu; indirilen Kitap da senin aleyhine hükmünü verdi."
أَيْ جَعَلَ شَيْئًا مَثَلًا أَيْ شَبَهًا، قَالَ تَعَالَى: فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ [النَّحْل: ٧٤] أَيْ لَا تَجْعَلُوا لَهُ مُمَاثِلًا مِنْ خَلْقِهِ فَانْتِصَابُ مَثَلًا عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ. وَجَوَّزَ بَعْضُ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ أَنْ يَكُونَ فِعْلُ ضَرَبَ مُشْتَقًّاُُ
Yani bir şeyi mesel, yani benzer kıldı demektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ } “Allah'a benzerler koşmayın” [en-Nahl: 74], yani O'nun yarattıklarından O'na benzerler kılmayın demektir. Dolayısıyla { مَثَلًا } lafzının nasbı, mef'ûlün bih (nesne) olması sebebiyledir. Bazı lügat imamları ise { ضَرَبَ } fiilinin türetilmiş olmasını caiz görmüşlerdir
مِنَ الضَّرْبِ بِمَعْنَى الْمُمَاثِلِ فَانْتِصَابُ مَثَلًا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِلتَّوْكِيدِ لِأَنَّ مَثَلًا مُرَادِفٌ مَصْدَرَ فِعْلِهِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، وَالْمعْنَى لَا يستحي أَنْ يُشَبِّهَ بِشَيْءٍ مَا.
benzer anlamındaki darb kökünden [türemiş olmasını]. Bu durumda { مَثَلًا } lafzı, tekid için mef'ûl-i mutlak olarak mansub olur; zira bu takdire göre { مَثَلًا }, kendi fiilinin masdarıyla eş anlamlıdır. Anlam ise: Herhangi bir şeyle teşbihte bulunmaktan çekinmez demektir.
وَالْمَثَلُ الْمَثِيلُ وَالْمُشَابِهُ وَغَلَبَ عَلَى مُمَاثَلَةِ هَيْئَةٍ بِهَيْئَةٍ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Mesel (مَثَل); misil ve benzer demektir, çoğunlukla bir durumun başka bir duruma benzetilmesi hakkında kullanılır. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارا [الْبَقَرَة: ١٧] وَتَقَدَّمَ هُنَاكَ مَعْنَى ضَرْبِ الْمَثَلِ بِالْمَعْنَى الْآخَرِ
{ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً } “Onların misali, bir ateş yakan kimsenin misali gibidir” [Bakara: 17]. Darb-ı meselin diğer anlamı da orada geçmişti.
وَتَنْكِيرُ مَثَلًا لِلتَّنْوِيعِ بِقَرِينَةِ بَيَانِهِ بِقَوْلِهِ بَعُوضَةً فَما فَوْقَها.
{ مَثَلًا } kelimesinin nekire (belirsiz) gelmesi, { بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا } sözüyle açıklanması karinesiyle, çeşit bildirmek (tenvî') içindir.
وَمَا إِبْهَامِيَّةٌ تَتَّصِلُ بِالنَّكِرَةِ فَتُؤَكِّدُ مَعْنَاهَا مِنْ تَنْوِيعٍ أَوْ تَفْخِيمٍ أَوْ تَحْقِيرٍ، نَحْوِ لِأَمْرٍ مَا وَأَعْطَاهُ شَيْئًا مَا. وَالْأَظْهَرُ أَنَّهَا مَزِيدَةٌ لِتَكُونَ دَلَالَتُهَا عَلَى التَّأْكِيدِ أَشَدَّ. وَقِيلَ اسْمٌ بِمَعْنَى النَّكِرَةِ الْمُبْهَمَةِ.
Buradaki { مَا } ise nekireye bitişip onun çeşit bildirme, tazim (büyütme) veya tahkir (küçültme) anlamını pekiştiren ibham edatıdır; "li-emrin mâ" (herhangi bir iş için) ve "a'tâhu şey'en mâ" (ona herhangi bir şey verdi) örneklerinde olduğu gibi. Daha zahir olan görüş, tekide delaletinin daha güçlü olması için zâid (fazlalık) olmasıdır. Mübhem nekire anlamında bir isim olduğu da söylenmiştir.
وبَعُوضَةً بَدَلٌ أَوْ بَيَانٌ مِنْ قَوْلِهِ: مَثَلًا. وَالْبَعُوضَةُ وَاحِدَةُ الْبَعُوضِ وَهِيَ حَشَرَةٌ صَغِيرَةٌ طَائِرَةٌ ذَاتُ خُرْطُومٍ دَقِيقٍ تَحُومُ عَلَى الْإِنْسَانِ لِتَمْتَصَّ بِخُرْطُومِهَا مِنْ دَمِهِ غِذَاءً لَهَا، وَتُعْرَفُ فِي لُغَةِ هُذَيْلٍ بِالْخُمُوشِ، وَأَهْلُ تُونِسَ يُسَمُّونَهُ النَّامُوسَ وَاحِدَتُهُ النَّامُوسَةُ وَقَدْ جُعِلَتْ هُنَا مَثَلًا لِشِدَّةِ الضَّعْفِ وَالْحَقَارَةِ.
{ بَعُوضَةً } lafzı, { مَثَلًا } sözünden bedel veya atf-ı beyândır. Baûda (بَعُوضَة), baûd (sivrisinekler) cinsinin tekilidir; ince bir hortumu bulunan, kendisi için gıda temin etmek üzere hortumuyla kanını emmek için insanın etrafında uçuşan küçük, uçucu bir haşeredir. Hüzeyl lehçesinde humûş (خُمُوش) olarak bilinir, Tunus halkı ise ona nâmûs (tekiline nâmûse) der. Burada ise aşırı zayıflık ve küçüklük için misal kılınmıştır.
وَقَوْلُهُ: فَما فَوْقَها عُطِفَ عَلَى بَعُوضَةً، وَأَصْلُ فَوْقَ اسْمٌ لِلْمَكَانِ الْمُعْتَلِي عَلَى غَيْرِهِ فَهُوَ اسْمٌ مُبْهَمٌ فَلِذَلِكَ كَانَ مُلَازِمًا لِلْإِضَافَةِ لِأَنَّهُ تَتَمَيَّزُ جِهَتُهُ بِالِاسْمِ الَّذِي يُضَافُ هُوَ إِلَيْهِ فَهُوَ مِنْ أَسْمَاءِ الْجِهَاتِ الْمُلَازِمَةِ لِلْإِضَافَةِ لَفْظًا أَوْ تَقْدِيرًا وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي الْمُتَجَاوِزِ غَيْرَهُ فِي صِفَةٍ تَجَاوُزًا ظَاهِرًا تَشْبِيهًا بِظُهُورِ الشَّيْءِ الْمُعْتَلِي عَلَى غَيْرِهِ عَلَى مَا هُوَ مُعْتَلٍ عَلَيْهِ، فَفَوْقَ فِي مِثْلِهِ يُسْتَعْمَلُ فِي مَعْنَى التَّغَلُّبِ وَالزِّيَادَةِ فِي صِفَةٍ سَوَاءٌ كَانَتْ مِنَ الْمَحَامِدِ أَوْ مِنَ الْمَذَامِّ يُقَالُ: فُلَانٌ خَسِيسٌ وَفَوْقَ الْخَسِيسِ وَفُلَانٌ شُجَاعٌ وَفَوْقَ الشُّجَاعِ، وَتَقُولُ:
{ فَمَا فَوْقَهَا } sözü ise { بَعُوضَةً } lafzına atfedilmiştir. Aslında fevka (فَوْقَ), diğerinden yüksekte bulunan mekanın ismidir ve mübhem bir isimdir; bu sebeple tamlamaya (izafete) mülazımdır, çünkü yönü kendisine izafe edildiği isimle belirlenir. Dolayısıyla lafzen veya takdiren izafete mülazım olan cihet isimlerindendir. Diğerinin üzerine çıkan şeyin belirginliğine benzetilerek bir sıfatta diğerini açıkça aşan şey hakkında mecazen kullanılır. Dolayısıyla böylesi durumlarda fevka, ister övgü ister yergi türünden olsun bir sıfatta üstün gelme ve fazlalık anlamında kullanılır; nitekim "Filan alçaktır, hatta alçağın da üstündedir (daha alçaktır)" ve "Filan cesurdur, hatta cesurun da üstündedir (daha cesurdur)" denir. Sen de şöyle dersin:
أُعْطِيَ فُلَانٌ فَوْقَ حَقِّهِ أَيْ زَائِدًا عَلَى حَقِّهِ. وَهُوَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ صَالِحٌ لِلْمَعْنَيَيْنِ أَيْ مَا هُوَ أَشَدُّ مِنَ الْبَعُوضَةِ فِي الْحَقَارَةِ وَمَا هُوَ أَكْبَرُ حَجْمًا. وَنَظِيرُهُ
"Filana hakkının fevkinde (üstünde) verildi", yani hakkından fazlası verildi [dersin]. Bu ayette ise her iki anlama da elverişlidir; yani küçüklükte sivrisinekten daha ileri olan veya cüssece daha büyük olan. Bunun benzeri:
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُشَاكُ شَوْكَةً فَمَا فَوْقَهَا إِلَّا كُتِبَتْ لَهُ بِهَا دَرَجَةٌ وَمُحِيَتْ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةٌ» رَوَاهُ مُسْلِمٌ،
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisidir: "Bir Müslümana bir diken veya ondan daha üstü/ötesi bir şey batmaz ki, mutlaka onun sebebiyle kendisine bir derece yazılmasın ve bir günahı silinmesin." Bunu Müslim rivayet etmiştir.
يَحْتَمِلُ أَقَلَّ مِنَ الشَّوْكَةِ فِي الْأَذَى مِثْلَ نُخْبَةِ النَّمْلَةِ كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ، أَوْ مَا هُوَ أَشَدُّ مِنَ الشَّوْكَةِ مِثْلُ الْوَخْزِ بِسِكِّينٍ وَهَذَا مِنْ تَصَارِيفِ لَفْظِ فَوْقَ فِي الْكَلَامِ وَلِذَلِكَ كَانَ لِاخْتِيَارِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دُونَ لَفْظِ أَقَلَّ وَدُونَ لَفْظِ أَقْوَى مَثَلًا مَوْقِعٌ مِنْ بَلِيغِ الْإِيجَازِ.
Bu, başka bir hadiste geçtiği üzere karınca ısırması gibi eziyette dikenden daha az olanı da, bıçak batması gibi dikenden daha şiddetli olanı da muhtemel kılar. Bu da { فَوْقَ } lafzının kelamdaki kullanım çeşitlerindendir. İşte bu sebeple bu ayette mesela { أَقَلَّ } (daha az) veya { أَقْوَى } (daha güçlü) lafızları yerine onun seçilmesinin beliğ bir îcaz (özlü anlatım) konumu vardır.
وَالْفَاءُ عَاطِفَةٌ (مَا فَوْقَهَا) عَلَى (بَعُوضَةً) أَفَادَتْ تَشْرِيكَهُمَا فِي ضَرْبِ الْمَثَلِ بِهِمَا، وَحَقُّهَا أَنْ تُفِيدَ التَّرْتِيبَ وَالتَّعْقِيبَ وَلَكِنَّهَا هُنَا لَا تُفِيدُ التَّعْقِيبَ وَإِنَّمَا اسْتُعْمِلَتْ فِي مَعْنَى التَّدَرُّجِ فِي الرُّتَبِ بَيْنَ مَفَاعِيلِ أَنْ يَضْرِبَ وَلَا تُفِيدُ أَنَّ ضَرْبَ الْمَثَلِ يَكُونُ بِالْبَعُوضَةِ وَيَعْقُبُهُ ضَرْبُهُ بِمَا فَوْقَهَا بَلِ الْمُرَادُ بَيَانُ الْمَثَلِ بِأَنَّهُ الْبَعُوضَةُ وَمَا يَتَدَرَّجُ فِي مَرَاتِبِ الْقُوَّةِ زَائِدًا عَلَيْهَا دَرَجَةً تَلِي دَرَجَةً فَالْفَاءُ فِي مِثْلِ هَذَا مَجَازٌ مُرْسَلٌ عَلَاقَتُهُ الْإِطْلَاقُ عَنِ الْقَيْدِ لِأَنَّ الْفَاءَ مَوْضُوعَةٌ لِلتَّعْقِيبِ الَّذِي هُوَ اتِّصَالٌ خَاصٌّ، فَاسْتُعْمِلَتْ فِي مُطْلَقِ الِاتِّصَالِ، أَوْ هِيَ مُسْتَعَارَةٌ لِلتَّدَرُّجِ لِأَنَّهُ شَبِيهٌ بِالتَّعْقِيبِ فِي التَّأَخُّرِ فِي التَّعَقُّلِ كَمَا أَنَّ التَّعْقِيبَ تَأَخُّرٌ فِي الْحُصُولِ وَمِنْهُ:
Fâ harfi { مَا فَوْقَهَا } ifadesini { بَعُوضَةً } lafzına bağlayan bir atıf harfidir ve ikisini kendileriyle misal getirilmede ortak kılmayı sağlamıştır. Onun asıl görevi tertip ve takib (aralıksız peş peşe gelme) ifade etmesidir; ancak burada takib ifade etmeyip { أَنْ يَضْرِبَ } fiilinin mef'ûlleri arasındaki mertebelerde derecelenme (tederrüc) anlamında kullanılmıştır. Misal getirmenin sivrisinekle olup peşinden de ondan üstünüyle olacağını ifade etmez; bilakis kastedilen, misalin sivrisinek ve kuvvet mertebelerinde derece derece onun üzerine çıkan şeyler olduğunu açıklamaktır. Dolayısıyla böylesi yerlerde fâ harfi, alâkası kayıttan mutlak kılma olan bir mecâz-ı mürseldir; çünkü fâ harfi özel bir bitişiklik olan takib için konulmuştur, burada ise mutlak bitişiklikte kullanılmıştır. Yahut tederrüc için istiare edilmiştir; zira tederrüc, zihindeki algılanışının sonraya kalması bakımından takibe benzer, tıpkı takibin meydana gelişte sonraya kalması gibi. Şunun gibi:
«رَحِمَ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ فَالْمُقَصِّرِينَ» .
"Allah [hacda saçlarını] tamamen kazıtanlara, sonra da kısaltanlara merhamet etsin."
وَالْمَعْنَى أَنْ يَضْرِبَ الْبَعُوضَةَ مَثَلًا فَيَضْرِبَ مَا فَوْقَهَا أَيْ مَا هُوَ دَرَجَةٌ أُخْرَى أَيْ أَحْقَرَ مِنَ الْبَعُوضَةِ مِثْلَ الذَّرَّةِ وَأَعْظَمَ مِنْهَا مِثْلَ الْعَنْكَبُوتِ وَالْحِمَارِ.
Anlam şudur: Sivrisineği misal getirmesi, sonra da onun üstündekini yani başka bir derecede olanı; sivrisinekten daha küçük olan zerre gibi veya ondan daha büyük olan örümcek ve merkep gibi [şeyleri misal getirmesidir].
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا.
{ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا } “İman edenlere gelince, onlar bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilirler. İnkâr edenler ise: 'Allah bu misalle neyi murad etti?' derler.”
الْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ الذِّكْرِيِّ دُونَ الْحُصُولِيِّ أَيْ لِتَعْقِيبِ الْكَلَامِ الْمُفَصَّلِ عَلَى الْكَلَامِ الْمُجْمَلِ عَطَفَتِ الْمُقَدَّرَ فِي قَوْلِهِ: لَا يَسْتَحْيِي لِأَنَّ تَقْدِيره لَا يستحي مِنَ النَّاسِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَلَمَّا كَانَ فِي النَّاسِ مُؤْمِنُونَ وَكَافِرُونَ وَكِلَا الْفَرِيقَيْنِ تَلَقَّى ذَلِكَ الْمَثَلَ وَاخْتَلَفَتْ حَالُهُمْ فِي الِانْتِفَاعِ بِهِ، نَشَأَ فِي الْكَلَامِ إِجْمَالٌ مُقَدَّرٌ اقْتَضَى تَفْصِيلَ حَالِهِمْ. وَإِنَّمَا عَطَفَ بِالْفَاءِ لِأَنَّ التَّفْصِيلَ حَاصِلٌ عَقِبَ الْإِجْمَالِ.
Fâ harfi, fiilî meydana geliş için değil zikrî takib içindir; yani mücmel (özet) kelamın ardından mufassal (ayrıntılı) kelamın getirilmesi içindir. { لَا يَسْتَحْيِي } buyruğundaki takdiri [cümleye] atfetmiştir; çünkü daha önce geçtiği üzere takdiri "insanlardan çekinmez" şeklindedir. İnsanlar arasında müminler ve kâfirler bulunup her iki fırka da o misali işittiğinde ve ondan istifade etme hususunda durumları farklılaştığında, kelamda durumlarının tafsilatını gerektiren mukadder bir icmal meydana geldi. Fâ ile atfedilmesi ise, tafsilatın icmalin hemen ardından gelmesi sebebiyledir.
وَ (أَمَّا) حَرْفٌ مَوْضُوعٌ لِتَفْصِيلِ مُجْمَلٍ مَلْفُوظٍ أَوْ مُقَدَّرٍ. وَلَمَّا كَانَ الْإِجْمَالُ يَقْتَضِي اسْتِشْرَافَ السَّامِعِ لِتَفْصِيلِهِ كَانَ التَّصَدِّي لِتَفْصِيلِهِ بِمَنْزِلَةِ سُؤَالٍ مَفْرُوضٍ كَأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ يَقُولُ إِنْ شِئْتَ تَفْصِيله فتفصيله كيث وَكَيْت، فَلِذَلِكَ كَانَتْ أَمَّا مُتَضَمِّنَةً مَعْنَى الشَّرْطِ وَلِذَلِكَ لَزِمَتْهَا الْفَاءُ فِي الْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا لِأَنَّهَا كَجَوَابِ شَرْطٍ، وَقَدْ تَخْلُو عَنْ مَعْنَى التَّفْصِيلِ فِي خُصُوصِ قَوْلِ الْعَرَبِ أَمَّا بَعْدُ فَتَتَمَحَّضُ لِلشَّرْطِ وَذَلِكَ فِي التَّحْقِيقِ لِخَفَاءِ مَعْنَى التَّفْصِيلِ لِأَنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى تَرَقُّبِ السَّامِعِ كَلَامًا بَعْدَ كَلَامِهِ الْأَوَّلِ. وَقَدَّرَهَا سِيبَوَيْهِ بِمَعْنَى مَهْمَا يَكُنْ مِنْ شَيْءٍ، وَتَلَقَّفَهُ أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ بَعْدَهُ وَهُوَ عِنْدِي تَقْدِيرُ مَعْنًى لِتَصْحِيحِ دُخُولِ الْفَاءِ فِي جَوَابِهَا وَفِي النَّفْسِ مِنْهُ شَيْءٌ
{ أَمَّا } lafzı ise telaffuz edilmiş veya takdir edilmiş bir icmali detaylandırmak (tafsil) için konulmuş bir harftir. İcmal, dinleyicinin onun tafsilatını beklemesini gerektirdiğinden, onu tafsil etmeye girişmek farazi bir soru konumundadır; sanki konuşan şöyle demektedir: "Eğer onun tafsilatını istersen, tafsilatı şöyledir ve böyledir." İşte bu sebeple { أَمَّا }, şart anlamı içermektedir ve kendisinden sonraki cümlede şartın cevabı gibi olduğundan fâ harfinin gelmesi zorunlu olmuştur. Arapların hususi olarak "emmâ ba'd" sözünde olduğu gibi bazen tafsilat anlamından soyutlanarak sadece şarta has kılınabilir; bu da hakikatte tafsilat anlamının gizli kalmasından ötürüdür, çünkü dinleyicinin ilk sözünden sonra başka bir söz beklemesine dayanır. Sîbeveyh bunu "Her ne olursa olsun" (mehmâ yekün min şey'in) anlamında takdir etmiş ve ondan sonraki Arap dili âlimleri de bunu benimsemiştir. Bana göre bu, cevabına fâ harfinin girişini tashih etmek için yapılmış bir mana takdiridir ve buna dair içimde bir tereddüt vardır;
لِأَنَّ دَعْوَى قَصْدِ عُمُومِ الشَّرْطِ غَيْرُ بَيِّنَةٍ، فَإِذَا جِيءَ بِأَدَاةِ التَّفْصِيلِ الْمُتَضَمِّنَةِ مَعْنَى الشَّرْطِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى مَزِيدِ اهْتِمَامِ الْمُتَكَلِّمِ بِذَلِكَ التَّفْصِيلِ فَأَفَادَ تَقْوِيَةَ الْكَلَامِ الَّتِي سَمَّاهَا الزَّمَخْشَرِيُّ تَوْكِيدًا وَمَا هُوَ إِلَّا دَلَالَةُ الِاهْتِمَامِ بِالْكَلَامِ، عَلَى أَنَّ مَضْمُونَهُ مُحَقَّقٌ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا اهْتَمَّ بِهِ وَبِهَذَا يَظْهَرُ فَضْلُ قَوْلِهِ: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ إِلَخْ عَلَى أَنْ يُقَالَ فَالَّذِينَ آمَنُوا يَعْلَمُونَ بِدُونِ أَمَّا وَالْفَاءِ.
çünkü şartın umumunun kastedildiği iddiası açık değildir. Şart anlamını içeren tafsil edatı getirildiğinde bu, konuşanın o tafsilata daha fazla önem verdiğine delalet eder; böylece Zemahşerî'nin tekid diye isimlendirdiği kelamın kuvvetlendirilmesini sağlar. Bu ise kelama gösterilen özenin, onun içeriğinin kesinleşmiş olduğuna delalet etmesinden başka bir şey değildir; zira öyle olmasaydı ona özen göstermezdi. İşte bununla, { أَمَّا } ve { ف } olmaksızın "fe'llezîne âmenû ya'lemûn" denilmesine kıyasla: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ } vb. buyrulmasının üstünlüğü ortaya çıkar.
وَجَعَلَ تَفْصِيلَ النَّاسِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قِسْمَيْنِ لِأَنَّ النَّاسَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى التَّشْرِيعِ وَالتَّنْزِيلِ قِسْمَانِ ابْتِدَاءً مُؤْمِنٌ وَكَافِرٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ هُنَا الثَّنَاءُ عَلَيْهِمْ بِثَبَاتِ إِيمَانِهِمْ وَتَأْيِيسِ الَّذِينَ أَرَادُوا إِلْقَاءَ الشَّكِّ عَلَيْهِمْ فَيَعْلَمُونَ أَنَّ قُلُوبَهُمْ لَا مَدْخَلَ فِيهَا لِذَلِكَ الشَّكِّ.
Bu ayette insanların iki kısma ayrılarak tafsil edilmesi, insanların teşrî ve tenzil (vahiy) karşısında başlangıç itibariyle mümin ve kâfir olarak iki kısım olmasından dolayıdır. Burada müminlerin zikredilmesinden maksat; imanlarındaki sebat sebebiyle onları övmek ve kalplerine şüphe sokmak isteyenleri ümitsizliğe düşürmektir; zira onlar, müminlerin kalplerinde o şüpheye hiçbir yer olmadığını bilirler.
وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا إِمَّا خُصُوصُ الْمُشْرِكِينَ كَمَا هُوَ مُصْطَلَحُ الْقُرْآنِ غَالِبًا، وَإِمَّا مَا يَشْمَلُهُمْ وَيَشْمَلُ الْيَهُودَ بِنَاءً عَلَى مَا سَلَفَ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ.
Buradaki { الَّذِينَ كَفَرُوا } (inkâr edenler) ifadesiyle kastedilen; ya Kur'an'ın ıstılahında çoğunlukla olduğu gibi özellikle müşriklerdir ya da ayetin nüzul sebebinde daha önce geçtiği üzere hem onları hem de Yahudileri kapsayan kimsedir.
وَإِنَّمَا عَبَّرَ فِي جَانب الْمُؤمنِينَ بيعلمون تَعْرِيضًا بِأَنَّ الْكَافِرِينَ إِنَّمَا قَالُوا مَا قَالُوا عِنَادًا وَمُكَابَرَةً وَأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ تَمْثِيلٌ أَصَابَ الْمَحَزَّ، كَيْفَ وَهَمَ أَهْلُ اللِّسَانِ وَفُرْسَانُ الْبَيَانِ، وَلَكِنْ شَأْنُ الْمُعَانِدِ الْمُكَابِرِ أَنْ يَقُولَ مَا لَا يَعْتَقِدُ حَسَدًا وَعِنَادًا.
Müminler tarafında { يَعْلَمُونَ } (bilirler) ifadesinin kullanılması; kâfirlerin söyledikleri sözleri sırf inat ve kibre kapılarak söylediklerine, aslında bunun hedefini tam 12'den vuran bir temsil olduğunu bildiklerine üstü kapalı bir göndermedir (tarizdir). Nasıl bilmesinler ki, onlar dil ehli ve beyan süvarileridir! Fakat inatçı ve kibirli kimsenin âdeti, haset ve inat yüzünden inanmadığı şeyi söylemektir.
وَضَمِيرُ (أَنَّهُ) عَائِدٌ إِلَى الْمَثَلِ.
{ أَنَّهُ } zamiri misale dönmektedir.
وَ (الْحَقُّ) تَرْجِعُ مَعَانِيهِ إِلَى مُوَافَقَةِ الشَّيْءِ لِمَا يَحِقُّ أَنْ يَقَعَ وَهُوَ هُنَا الْمُوَافِقُ لِإِصَابَةِ الْكَلَامِ وَبَلَاغَتِهِ. وَ (مِنْ رَبِّهِمْ) حَالٌ مِنَ (الْحَقِّ) وَ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةٌ أَيْ وَارِدٌ مِنَ اللَّهِ لَا كَمَا زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُ مُخَالِفٌ لِلصَّوَابِ فَهُوَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُ مِنْ كَلَامِ مَنْ يَقَعُ مِنْهُ الْخَطَأُ.
{ الْحَقُّ } lafzının manaları, bir şeyin olması gereken gerçeğe uygunluğuna dayanır; buradaki anlamı ise kelamın yerindeliğine ve belagatına uygun olandır. { مِنْ رَبِّهِمْ } ifadesi { الْحَقِّ } lafzından hâldir ve { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç bildiren) harftir; yani inkâr edenlerin onun doğruya aykırı olup hataya düşebilecek birinin kelamından olduğunu gösterdiği yönündeki iddiaları gibi değil, Allah'tan gelen [bir haktır].
وَأَصْلُ (مَاذَا) كَلِمَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ مَا الِاسْتِفْهَامِيَّةِ وَذَا اسْمِ الْإِشَارَةِ وَلِذَلِكَ كَانَ أَصْلُهَا أَنْ يُسْأَلَ بِهَا عَنْ شَيْءٍ مُشَارٍ إِلَيْهِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ مَاذَا مُشِيرًا إِلَى شَيْءٍ حَاضِرٍ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ مَا هَذَا.
{ مَاذَا } (ne?) kelimesinin aslı, istifhâm (soru) edatı olan "mâ" ile işaret ismi olan "zâ"dan mürekkep bir kelimedir. Bundan dolayı onun aslı, hazır bulunan bir şeye işaret ederek "mâ zâ?" (bu nedir?) diyen birinin sözünde olduğu gibi, kendisine işaret edilen bir şey hakkında soru sorulmasıdır; bu da onun "mâ hâzâ" (bu nedir?) sözü mesabesindedir.
غَيْرَ أَنَّ الْعَرَبَ تَوَسَّعُوا فِيهِ فَاسْتَعْمَلُوهُ اسْمَ اسْتِفْهَامٍ مُرَكَّبًا مِنْ كَلِمَتَيْنِ وَذَلِكَ حَيْثُ يَكُونُ الْمُشَارُ إِلَيْهِ مُعَبَّرًا عَنْهُ بِلَفْظٍ آخَرَ غَيْرِ الْإِشَارَةِ حَتَّى تَصِيرَ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ مَعَ التَّعْبِيرِ عَنْهُ بِلَفْظٍ آخَرَ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ، نَحْوَ مَاذَا التَّوَانِي، أَوْ حَيْثُ لَا يَكُونُ لِلْإِشَارَةِ مَوْقِعٌ نَحْوَ: وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ [النِّسَاء: ٣٩] وَلِذَلِكَ يَقُولُ النُّحَاةُ إِنَّ ذَا مُلْغَاةٌ فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ. وَقَدْ يَتَوَسَّعُونَ فِيهَا تَوَسُّعًا أَقْوَى فيجعلون ذَا اسْم مَوْصُول وَذَلِكَ حِينَ يَكُونَ الْمَسْئُولُ عَنْهُ مَعْرُوفًا لِلْمُخَاطَبِ بِشَيْءٍ مِنْ أَحْوَالِهِ فَلِذَلِكَ يُجْرُونَ عَلَيْهِ جُمْلَةً أَوْ نَحْوَهَا هِيَ صِلَةٌ وَيَجْعَلُونَ ذَا مَوْصُولًا نَحْوَ: مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ [النَّحْل: ٢٤] وَعَلَى هَذَيْنِ الِاحْتِمَالَيْنِ يَصِحُّ إِعْرَابُهُ مُبْتَدَأً وَيَصِحُّ إِعْرَابُهُ مَفْعُولًا مُقَدَّمًا إِذَا وَقَعَ بَعْدَهُ فِعْلٌ. وَالِاسْتِفْهَامُ هُنَا إِنْكَارِيٌّ أَيْ جُعِلَ الْكَلَامُ فِي صُورَةِ الِاسْتِفْهَامِ
Ancak Araplar bu kullanımda genişleme yapmış ve onu iki kelimeden oluşan [tek] bir istifham ismi olarak kullanmışlardır. Bu da, kendisine işaret edilen şeyin işaret dışında başka bir lafızla ifade edildiği ve böylece başka bir lafızla ifade edilmekle birlikte ona yapılan işaretin yalnızca pekiştirme (tekit) amacıyla kullanıldığı "Mâze't-tevânî?" (Bu gevşeklik de ne?) örneğinde olduğu gibi veya { وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ } “Allah'a iman etselerdi onlara ne olurdu sanki!” [en-Nisâ: 39] ayetinde olduğu gibi işaretin yerinin bulunmadığı durumlarda söz konusudur. İşte bu sebeple nahivciler, böylesi bir terkipte { ذَا } edatının mülğâ (işlevsiz) olduğunu söylerler. Bazen de onda daha ileri derecede bir genişleme yaparak { ذَا } edatını ism-i mevsul kabul ederler. Bu da, hakkında soru sorulan şeyin durumlarından birisiyle muhatapça bilindiği durumlarda gerçekleşir; bundan ötürü onun üzerine sıla olan bir cümle veya benzerini getirirler ve { مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz ne indirdi?” [en-Nahl: 24] ayetinde olduğu gibi { ذَا } edatını mevsul yaparlar. Bu iki ihtimale göre de onun mübtedâ (özne) olarak irabı caiz olduğu gibi, kendisinden sonra bir fiil geldiğinde mukaddem meful (öne geçmiş nesne) olarak irabı da caizdir. Buradaki istifham (soru) inkârîdir; yani söz soru formuna sokulmuştur
كِنَايَةً بِهِ عَنِ الْإِنْكَارِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمُنْكَرَ يُسْتَفْهَمُ عَنْ حُصُولِهِ فَاسْتِعْمَالُ الِاسْتِفْهَامِ فِي الْإِنْكَارِ مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ، وَمِثْلُهُ لَا يُجَابُ بِشَيْءٍ غَالِبًا لِأَنَّهُ غَيْرُ مَقْصُودٍ بِهِ الِاسْتِعْلَامُ. وَقَدْ يُلَاحَظُ فِيهِ مَعْنَاهُ الْأَصْلِيُّ فَيُجَابُ بِجَوَابٍ لِأَنَّ الِاسْتِعْمَالَ الْكِنَائِيَّ لَا يَمْنَعُ مِنْ إِرَادَةِ الْمَعْنَى الْأَصْلِيِّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ [النَّبَإِ: ١، ٢] .
inkârı kinaye yoluyla bildirmek içindir; zira inkâr edilen bir şeyin gerçekleşip gerçekleşmediği sorulur, dolayısıyla istifhamın inkârda kullanılması kinaye türündendir. Bunun benzeri [sorulara] çoğunlukla bir cevap verilmez; çünkü onunla bilgi edinmek (istilam) kastedilmemiştir. Kimi zaman onda asıl anlamı da gözetilir ve bir cevapla karşılık verilir; zira kinâyî kullanım asıl mananın kastedilmesine engel teşkil etmez; nitekim Yüce Allah'ın şöyle buyurması böyledir: { عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ } “Neyi sorup soruşturuyorlar? O büyük haberi.” [en-Nebe: 1-2].
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: بِهذا مُفِيدَةٌ لِلتَّحْقِيرِ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ كَقَوْلِهِ: أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ [الْأَنْبِيَاء: ٣٦] .
{ بِهذا } ifadesindeki işaret, makamın karinesiyle tahkir (küçükseme) ifade eder; nitekim { أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } “İlahlarınızı diline dolayan bu mu?” [el-Enbiyâ: 36] ayetinde olduğu gibidir.
وَانْتَصَبَ قَوْلُهُ: مَثَلًا عَلَى التَّمْيِيزِ مِنْ (هَذَا) لِأَنَّهُ مُبْهَمٌ فَحُقَّ لَهُ التَّمْيِيزُ وَهُوَ نَظِيرُ التَّمْيِيزِ لِلضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِمْ «رُبَّهُ رَجُلًا» .
{ مَثَلًا } kelimesi { هَذَا } işaret isminden temyiz olarak mansub olmuştur; çünkü o mübhemdir, bu yüzden temyiz almayı hak etmiştir. Bu da onların "rubbehû raculen" (ne adam ama!) sözündeki zamirin temyizine benzer.
يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ (٢٦) الَّذِينَ يَنْقُضُونَ
{ يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ (٢٦) الَّذِينَ يَنْقُضُونَ } “[Allah] onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da doğru yola iletir. O, onunla ancak fâsıkları saptırır. (26) Onlar ki bozarlar...”
عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧) .
عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧) } “[Allah] onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da doğru yola iletir. O, onunla ancak fâsıkları saptırır. (26) Onlar ki, kesin söz verdikten sonra Allah'ın ahdini bozarlar, Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi kesip koparırlar ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar. İşte onlar, ziyana uğrayanların ta kendileridir. (27)”
بَيَانٌ وَتَفْسِيرٌ لِلْجُمْلَتَيْنِ الْمُصَدَّرَتَيْنِ بِأَمَّا عَلَى طَرِيقَةِ النَّشْرِ الْمَعْكُوسِ لِأَنَّ مَعْنَى هَاتَيْنِ الْجُمْلَتَيْنِ قَدِ اشْتَمَلَ عَلَيْهِمَا مَعْنَى الْجُمْلَتَيْنِ السَّالِفَتَيْنِ إِجْمَالًا فَإِنَّ عِلْمَ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ هُدًى، وَقَوْلَ الْكَافِرِينَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ الْخَ ضَلَالٌ، وَالْأَظْهَرُ أَنْ لَا يَكُونَ قَوْلُهُ:
[Bu ayet], { أَمَّا } ile başlayan iki cümlenin "neşr-i ma'kûs" (ters sıralı açıklama) yöntemiyle yapılmış bir beyanı ve tefsiridir. Çünkü bu iki cümlenin anlamını, önceki iki cümlenin anlamı icmâlî olarak kapsamıştır. Zira müminlerin onun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilmeleri bir hidayettir; kâfirlerin { مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ } vb. sözleri ise bir dalalettir (sapıklıktır). Daha zâhir (kuvvetli) olan görüşe göre:
يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً جَوَابًا لِلِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِ الَّذِينَ كَفَرُوا مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ اسْتِفْهَامًا حَقِيقِيًّا كَمَا تَقَدَّمَ. وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ جَوَابًا عَنِ اسْتِفْهَامِهِمْ تَخْرِيجًا لِلْكَلَامِ عَلَى الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ بِحَمْلِ اسْتِفْهَامِهِمْ عَلَى ظَاهِرِهِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ اللَّائِقَ بِهِمْ أَنْ يَسْأَلُوا عَنْ حِكْمَةِ مَا أَرَادَ اللَّهُ بِتِلْكَ الْأَمْثَالِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً جَوَابًا لَهُمْ وَرَدًّا عَلَيْهِمْ وَبَيَانًا لِحَالِ الْمُؤْمِنِينَ، وَهَذَا لَا يُنَافِي كَوْنَ الِاسْتِفْهَامِ الَّذِي قَبْلَهُ مَكْنِيٌّ بِهِ عَنِ الْإِنْكَارِ كَمَا عَلِمْتَهُ آنِفًا مِنْ عَدَمِ الْمَانِعِ مِنْ جَمْعِ الْمَعْنَيَيْنِ الْكِنَائِيِّ وَالْأَصْلِيِّ. وَكَوْنُ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْمُضَلَّلِ وَالْمَهْدِيِّ كَثِيرًا فِي نَفْسِهِ، لَا يُنَافِي نَحْوَ قَوْلِهِ: وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ [سبأ: ١٣] لِأَنَّ قُوَّةَ الشُّكْرِ الَّتِي اقْتَضَاهَا صِيغَةُ الْمُبَالَغَةِ، أَخَصُّ فِي الِاهْتِدَاءِ.
{ يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } “[Allah] onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da doğru yola iletir” ifadesi, kâfirlerin { مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا } “Allah bu misalle ne murat etti?” sözündeki istifhama (soruya) bir cevap değildir; çünkü daha önce geçtiği üzere bu hakiki bir soru değildir. Bununla birlikte, onların sorusunu zâhirine hamletmek ve onlara yakışanın Allah'ın bu misallerle neyi murat ettiğinin hikmetini sormak olduğuna dikkat çekmek suretiyle sözün üslûb-ı hakîm üzere yönlendirilmesiyle onların sorusuna cevap kılınması da caizdir. Bu takdirde { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } ifadesi hem onlara bir cevap ve bir ret hem de müminlerin durumunu bir beyan olur. Bu durum, kinâyî ve aslî manaların birlikte kastedilmesine bir engel bulunmadığını az önce öğrendiğin gibi, önceki istifhamın inkârdan kinaye olmasına aykırı değildir. Saptırılan ve doğru yola iletilen her iki fırkanın da kendi içinde çok olması, { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Kullarımdan şükredenler pek azdır” [Sebe: 13] ayeti gibi ifadelere aykırı düşmez; çünkü mübalağa sîgasının gerektirdiği şükürdeki kuvvetlilik, hidayet içinde daha hususi (özel) bir mertebedir.
وَالْفَاسِقُ لَفْظٌ مِنْ مَنْقُولَاتِ الشَّرِيعَةِ أَصْلُهُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنَ الْفِسْقِ بِكَسْرِ الْفَاءِ، وَحَقِيقَةُ الْفِسْقِ خُرُوجُ الثَّمَرَةِ مِنْ قِشْرِهَا وَهُوَ عَاهَةٌ أَوْ رَدَاءَةٌ فِي الثَّمَرِ فَهُوَ خُرُوجٌ مَذْمُومٌ يُعَدُّ مِنَ الْأَدْوَاءِ مِثْلَ مَا قَالَ النَّابِغَةُ:
Fâsık (الْفَاسِق) kelimesi şeriatın naklettiği (terimleştirdiği) lafızlardandır. Aslı, fâ harfinin kesresiyle el-fısk (الْفِسْق) kökünden türemiş ism-i fâildir. Fıskın hakiki anlamı, meyvenin kabuğundan dışarı çıkmasıdır ki bu, meyvede bir kusur veya bozulmadır. Dolayısıyla o, Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi hastalıklardan sayılan yerilmiş bir çıkıştır:
صِغَارُ النَّوَى مَكْنُوزَةٌ لَيْسَ قِشْرُهَا ... إِذَا طَارَ قِشْرُ التَّمْرِ عَنْهَا بِطَائِرِ
"Çekirdekleri küçük, etli [hurmalardır]; hurmanın kabuğu soyulup çıktığında, onların kabuğu soyulup uçmaz."
قَالُوا وَلَمْ يُسْمَعْ فِي كَلَامِهِمْ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَعْنَى حَتَّى نَقَلَهُ الْقُرْآنُ لِلْخُرُوجِ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى الْجَازِمِ بِارْتِكَابِ الْمَعَاصِي الْكَبَائِرِ، فَوَقَعَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الْمُسلمين، قَالَ رُؤْيَة يَصِفُ إِبِلًا:
[Dilciler] dediler ki: Kur'an onu büyük günahları işlemek suretiyle Yüce Allah'ın kesin emrinden çıkma anlamına nakledinceye kadar [Cahiliye] Araplarının kelamında bu anlamın dışında işitilmemiştir. Bundan sonra ise Müslümanların kelamında yer almıştır. Rü'be, develeri vasfederken şöyle demiştir:
فَوَاسِقًا عَنْ قَصْدِهَا جَوَائِرَا ... يَهْوَيْنَ فِي نَجْدٍ وَغَوْرٍ غَائِرَا
"Hedeflerinden sapmış fâsıklar, haktan ayrılanlar olarak... Necid ve çukur ovaya hızla inerler."
وَالْفِسْقُ مَرَاتِبُ كَثِيرَةٌ تَبْلُغُ بَعْضُهَا إِلَى الْكُفْرِ. وَقَدْ أُطْلِقَ الْفِسْقُ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ عَلَى جَمِيعِهَا لَكِنَّ الَّذِي يُسْتَخْلَصُ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ هُوَ مَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ أَهْلُ السُّنَّةِ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ وَالْفُقَهَاءِ وَهُوَ أَنَّ الْفِسْقَ غَيْرُ الْكُفْرِ وَأَنَّ الْمَعَاصِيَ وَإِنْ كَثُرَتْ لَا تُزِيلُ الْإِيمَانَ وَهُوَ الْحَقُّ، وَقَدْ لَقَّبَ اللَّهُ الْيَهُودَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ بِالْفَاسِقِينَ وَأَحْسَبُ أَنَّهُ الْمُرَادُ هُنَا وَعَزَاهُ ابْنُ كَثِيرٍ لِجُمْهُورٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ.
Fıskın bir kısmı küfre varan pek çok mertebesi vardır. Kitap ve Sünnet'te fısk bunların tamamı için kullanılmıştır; ancak delillerin arasının telif edilmesinden çıkarılan netice, kelamcılar ve fakihlerden oluşan Ehl-i Sünnet'in üzerinde ıstılah birliğine vardığı hükümdür: O da fıskın küfürden farklı olduğu, günahların ne kadar çok olursa olsun imanı yok etmeyeceğidir; hak olan da budur. Allah Kur'an'ın pek çok yerinde Yahudileri "fâsıklar" olarak isimlendirmiştir; kanaatimce burada kastedilen de onlardır ve İbn Kesîr bunu müfessirlerin cumhuruna nispet etmiştir.
وَإِسْنَادُ الْإِضْلَالِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مُرَاعًى فِيهِ أَنَّهُ الَّذِي مَكَّنَ الضَّالِّينَ مِنَ الْكَسْبِ وَالِاخْتِيَارِ بِمَا خَلَقَ لَهُمْ مِنَ الْعُقُولِ وَمَا فَصَلَ لَهُمْ مِنْ أَسْبَابِ الْخَيْرِ وَضِدِّهِ. وَفِي اخْتِيَارِ إِسْنَادِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مَعَ صِحَّةِ إِسْنَادِهِ لِفِعْلِ الضَّالِّ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ ضَلَالٌ مُتَمَكِّنٌ مِنْ نُفُوسِهِمْ حَتَّى صَارَ كَالْجِبِلَّةِ فِيهِمْ فَهُمْ مَأْيُوسٌ مِنِ اهْتِدَائِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [الْبَقَرَة: ٧] . فَإِسْنَادُ الْإِضْلَالِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى خَلْقِ أَسْبَابِهِ الْقَرِيبَةِ وَالْبَعِيدَةِ وَإِلَّا فَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ النَّاسَ كُلَّهُمْ بِالْهُدَى وَهِيَ مَسْأَلَةٌ مَفْرُوغٌ مِنْهَا فِي عِلْمِ الْكَلَامِ.
Saptırmanın (idlâl) Yüce Allah'a isnat edilmesinde, sapan kimselere akıllar yaratmak ve onlara hayrın ve zıddının sebeplerini açıklamak suretiyle kesb ve ihtiyar (seçme) imkânı verenin O olduğu gözetilmiştir. Sapan kişinin kendi fiiline isnadı sahih olmakla birlikte bunun Yüce Allah'a isnadının tercih edilmesinde; bu sapıklığın onların nefislerine öylesine yerleştiğine ve adeta yaratılıştan gelen bir huy (cibilliyet) hâlini aldığına, dolayısıyla Yüce Allah'ın { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” [el-Bakara: 7] buyurduğu gibi onların hidayete ermesinden ümit kesildiğine bir işaret vardır. Dolayısıyla saptırmanın Yüce Allah'a isnadında, onun yakın ve uzak sebeplerinin yaratılması ciheti gözetilmiştir; yoksa Allah bütün insanlara hidayeti emretmiştir ve bu, kelam ilminde açıklığa kavuşturulmuş bir meseledir.
وَقَوْلُهُ: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ إِمَّا مُسُوقٌ لِبَيَانِ أَنَّ لِلْفِسْقِ تَأْثِيرًا فِي زِيَادَةِ الضَّلَالِ لِأَنَّ الْفِسْقَ يَرِينُ عَلَى الْقُلُوبِ وَيُكْسِبُ النُّفُوسَ ظُلْمَةً فَتَتَسَاقَطُ فِي الضَّلَالِ الْمَرَّةَ بَعْدَ الْأُخْرَى عَلَى التَّعَاقُبِ، حَتَّى يَصِيرَ لَهَا دُرْبَةً. وَهَذَا الَّذِي يُؤْذِنُ بِهِ التَّعْلِيق على الْوَصْف الْمُشْتَقِّ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْمَعْنَى الِاشْتِقَاقِيَّ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ هَؤُلَاءِ فَاسِقُونَ وَمَا مِنْ فَاسِقٍ إِلَّا وَهُوَ ضَالٌّ فَمَا ثَبَتَ الضَّلَالُ إِلَّا بِثُبُوتِ الْفِسْقِ عَلَى نَحْوِ طَرِيقَةِ الْقِيَاسِ الِاقْتِرَانِيِّ، وَإِمَّا مُسُوقٌ لِبَيَانِ أَنَّ الضَّلَالَ وَالْفِسْقَ أَخَوَانِ فَحَيْثُمَا تَحَقَّقَ أَحَدُهُمَا أَنْبَأَ بِتَحَقُّقِ الْآخَرِ عَلَى نَحْوِ قِيَاسِ الْمُسَاوَاةِ إِذَا أُرِيدَ مِنَ الْفَاسِقِينَ الْمَعْنَى اللَّقَبِيُّ الْمَشْهُورُ فَلَا يَكُونُ لَهُ إِيذَانٌ بِتَعْلِيلٍ، وَإِمَّا لِبَيَانِ أَنَّ الْإِضْلَالَُُ
{ وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } “O, onunla ancak fâsıkları saptırır” ayeti; ya fıskın sapıklığı artırmada bir etkisi olduğunu açıklamak için sevk edilmiştir. Çünkü fısk kalpleri paslandırır ve nefislere karanlık kazandırır; böylece nefisler birbirini izleyen şekilde defalarca sapıklığa yuvarlanır, nihayet bu durum onlar için bir alışkanlık hâline gelir. Eğer burada müştak (türemiş) anlam kastedilmişse, hükmün müştak vasfa bağlanmasının bildirdiği şey budur; sanki şöyle denilmiştir: Bunlar fâsıktırlar ve sapık olmayan hiçbir fâsık yoktur, dolayısıyla kıyâs-ı iktirânî (yüklemli kıyas) yöntemi üzere dalalet ancak fıskın sübutuyla sabit olmuştur. Ya da eğer fâsıklardan meşhur lâkabî (özel isim gibi) anlam kastedilmişse dalalet ile fıskın iki kardeş olduğunu, birisi gerçekleştiğinde diğerinin de gerçekleştiğini bildirdiğini müsâvat kıyası üzere açıklamak için sevk edilmiştir ki bu takdirde illet bildirme durumu olmaz. Veyahut da saptırmanın
الْمُتَكَيَّفَ فِي إِنْكَارِ الْأَمْثَالِ إِضْلَالٌ مَعَ غَبَاوَةٍ فَلَا يَصْدُرُ إِلَّا مِنَ الْيَهُودِ وَقَدْ عُرِفُوا بِهَذَا الْوَصْفِ.
misallerin inkârı şeklinde tezahür eden biçiminin bir ahmaklıkla beraber olan saptırma olduğunu ve bunun ancak bu vasıfla tanınmış olan Yahudilerden sâdır olacağını beyan etmek içindir.
وَالْقَوْلُ فِي مَذَاهِبِ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ فِي الْفِسْقِ وَتَأْثِيرِهِ فِي الْإِيمَانِ لَيْسَ هَذَا مَقَامُ بَيَانِهِ إِذْ لَيْسَ هُوَ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ.
İslam âlimlerinin fısk ve onun imana etkisi hakkındaki mezheplerine (görüşlerine) dair söz ise burada açıklanacak yer değildir; zira ayetten kastedilen bu değildir.
فَإِنْ كَانَ مَحْمَلُ الْفَاسِقِينَ عَلَى مَا يَشْمَلُ الْمُشْرِكِينَ وَالْيَهُودَ الَّذِينَ طَعَنُوا فِي ضَرْبِ الْمَثَلِ كَانَ الْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَخْ بِالْإِضَافَةِ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ لِيَحْصُلَ تَمْيِيزُ الْمُرَادِ مِنَ الْمُضَلَّلِ وَالْمُهْتَدِي، وَإِنْ كَانَ مَحْمَلُ الْفَاسِقِينَ عَلَى الْيَهُودِ كَانَ الْقَصْرُ حَقِيقِيًّا ادِّعَائِيًّا أَيْ يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَهُمُ الطَّاعِنُونَ فِيهِ وَأَشَدُّهُمْ ضَلَالًا هُمُ الْفَاسِقُونَ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ أَبْعَدُ عَنِ الِاهْتِدَاءِ بِالْكِتَابِ لِأَنَّهُمْ فِي شِرْكِهِمْ، وَأَمَّا الْيَهُودُ فَهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ وَشَأْنُهُمْ أَنْ يَعْلَمُوا أَفَانِينَ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ وَضَرْبَ الْأَمْثَالِ فَإِنْكَارُهُمْ إِيَّاهَا غَايَةُ الضَّلَالِ فَكَأَنَّهُ لَا ضَلَالَ سِوَاهُ.
Eğer { الْفَاسِقِينَ } ifadesinin hamli misal getirilmesine dil uzatan müşrikleri ve Yahudileri kapsayacak şekilde olursa, { وَما يُضِلُّ بِهِ } vb. ifadesindeki hasr (kasr), saptırılan ile hidayete eren kimsenin ayırt edilmesi için müminlere nispetle [izâfî bir hasr] olur. Eğer fâsıklar Yahudilere hamledilirse hasr, hakîkî-iddiaî olur; yani [Allah] onunla birçoğunu saptırır ki onlar misale dil uzatanlardır ve onların dalaletçe en şiddetli olanları fâsıklardır. Bunun gerekçesi şudur: Müşrikler şirkleri sebebiyle Kitap ile hidayet bulmaktan daha uzaktırlar. Yahudilere gelince, onlar Ehl-i Kitap'tır ve semavî kitapların üsluplarını ve misal getirme sanatını bilmeleri onların şanındandır; dolayısıyla onların misalleri inkâr etmesi dalaletin son noktasıdır, sanki ondan başka dalalet yok gibidir.
وَجُمْلَةُ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ إِلَى آخِره صفة للفاسقين لِتَقْرِيرِ اتِّصَافِهِمْ بِالْفِسْقِ لِأَنَّ هَاتِهِ الْخِلَالَ مِنْ أَكْبَرِ أَنْوَاعِ الْفُسُوقِ بِمَعْنَى الْخُرُوجِ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى. وَجُوِّزَ أَنْ تَكُونَ مَقْطُوعَةً مُسْتَأْنَفَةً عَلَى أَنَّ (الَّذِينَ) مُبْتَدَأٌ وَقَوْلَهُ: أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ خَبَرٌ وَهِيَ مَعَ ذَلِكَ لَا
{ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ } vb. cümlesi, fısk ile nitelenmiş olduklarını pekiştirmek amacıyla fâsıkların sıfatıdır; çünkü bu hasletler, Yüce Allah'ın emrinden çıkmak anlamındaki fıskın en büyük türlerindendir. { الَّذِينَ } kelimesinin mübteda, { أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } sözünün ise haber olması üzere [önceki ifadeden] kesilip müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) kılınması da caiz görülmüştür. Bununla birlikte bu cümle,
تَخْرُجُ عَنْ مَعْنَى تَوْصِيفِ الْفَاسِقِينَ بِتِلْكَ الْخِلَالِ إِذِ الِاسْتِئْنَافُ لَمَّا وَرَدَ إِثْرَ حِكَايَةِ حَالٍ عَنِ الْفَاسِقِينَ تَعَيَّنَ فِي حُكْمِ الْبَلَاغَةِ أَنْ تَكُونَ هَاتِهِ الصِّلَةُ مِنْ صِفَاتِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ لِلُزُومِ الِاتِّحَادِ فِي الْجَامِعِ الْخَيَالِيِّ وَإِلَّا لَصَارَ الْكَلَامُ مُقَطَّعًا مَنْتُوفًا فَلَيْسَ بَيْنَ الِاعْتِبَارَيْنِ إِلَّا اخْتِلَافُ الْإِعْرَابِ وَأَمَّا الْمَعْنَى فَوَاحِدٌ فَلِذَلِكَ كَانَ إِعْرَابُهُ صِفَةً أَرْجَحَ أَوْ مُتَعَيِّنًا إِذْ لَا دَاعِيَ إِلَى اعْتِبَارِ الْقَطْعِ.
fâsıkların bu hasletlerle nitelenmesi anlamının dışına çıkmaz. Zira isti'nâf (yeni başlangıç), fâsıkların bir durumunun hikâye edilmesinin hemen ardından geldiğinde, hayalî toplayıcıda (câmi-i hayâlîde) birliğin zorunluluğu sebebiyle belagat kuralı gereğince bu sılanın onların sıfat ve hallerinden olması gerekir; aksi takdirde söz kopuk ve darmadağınık olurdu. Dolayısıyla iki değerlendirme arasında irap farkından başka bir fark yoktur, anlama gelince o birdir. Bu sebeple onun sıfat olarak irabı daha râcih veya zorunludur; çünkü kat' (bağı kesme) değerlendirmesine gitmek için bir gerekçe yoktur.