وَمَجِيءُ الْمَوْصُولِ هُنَا لِلتَّعْرِيفِ بِالْمُرَادِ مِنَ الْفَاسِقِينَ أَيِ الْفَاسِقِينَ الَّذِينَ عُرِفُوا بِهَذِهِ الْخِلَالِ الثَّلَاثِ فَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْفَاسِقِينَ الْيَهُودُ وَقَدْ أُطْلِقَ عَلَيْهِمْ هَذَا الْوَصْفُ فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْقُرْآنِ وَهُمْ قَدْ عُرِفُوا بِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ صِلَةُ الْمَوْصُولِ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ هُنَا بَلْ هُمْ قَدْ شَهِدَتْ عَلَيْهِمْ كُتُبُ أَنْبِيَائِهِمْ بِأَنَّهُمْ نَقَضُوا عَهْدَ اللَّهِ غَيْرَ مَرَّةٍ وَهُمْ قَدِ اعْتَرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِذَلِكَ فَنَاسَبَ أَنْ يُجْعَلَ النَّقْضُ صِلَةً لِاشْتِهَارِهِمْ بِهَا، وَوَجْهُ تَخْصِيصِهِمْ بِذَلِكَ أَنَّ الطَّعْنَ فِي هَذَا الْمَثَلِ جَرَّهُمْ إِلَى زِيَادَةِ الطَّعْنِ فِي الْإِسْلَامِ فَازْدَادُوا بِذَلِكَ ضَلَالًا عَلَى ضَلَالِهِمُ السَّابِقِ فِي تَغْيِيرِ دِينِهِمْ وَفِي كُفْرِهِمْ بِعِيسَى، فَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَضَلَالُهُمْ لَا يَقْبَلُ الزِّيَادَةَ، عَلَى أَنَّ سُورَةَ الْبَقَرَةِ نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ وَأَكْثَرُ الرَّدِّ فِي الْآيَاتِ الْمَدَنِيَّةِ مُتَوَجِّهٌ إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ.
Burada ism-i mevsûlün gelmesi, fâsıklardan murat edilenin kim olduğunu tanıtmak içindir; yani bu üç hasletle bilinen fâsıklardır. Daha zâhir olan görüşe göre fâsıklardan murat Yahudilerdir. Kur'an'ın birçok yerinde onlara bu vasıf verilmiştir ve onlar burada açıklayacağımız üzere sıla cümlesinin delalet ettiği şeylerle tanınmışlardır; hatta peygamberlerinin kitapları onların Allah'ın ahdini defalarca bozduklarına tanıklık etmiş ve onlar da bizzat kendileri aleyhine bunu itiraf etmişlerdir. Dolayısıyla ahdi bozmanın, bununla meşhur olmaları sebebiyle sıla yapılması uygun düşmüştür. Onların bununla tahsis edilmesinin gerekçesi ise, bu misale dil uzatmalarının onları İslam'a daha fazla dil uzatmaya sürüklemesi, böylece dinlerini değiştirmelerindeki ve İsa'yı inkâr etmelerindeki önceki sapıklıklarına yeni bir sapıklık katmış olmalarıdır. Müşriklere gelince, onların sapıklığı artık artış kabul etmez. Kaldı ki Bakara Suresi Medine'de nazil olmuştur ve Medenî ayetlerdeki reddiyelerin çoğu Ehl-i Kitap'a yöneliktir.
وَالنَّقْضُ فِي اللُّغَةِ حَقِيقَةٌ فِي فَسْخِ وَحَلِّ مَا رُكِّبَ وَوُصِلَ، بِفِعْلٍ يُعَاكِسُ الْفِعْلَ الَّذِي كَانَ بِهِ التَّرْكِيبُ، وَإِنَّمَا زِدْتُ قَوْلِي بِفِعْلٍ إِلَخْ لِيَخْرُجَ الْقَطْعُ وَالْحَرْقُ فَيُقَالُ نَقَضَ الْحَبْلَ إِذَا حَلَّ مَا كَانَ أَبْرَمَهُ، وَنَقَضَ الْغَزْلَ وَنَقَضَ الْبِنَاءَ. وَقَدِ اسْتُعْمِلَ النَّقْضُ هُنَا مَجَازًا فِي إِبْطَالِ الْعَهْدِ بِقَرِينَةِ إِضَافَتِهِ إِلَى (عَهْدِ اللَّهِ) وَهِيَ اسْتِعَارَةٌ مِنْ مُخْتَرَعَاتِ الْقُرْآنِ بُنِيَتْ عَلَى مَا شَاعَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فِي تَشْبِيهِ الْعَهْدِ وَكُلِّ مَا فِيهِ وَصْلٌ بِالْحَبْلِ وَهُوَ تَشْبِيهٌ شَائِعٌ فِي كَلَامِهِمْ، وَمِنْهُ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ التيهَان الْأنْصَارِيّ للنبيء ﷺ يَوْمَ بَيْعَةِ الْعَقَبَةِ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ حِبَالًا وَنَحْنُ قَاطِعُوهَا فَنَخْشَى إِنْ أَعَزَّكَ اللَّهُ وَأَظْهَرَكَ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى قَوْمِكَ» (يُرِيدُ الْعُهُودَ الَّتِي كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بَيْنَ قُرَيْشٍ وَبَيْنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ) . وَكَانَ الشَّائِعُ فِي الْكَلَامِ إِطْلَاقَ لَفْظِ الْقَطْعِ وَالصَّرْمِ وَمَا فِي مَعْنَاهُمَا عَلَى إِبْطَالِ الْعَهْدِ أَيْضًا فِي كَلَامِهِمْ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Nakz (النَّقْض) sözlükte hakiki manasıyla; birleştirilip bağlanmış olan bir şeyi, o birleştirmeyi sağlayan fiilin zıddı bir fiille bozmak ve çözmektir. "Bir fiille..." sözümü kesme ve yakma fiillerini dışarıda bırakmak için ekledim. Nitekim bükülmüş olan ipi çözdüğünde "nakada'l-habl" (ipi çözdü/bozdu), "nakada'l-gazl" (ipliği söktü) ve "nakada'l-binâ" (binayı yıktı) denir. Burada nakz, { عَهْدِ اللَّهِ } tamlamasına muzaf kılınmasının karinesiyle ahdi iptal etmek anlamında mecaz olarak kullanılmıştır. Bu, ahdin ve kendisinde bağ bulunan her şeyin ipe benzetilmesine dair Arap kelamında yaygın olan kullanım üzerine bina edilmiş, Kur'an'ın özgün istiarelerindendir. Bu, onların kelamında yaygın bir benzetmedir; nitekim Ensar'dan Mâlik b. et-Teyyihân'ın Akabe Biatı gününde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demesi bundandır: "Ey Allah'ın Resûlü! Bizimle bu kavim arasında ipler (bağlar) vardır ve biz onları koparacağız; Allah seni aziz kılıp muzaffer ettiğinde kendi kavmine dönmenden korkarız." (Cahiliye döneminde Kureyş ile Evs ve Hazrec arasında bulunan ahitleri kastetmektedir). Onların kelamında ahdin iptali için kat' (koparma), sarm (kesme) ve benzeri lafızların kullanılması da yaygındı. İmrüülkays şöyle demiştir:
وَإِنْ كُنْتِ قَدْ أَزْمَعْتِ صَرْمِي فَأَجْمِلِي
"Eğer benimle bağını koparmaya kesin karar verdiysen, bunu güzellikle yap."
وَقَالَ لبيد:
Lebîd de şöyle demiştir:
أَو لم تَكُنْ تَدْرِي نَوَارُ بِأَنَّنِي ... وَصَّالُ عَقْدِ حَبَائِلٍ جَذَّامُهَا
"Nevâr bilmez miydi ki ben, bağların düğümlerini birleştiren de onları kökünden kesip koparan da benimdir!"
وَقَالَ:
Yine şöyle demiştir:
بَلْ مَا تَذَكَّرَ مِنْ نَوَارَ وَقَدْ نَأَتْ ... وَتَقَطَّعَتْ أَسْبَابُهَا وَرِمَامُهَا
"Hayır, uzaklaşmışken Nevâr'ı ne diye hatırlarsın; oysa onun bağları ve yıpranmış ipleri çoktan kopmuştur."
وَقَالَ:
Yine şöyle demiştir:
فَاقْطَعْ لُبَانَةَ مَنْ تَعَرَّضَ وَصْلُهُ ... فَلَشَرُّ وَاصِلِ خُلَّةٍ صَرَّامُهَا
"Bağı gevşeyen kimseden arzu ve alakanı kes; zira dostluk kuranların en şerlisi, onu ansızın kesip atandır."
وَوَجْهُ اخْتِيَارِ اسْتِعَارَةِ النَّقْضِ الَّذِي هُوَ حَلُّ طَيَّاتِ الْحَبْلِ إِلَى إِبْطَالِ الْعَهْدِ أَنَّهَا تَمْثِيلٌ لِإِبْطَالِ الْعَهْدِ رُوَيْدًا رُوَيْدًا وَفِي أَزْمِنَةٍ مُتَكَرِّرَةٍ وَمُعَالَجَةٍ. وَالنَّقْضُ أَبْلَغُ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْإِبْطَالِ مِنَ الْقطع والصرم وَنَحْو هما لِأَنَّ فِي النَّقْض إفسادا لهيأة الْحَبْلِ وَزَوَالَ رَجَاءِ عَوْدِهَا وَأَمَّا الْقَطْعُ فَهُوَ تَجْزِئَةٌ.
İpin katlarını çözmek demek olan nakz istiaresinin ahdin iptali için seçilmesinin gerekçesi; bunun ahdin yavaş yavaş, mükerrer zamanlarda ve uğraşılarak bozulmasını temsil etmesidir. Nakz, ahdin iptaline delalette kat' (kesme), sarm (koparma) ve benzerlerinden daha beliğdir; çünkü nakzda ipin biçiminin bozulması ve eski haline dönme ümidinin kaybolması vardır, kat' ise sadece parçalamadır.
وَفِي النَّقْضِ رَمْزٌ إِلَى اسْتِعَارَةٍ مَكْنِيَّةٍ لِأَنَّ النَّقْضَ مِنْ رَوَادِفِ الْحَبْلِ فَاجْتَمَعَ هُنَا اسْتِعَارَتَانِ مَكْنِيَّةٌ وَتَصْرِيحِيَّةٌ وَهَذِهِ الْأَخِيرَةُ تَمْثِيلِيَّةٌ وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْبَيَانِ أَنَّ مَا يُرْمَزُ بِهِ لِلْمُشَبَّهِ بِهِ الْمَطْرُوحِ فِي الْمَكْنِيَّةِ قَدْ يَكُونُ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنًى حَقِيقِيٍّ عَلَى طَرِيقَةِ التَّخْيِيلِ وَذَلِكَ حَيْثُ لَا يَكُونُ لِلْمُشَبَّهِ الْمَذْكُورِ فِي صُورَةِ الْمَكْنِيَّةِ رَدِيفٌ يُمْكِنُ تَشْبِيهُهُ بِرَدِيفِ الْمُشَبَّهِ بِهِ الْمَطْرُوحِ مِثْلُ إِثْبَاتُُِ
Nakz lafzında istiare-i mekniyyeye bir remiz (işaret) vardır; çünkü nakz ipin levâzımındandır (onu tamamlayan unsurlardandır). Dolayısıyla burada biri mekniyye, diğeri tasrihiyye olmak üzere iki istiare bir araya gelmiştir ki bu ikincisi aynı zamanda temsiliyyedir. Beyan ilminde yerleştiği üzere, mekniyyede hazfedilen müşebbehün bihe (kendisine benzetilene) işaret eden remiz, tahyîl yoluyla hakiki manada kullanılmış olabilir. Bu da, mekniyye sûretinde zikredilen müşebbehin (benzetilenin), hazfedilen müşebbehün bihin redîfine benzetilebilecek bir redîfi bulunmadığı yerlerde olur; tıpkı
الْأَظْفَارِ لِلْمَنِيَّةِ فِي قَوْلِهِمْ أَظْفَارُ الْمَنِيَّةِ وَإِثْبَاتِ الْمَخَالِبِ وَالنَّابِ لِلْكُمَاةِ فِي قَوْلِ أَبِي فِرَاسٍ الْحَمْدَانِيِّ:
"ezfâru'l-meniyye" (ölümün pençeleri) sözünde ölüme tırnakların ispat edilmesi ve Ebû Firâs el-Hamdânî'nin şu sözünde yiğitlere pençe ve azı dişlerinin ispat edilmesi gibi:
فَلَمَّا اشْتَدَّتِ الْهَيْجَاءُ كُنَّا ... أَشَدَّ مُخَالِبًا وَأَحَدَّ نَابَا
"Savaş kızıştığı zaman biz, pençeleri daha amansız, azı dişleri daha keskin olanlardık."
وَإِثْبَاتُ الْيَدِ لِلشَّمَالِ فِي قَوْلِ لَبِيدٍ:
Ve Lebîd'in şu sözünde kuzey rüzgârına el izafe edilmesi gibi:
وَغَدَاةَ رِيحٍ قَدْ كَشَفْتُ وَقِرَّةٍ ... إِذْ أَصْبَحَتْ بِيَدِ الشَّمَالِ زِمَامُهَا
"Nice rüzgârlı ve dondurucu soğuk sabahı defettim; o sabah ki dizgini kuzey rüzgârının eline geçmişti."
وَقَدْ يَكُونُ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنًى مَجَازِيٍّ إِذَا كَانَ لِلْمُشَبَّهِ فِي الْمَكْنِيَّةِ رَدِيفٌ يُمْكِنُ تَشْبِيهُهُ بِرَدِيفِ الْمُشَبَّهِ بِهِ الْمُضْمَرِ نَحْوُ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ، وَقَدْ زِدْنَا أَنَّهَا تَمْثِيلِيَّةٌ أَيْضًا وَالْبَلِيغُ لَا يُفْلِتُ هَاتِهِ الِاسْتِعَارَةَ مَهْمَا تَأْتِ لَهُ وَلَا يَتَكَلَّفُ لَهَا مَهْمَا عَسِرَتْ فَلَيْسَ الْجَوَازُ الْمَذْكُورُ فِي قَرِينَةِ الْمَكْنِيَّةِ إِلَّا جَوَازًا فِي الْجُمْلَةِ أَيْ بِالنَّظَرِ إِلَى اخْتِلَافِ الْأَحْوَالِ.
Mekniyyedeki müşebbehin, gizlenen müşebbehün bihin redîfine benzetilebilecek bir redîfi bulunduğunda ise { يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ } örneğinde olduğu gibi mecazi bir manada kullanılmış olabilir; nitekim bunun aynı zamanda temsiliyye olduğunu da eklemiştik. Beliğ olan kimse, karşısına çıktığında bu istiareyi elden kaçırmaz ve ne kadar zor olursa olsun onun için tekellüfe girmez (zorlamaya başvurmaz). Dolayısıyla mekniyyenin karinesinde zikredilen caizlik, yalnızca genel anlamda (fi'l-cümle) bir caizliktir; yani durumların farklılığına göredir.
وَهَذَا الَّذِي هُوَ مِنْ رَوَادِفِ الْمُشَبَّهِ بِهِ فِي صُورَةِ الْمَكْنِيَّةِ وَغَيْرِهَا قَدْ يَقْطَعُ عَنِ الرَّبْطِ بِالْمَكْنِيَّةِ فَيَكُونُ اسْتِعَارَةً مُسْتَقِلَّةً (وَذَلِكَ حَيْثُ لَا تَذْكُرُ مَعَهُ لَفَظًا يُرَادُ تَشْبِيهُهُ بِمُشَبَّهٍ بِهِ مُضْمَرٍ) نَحْوُ أَنْ تَقُولَ فُلَانٌ يَنْقُضُ مَا أَبْرَمَ. وَقَدْ يُرْبَطُ بِالْمَكْنِيَّةِ وَذَلِكَ حَيْثُ يُذْكَرُ مَعَهُ شَيْءٌ أُرِيدَ تَشْبِيهُهُ بِمُشَبَّهٍ بِهِ مُضْمَرٍ كَمَا فِي الْآيَةِ حَيْثُ ذُكِرَ النَّقْضُ مَعَ الْعَهْدِ. وَقَدْ يُرْبَطُ بِمُصَرَّحَةٍ وَذَلِكَ حَيْثُ يُذْكَرُ مَعَ لَفْظِ الْمُشَبَّهِ بِهِ الَّذِي الرَّادِفُ مِنْ تَوَابِعِهِ نَحْوُ قَوْلِهِ: «إِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَ
Mekniyye ve diğer suretlerde müşebbehün bihin revâdifinden (ayrılmaz özelliklerinden) olan bu unsur, bazen mekniyyeye bağlanmaktan koparılır ve müstakil bir istiare olur (bu da kendisiyle birlikte gizli bir müşebbehün bihe benzetilmek istenen bir lafız zikretmediğin durumlardır); tıpkı "Filanca bağladığı şeyi çözüyor/bozuyor" demen gibi. Bazen de mekniyyeye bağlanır ki bu da ayette nakzın ahid ile birlikte zikredilmesi gibi kendisiyle birlikte gizli bir müşebbehün bihe benzetilmek istenen bir şey zikredildiğinde olur. Bazen de musarraha (tasrihiyye) istiareye bağlanır ki bu da redîfin kendisinin tâbilerinden olduğu müşebbehün bih lafzıyla birlikte zikredilmesidir; tıpkı: "Bizimle
الْقَوْمِ حِبَالًا نَحْنُ قَاطِعُوهَا» وَحِينَئِذٍ يَكُونُ تَرْشِيحًا لِلْمَجَازِ وَهَذِهِ الِاعْتِبَارَاتُ مُتَدَاخِلَةٌ لَا مُتَضَادَّةٌ إِذْ قَدْ يَصِحُّ فِي الْمَوْضِعِ اعْتِبَارَانِ مِنْهَا أَوْ جَمِيعُهَا وَإِنَّمَا التَّقْسِيمُ بِالنَّظَرِ إِلَى مَا يَنْظُرُ إِلَيْهِ الْبَلِيغُ أَوَّلَ النَّظَرِ.
kavim arasında ipler vardır ve biz onları koparacağız" sözünde olduğu gibi. Bu durumda mecaz için terşîh (uygun unsurlarla pekiştirme) olur. Bu değerlendirmeler birbirine zıt değil, iç içedir; zira bir yerde bunlardan ikisi veya hepsi sahih olabilir. Taksimat ise ancak beliğ kimsenin ilk bakışta gözettiği husus zaviyesindendir.
وَاعْلَمْ أَنَّ رَدِيفَ الْمُشَبَّهِ بِهِ فِي الْمَكْنِيَّةِ إِذَا اعْتُبِرَ اسْتِعَارَةً فِي ذَاتِهِ قَدْ يُتَوَهَّمُ أَنَّ اعْتِبَارَهُ ذَلِكَ يُنَافِي كَوْنَهُ رَمْزًا لِلْمُشَبَّهِ بِهِ الْمُضْمَرِ كَالنَّقْضِ فَإِنَّهُ لَمَّا أُرِيدَ بِهِ إِبْطَالُ الْعَهْدِ لَمْ يَكُنْ مِنْ رَوَادِفِ الْحَبْلِ، لَكِنْ لَمَّا كَانَ إِيذَانُهُ بِالْحَبْلِ سَابِقًا عِنْدَ سَمَاعِ لَفْظِهِ لِسَبْقِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ إِلَى ذِهْنِ السَّامِعِ حَتَّى يَتَأَمَّلَ فِي الْقَرِينَةِ كَفَى ذَلِكَ السَّبْقُ دَلِيلًا وَرَمْزًا عَلَى الْمُشَبَّهِ بِهِ الْمُضْمَرِ فَإِذَا حَصَلَ ذَلِكَ الرَّمْزُ لَمْ يَضُرَّ فَهْمُ الِاسْتِعَارَةِ فِي ذَلِكَ اللَّفْظِ، وَأَجَابَ عَبْدُ الْحَكِيمِ بِأَنَّ كَوْنَهُ رَادِفًا بَعْدَ كَوْنِهِ اسْتِعَارَةً بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ لَمَّا شُبِّهَ بِهِ الرَّادِفُ وَسُمِّيَ بِهِ صَارَ رَادِفًا ادِّعَائِيًّا وَفِيهِ تَكَلُّفٌ.
Bil ki mekniyyede müşebbehün bihin redîfi bizzat kendi içinde istiare kabul edildiğinde, bu kabulün onun gizli müşebbehün bihe remiz olmasına zıt düşeceği vehmedilebilir; nitekim nakz lafzıyla ahdin iptali kastedildiğinde o artık ipin levâzımından (redîflerinden) olmaz. Ne var ki, dinleyicinin zihnine karine üzerinde düşününceye kadar hakiki mananın önceden gelmesi sebebiyle, lafzı işitildiğinde ipi çağrıştırması öncelikli olduğundan bu öncelik, gizli müşebbehün bihe bir delil ve remiz olmak için kâfidir. Bu remiz meydana geldiğinde ise o lafızda istiarenin anlaşılması bir zarar vermez. Abdülhakîm ise onun istiare olmasından sonra redif oluşunu, redifin ona benzetilip onunla isimlendirilmesi üzerine iddiaî bir redif haline geldiği şeklinde açıklamıştır ki bunda tekellüf (zorlama) vardır.
وَ (عَهْدَ اللَّهِ) هُوَ مَا عَهِدَ بِهِ أَيْ مَا أَوْصَى بِرَعْيِهِ وَحِفَاظِهِ، وَمَعَانِي الْعَهْدِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَثِيرَةٌ وَتَصْرِيفُهُ عُرْفِيٌّ. قَالَ الزَّجَّاجُ: «قَالَ بَعْضُهُمْ مَا أَدْرِي مَا الْعَهْدُ» وَمَرْجِعُ مَعَانِيهِ إِلَى الْمُعَاوَدَةُُِ
{ عَهْدَ اللَّهِ } (Allah'ın ahdi), O'nun ahdettiği, yani gözetilmesini ve korunmasını vasiyet ettiği şeydir. Ahid (el-ahd) kelimesinin Arap kelamındaki manaları pek çoktur ve kullanımı örfîdir. Zeccâc şöyle demiştir: "Onlardan bazısı 'ahdin ne olduğunu bilmiyorum' demiştir." Ahdin manalarının dayanağı; tekrarlama,
وَالْمُحَافَظَةِ وَالْمُرَاجَعَةِ وَالِافْتِقَادِ وَلَا أَدْرِي أَيَّ مَعَانِيهِ أَصْلٌ لِبَقِيَّتِهَا وَغَالِبُ ظَنِّي أَنَّهَا مُتَفَرِّعٌ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ وَالْأَقْرَبُ أَنَّ أَصْلَهَا هُوَ الْعَهْدُ مَصْدَرُ عَهِدَهُ عَهْدًا إِذَا تَذَكَّرَهُ وَرَاجَعَ إِلَيْهِ نَفْسَهُ يَقُولُونَ عَهِدْتُكَ كَذَا أَيْ أَتَذَكَّرُ فِيكَ كَذَا وَعَهْدِي بِكَ كَذَا، وَفِي حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ «وَلَا يَسْأَلُ عَمَّا عَهِدَ أَيْ عَمَّا عَهِدَ وَتَرَكَ فِي الْبَيْتِ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ فِي عَهْدِ فُلَانٍ أَيْ زَمَانِهِ لِأَنَّهُ يُقَالُ لِلزَّمَانِ الَّذِي فِيهِ خَيْرٌ وَشَرٌّ لَا يَنْسَاهُ النَّاسُ، وَتَعَهَّدَ الْمَكَانَ أَوْ فُلَانًا وَتَعَاهَدَهُ إِذَا افْتَقَدَهُ وَأَحْدَثَ الرُّجُوعَ إِلَيْهِ بَعْدَ تَرْكِ الْعَهْدِ وَالْوَصِيَّةِ وَمِنْهُ وَلِيُّ الْعَهْدِ. وَالْعَهْدُ الْيَمِينُ وَالْعَهْدُ الِالْتِزَامُ بِشَيْءٍ، يُقَالُ عَهِدَ إِلَيْهِ وَتَعَهَّدَ إِلَيْهِ لِأَنَّهَا أُمُورٌ لَا يَزَالُ صَاحِبُهَا يَتَذَكَّرُهَا وَيُرَاعِيهَا فِي مَوَاقِعِ الِاحْتِرَازِ عَنْ خَفْرِهَا. وَسُمِّيَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يَتَرَاجَعُهُ النَّاسُ بَعْدَ الْبُعْدِ عَنْهُ مَعْهَدًا.
koruma, müracaat etme (kendisine dönme) ve yoklama/arayıp sorma manalarına racidir. Bu manalardan hangisinin diğerlerinin aslı olduğunu bilmiyorum; kuvvetle muhtemeldir ki bunlar birbirinden türemiştir. En yakın ihtimal, bunun aslı "ahidehû ahden" (onu hatırladı ve ona geri döndü) fiilinin masdarı olan el-ahd (الْعَهْد) olmasıdır. "Ahidtüke kezâ" (seni şöyle hatırlıyorum) ve "Ahdî bike kezâ" (benim bildiğim sen şöylesin) derler. Ümmü Zer' hadisinde geçen "ve lâ yes'elu ammâ ahide" ifadesi de "evde bildiği ve bıraktığı şeyden sormaz" demektir. Onların "falanın ahdinde" yani "zamanında" demeleri de bundandır; çünkü insanların unutmadığı hayır veya şerrin bulunduğu zamana bu isim verilir. Ahdi ve vasiyeti bıraktıktan sonra mekanı veya falan kimseyi arayıp sorduğunda ve ona yeniden döndüğünde "teahhede'l-mekâne" ve "teâhedehû" denir; veliahd tabiri de bundandır. Ahid aynı zamanda yemindir ve bir şeyi üstlenip bağlanmaktır; "ahide ileyhi" ve "teahhede ileyhi" denir; çünkü bunlar sahibinin sürekli hatırladığı ve bozulmasından sakınma durumlarında riayet ettiği hususlardır. İnsanların uzaklaştıktan sonra tekrar döndükleri yere de ma'hed (مَعْهَد) denilmiştir.
وَالْعَهْدُ فِي الْآيَةِ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى بَنِي آدَمَ أَنْ لَا يَعْبُدُوا غَيْرَهُ: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ [يس: ٦٠] الْآيَةَ، فَنَقْضُهُ يَشْمَلُ الشِّرْكَ وَقَدْ وَصَفَ اللَّهُ الْمُشْرِكِينَ بِنَقْضِ الْعَهْدِ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ. [٢٥] وَفُسِّرَ بِالْعَهْدِ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى الْأُمَمِ عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِهِمْ أَنَّهُمْ إِذَا بُعِثَ بِعْدَهُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ لَيُؤْمِنُنَّ بِهِ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ [آل عمرَان: ٨١] الْآيَاتِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذَلِكَ أَخْذُ الْعَهْدِ عَلَى أُمَمِهِمْ. وَفُسِّرَ بِالْعَهْدِ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى
Ayetteki ahid; Allah'ın Âdemoğullarından Kendisinden başkasına ibadet etmemeleri hususunda aldığı: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ } “Ey Âdemoğulları! Şeytana kulluk etmeyin diye size ahdetmedim mi?” [Yâsîn: 60] ayetindeki ahittir. Dolayısıyla onu bozmak şirki de kapsar; nitekim Allah Ra'd Suresi'ndeki { وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Allah'a kesin söz verdikten sonra ahdini bozanlar...” [er-Ra'd: 25] ayetinde müşrikleri ahdi bozmakla nitelendirmiştir. Yine bu ahid, Allah'ın peygamberlerinin diliyle ümmetlerden, kendilerinden sonra beraberlerindekini tasdik eden bir elçi gönderildiğinde mutlaka ona inanacaklarına dair aldığı ahid olarak da tefsir edilmiştir: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ } “Hani Allah peygamberlerden: 'Size kitap ve hikmet verdikten sonra, beraberinizdekini doğrulayan bir peygamber geldiğinde ona mutlaka inanacak ve yardım edeceksiniz' diye söz almıştı” [Âl-i İmrân: 81] ayetleri böyledir; zira bundan maksat onların ümmetlerinden ahit alınmasıdır. Yine Allah'ın
أهل الْكتاب ليبننه لِلنَّاسِ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ [آل عمرَان: ١٨٧] الْآيَةَ فِي تَفَاسِيرَ أُخْرَى بَعِيدَةٍ.
Ehl-i Kitap'tan onu insanlara mutlaka açıklasınlar diye aldığı: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden, 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız' diye söz almıştı” [Âl-i İmrân: 187] ayetindeki ahid ile de tefsir edilmiştir ki bunlar uzak tefsirlerdir.
وَالصَّحِيحُ عِنْدِي أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعَهْدِ هُوَ الْعَهْدُ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ غَيْرَ مَرَّةٍ مِنْ إِقَامَةِ الدِّينِ وَتَأْيِيدِ الرُّسُلِ وَأَنْ لَا يَسْفِكَ بَعْضُهُمْ دِمَاءَ بَعْضٍ وَأَنْ يُؤْمِنُوا بِالدِّينِ كُلِّهِ، وَقَدْ ذَكَّرَهُمُ الْقُرْآنُ بِعُهُودِ اللَّهِ تَعَالَى وَنَقْضِهِمْ إِيَّاهَا فِي غَيْرِ مَا آيَةٍ مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bana göre doğru olan, ahidden muradın Allah'ın İsrailoğullarından dini ikame etmeleri, peygamberleri desteklemeleri, birbirlerinin kanını dökmemeleri ve dinin tamamına inanmaları hususunda defalarca aldığı ahit olduğudur. Kur'an onlara Yüce Allah'ın ahitlerini ve kendilerinin bunları bozduklarını pek çok ayette hatırlatmıştır; Yüce Allah'ın şu buyrukları bunlardandır:
وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَة: ٤٠] . وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً إِلَى قَوْلِهِ: فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ [الْمَائِدَة: ١٢- ١٣] إِلَخْ وَقَوْلُهُ:
{ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz sözü tutun ki ben de size verdiğim sözü tutayım” [el-Bakara: 40]. { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } “Andolsun ki Allah İsrailoğullarından kesin söz almış ve içlerinden on iki temsilci göndermiştik...” ayetinden { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik” [el-Mâide: 12-13] vb. buyruğuna kadar olan kısım ve O'nun şu buyruğu:
لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلًا [الْمَائِدَة: ٧٠] إِلَى قَوْلِهِ: فَعَمُوا وَصَمُّوا [الْمَائِدَة: ٧٠، ٧١] . وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَة: ٨٠- ٨٤] إِلَى قَوْلِهِ: وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ [الْبَقَرَة: ٨٥] بَلْ إِنَّ كُتُبَهُمْ قَدْ صَرَّحَتْ بِعُهُودِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ وَأَنْحَتْ عَلَيْهِمْ نَقْضَهُمْ لَهَا وَجَعَلَتْ ذَلِكَ إِنْذَارًا بِمَا يَحُلُّ بِهِمْ مِنَ الْمَصَائِبِ كَمَا فِي كِتَابِ أَرْمِيَا وَمَرَاثِي أَرْمِيَا وَغَيْرِ ذَلِكَ، بَلْ قَدْ صَارَ لَفْظُ الْعَهْدِ عِنْدَهُمْ لَقَبًا لِلشَّرِيعَةِ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُوسَى. وَلَمَّا كَانَ قَوْلُهُ:
{ لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلًا } “Andolsun ki İsrailoğullarından kesin söz almış ve onlara peygamberler göndermiştik” [el-Mâide: 70] ayetinden { فَعَمُوا وَصَمُّوا } “Körleştiler ve sağırlaştılar” [el-Mâide: 70-71] ayetine kadar olan kısım; { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ } “Hani, 'Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz' diye sizden kesin söz almıştık” ayetinden { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Sonra sizler işte birbirinizi öldürüyorsunuz...” [el-Bakara: 84] ayetine ve { وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } “Bir kısmını da inkâr mı ediyorsunuz?” [el-Bakara: 85] ayetine kadar olan kısımlar bunlardandır. Hatta onların [kendi] kitapları da Yüce Allah'ın onlara yönelik ahitlerini açıkça belirtmiş, onların bu ahitleri bozmasını şiddetle kınamış ve Yeremya Kitabı, Yeremya'nın Mersiyeleri ve diğer metinlerde olduğu gibi başlarına gelecek felaketlerin bir uyarısı kılmıştır. Hatta ahid lafzı onlarda Musa'nın getirdiği şeriat için bir unvan/isim haline gelmiştir. Ve Yüce Allah'ın:
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ الْآيَة وَصفا للفاسقين وَكَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْفَاسِقِينَ الْيَهُودَ كَمَا عَلِمْتَ كَانَ ذِكْرُ الْعَهْدِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ الْفَاسِقِينَ هُنَا هُمْ، وَتَسْجِيلًا عَلَى الْيَهُودِ بِأَنَّهُمْ قَدْ حَقَّ عَلَيْهِمْ هَذَا الْوَصْفُ مِنْ قَبْلِ الْيَوْمِ بِشَهَادَةِ كُتُبِهِمْ وَعَلَى أَلْسِنَةِ أَنْبِيَائِهِمْ فَكَانَ لِاخْتِيَارِ لَفْظِ الْعَهْدِ هُنَا وَقْعٌ عَظِيمٌ يَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ الْمِفْتَاحِ الَّذِي يُوضَعُ فِي حَلِّ اللُّغْزِ لِيُشِيرَ لِلْمَقْصُودِ فَهُوَ الْعَهْدُ الَّذِي سَيَأْتِي ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي [الْبَقَرَة: ٤٠] .
{ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ } “Onlar ki Allah'ın ahdini bozarlar...” ayeti fâsıkların sıfatı olunca ve bildiğin üzere fâsıklardan murat da Yahudiler olunca, ahdin zikredilmesi buradaki fâsıkların onlar olduğuna bir ima ve kendi kitaplarının şahitliğiyle ve peygamberlerinin diliyle daha bugünden önce bu vasfı hak ettiklerinin Yahudiler aleyhine tescil edilmesi olmuştur. Dolayısıyla burada ahid lafzının seçilmesinin, hedeflenen şeye işaret etmek üzere bir bilmecenin çözümüne konulan anahtar mesabesinde çok büyük bir tesiri olmuştur. İşte bu, Yüce Allah'ın: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } “Bana verdiğiniz sözü tutun” [el-Bakara: 40] buyruğunda zikri gelecek olan ahittir.
وَالْمِيثَاقُ مِفْعَالٌ وَهُوَ يَكُونُ لِلْآلَةِ كَثِيرًا كَمِرْقَاةٍ وَمِرْآةٍ وَمِحْرَاثٍ، قَالَ الْخَفَاجِيُّ كَأَنَّهُ إِشْبَاعٌ لِلْمِفْعَلِ، وَلِلْمَصْدَرِ أَيْضًا نَحْوَ الْمِيلَادِ وَالْمِيعَادِ وَهُوَ الْأَظْهَرُ هُنَا. وَالضَّمِيرُ لِلْعَهْدِ أَيْ مِنْ بَعْدِ تَوْكِيدِ الْعَهْدِ وَتَوْثِيقِهِ. وَلَمَّا كَانَ الْمُرَادُ بِالْعَهْدِ عَهْدًا غَيْرَ مُعَيَّنٍ، بَلْ كُلُّ مَا عَاهَدُوا عَلَيْهِ كَانَ تَوْكِيدُ كُلِّ مَا يَفْرِضُهُ الْمُخَاطَبُ بِمَا تَقَدَّمَهُ مِنَ الْعُهُودِ وَمَا تَأَخَّرَ عَنْهُ فَهُوَ عَلَى حَدِّ:
Mîsâk (الْمِيثَاق) kelimesi "mif'âl" veznindedir; mirkat (merdiven), mir'ât (ayna) ve mihrâs (saban) kelimelerinde olduğu gibi çoğunlukla alet ismi olarak gelir. Hafâcî, bunun sanki "mif'al" vezninin işbâı (uzatılmışı) gibi olduğunu söylemiştir. Mîlâd ve mîâd gibi masdar olarak da gelir ki burada en zâhir olanı budur. Zamir ahde racidir; yani ahdin tekit edilip sağlamlaştırılmasından sonra demektir. Ahidden murat belirli bir ahid olmayıp bilakis üzerine ahitleştikleri her şey olunca, muhatabın farz ettiği her ahdin tekit edilmesi, kendisinden önceki ve sonraki ahitlerle gerçekleşmiş olur. Dolayısıyla bu, şu ayet mesabesindedir:
وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها [النَّحْل: ٩١] فَالْمِيثَاقُ إِذَنْ عَهْدٌ آخَرُ اعْتُبِرَ مُؤَكِّدًا لِعَهْدٍ سَبَقَهُ أَوْ لَحِقَهُ.
{ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها } “Pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın” [en-Nahl: 91]. O halde mîsak, kendisinden önceki veya sonraki bir ahdi pekiştirici kabul edilen başka bir ahittir.
وَقَوْلُهُ: وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ قِيلَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ هُوَ قُرَابَةُ الْأَرْحَامِ يَعْنِي وَحَيْثُ تَرَجَّحَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ بَعْضُ عَمَلِ الْيَهُودِ فَذَلِكَ إِذْ تَقَاتَلُوا وَأَخْرَجُوا كَثِيرًا مِنْهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ وَلَمْ تَزَلِ التَّوْرَاةُ تُوصِي بَنِي إِسْرَائِيلَ بِحُسْنِ مُعَامَلَةِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ. وَقِيلَ
Yüce Allah'ın: { وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Ve Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi keserler” buyruğuna gelince; Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyin akrabalık bağları (sıla-i rahim) olduğu söylenmiştir. Yani bundan muradın Yahudilerin bazı fiilleri olduğu tercih edildiğine göre bu, onların birbiriyle savaşıp çoğunu yurtlarından çıkardıkları zamandır. Oysa Tevrat, İsrailoğullarına sürekli birbirlerine iyi davranmalarını tavsiye ediyordu. Şöyle de denilmiştir:
الْإِعْرَاضُ عَنْ قَطْعِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ هُوَ مُوَالَاةُ الْمُؤْمِنِينَ. وَقِيلَ اقْتِرَانُ الْقَوْلِ بِالْعَمَلِ. وَقِيلَ التَّفْرِقَةُ بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْإِيمَانِ بِبَعْضٍ وَالْكُفْرِ بِبَعْضٍ. وَقَالَ الْبَغَوِيُّ يَعْنِي بِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ الْإِيمَانَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَبِجَمِيعِ الرُّسُلِ.
Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyden yüz çevirmek/onu kesmek, müminlerle dostluk kurmayı terk etmektir. Sözün amelle birleştirilmesi [gerektiği] de söylenmiştir. Bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmek suretiyle peygamberlerin arasını ayırmak olduğu da söylenmiştir. Begavî ise Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyden maksadın, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve bütün peygamberlere iman etmek olduğunu söylemiştir.
وَأَقُولُ تَكْمِيلًا لِهَذَا إِنَّ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى مِمَّا شَرَعَ لِلنَّاسِ مُنْذُ النَّشْأَةِ إِلَى خَتْمِ الرِّسَالَةِ وَاحِدٌ وَهُوَ إِبْلَاغُ الْبَشَرِ إِلَى الْغَايَةِ الَّتِي خُلِقُوا لَهَا وَحِفْظُ نِظَامِ عَالَمِهِمْ وَضَبْطُ تَصَرُّفَاتِهِمْ فِيهِ عَلَى وَجْهٍ لَا يَعْتَوِرُهُ خَلَلٌ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفَتِ الشَّرَائِعُ عَلَى حسب مبلغ تهييء الْبَشَرِ لِتَلَقِّي مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى وَلِذَلِكَ قَلَّمَا اخْتَلَفَتِ الْأُصُولُ الْأَسَاسِيَّةُ لِلشَّرَائِعِ الْإِلَهِيَّةِ قَالَ تَعَالَى: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ [الشورى: ١٣] الْآيَةَ. وَإِنَّمَا اخْتَلَفَتِ الشَّرَائِعُ فِي تَفَارِيعِ أُصُولِهَا اخْتِلَافًا مُرَاعًى فِيهِ مَبْلَغَ طَاقَةِ الْبَشَرِ لُطْفًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِالنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنْهُ بِهِمْ حَتَّى فِي حَمْلِهِمْ عَلَى مَصَالِحِهِمْ لِيَكُونَ تَلَقِّيهِمْ لِذَلِكَ أَسْهَلَ، وَعَمَلُهُمْ بِهِ أَدْوَمَ، إِلَى أَنْ جَاءَتِ الشَّرِيعَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ فِي وَقْتٍ رَاهَقَ فِيهِ الْبَشَرُ مَبْلَغَ غَايَةِ الْكَمَالِ الْعَقْلِيِّ وَجَاءَهُمْ دِينٌ تُنَاسِبُ أَحْكَامُهُ وَأُصُولُهُ اسْتِعْدَادَهُمُ الْفِكْرِيَّ وَإِنْ تَخَالَفَتِ الْأَعْصَارُ وَتَبَاعَدَتِ الْأَقْطَارُ فَكَانَ دِينًا عَامًّا لِجَمِيعِ الْبَشَرِ، فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانَتِ الشَّرَائِعُ السَّابِقَةُ تمهيدا لَهُ لتهييء الْبَشَرَ لِقَبُولِ تَعَالِيمِهِ وَتَفَارِيعِهَا
Bunu tamamlamak üzere derim ki: Yüce Allah'ın yaratılıştan peygamberliğin son bulmasına kadar insanlar için koyduğu şeriatlardan muradı birdir; o da insanları yaratılış gayelerine ulaştırmak, âlemlerinin nizamını korumak ve bundaki davranışlarını hiçbir kusurun ilişmeyeceği bir şekilde düzene koymaktır. Şeriatlar ancak insanların Yüce Allah'ın muradını kabule hazırlanma derecelerine göre farklılık göstermiştir. Bu sebeple ilahî şeriatların temel esasları pek az farklılık göstermiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ } “Dini dosdoğru tutun diye Nûh'a tavsiye ettiğini, sana vahyettiğimizi, İbrâhim'e, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya tavsiye ettiğimizi sizin için de din kıldı...” [eş-Şûrâ: 13]. Şeriatlar, insanların bunu kabul etmelerinin daha kolay ve bununla amellerinin daha sürekli olması için, Yüce Allah'ın insanlara bir lütfu ve rahmeti olarak menfaatlerine yönlendirilmelerinde dahi beşerin güç yetirebilme derecesi gözetilerek yalnızca temel esaslarının fer'î meselelerinde farklılık göstermiştir. Nihayet İslam şeriatı, insanlığın aklî kemal zirvesine yaklaştığı bir zamanda gelmiş ve asırlar farklılaşsa, coğrafyalar uzaklaşsa bile hükümleri ve esasları onların fikrî kabiliyetlerine uygun bir din olarak bütün insanlara teşmil edilmiştir. Dolayısıyla önceki şeriatların, insanları onun öğretilerini ve ayrıntılarını kabule hazırlamak için birer mukaddime olduğu şüphesizdir.
الَّتِي هِيَ غَايَةُ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ النَّاسِ وَلِذَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ [آل عمرَان:
Ki bunlar, Yüce Allah'ın insanlardan nihai muradıdır. Bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” [Âl-i İmrân:
١٩] . فَمَا مِنْ شَرِيعَةٍ سَلَفَتْ إِلَّا وَهِيَ حَلْقَةٌ مِنْ سِلْسِلَةٍ جُعِلَتْ وَصْلَةً لِلْعُرْوَةِ الْوُثْقَى الَّتِي لَا انْفِصَامَ لَهَا وَهِيَ عُرْوَةُ الْإِسْلَامِ فَمَتَى بَلَغَهَا النَّاس فقد فصوا مَا قَبْلَهَا مِنَ الْحِلَقِ وَبَلَغُوا الْمُرَادَ، وَمَتَى انْقَطَعُوا فِي أَثْنَاءِ بَعْضِ الْحِلَقِ فَقَدْ قَطَعُوا مَا أَرَادَ اللَّهُ وَصْلَهُ، فَالْيَهُودُ لَمَّا زَعَمُوا أَنَّهُمْ لَا يَحِلُّ لَهُمُ الْعُدُولُ عَنْ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ قَدْ قَطَعُوا مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ فَفَرَّقُوا مُجْتَمَعَهُ.
19]. Geçmiş her şeriat, kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa, yani İslam kulpuna bir bağ kılınmış zincirin bir halkasıdır. İnsanlar ona ulaştıklarında önceki halkaları tamamlamış ve maksada ermiş olurlar. Bu halkaların bazılarının ortasında kesintiye uğradıklarında ise Allah'ın birleştirilmesini dilediği şeyi kesmiş olurlar. Yahudiler de Tevrat şeriatından ayrılmalarının kendilerine helal olmadığını iddia ettiklerinde, Allah'ın birleştirilmesini emrettiği bağı koparmış ve onun bütünlüğünü parçalamışlardır.
وَالْفَسَادُ فِي الْأَرْضِ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ [الْبَقَرَة: ١٢] وَمِنَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ عُكُوفُ قَوْمٍ عَلَى دِينٍ قَدِ اضْمَحَلَّ وَقْتُ الْعَمَلِ بِهِ وَأَصْبَحَ غَيْرَ صَالِحٍ لِمَا أَرَادَ اللَّهُ مِنَ الْبَشَرِ فَإِنَّ اللَّهَ مَا جَعَلَ شَرِيعَةً مِنَ الشَّرَائِعِ خَاصَّةً وَقَابِلَةً لِلنَّسْخِ إِلَّا وَقَدْ أَرَادَ مِنْهَا إِصْلَاحَ طَائِفَةٍ مِنَ الْبَشَرِ مُعَيَّنَةٍ فِي مُدَّةٍ مُعَيَّنَةٍ فِي عِلْمِهِ، وَمَا نَسَخَ دِينًا إِلَّا لِتَمَامِ وَقْتِ صُلُوحِيَّتِهِ لِلْعَمَلِ بِهِ فَالتَّصْمِيمُ عَلَى عَدَمِ تَلَقِّي النَّاسِخِ وَعَلَى مُلَازَمَةِ الْمَنْسُوخِ هُوَ عَمَلٌ بِمَا لَمْ يَبْقَ فِيهِ صَلَاحٌ لِلْبَشَرِ فَيَصِيرُ ذَلِكَ فَسَادًا فِي الْأَرْضِ لِأَنَّهُ كَمُدَاوَاةِ الْمَرِيضِ بِدَوَاءٍ كَانَ وُصِفَ لَهُ فِي حَالَةٍ تَبَدَّلَتْ مِنْ أَحْوَالِ مَرَضِهِ حَتَّى أَتَى دِينُ الْإِسْلَامِ عَامًّا دَائِمًا
Yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya gelince; bunun açıklaması Yüce Allah'ın: { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ } “Bilin ki onlar bozguncuların ta kendileridir” [el-Bakara: 12] buyruğunda geçmişti. Yeryüzünde bozgunculuktan biri de, bir topluluğun amel etme vakti sona ermiş ve Allah'ın insanlardan dilediği şey için artık elverişsiz hale gelmiş bir dine sarılıp kalmasıdır. Zira Allah, şeriatlardan birini ancak kendi ilminde belirli bir sürede belirli bir insan topluluğunu ıslah etmek üzere özel ve neshe elverişli kılmıştır; bir dini de ancak onunla amel edilme elverişlilik süresi tamamlandığı için neshetmiştir. Dolayısıyla nâsihi (hükmü getireni) kabul etmemekte ve mensuha (hükmü kalkana) sarılmakta ısrar etmek, insanlık için artık ıslah ediciliği kalmamış bir şeyle amel etmektir ve bu da yeryüzünde bir fesada dönüşür. Çünkü bu, hastalığının evreleri değişmiş bir hastayı vaktiyle kendisine reçete edilmiş eski bir ilaçla tedavi etmeye benzer; ta ki İslam dini evrensel ve kalıcı olarak gelinceye kadar...
لِأَنَّهُ صَالِحٌ لِلْكُلِّ.
Çünkü o, herkes için elverişlidir.
وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ قَصْرُ قَلْبٍ لِأَنَّهُمْ ظَنُّوا أَنْفُسَهُمْ رَابِحِينَ وَهُوَ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ تَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ [الْبَقَرَة: ١٦] . وَذِكْرُ الْخُسْرَانِ تَخْيِيلٌ مُرَادٌ مِنْهُ الِاسْتِعَارَةُ فِي ذَاتِهِ عَلَى نَحْوِ مَا قَرَّرَ فِي يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ فَهَذِهِ الْآيَةُ ظَاهِرَةٌ فِي أَنَّهَا مُوَجَّهَةٌ إِلَى الْيَهُودِ لِمَا عَلِمْتَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ وَلِمَا عَلِمْتَ مِنْ كَثْرَةِ إِطْلَاقِ وَصْفِ الْفَاسِقِينَ عَلَى الْيَهُودِ، وَإِنْ كَانَ الَّذِينَ طَعَنُوا فِي أَمْثَالِ الْقُرْآنِ فَرِيقَيْنِ: الْمُشْرِكِينَ وَالْيَهُودَ، كَمَا تَقَدَّمَ، وَكَانَ الْقُرْآنُ قَدْ وَصَفَ الْمُشْرِكِينَ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٢٥] وَهِيَ مَكِّيَّةٌ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثِ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ فَالْمُرَادُ بِهِمُ الْمُشْرِكُونَ لَا مَحَالَةَ فَذَلِكَ كُلُّهُ لَا يُنَاكِدُ جَعْلَ آيَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ مُوَجَّهَةً إِلَى الْيَهُودِ إِذْ لَيْسَ يَلْزَمُ الْمُفَسِّرَ حَمْلُهُ أَيِ الْقُرْآنِ عَلَى مَعْنًى وَاحِدٍ كَمَا يُوهِمُهُ صَنِيعُ كَثِيرٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ حَتَّى كَانَ آيُ الْقُرْآنِ عِنْدَهُمْ قَوَالِبَ تُفَرَّغُ فِيهَا مَعَانٍ مُتَّحِدَةٌ.
Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte onlar zarara uğrayanların ta kendileridir” buyruğu bir kasr-ı kalbtir (tersine çevirme maksatlı tahsis); zira onlar kendilerini kârda sanıyorlardı. Bu, Yüce Allah'ın: { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } “Ticaretleri kâr etmedi” [el-Bakara: 16] buyruğunda geçen temsili istiare-i mekniyyedir. Hüsranın zikredilmesi bir tahyîldir (hayal ettirme); { يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ } kısmında açıklandığı üzere bizzat kendisinde istiare kastedilmiştir. Bu ayet, { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } buyruğunun açıklamasında bildiğin hususlar ve Yahudilere "fâsıklar" vasfının çokça verilmesi sebebiyle Yahudilere yönelik olduğu hususunda açıktır. Her ne kadar Kur'an'ın mesellerine dil uzatanlar daha önce geçtiği üzere iki fırka (müşrikler ve Yahudiler) olsa da ve Kur'an, Mekkî olan Ra'd suresinde [25] müşrikleri şu buyruğuyla bu üç sıfatla nitelemiş olsa da: { وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “Allah'a verdikleri sözü pekiştirdikten sonra bozanlar, Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi kesenler ve yeryüzünde bozgunculuk yapanlar var ya; işte lanet onlaradır ve yurdun kötüsü de onlarındır” -ki burada kastedilenler şüphesiz müşriklerdir-; bütün bunlar, Bakara suresindeki ayetin Yahudilere yönelik kılınmasına engel teşkil etmez. Zira müfessirin, birçok müfessirin tutumunun vehmettirdiği gibi sanki Kur'an ayetleri içine tek bir mana dökülen kalıplarmışçasına onu (yani Kur'an'ı) tek bir manaya hamletmesi gerekmez.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ وَصَفَ الْمُؤْمِنِينَ بِضِدِّ هَذِهِ الصِّفَاتِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ
Bil ki Allah, Ra'd suresindeki şu buyruğunda müminleri bu sıfatların zıddıyla nitelemiştir: { إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Ancak akıl sahipleri ibret alır; onlar ki Allah'ın ahdini yerine getirirler ve antlaşmayı bozmazlar. Ve onlar ki Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi birleştirirler...”.
وَاعْلَمْ أَنَّ نُزُولَ هَذِهِ الْآيَاتِ وَنَحْوِهَا فِي بَعْضِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَوِ الْمُشْرِكِينَ هُوَ وَعِيدٌ وَتَوْبِيخٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ وَهُوَ أَيْضًا مَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ لِيَعْلَمَ سَامِعُوهُ أَنَّ كُلَّ مَنْ شَارَكَ هَؤُلَاءِ الْمَذْمُومِينَ فِيمَا أَوْجَبَ ذَمَّهُمْ وَسَبَّبَ وَعِيدَهُمْ هُوَ آخِذٌ بِحَظٍّ مِمَّا نَالَهُمْ مِنْ ذَلِكَ عَلَى حَسَبِ مِقْدَارِ الْمُشَارَكَةِ فِي الْمُوجب.
Yine bil ki bu ve benzeri ayetlerin Ehl-i Kitab'ın veya müşriklerin bir kısmı hakkında inmesi, müşriklere ve Ehl-i Kitab'a bir tehdit ve azarlama olduğu gibi, onu işitenlerin bu yerilmiş kimselerin yerilmelerini gerektiren ve tehdit edilmelerine sebep olan şeylere ortak olan herkesin, bu gerekçedeki ortaklıkları nispetinde onların uğradığı paydan nasibini alacağını bilmeleri için müminlere de bir öğüt ve hatırlatmadır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 28]
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨)
{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Siz cansız iken size can veren Allah'ı nasıl inkâr ediyorsunuz? Sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve sonunda O'na döndürüleceksiniz.” (28)
ثَنَى عِنَانَ الْخَطَّابِ إِلَى النَّاسِ الَّذِينَ خُوطِبُوا بِقَوْلِهِ آنِفًا: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١] ، بَعْدَ أَنْ عَقَّبَ بِأَفَانِينَ مِنَ الْجُمَلِ الْمُعْتَرِضَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي [الْبَقَرَة: ٢٥] إِلَى قَوْله:
Hitabın dizginlerini, { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي } “İman edip salih ameller işleyenlere müjdele: Onlar için [altından ırmaklar] akan cennetler vardır” [el-Bakara: 25] buyruğundan Yüce Allah'ın:
الْخاسِرُونَ [الْبَقَرَة: ٢٧] .
{ الْخاسِرُونَ } “...zarara uğrayanların ta kendileridir” [el-Bakara: 27] buyruğuna kadar çeşit çeşit ara cümleleri sıraladıktan sonra, az önce { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize ibadet edin” [el-Bakara: 21] buyruğuyla kendilerine hitap edilen insanlara çevirmiştir.
وَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ تَنَاسَبٌ مَعَ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ
{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } “Allah'ı nasıl inkâr ediyorsunuz?” buyruğu ile { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ
يَضْرِبَ مَثَلًا مَا
يَضْرِبَ مَثَلًا مَا } “Şüphesiz Allah bir misal getirmekten çekinmez...”
[الْبَقَرَة: ٢٦] وَمَا بَعْدَهُ مِمَّا حَكَى عَنِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قَوْلِهِمْ: مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا [الْبَقَرَة: ٢٦] حَتَّى يَكُونَ الِانْتِقَالُ إِلَى الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: تَكْفُرُونَ الْتِفَاتًا، فَالْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ مَوْقِعِ هَاتِهِ الْآيَةِ بَعْدَ مَا قَبْلَهَا هِيَ مُنَاسَبَةُ اتِّحَادِ الْغَرَضِ، بَعْدَ اسْتِيفَاءِ مَا تَخَلَّلَ وَاعْتَرَضَ.
[el-Bakara: 26] buyruğu ve devamında inkâr edenlerin { مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } “Allah bu misalle neyi murat etti?” [el-Bakara: 26] sözlerinden aktarılanlar arasında bir tenasüp yoktur ki { تَكْفُرُونَ } “inkâr ediyorsunuz” buyruğundaki hitaba geçiş iltifat sayılsın. Dolayısıyla bu ayetin kendisinden önceki kısımdan sonraki konumu arasındaki münasebet, araya giren ve itirazî cümlelerin tamamlanmasından sonraki gaye birliği münasebetidir.
وَمِنْ بَدِيعِ الْمُنَاسِبَةِ وَفَائِقِ التَّفَنُّنِ فِي ضُرُوبِ الِانْتِقَالَاتِ فِي الْمُخَاطَبَاتِ أَنْ كَانَتِ الْعِلَلُ الَّتِي قُرِنَ بِهَا الْأَمْرُ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ [الْبَقَرَة: ٢١] إِلَخْ هِيَ الْعِلَلُ الَّتِي قُرِنَ بِهَا إِنْكَارُ ضِدِّ الْعِبَادَةِ وَهُوَ الْكُفْرُ بِهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ هُنَا: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ فَقَالَ فِيمَا تَقَدَّمَ: الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [الْبَقَرَة: ٢١] الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً [الْبَقَرَة: ٢٢] الْآيَةَ وَقَالَ هُنَا: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ
Hitaplardaki geçiş türlerinde eşsiz bir münasebet ve üstün bir sanat inceliği şudur ki: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } “Ey insanlar! Rabbinize ibadet edin” [el-Bakara: 21] vb. buyruğunda Allah'a ibadet emrinin bağlandığı gerekçeler, burada { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } “Allah'ı nasıl inkâr ediyorsunuz?” buyruğundaki ibadetin zıddı olan O'nu inkârın kınanmasının bağlandığı gerekçelerle aynıdır. Nitekim daha önce: { الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Sizi ve sizden öncekileri yaratan... umulur ki sakınırsınız” [el-Bakara: 21], { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً } “O ki yeryüzünü sizin için bir döşek, göğü de bir bina yaptı...” [el-Bakara: 22] buyurmuş; burada ise: { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Siz cansız iken size can verdi; sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve sonunda O'na döndürüleceksiniz”, { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } “O ki yeryüzünde olanların hepsini sizin için yarattı, sonra göğe yöneldi...”
[الْبَقَرَة: ٢٩] وَكَانَ ذَلِكَ مَبْدَأَ التَّخَلُّصِ إِلَى مَا سَيَرِدُ مِنْ بَيَانِ ابْتِدَاءِ إِنْشَاءِ نَوْعِ الْإِنْسَانِ وَتَكْوِينِهِ وَأَطْوَارِهِ.
[el-Bakara: 29] buyurmuştur. Bu da insan türünün ilk yaratılışının, oluşumunun ve evrelerinin açıklamasına geçişin (tahallüs) başlangıcı olmuştur.
فَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: تَكْفُرُونَ مُتَعَيِّنٌ رُجُوعُهُ إِلَى (النَّاسِ) وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّ الْيَهُودَ لَمْ يَكْفُرُوا بِاللَّهِ وَلَا أَنْكَرُوا الْإِحْيَاءَ الثَّانِيَ.
Dolayısıyla { تَكْفُرُونَ } “inkâr ediyorsunuz” buyruğundaki hitabın "insanlar"a raci olması kesindir; onlar da müşriklerdir. Çünkü Yahudiler Allah'ı inkâr etmemiş ve ikinci dirilişi de inkâr etmemişlerdir.
وَ (كَيْفَ) اسْمٌ لَا يُعْرَفُ اشْتِقَاقُهُ يَدُلُّ عَلَى حَالَةٍ خَاصَّةٍ وَهِيَ الَّتِي يُقَالُ لَهَا الْكَيْفِيَّةُ نِسْبَةً إِلَى
*Keyfe* (كَيْفَ), türeyişi bilinmeyen bir isim olup özel bir duruma delalet eder; buna *keyfe*ye nispetle
كَيْفَ وَيَتَضَمَّنُ مَعْنَى السُّؤَالِ فِي أَكْثَرِ مَوَارِدِ اسْتِعْمَالِهِ فَلِدَلَالَتِهِ عَلَى الْحَالَةِ كَانَ فِي عِدَادِ الْأَسْمَاءِ لِأَنَّهُ أَفَادَ مَعْنًى فِي نَفْسِهِ إِلَّا أَنَّ الْمَعْنَى الْأَسْمَى الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ لَمَّا كَانَ مَعْنًى مُبْهَمًا شَابَهَ مَعْنَى الْحَرْفِ فَلَمَّا أَشْرَبُوهُ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ قَوَّى شَبَهَهُ بِالْحُرُوفِ لَكِنَّهُ لَا يَخْرُجُ عَنْ خَصَائِصِ الْأَسْمَاء فَلذَلِك لَا بُد لَهُ مِنْ مَحَلِّ إِعْرَابٍ، وَأَكْثَرُ اسْتِعْمَالِهِ اسْمُ اسْتِفْهَامٍ فَيُعْرَبُ إِعْرَابَ الْحَالِ. وَيُسْتَفْهَمُ بِكَيْفَ عَنِ الْحَالِ الْعَامَّةِ. وَالِاسْتِفْهَامُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ وَالْإِنْكَارِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً إِلَخْ أَيْ أَنَّ كُفْرَكُمْ مَعَ تِلْكَ الْحَالَةِ شَأْنُهُ أَنْ يَكُونَ مُنْتَفِيًا لَا تَرْكَنُ إِلَيْهِ النَّفْسُ الرَّشِيدَةُ لِوُجُودِ مَا يَصْرِفُ عَنْهُ وَهُوَ الْأَحْوَالُ الْمَذْكُورَةُ بَعْدُ فَكَانَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُنْكَرَ فَالْإِنْكَارُ مُتَوَلَّدٌ مِنْ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ وَلِذَلِكَ فَاسْتِعْمَالُهُ فِيهِمَا مِنْ إِرَادَةِ لَازِمِ اللَّفْظِ، وَكَأَنَّ الْمُنْكِرَ يُرِيدُ أَنْ يَقْطَعَ مَعْذِرَةَ الْمُخَاطَبِ فَيُظْهِرُ لَهُ أَنَّهُ يَتَطَلَّبُ مِنْهُ الْجَوَابَ بِمَا يُظْهِرُ السَّبَبَ فَيَبْطُلُ الْإِنْكَارُ وَالْعَجَبُ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْدُ ذَلِكَ كَانَ حَقِيقًا بِاللَّوْمِ وَالْوَعِيدِ.
keyfiyet (nitelik) denir. Kullanıldığı yerlerin çoğunda soru anlamı içerir. Bir duruma delalet etmesi sebebiyle isimler arasında yer almıştır; çünkü bizzat kendisinde bir anlam ifade etmektedir. Ne var ki delalet ettiği isim anlamı müphem bir anlam olduğu için harf anlamına benzemiş, ona istifham (soru) anlamı yüklendiğinde de harflere olan benzerliği güçlenmiştir. Ancak yine de isimlerin özelliklerinden çıkmaz; bu yüzden mutlaka bir irab mahalli bulunur. En çok soru ismi olarak kullanılır ve hâl irabıyla irap edilir. *Keyfe* ile genel durum hakkında soru sorulur. Buradaki istifham, { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } “Siz cansız iken...” vb. buyruğunun karinesiyle hayret bildirme (taaccüb) ve inkâr (kınama) anlamında kullanılmıştır. Yani bu durum karşısında sizin küfrünüzün yok olması gerekirdi; aklı başında bir nefis buna meyletmez, çünkü onu bundan vazgeçirecek etkenler vardır ki bunlar da sonradan zikredilen hallerdir. Dolayısıyla bunun inkâr/kınama konusu olması gerekirdi. İnkâr, istifham anlamından doğmuştur; bu sebeple onun her iki anlamda kullanılması lafzın lazımını irade etmek kabilindendir. Sanki inkâr eden/kınayan zat, muhatabın mazeretini kesmek istemekte ve sebebi ortaya koyacak bir cevap talep ettiğini ona göstermektedir ki kınama ve hayret ortadan kalksın; bu ortaya konulamadığında ise muhatap kınanmayı ve tehdidi hak etmiş olur.
وَالْكُفْرُ بِضَمِّ الْكَافِ مَصْدَرٌ سَمَاعِيٌّ لِكَفَرَ الثُّلَاثِيِّ الْقَاصِرِ وَأَصْلُهُ جَحْدُ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ نِعْمَةَ الْمُنْعِمِ، اشْتُقَّ مِنْ مَادَّةِ الْكَفْرِ بِفَتْحِ الْكَافِ وَهُوَ الْحَجْبُ وَالتَّغْطِيَةُ لِأَنَّ جَاحِدَ النِّعْمَةِ قَدْ
Kâf harfinin ötresiyle küfür (الْكُفْرُ), sülasi-lazım olan *kefere* (كَفَرَ) fiilinin semâî masdarıdır. Aslı, kendisine nimet verilen kimsenin nimet verenin nimetini inkâr etmesidir. Kâf harfinin üstünüyle örtmek ve perdelemek anlamına gelen *kefr* (الْكَفْر) kökünden türetilmiştir; zira nimeti inkâr eden kişi
أَخْفَى الِاعْتِرَافَ بِهَا كَمَا أَنَّ شَاكِرَهَا أَعْلَنَهَا. وَضِدُّهُ الشُّكْرُ وَلِذَلِكَ صِيغَ لَهُ مَصْدَرٌ عَلَى وِزَانِ الشُّكْرِ وَقَالُوا أَيْضًا كُفْرَانٌ عَلَى وَزْنِ شُكْرَانٍ، ثُمَّ أُطْلِقَ الْكُفْرُ فِي الْقُرْآنِ عَلَى الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ فِي الْعِبَادَةِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ أَشَدُّ صُوَرِ كُفْرِ النِّعْمَةِ إِذِ الَّذِي يَتْرُكُ عِبَادَةَ مَنْ أَنْعَمَ عَلَيْهِ فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ قَدْ كَفَرَ نِعْمَتَهُ فِي تِلْكَ السَّاعَةِ إِذْ تَوَجَّهَ بِالشُّكْرِ لِغَيْرِ الْمُنْعِمِ وَتَرَكَ الْمُنْعِمَ حِينَ عَزْمِهِ عَلَى التَّوَجُّهِ بِالشُّكْرِ وَلِأَنَّ عَزْمَ نَفْسِهِ عَلَى مُدَاوَمَةِ ذَلِكَ اسْتِمْرَارٌ فِي عَقْدِ الْقَلْبِ عَلَى كُفْرِ النِّعْمَةِ وَإِنْ لَمْ يَتَفَطَّنْ لِذَلِكَ، فَكَانَ أَكْثَرُ إِطْلَاقِ الْكُفْرِ بِصِيغَةِ الْمَصْدَرِ فِي الْقُرْآنِ عَلَى الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ وَلَمْ يَرِدِ الْكُفْرُ بِصِيغَةِ الْمَصْدَرِ فِي الْقُرْآنِ لِغَيْرِ مَعْنَى الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ. وَقَلَّ وُرُودُ فِعْلِ الْكُفْرِ أَوْ وَصْفِ الْكَافِرِ فِي الْقُرْآنِ لِجَحْدِ رِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَذَلِكَ حَيْثُ تَكُونُ قَرِينَةٌ عَلَى إِرَادَةِ ذَلِكَ كَقَوْلِهِ: مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ [الْبَقَرَة:
ona şükreden onu ilan ederken, kendisi onu itiraf etmeyi gizlemiştir. Zıddı şükürdür; bu sebeple *şükr* vezninde bir masdar kalıbına sokulmuş, ayrıca *şükrân* vezninde *küfrân* da demişlerdir. Daha sonra Kur'an'da küfür, ibadette Allah'a ortak koşma (şirk) anlamında kullanılmıştır; çünkü bu, nankörlüğün (küfrân-ı nimet) en şiddetli şeklidir. Zira herhangi bir zamanda kendisine nimet verene ibadet etmeyi terk eden kişi, şükrü nimet verenden başkasına yönelttiğinde ve şükretmeye niyet ettiği anda asıl nimet vereni terk ettiğinde o anda O'nun nimetine nankörlük etmiş olur. Ayrıca nefsinin bunu sürdürme azmi, farkında olmasa bile kalbin nimet nankörlüğü üzerine düğümlenmesinin devamıdır. Bu yüzden Kur'an'da masdar kalıbıyla küfrün çoğu kullanımı Allah'a şirk koşmak hakkındadır ve Kur'an'da masdar kalıbıyla küfür, Allah'a şirk koşma anlamı dışında gelmemiştir. Kur'an'da küfür fiilinin veya kâfir vasfının Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr anlamında gelişi ise azdır ve bu, ancak bunun kastedildiğine dair bir karine bulunduğunda söz konusudur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ } “Ehl-i Kitap'tan inkâr edenler de müşrikler de istemezler...” [el-Bakara:
١٠٥] وَقَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ [الْمَائِدَة: ٤٤] يُرِيدُ الْيَهُودَ.
105] ve Yüce Allah'ın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” [el-Mâide: 44] buyruğunda olduğu gibi; burada Yahudileri kastetmektedir.
وَأَمَّا إِطْلَاقُهُ فِي السُّنَّةِ وَفِي كَلَامِ أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ فَهُوَ الِاعْتِقَادُ الَّذِي يُخْرِجُ مُعْتَقِدَهُ عَنِ الْإِسْلَامِ وَمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ الِاعْتِقَادِ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ دَلَالَةً لَا تَحْتَمِلُ غَيْرَ ذَلِكَ.
Sünnette ve Müslüman imamların kelamında kullanımına gelince; o, sahibini İslam'dan çıkaran inanç ile bu inanca başka bir ihtimal taşımayacak kesinlikte delalet eden söz veya fiildir.
وَقَدْ وَرَدَ إِطْلَاقُ الْكُفْرِ فِي كَلَامِ الرَّسُولِ ﵇ وَكَلَامِ بَعْضِ السَّلَفِ عَلَى
Resul aleyhisselâm'ın kelamında ve selefin bazısının sözlerinde küfür lafzı,
ارْتِكَابِ جَرِيمَةٍ عَظِيمَةٍ فِي الْإِسْلَامِ إِطْلَاقًا عَلَى وَجْهِ التَّغْلِيظِ بِالتَّشْبِيهِ الْمُفِيدِ لِتَشْنِيعِ ارْتِكَابِ مَا هُوَ مِنَ الْأَفْعَالِ الْمُبَاحَةِ عِنْدَ أَهْلِ الْكُفْرِ وَلَكِنَّ بَعْضَ فِرَقِ الْمُسْلِمِينَ يَتَشَبَّثُونَ بِظَاهِرِ ذَلِكَ الْإِطْلَاقِ فَيَقْضُونَ بِالْكُفْرِ عَلَى مُرْتَكِبِ الْكَبَائِرِ وَلَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى مَا يُعَارِضُ ذَلِكَ فِي إِطْلَاقَاتِ كَلَامِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ. وَفِرَقُ الْمُسْلِمِينَ يَخْتَلِفُونَ فِي أَنَّ ارْتِكَابَ بَعْضِ الْأَعْمَالِ الْمَنْهِيِّ عَنْهَا يَدْخُلُ فِي مَاهِيَّةِ الْكُفْرِ وَفِي أَنَّ إِثْبَاتَ بعض الصِّفَات الله تَعَالَى أَوْ نَفْيَ بَعْضِ الصِّفَاتِ عَنْهُ تَعَالَى دَاخِلٌ فِي مَاهِيَّةِ الْكُفْرِ عَلَى مَذَاهِبَ شَتَّى.
İslam'da büyük bir cürmü işlemeye, küfür ehli nezdinde mubah olan fiilleri işlemenin çirkinliğini vurgulayan bir benzetmeyle şiddetlendirme (tağliz) yoluyla da kullanılmıştır. Fakat Müslüman fırkaların bazıları bu tür kullanımların zahirine tutunarak büyük günah işleyenlerin küfrüne hükmetmiş, Allah ve Resulü'nün kelamındaki bu kullanımlara zıt olan ifadelere iltifat etmemişlerdir. Müslüman fırkalar, nehyedilen bazı amelleri işlemenin küfrün mahiyetine girip girmediğinde ve Yüce Allah'a bazı sıfatları nispet etmenin ya da O'ndan bazı sıfatları nefyetmenin küfrün mahiyetine dahil olup olmadığında çeşitli mezheplere ayrılarak ihtilaf etmişlerdir.
وَمَذْهَبُ أَهْلِ الْحَقِّ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ أَنَّهُ لَا يُكَفَّرُ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِذَنْبٍ أَوْ ذُنُوبٍ مِنَ الْكَبَائِرِ فَقَدِ ارْتُكِبَتِ الذُّنُوبُ الْكَبَائِرُ فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْخُلَفَاءِ فَلَمْ يُعَامِلُوا الْمُجْرِمِينَ مُعَامَلَةَ الْمُرْتَدِّينَ عَنِ الدِّينِ، وَالْقَوْلُ بِتَكْفِيرِ الْعُصَاةِ خَطَرٌ عَلَى الدِّينِ لِأَنَّهُ يَؤُولُ إِلَى انْحِلَالِ جَامِعَةِ الْإِسْلَامِ وَيُهَوِّنُ عَلَى الْمُذْنِبِ الِانْسِلَاخَ مِنَ الْإِسْلَامِ مُنْشِدًا «أَنَا الْغَرِيقُ فَمَا خَوْفِي مِنَ الْبَلَلِ» .
Selef ve haleften hak ehlinin mezhebi şudur ki: Müslümanlardan hiç kimse bir veya birkaç büyük günahtan ötürü tekfir edilmez. Nitekim Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve halifeler zamanında büyük günahlar işlenmiş, fakat suçlulara dinden dönen mürted muamelesi yapmamışlardır. Günahkârları tekfir etme görüşü din için bir tehlikedir; çünkü İslam birliğinin dağılmasına yol açar ve günahkârın “Ben zaten boğulmuşum, ıslanmaktan ne korkum olur!” diyerek İslam'dan sıyrılmasını kolaylaştırır.
وَلَا يُكَفَّرُ أَحَدٌ بِإِثْبَاتِ صِفَةٍ لِلَّهِ لَا تُنَافِي كَمَالَهُ وَلَا نَفَى صِفَةً عَنْهُ لَيْسَ فِي نَفْيِهَا نُقْصَانٌ لِجَلَالِهِ فَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْفِرَقِ نَفَوْا صِفَاتٍ مَا قَصَدُوا بِنَفْيِهَا إِلَّا إِجْلَالًا لِلَّهِ تَعَالَى وَرُبَّمَا أَفْرَطُوا فِي ذَلِكَ كَمَا نَفَى الْمُعْتَزِلَةُ صِفَاتِ الْمَعَانِي وَجَوَازَ رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَثِيرٌ مِنَ الْفَرْقِ أَثْبَتُوا
Yine hiç kimse Allah'ın kemaline aykırı olmayan bir sıfatı O'na nispet etmesinden ya da nefyedilmesinde O'nun celaline bir noksanlık bulunmayan bir sıfatı O'ndan nefyetmesinden ötürü tekfir edilmez. Zira fırkaların birçoğu bazı sıfatları nefyetmiş ve bununla sadece Yüce Allah'ı tenzih ve tebcil etmeyi kastetmiş, bunda bazen aşırıya kaçmışlardır; nitekim Mutezile maânî sıfatlarını ve Yüce Allah'ın görülmesinin (rü'yetullah) caiz oluşunu nefyetmiştir. Birçok fırka da
صِفَاتٍ مَا قَصَدُوا مِنْ إِثْبَاتِهَا إِلَّا احْتِرَامَ ظَوَاهِرِ كَلَامِهِ تَعَالَى كَمَا أَثْبَتَ بَعْضُ السَّلَفِ الْيَدَ وَالْإِصْبَعَ مَعَ جَزْمِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يُشْبِهُ الْحَوَادِثَ.
sıfatlar ispat etmiş ve bunu ispat etmekle sadece Yüce Allah'ın kelamının zahirine saygı duymayı kastetmişlerdir; nitekim Selefin bir kısmı Allah'ın sonradan yaratılanlara benzemediğini kesin olarak kabul etmekle birlikte el (yed) ve parmak (isba') [sıfatlarını] ispat etmişlerdir.
وَالْإِيمَانُ ذُكِرَ مَعْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [الْبَقَرَة: ٣] .
İmanın anlamına gelince, bu Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “Onlar ki gayba inanırlar...” [el-Bakara: 3] buyruğunda zikredilmişti.
وَقَوْلُهُ: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ وَهِيَ تَخْلُصُ إِلَى بَيَانِ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ (كَيْفَ) بِطَرِيقِ الْإِجْمَالِ وَبَيَانِ أُولَى الدَّلَائِلِ عَلَى وُجُودِهِ وَقُدْرَتِهِ وَهِيَ مَا يَشْعُرُ بِهِ كُلُّ أَحَدٍ مِنْ أَنَّهُ وُجِدَ بَعْدَ عَدَمٍ.
Yüce Allah'ın: { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } “Siz cansız iken size can verdi” buyruğu hâl cümlesidir; *keyfe* edatının icmali olarak delalet ettiği şeyin açıklanmasına ve O'nun varlığı ile kudretine dair ilk delilin, yani herkesin yokluktan sonra var olduğunu hissetmesinin beyanına varmaktadır.
وَلَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ أَنَّ هَذَا الْإِيجَادَ عَلَى حَالٍ بَدِيعٍ وَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ كَانَ مُرَكَّبَ أَشْيَاءٍ مَوْصُوفًا بِالْمَوْتِ أَيْ لَا حَيَاةَ فِيهِ إِذْ كَانَ قَدْ أُخِذَ مِنَ الْعَنَاصِرِ الْمُتَفَرِّقَةِ فِي الْهَوَاءِ وَالْأَرْضِ فَجَمَعَتْ فِي الْغِذَاءِ وَهُوَ مَوْجُودٌ ثَانٍ مَيِّتٌ ثُمَّ اسْتُخْلِصَتْ مِنْهُ الْأَمْزِجَةُ مِنَ الدَّمِ وَغَيْرِهِ وَهِيَ مَيْتَةٌ، ثُمَّ اسْتُخْلِصَ مِنْهُ النُّطْفَتَانِ لِلذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، ثُمَّ امْتَزَجَ فَصَارَ عَلَقَةً ثُمَّ مُضْغَةً كُلُّ هَذِهِ أَطْوَارِ أَوَّلِيَّةٌ لِوُجُودِ الْإِنْسَانِ وَهِيَ مَوْجُودَاتٌ مَيِّتَةٌ ثُمَّ بُثَّتْ فِيهِ الْحَيَاةُ بِنَفْخِ الرُّوحِ فَأَخَذَ فِي الْحَيَاةِ إِلَى وَقْتِ الْوَضْعِ فَمَا بَعْدَهُ، وَكَانَ مِنْ حَقِّهِمْ أَنْ يَكْتَفُوا بِهِ دَلِيلًا عَلَى انْفِرَادِهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ.
Yüce Allah'ın: { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } “Siz cansız iken size can verdi” buyruğu, bu var edilişin eşsiz bir durumda gerçekleştiğine delalet etmiştir; o da insanın ölümle nitelenen yani içinde hayat bulunmayan nesnelerin bir terkibi olmasıdır. Zira insan havada ve yeryüzünde dağınık haldeki elementlerden alınmış, gıdada toplanmıştır ki bu cansız ikinci bir varlıktır. Sonra ondan kan ve benzeri hıltlar süzülüp çıkarılmıştır ki bunlar da cansızdır. Sonra ondan erkek ve dişinin iki nutfesi çıkarılmış, sonra karışarak alaka ve ardından mudğa haline gelmiştir. Bütün bunlar insan varlığının ilk evreleridir ve cansız varlıklardır. Sonra ruh üflenerek ona hayat yayılmış, doğum anına ve sonrasına kadar hayat sürmeye başlamıştır. Onların bunu, Yüce Allah'ın uluhiyyette tek olduğuna dair bir delil olarak yeterli görmeleri gerekirdi.
وَإِطْلَاقُ الْأَمْوَاتِ هُنَا مَجَازٌ شَائِعٌ بِنَاءً عَلَى
Burada "ölüler" (emvât) tabirinin kullanılması, şu esasa dayanan yaygın bir mecazdır:
أَنَّ الْمَوْتَ هُوَ عَدَمُ اتِّصَافِ الْجِسْمِ بِالْحَيَاةِ سَوَاءً كَانَ مُتَّصِفًا بِهَا مِنْ قَبْلُ كَمَا هُوَ الْإِطْلَاقُ الْمَشْهُورُ فِي الْعُرْفِ أَمْ لَمْ يَكُنْ مُتَّصِفًا بِهَا إِذَا كَانَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَّصِفَ بِهَا فَعَلَى هَذَا يُقَالُ لِلْحَيَوَانِ فِي أَوَّلِ تَكْوِينِهِ نُطْفَةً وَعَلَقَةً وَمُضْغَةً مَيِّتٌ لِأَنَّهُ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَّصِفَ بِالْحَيَاةِ فَيَكُونُ إِطْلَاقُ الْأَمْوَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَيْهِمْ حِينَ كَانُوا غَيْرَ مُتَّصِفِينَ بِالْحَيَاةِ إِطْلَاقًا شَائِعًا وَالْمَقْصُودُ بِهِ التَّمْهِيدُ لِقَوْلِهِ:
Ölüm, örfte meşhur kullanımda olduğu gibi cismin daha önce hayatla nitelenmiş olsun veya nitelenmemiş olsun şayet hayatla nitelenme kabiliyetinde ise hayat sıfatından yoksun olmasıdır. Buna göre hayvanın nutfe, alaka ve mudğa halindeki ilk oluşumuna, hayatla nitelenme kabiliyetinde olduğu için "ölü" denir. Dolayısıyla bu ayette henüz hayatla nitelenmemiş oldukları sırada onlara "ölüler" denilmesi yaygın bir kullanımdır ve bununla Yüce Allah'ın:
فَأَحْياكُمْ ثُمَّ التَّمْهِيدُ وَالتَّقْرِيبُ لِقَوْلِهِ: ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ.
{ فَأَحْياكُمْ } “...size can verdi” buyruğuna, ardından da { ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } “...sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek” buyruğuna bir hazırlık ve zihinleri yaklaştırma kastedilmiştir.
وَقَالَ كَثِيرٌ مِنْ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ الْمَوْتُ انْعِدَامُ الْحَيَاةِ بَعْدَ وُجُودِهَا وَهُوَ مُخْتَارُ الزَّمَخْشَرِيِّ وَالسَّكَّاكِيِّ وَهُوَ الظَّاهِرُ، وَعَلَيْهِ فَإِطْلَاقُ الْأَمْوَاتِ عَلَيْهِمْ فِي الْحَالَةِ السَّابِقَةِ عَلَى حُلُولِ الْحَيَاةِ اسْتِعَارَةٌ. وَاتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَى أَنَّهُ إِطْلَاقٌ شَائِعٌ فِي الْقُرْآنِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ حَقِيقَةً فَهُوَ مَجَازٌ مَشْهُورٌ قَدْ سَاوَى الْحَقِيقَةَ وَزَالَ الِاخْتِلَافُ.
Birçok dil âlimi ise ölümün, var olduktan sonra hayatın yok olması olduğunu söylemiştir ki bu, Zemahşerî ve Sekkâkî'nin de tercihidir ve zâhir olan da budur. Buna göre hayatın hulûl etmesinden önceki durumda onlara "ölüler" denmesi istiaredir. Herkes bunun Kur'an'da yaygın bir kullanım olduğu hususunda ittifak etmiştir; hakikat olmasa bile hakikat derecesine ulaşmış meşhur bir mecazdır ve ihtilaf ortadan kalkmaktadır.
وَالْحَيَاةُ ضِدُّ الْمَوْتِ، وَهِيَ فِي نَظَرِ الشَّرْعِ نَفْخُ الرُّوحِ فِي الْجِسْمِ. وَقَدْ تَعَسَّرَ تَعْرِيفُ الْحَيَاةِ أَوْ تَعْرِيفُ دَوَامِهَا عَلَى الْفَلَاسِفَةِ الْمُتَقَدِّمِينَ وَالْمُتَأَخِّرِينَ تَعْرِيفًا حَقِيقِيًّا بِالْحَدِّ، وَأَوْضَحُ تَعَارِيفِهَا بِالرَّسْمِ أَنَّهَا قُوَّةٌ يَنْشَأُ عَنْهَا الْحِسُّ وَالْحَرَكَةُ وَأَنَّهَا مَشْرُوطَةٌ بِاعْتِدَالِ الْمِزَاجِ
Hayat ise ölümün zıddıdır; şeriat nazarında bedene ruhun üflenmesidir. Gerek önceki gerekse sonraki filozoflar için hayatı veya hayatın devamını had (özsel tanım) yoluyla hakiki bir şekilde tanımlamak zor olmuştur. Resm (betimsel tanım) yoluyla yapılan en açık tanımı ise onun; duyum ve hareketin kendisinden doğduğu bir kuvvet olması, mizacın ve kan dolaşımının kendisiyle sürdüğü
وَالْأَعْضَاءِ الرَّئِيسِيَّةِ الَّتِي بِهَا تَدُومُ الدَّوْرَةُ الدَّمَوِيَّةُ، وَالْمُرَادُ بِالْمِزَاجِ التَّرْكِيبُ الْخَاصُّ الْمُنَاسِبُ مُنَاسِبَةً تَلِيقُ بِنَوْعٍ مَا مِنَ الْمُرَكَّبَاتِ الْعُنْصُرِيَّةِ وَذَلِكَ التَّرْكِيبُ يَحْصُلُ مِنْ تَعَادُلِ قُوًى وَأَجْزَاءٍ بِحَسَبِ مَا اقْتَضَتْهُ حَالَةُ الشَّيْءِ الْمُرَكَّبِ مَعَ انْبِثَاثِ الرُّوحِ الْحَيَوَانِيِّ، فَبِاعْتِدَالِ ذَلِكَ التَّرْكِيبِ يَكُونُ النَّوْعُ مُعْتَدِلًا وَلِكُلِّ صِنْفٍ مِنْ ذَلِكَ النَّوْعِ مِزَاجٌ يَخُصُّهُ بِزِيَادَةِ تَرْكِيبٍ، وَلِكُلِّ شَخْصٍ مِنَ الصِّنْفِ مِزَاجٌ يَخُصُّهُ وَيَتَكَوَّنُ ذَلِكَ الْمِزَاجُ عَلَى النِّظَامِ الْخَاصِّ تَنْبَعِثُ الْحَيَاةُ فِي ذِي الْمِزَاجِ فِي إِبَّانِ نَفْخِ الرُّوحِ فِيهِ وَهِيَ الْمُعَبَّرُ عَنْهَا بِالرُّوحِ النَّفْسَانِيِّ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا التَّكْوِينِ
ana organların dengeli oluşuyla şart kılınmış bulunmasıdır. Mizaçtan murat, unsurî bileşiklerin herhangi bir türüne layık olan özel ve uygun terkiptir. Bu terkip de hayvani ruhun yayılmasıyla birlikte, mürekkep nesnenin durumunun gerektirdiği güçlerin ve parçaların dengelenmesinden hasıl olur. Bu terkibin dengesiyle o tür dengeli olur; o türün her bir sınıfının terkip fazlalığıyla kendine has bir mizacı, o sınıfın her bir ferdinin de kendine has bir mizacı vardır. Bu mizaç özel bir nizam üzere teşekkül ettiğinde, ruhun nefhedilme vaktinde mizaç sahibinde hayat belirir ki bu, nefsanî ruh olarak ifade edilir. Bu oluşuma
حَدِيثُ التِّرْمِذِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ خَلْقُهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا نُطْفَةً ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يُرْسَلُ إِلَيْهِ الْمَلَكُ فَيَنْفُخُ فِيهِ الرُّوحَ»
Tirmizî'nin Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiği şu hadis işaret etmiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Her birinizin yaratılışı annesinin karnında kırk gün nutfe olarak toplanır; sonra aynı şekilde bir alaka olur; sonra aynı şekilde bir mudğa olur. Sonra ona melek gönderilir ve ona ruhu üfler.”
فَأَشَارَ إِلَى حَالَاتِ التَّكْوِينِ الَّتِي بِهَا صَارَ الْمِزَاجُ مِزَاجًا مُنَاسِبًا حَتَّى انْبَعَثَتْ فِيهِ الْحَيَاةُ، ثُمَّ بِدَوَامِ انْتِظَامِ ذَلِكَ الْمِزَاجِ تَدُومُ الْحَيَاةُ وَبِاخْتِلَالِهِ تَزُولُ الْحَيَاةُ، وَذَلِكَ الِاخْتِلَالُ هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْفَسَادِ، وَمِنْ أَعْظَمِ الِاخْتِلَالِ فِيهِ اخْتِلَالُ الرُّوحِ الْحَيَوَانِيِّ وَهُوَ الدَّمُ إِذَا اخْتَلَتْ دَوْرَتُهُ فَعَرَضَ لَهُ فَسَادٌ، وَبِعُرُوضِ حَالَةِ تَوَقُّفِ عَمَلِ الْمِزَاجِ وَتَعَطُّلِ آثَارِهِ يَصِيرُ الْحَيُّ شَبِيهًا بِالْمَيِّتِ كَحَالَةِ الْمُغْمَى عَلَيْهِ وَحَالَةِ الْعُضْوِ الْمَفْلُوجِ، فَإِذَا انْقَطَعَ
Böylece mizacın içinde hayat belirecek şekilde uygun bir mizaç haline geldiği oluşum evrelerine işaret etmiştir. Sonra bu mizacın intizamının sürmesiyle hayat devam eder, bozulmasıyla da hayat zeval bulur. İşte bu bozulma fesat olarak ifade edilir. Bundaki en büyük bozulma hayvani ruhun, yani kanın dolaşımının bozulması ve ona bir fesat arız olması halindeki bozulmasıdır. Mizacın işleyişinin durması ve etkilerinin devre dışı kalması durumunun ortaya çıkmasıyla canlı, baygın kimsenin hali ve felçli uzvun hali gibi ölüye benzer hale gelir.
عَمَلُ الْمِزَاجِ فَذَلِكَ الْمَوْتُ. فَالْمَوْتُ عَدَمٌ وَالْحَيَاةُ مَلَكَةٌ وَكِلَاهُمَا مَوْجُودٌ مَخْلُوقٌ قَالَ تَعَالَى: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ فِي سُورَةِ الْمُلْكِ [٢] .
Mizacın işleyişi tamamen kesildiğinde ise işte bu ölümdür. Ölüm ademdir (yokluk), hayat ise melekedir (varlıksal vasıf) ve her ikisi de yaratılmış mevcuttur. Yüce Allah Mülk suresinde şöyle buyurmuştur: { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } “O ki ölümü ve hayatı yarattı...” [2].
وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ الِامْتِنَانَ بل هُوَ اسْتِدْلَالٌ مَحْضٌ ذَكَرَ شَيْئًا يَعُدُّهُ النَّاسُ نِعْمَةً وَشَيْئًا لَا يَعُدُّونَهُ نِعْمَةً وَهُوَ الْمَوْتَتَانِ فَلَا يُشْكِلُ وُقُوعُ قَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın: { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } “Siz cansız iken size can verdi” buyruğundan maksat minnet hatırlatmak (başa kakmak) değil, sırf istidlâldir (delil getirmedir). İnsanların nimet saydığı bir şeyi ve nimet saymadığı bir şeyi -ki o da iki ölümdür- zikretmiştir. Dolayısıyla ayetin akışında:
أَمْواتاً وَقَوْلِهِ: ثُمَّ يُمِيتُكُمْ فِي سِيَاقِ الْآيَةِ.
{ أَمْواتاً } “ölüler” ve { ثُمَّ يُمِيتُكُمْ } “sonra sizi öldürecek” buyruklarının yer alması müşkil teşkil etmez.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ فَذَلِكَ تَفْرِيعٌ عَنِ الِاسْتِدْلَالِ وَلَيْسَ هُوَ بِدَلِيلٍ إِذِ الْمُشْرِكُونَ يُنْكِرُونَ الْحَيَاةَ الْآخِرَةَ فَهُوَ إِدْمَاجٌ وَتَعْلِيمٌ وَلَيْسَ بِاسْتِدْلَالٍ، أَوْ يَكُونُ مَا قَامَ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ هُنَاكَ حَيَاةً ثَانِيَةً قَدْ قَامَ مَقَامَ الْعِلْمِ بِهَا وَإِنْ لَمْ يَحْصُلِ الْعِلْمُ فَإِنَّ كُلَّ مَنْ عَلِمَ وُجُودَ الْخَالِقِ الْعَدْلِ الْحَكِيمِ وَرَأَى النَّاسَ لَا يَجْرُونَ عَلَى مُقْتَضَى أَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ فَيَرَى الْمُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ فِي نِعْمَةٍ وَالصَّالِحَ فِي عَنَاءٍ عَلِمَ أَنَّ عَدْلَ اللَّهِ وَحِكْمَتَهُ مَا كَانَ لِيُضِيعَ عَمَلَ عَامل وَأَن هُنَا لَك حَيَاةً أَحْكَمُ وَأَعْدَلُ مِنْ هَذِهِ الْحَيَاةِ تَكُونُ أَحْوَالُ النَّاسِ فِيهَا عَلَى قَدْرِ اسْتِحْقَاقِهِمْ وَسُمُوِّ حَقَائِقِهِمْ.
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Sonra sizi tekrar diriltecek ve sonunda O'na döndürüleceksiniz” buyruğuna gelince; bu, istidlâle dayalı bir tafsildir ve [bizzat] delil değildir; zira müşrikler ahiret hayatını inkâr etmektedirler. Dolayısıyla bu bir idmâc (konu içinde başka bir hakikati aktarma) ve öğretmedir, istidlâl değildir. Yahut ikinci bir hayatın varlığına dair ikame edilen deliller, henüz kesin bilgi hasıl olmasa bile onun bilgisi yerine geçmiştir; çünkü Âdil ve Hakîm olan bir Yaratıcının varlığını bilip de insanların O'nun emir ve yasaklarının gereğince hareket etmediklerini, yeryüzündeki bozguncunun nimet içinde, salih kişinin ise sıkıntı içinde olduğunu gören herkes, Allah'ın adalet ve hikmetinin hiçbir amel işleyenin amelini zayi etmeyeceğini ve bu hayattan daha muhkem ve daha adil, insanların hallerinin hak edişlerine ve hakikatlerinin yüceliğine göre olacağı bir hayatın bulunduğunu bilir.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ أَيْ يَكُونُ رُجُوعُكُمْ إِلَيْهِ، شِبْهُ الْحُضُورِ لِلْحِسَابِ بِرُجُوعِ السَّائِرِ إِلَى مَنْزِلِهِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ فَكَأَنَّهُمْ صَدَرُوا مِنْ حَضْرَتِهِ فَإِذَا أَحْيَاهُمْ بَعْدَ
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Sonra O'na döndürüleceksiniz” buyruğu, yani dönüşünüz O'na olacaktır demektir. Hesap için huzura varış, Allah'ın mahlukatı yaratmış olması ve sanki O'nun katından çıkıp gelmiş olmaları itibariyle, yola çıkan kimsenin evine dönmesine benzetilmiştir. Dolayısıyla onları
الْمَوْتِ فَكَأَنَّهُمْ أَرْجَعَهُمْ إِلَيْهِ وَهَذَا إِثْبَاتٌ لِلْحَشْرِ وَالْجَزَاءِ.
ölümden sonra dirilttiğinde sanki onları Kendisine döndürmüş gibi olur. Bu da haşrin ve cezanın (karşılığın) ispatıdır.
وَتَقْدِيمُ الْمُتَعَلِّقِ عَلَى عَامِلِهِ مُفِيدٌ الْقَصْرَ وَهُوَ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ سِيقَ لِلْمُخَاطَبِينَ لِإِفَادَتِهِمْ ذَلِكَ إِذْ كَانُوا مُنْكِرِينَ ذَلِكَ وَفِيهِ تَأْيِيسٌ لَهُمْ مِنْ نَفْعِ أَصْنَامِهِمْ إِيَّاهُمْ إِذْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُحَاجُّونَ الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُ إِنْ كَانَ بَعْثٌ وَحَشْرٌ فَسَيَجِدُونَ الْآلِهَةَ يَنْصُرُونَهُمْ.
Müteallakın (tümlecin) amiline (fiiline) takdim edilmesi kasr (vurgu/tahsis) ifade eder; bu da hakiki bir kasrdır. Muhataplar bunu inkâr ettikleri için bu gerçeği onlara bildirmek üzere sevk edilmiştir. Bunda, putlarının kendilerine fayda sağlayacağı ümidini kırma vardır; zira müşrikler Müslümanlara karşı eğer bir diriliş ve toplanma varsa ilahlarının kendilerine yardım edeceğini bularak delil getirmeye kalkışıyorlardı.
وتُرْجَعُونَ بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْجِيمِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، وَقَرَأَهُ يَعْقُوبَ بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى عَلَى اعْتِبَارِ أَنَّ اللَّهَ أَرْجَعَهُمْ وَإِنْ كَانُوا كَارِهِينَ لِأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ وَالْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ بِاعْتِبَارِ وُقُوعِ الرُّجُوعِ مِنْهُمْ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنِ الِاخْتِيَارِ أَوِ الْجَبْرِ
{ تُرْجَعُونَ } cumhurun kıraatinde t harfinin zammesi ve cim harfinin fethasıyladır [türce‘ûn]. Ya‘kūb ise t harfinin fethası ve cim harfinin kesrasıyla [terci‘ûn] okumuştur. Birinci kıraat, dirilişi inkâr ettikleri için istemeseler de Allah’ın onları döndürmesi itibariyledir. İkinci kıraat ise ihtiyar (irade) veya cebr (zorlama) dikkate alınmaksızın bizzat dönüşün onlardan meydana gelmesi itibariyledir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 29]
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩)
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir. O, her şeyi hakkıyla bilendir.” (29)
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً.
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır.”
هَذَا، إِمَّا اسْتِدْلَالٌ ثَانٍ عَلَى شَنَاعَةِ كُفْرِهِمْ بِاللَّهِ تَعَالَى وَعَلَى أَنَّهُ مِمَّا يُقْضَى مِنْهُ الْعَجَبُ فَإِنَّ دَلَائِلَ رُبُوبِيَّةِ اللَّهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ ظَاهِرَةٌ فِي خَلْقِ الْإِنْسَانِ وَفِي خَلْقِ جَمِيعِ مَا فِي الْأَرْضِ فَهُوَ ارْتِقَاءٌ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِكَثْرَةِ الْمَخْلُوقَاتِ، وَفَصْلُ الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِمُرَاعَاةِ كَمَالِ الِاتِّصَالِ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ لِأَنَّ هَذِهِ كَالنَّتِيجَةِ لِلدَّلِيلِ الْأَوَّلِ لِأَنَّ فِي خَلْقِ الْأَرْضِ وَجَمِيعِ مَا فِيهَا وَفِي كَوْنِ ذَلِكَ لِمَنْفَعَةِ الْبَشَرِ إِكْمَالًا لِإِيجَادِهِمُ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٨] لِأَنَّ فَائِدَةَ الْإِيجَادِ لَا تَكْمُلُ إِلَّا بِإِمْدَادِ الْمَوْجُودِ بِمَا فِيهِ سَلَامَتُهُ مِنْ آلَامِ الْحَاجَةِ إِلَى مُقَوِّمَاتِ وَجُودِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَرْكُ الْعَطْفِ لِدَفْعِ أَنْ يُوهِمَ الْعَطْفُ أَنَّ الدَّلِيلَ هُوَ مَجْمُوعُ الْأَمْرَيْنِ فَبِتَرْكِ الْعَطْفِ يُعْلَمُ أَنَّ الدَّلِيلَ الْأَوَّلَ مُسْتَقِلٌّ بِنَفْسِهِ وَفِي الْأَوَّلِ بُعْدٌ وَفِي الثَّانِي مُخَالَفَةُ الْأَصْلِ لِأَنَّ أَصْلَ الْفَصْلِ أَنْ لَا يَكُونَ قَطْعًا عَلَى أَنَّهُ تَوَهُّمٌ لَا يَضِيرُ. وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: هُوَ الَّذِي خَلَقَ امْتِنَانًا عَلَيْهِمْ بِالنِّعَمِ لِتَسْجِيلِ أَنَّ إِشْرَاكَهُمْ كُفْرَانٌ بِالنِّعْمَةِ أُدْمِجَ فِيهِ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى أَنَّهُ خَالِقٌ لِمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ حَيَوَانٍ وَنَبَاتٍ وَمَعَادِنَ اسْتِدْلَالًا بِمَا هُوَ نِعْمَةٌ مُشَاهَدَةٌ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: لَكُمْ فَيَكُونُ الْفَصْلُ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ كَمَا قُرِّرَ آنِفًا، وَلَمْ يُلْتَفَتْ إِلَى مَا فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنْ مُغَايَرَةٍ لِلْجُمْلَةِ الْأَوْلَى بِالِامْتِنَانِ لِأَنَّ مَا أُدْمِجَ فِيهَا مِنَ الِاسْتِدْلَالِ رَجَّحَ اعْتِبَارَ الْفَصْلِ.
Bu [cümle], ya Yüce Allah’ı inkâr etmelerinin çirkinliğine ve bunun son derece şaşılacak bir durum olduğuna dair ikinci bir delildir; zira Allah'ın rububiyet ve vahdaniyet delilleri insanın yaratılışında da yeryüzündeki her şeyin yaratılışında da açıktır. Dolayısıyla bu, mahlukatın çokluğu ile istidlalde (delil getirmede) bir terakkidir (üst basamağa geçiştir). Önceki cümlenin [bu cümleden] fasledilmesi (atıfsız bırakılması), iki cümle arasındaki kemâl-i ittisâl (tam bağlantı) durumunu gözetmekten kaynaklanabilir; çünkü bu [cümle] adeta birinci delilin bir neticesi gibidir. Zira yeryüzünün ve içindeki her şeyin yaratılmasında ve bunun insanlığın yararına olmasında, { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } [el-Bakara: 28] buyruğuyla işaret edilen yaratılışlarının tamamlanması söz konusudur. Çünkü var etmenin faydası, var edilen şeyin varlığının devamı için gerekli olan unsurlara muhtaçlık elemlerinden selamette kılınacak şeylerle desteklenmesiyle tamamlanır. Atfın terk edilmesi, atfın delilin iki hususun toplamından ibaret olduğu vehmini doğurmasını engellemek için de olabilir. Böylece atfın terkiyle birinci delilin kendi başına müstakil olduğu anlaşılır; ancak birinci [ihtimalde] bir uzaklık, ikincisinde ise asıl kurala muhalefet vardır; zira faslın aslı kat‘ (tam kopukluk) olmamasıdır, kaldı ki bu zarar vermeyen bir vehimdir. Yahut { هُوَ الَّذِي خَلَقَ } buyruğu, onların şirk koşmalarının nimete nankörlük olduğunu tescil etmek amacıyla kendilerine yapılan nimetleri hatırlatma (imtinân) olabilir. Bu durumda, { لَكُمْ } buyruğunun işaret ettiği üzere müşahede edilen bir nimet üzerinden delil getirilerek yeryüzündeki hayvan, bitki ve madenleri O'nun yarattığına dair istidlal [söze] idmâc edilmiştir (katılmıştır). Bu takdirde iki cümlenin fasledilmesi yukarıda kararlaştırıldığı gibidir; bu cümlenin imtinân (nimet hatırlatma) yönüyle birinci cümleden farklı olmasına iltifat edilmemiştir; çünkü içine idmâc edilen istidlal unsuru faslın kabulünü tercih ettirmiştir.
وَالْخَلْقُ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١] . وَالْأَرْضُ اسْمٌ لِلْعَالَمِ الْكُرَوِيِّ الْمُشْتَمِلِ عَلَى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ الَّذِي يُعَمِّرُهُ الْإِنْسَانُ
Halk (yaratma) kelimesinin tefsiri, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ } [el-Bakara: 21] buyruğunda geçmişti. Arz (الْأَرْضُ) ise insanın,
وَالْحَيَوَانُ وَالنَّبَاتُ وَالْمَعَادِنُ وَهِيَ الْمَوَالِيدُ الثَّلَاثَةُ وَهَذِهِ الْأَرْضُ هِيَ مَوْجُودٌ كَائِنٌ هُوَ ظَرْفٌ لِمَا فِيهِ مِنْ أَصْنَافِ الْمَخْلُوقَاتِ، وَحَيْثُ إِنَّ الْعِبْرَةَ كَائِنَةٌ فِي مُشَاهَدَةِ الْمَوْجُودَاتِ مِنَ الْمَوَالِيدِ الثَّلَاثَةِ، عُلِّقَ الْخَلْقُ هُنَا بِمَا فِي الْأَرْضِ مِمَّا يَحْتَوِيهِ ظَرْفُهَا مِنْ ظَاهِرِهِ وَبَاطِنِهِ وَلَمْ يُعَلَّقْ بِذَاتِ الْأَرْضِ لِغَفْلَةِ جُلِّ النَّاسِ عَنِ الِاعْتِبَارِ بِبَدِيعِ خَلْقِهَا إِلَّا أَنَّ خَالِقَ الْمَظْرُوفِ جَدِيرٌ بِخَلْقِ الظَّرْفِ إِذِ الظَّرْفُ إِنَّمَا يُقْصَدُ لِأَجْلِ الْمَظْرُوفِ فَلَوْ كَانَ الظَّرْفُ مِنْ غَيْرِ صُنْعِ خَالِقِ الْمَظْرُوفِ لَلَزِمَ إِمَّا تَأَخُّرُ الظَّرْفِ عَنْ مَظْرُوفِهِ وَفِي ذَلِكَ إِتْلَافُ الْمَظْرُوفِ، وَالْمُشَاهَدَةُ تَنْفِي ذَلِكَ، وَإِمَّا تَقَدُّمُ الظَّرْفِ وَذَلِكَ عَبَثٌ. فَاسْتِفَادَةُ أَنَّهُ خَلَقَ الْأَرْضَ مَأْخُوذَةٌ بِطَرِيقِ الْفَحْوَى فَمِنَ الْبَعِيدِ أَنْ يُجَوِّزَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنْ يُرَادَ بِالْأَرْضِ الْجِهَةُ السُّفْلِيَّةُ كَمَا يُرَادُ بِالسَّمَاءِ الْجِهَةُ الْعُلْوِيَّةُ، وَبُعْدُهُ مِنُُْ
hayvanın, bitkinin ve madenlerin —ki bunlar üç varlık alanıdır (mevâlîd-i selâse)— üzerinde yaşadığı, kara ve denizi içine alan küre şeklindeki âlemin adıdır. Bu yeryüzü, içindeki yaratılmış türleri barındıran bir zarftır (kaptır). İbret almak ise üç varlık alanına ait mevcutların müşahedesinde gerçekleştiğinden, burada yaratma fiili, insanların çoğunun onun yaratılışındaki harikalıktan ibret almaktan gafil olmaları sebebiyle bizzat arzın zatına değil, arz zarfının zahir ve batınında ihtiva ettiği şeylere taalluk ettirilmiştir. Ne var ki mazrûfun (içtekinin) yaratıcısı, zarfı (kabı) da yaratmaya layıktır; zira zarf ancak mazrûf için kastedilir. Şayet zarf, mazrûfun yaratıcısının eseri olmasaydı, ya zarfın mazrûfundan sonra var olması gerekirdi ki bunda mazrûfun telef olması söz konusudur —gözlem ise bunu reddeder— yahut zarfın [mazrûftan önce] var olması gerekirdi ki bu da abestir. Dolayısıyla arzı O'nun yarattığı gerçeği fehvâ (sözün delaleti) yoluyla anlaşılmaktadır. Bu sebeple Keşşâf sahibinin, semâ ile yukarı cihet kastedildiği gibi arz ile de aşağı cihetin kastedilebileceğini caiz görmesi uzaktır; bunun uzaklığı
وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا أَنَّ الْأَرْضَ لَمْ تُطْلَقْ قَطُّ عَلَى غَيْرِ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ إِلَّا مَجَازًا كَمَا فِي قَوْلِ شَاعِرٍ أَنْشَدَهُ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» فِي بَحْثِ التَّعْرِيفِ بِاللَّامِ وَلَمْ يَنْسُبْهُ هُوَ وَلَا شَارِحُوهُ:
iki yöndendir: Birincisi; arz kelimesi, Miftâh sahibinin harf-i tarif bahsinde zikrettiği ve kendisinin de şârihlerinin de kime ait olduğunu belirtmediği şu şairin sözündeki gibi mecaz müstesna, yerküreden başkası için asla kullanılmamıştır:
النَّاسُ أَرْضٌ بِكُلِّ أَرْضٍ ... وَأَنْتِ مِنْ فَوْقِهِمْ سَمَاءْ
İnsanlar her diyarda bir yerdir... Sen ise onların üzerinde bir göksün.
بِخِلَافِ السَّمَاءِ أُطْلِقَتْ عَلَى كُلِّ مَا عَلَا فَأَظَلَّ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الْأَرْضَ شَيْءٌ مُشَاهَدٌ وَالسَّمَاءُ لَا يُتَعَقَّلُ إِلَّا بِكَوْنِهِ شَيْئًا مُرْتَفِعًا. الثَّانِي عَلَى تَسْلِيمِ الْقِيَاسِ فَإِنَّ السَّمَاءَ لَمْ تُطْلَقْ عَلَى الْجِهَةِ الْعُلْيَا حَتَّى يَصِحَّ إِطْلَاقُ الْأَرْضِ عَلَى الْجِهَةِ السُّفْلَى بَلْ إِنَّمَا تُطْلَقُ السَّمَاءُ عَلَى شَيْءٍ عَالٍ لَا عَلَى نَفْسِ الْجِهَةِ.
Semânın aksine; semâ, yükselip gölgeleyen her şey için kullanılmıştır. İkisi arasındaki fark şudur: Arz müşahede edilen bir şeydir, semâ ise ancak yüksekte olan bir şey olarak akledilir. İkincisi, kıyas kabul edilse bile semâ sırf yukarı cihet için kullanılmamıştır ki arzın da aşağı cihet için kullanılması sahih olsun; aksine semâ bizzat cihet için değil, yüksekte bulunan bir şey için kullanılır.
وَجُمْلَةُ: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ صِيغَةُ قَصْرٍ وَهُوَ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ سِيقَ لِلْمُخَاطَبِينَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لَا شَكَّ عِنْدِهِمْ فِي أَنَّ اللَّهَ خَالِقٌ مَا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنَّهُمْ نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ الْجَاهِلِ بِذَلِكَ فَسِيقَ لَهُمُ الْخَبَرُ الْمَحْصُورُ لِأَنَّهُمْ فِي كُفْرِهِمْ وَانْصِرَافِهِمْ عَنْ شُكْرِهِ وَالنَّظَرِ فِي دَعْوَتِهِ وَعِبَادَتِهِ كَحَالِ مَنْ يَجْهَلُ أَنَّ اللَّهَ خَالِقُ جَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ. وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُهُ: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ [النَّحْل: ١٧] إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ [الْحَج: ٧٣] فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ مَا كَانُوا يُثْبِتُونَ لِأَصْنَامِهِمْ قُدْرَةً عَلَى الْخَلْقِ وَإِنَّمَا جَعَلُوهَا شُفَعَاءَ وَوَسَائِطَ وَعَبَدُوهَا وَأَعْرَضُوا عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ حَقَّ عِبَادَتِهِ وَنَسُوا الْخَلْقَ الْمُلْتَصِقَ بِهِمْ وَبِمَا حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَحْيَاءِ وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ فِيمَا أَرَاهُ مُوَافِقًا لِلْبَلَاغَةِ التَّذْكِيرُ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ خَالِقُ الْأَرْضِ وَمَا عَلَيْهَا وَمَا فِي دَاخِلِهَا وَأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ خَلَقَهُ بِقَدْرِ انْتِفَاعِنَا بِهَا وَبِمَا فِيهَا فِي مُخْتَلَفِ الْأَزْمَانِ وَالْأَحْوَالِ فَأَوْجَزَ الْكَلَامَ إِيجَازًا بَدِيعًا بِإِقْحَامِ قَوْلِهِ: لَكُمْ فَأَغْنَى عَنْ جُمْلَةٍ كَامِلَةٍ فَالْكَلَامُ مَسُوقٌ مَسَاقَ إِظْهَارِ عَظِيمِ الْقُدْرَةِ وَإِظْهَارِ عَظِيمِ الْمِنَّةِ عَلَى الْبَشَرِ وَإِظْهَارِ
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ } “O, sizin için yaratan kimsedir” cümlesi bir kasr kalıbıdır. Bu, yeryüzündeki şeylerin yaratıcısının Allah olduğunda hiçbir şüphesi bulunmayan, fakat bunu bilmeyen kimse konumuna düşürülen müşrik muhataplara yönelik sevk edilmiş hakiki bir kasrdır. Zira onlar küfürleri, O'na şükretmekten, O'nun daveti üzerinde düşünüp O'na ibadet etmekten yüz çevirmeleri sebebiyle, Allah'ın bütün varlıkların yaratıcısı olduğunu bilmeyen kimsenin hali gibidirler. Bunun benzeri şu ayetlerdir: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } [en-Nahl: 17], { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } [el-Hac: 73]. Zira müşrikler putları için yaratma gücü iddia etmiyorlar, onları sadece şefaatçi ve aracı kılıyor, onlara tapıyor, Allah'a hakkıyla ibadet etmekten yüz çeviriyor ve kendilerine ve çevrelerindeki canlılara bitişik olan yaratılışı unutuyorlardı. Belağata uygun gördüğüm üzere bu sözden maksat; Allah'ın yeryüzünün, üzerindekilerin ve içindekilerin yaratıcısı olduğunu ve bütün bunları farklı zaman ve durumlarda bizim onlardan ve içindekilerden faydalanmamız ölçüsünde yarattığını hatırlatmaktır. Dolayısıyla { لَكُمْ } “sizin için” ifadesini araya katarak eşsiz bir icaz (özlü anlatım) yapmış ve bu ifade tam bir cümlenin yerine geçmiştir. Söz; Yüce Allah’ın kudretinin büyüklüğünü, insanlara olan büyük nimetini ve
عَظِيمِ مَنْزِلَةِ الْإِنْسَانِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَكُلُّ أُولَئِكَ يَقْتَضِي اقْتِلَاعَ الْكُفْرِ مِنْ نُفُوسِهِمْ.
insanın Allah Teâlâ katındaki yüce mertebesini izhar etmek üzere sevk edilmiştir. Bütün bunlar ise onların nefislerinden küfrü söküp atmayı gerektirir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ فَائِدَتَانِ:
Bu ayette iki faide vardır:
الْأُولَى: أَنَّ لَامَ التَّعْلِيلِ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ خَلْقَ مَا فِي الْأَرْضِ كَانَ لِأَجْلِ النَّاسِ وَفِي هَذَا تَعْلِيلٌ لِلْخَلْقِ وَبَيَانٌ لِثَمَرَتِهِ وَفَائِدَتِهِ فَتُثَارُ عَنْهُ مَسْأَلَةُ تَعْلِيلِ أَفْعَالِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَعَلُّقِهَا بِالْأَغْرَاضِ وَالْمَسْأَلَةُ مُخْتَلَفٌ فِيهَا بَيْنَ الْمُتَكَلِّمِينَ اخْتِلَافًا يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ لَفْظِيًّا فَإِنَّ جَمِيعَ الْمُسْلِمِينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ اللَّهِ تَعَالَى نَاشِئَةٌ عَنْ إِرَادَةٍ وَاخْتِيَارٍ وَعَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ وَأَنَّ جَمِيعِهَا مُشْتَمِلٌ عَلَى حِكَمٍ وَمَصَالِحَ وَأَنَّ تِلْكَ الْحِكَمَ هِيَ ثَمَرَاتٌ لِأَفْعَالِهِ تَعَالَى نَاشِئَةٌ عَنْ حُصُولِ الْفِعْلِ فَهِيَ لِأَجَلُُُُِ
Birincisi: [لَكُمْ lâfzındaki] ta‘lil lâm’ı, yeryüzündekilerin yaratılmasının insanlar için olduğuna delalet etmiştir. Bunda yaratmanın gerekçelendirilmesi (ta‘lili) ile onun semere ve faydasının beyanı vardır. Bundan da Yüce Allah'ın fiillerinin gerekçelendirilmesi (ta‘lîl-i ef‘âlillâh) ve bunların maksatlara (ağrâz) bağlı olup olmadığı meselesi ortaya çıkar. Bu mesele kelamcılar arasında lafzî sayılabilecek türden bir ihtilaf konusudur. Zira bütün Müslümanlar; Yüce Allah'ın fiillerinin irade ve ihtiyarından neşet ettiği, ilmine uygun olduğu, hepsinin hikmetler ve maslahatlar ihtiva ettiği ve bu hikmetlerin Yüce Allah'ın fiillerinin fiilin vuku bulmasıyla ortaya çıkan semereleri olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. Dolayısıyla bunlar,
حُصُولِهَا عِنْدَ الْفِعْلِ تُثْمِرُ غَايَاتٍ، هَذَا كُلُّهُ لَا خِلَافَ فِيهِ وَإِنَّمَا الْخِلَافُ فِي أَنَّهَا أَتُوصَفُ بِكَوْنِهَا أغراضا وعللا غائية أَمْ لَا؟ فَأَثْبَتَ ذَلِكَ جَمَاعَةٌ اسْتِدْلَالًا بِمَا وَرَدَ مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات:
fiil anında hâsıl olmaları sebebiyle gayeleri semere verir. Bunların hiçbirinde ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak bu hikmetlerin maksatlar (ağrâz) ve gâî illetler (illet-i gâiye) olarak nitelenip nitelenemeyeceği hususundadır. Bir grup, Yüce Allah'ın: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [ez-Zâriyât:
٥٦] ، وَمَنَعَ مِنْ ذَلِكَ أَصْحَابُ الْأَشْعَرِيِّ فِيمَا عَزَاهُ إِلَيْهِمُ الْفَخْرُ فِي «التَّفْسِيرِ» مُسْتَدِلِّينَ بِأَنَّ الَّذِي يُفْعَلُ لِغَرَضٍ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَفِيدًا مِنْ غَرَضِهِ ذَلِكَ ضَرُورَةَ أَنَّ وُجُودَ ذَلِكَ الْغَرَضِ أَوْلَى بِالْقِيَاسِ إِلَيْهِ مِنْ عَدَمِهِ، فَيَكُونُ مُسْتَفِيدًا مِنْ تِلْكَ الْأَوْلَوِيَّةِ وَيَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ ذَلِكَ الْغَرَضِ سَبَبًا فِي فِعْلِهِ أَنْ يَكُونَ هُوَ نَاقِصًا فِي فَاعِلِيَّتِهِ مُحْتَاجًا إِلَى حُصُولِ السَّبَبِ.
56] buyruğu gibi nâsları delil getirerek bunu ispat etmiştir. Fahreddin er-Râzî'nin Tefsîr'inde kendilerine nispet ettiği üzere Eş‘arî'nin ashabı ise, bir gaye için yapılan fiili işleyenin zorunlu olarak o gayeden bir menfaat elde etmesi (müstefîd olması) gerekeceğini, zira o gayenin varlığının onun açısından yokluğundan daha evlâ olduğunu, dolayısıyla o evleviyetten istifade edeceğini; ayrıca bu gayenin O'nun fiilinin sebebi olması durumunda failin fâilliğinde noksan ve sebebin hâsıl olmasına muhtaç olacağını delil getirerek bunu men etmişlerdir.
وَقَدْ أُجِيبَ بِأَنَّ لُزُومَ الِاسْتِفَادَةِ وَالِاسْتِكْمَالِ إِذَا كَانَتِ الْمَنْفَعَةُ رَاجِعَةً إِلَى الْفَاعِلِ، وَأَمَّا إِذَا كَانَتْ رَاجِعَةً لِلْغَيْرِ كَالْإِحْسَانِ فَلَا، فَرَدَّهُ الْفَخْرُ بِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْإِحْسَانُ أَرْجَحَ مِنْ غَيْرِهِ وَأَوْلَى لَزِمَتِ الِاسْتِفَادَةُ. وَهَذَا الرَّدُّ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْأَرْجَحِيَّةَ لَا تَسْتَلْزِمُ الِاسْتِفَادَةَ أَبَدًا بَلْ إِنَّمَا تَسْتَلْزِمُ تَعَلُّقَ الْإِرَادَةِ، وَإِنَّمَا تَلْزَمُ الِاسْتِفَادَةُ لَوِ ادَّعَيْنَا التَّعَيُّنَ وَالْوُجُوبَ.
Buna, istifade ve yetkinleşme (istikmâl) gerekliliğinin ancak menfaatin faile dönmesi durumunda söz konusu olacağı, ihsan gibi başkasına döndüğü durumlarda ise bunun geçerli olmayacağı şeklinde cevap verilmiştir. Ancak Râzî, ihsan başkasına göre daha tercihe şayan ve daha evlâ ise istifadenin [yine de] gerekeceğini belirterek bu cevabı reddetmiştir. Bu ret bâtıldır; zira bir şeyin daha tercihe şayan (ercah) olması asla istifadeyi gerektirmez, sadece iradenin ona taalluk etmesini gerektirir. İstifade ancak zorunluluk (teayyün ve vücûb) iddia edilirse gerekli olur.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ الدَّلِيلَ الَّذِي اسْتَدَلُّوا بِهِ يَشْتَمِلُ عَلَى مُقَدِّمَتَيْنِ سُفِسْطَائِيَّتَيْنِ أُولَاهُمَا قَوْلُهُمْ إِنَّهُ لَوْ كَانَ الْفِعْلُ لِغَرَضٍ لَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْفَاعِلُ مُسْتَكْمِلًا بِهِ وَهَذَا سَفْسَطَةٌ شُبِّهَ فِيهَا الْغَرَضُ النَّافِعُ لِلْفَاعِلِ بِالْغَرَضِ بِمَعْنَى الدَّاعِي إِلَى الْفِعْلِ وَالرَّاجِعُ إِلَى مَا يُنَاسِبُهُ مِنَ الْكَمَالِ لَا تَوَقُّفَ كَمَالِهِ عَلَيْهِ. الثَّانِيَةُ قَوْلُهُمْ إِذَا كَانَ الْفِعْلُ لِغَرَضٍ كَانَ الْغَرَضُ سَبَبًا يَقْتَضِي عَجْزَ
Hâsılı kelam, onların dayandıkları delil iki safsatacı öncül içermektedir: Birincisi, fiil bir gaye için olsaydı failin onunla kemâle ermiş olması gerekirdi şeklindeki sözleridir. Bu, faile fayda sağlayan gayenin, fiile sevk eden saik (dâî) anlamındaki ve failin kemâlinin ona bağlı olmadığı, sadece kemâline münasip olan şeye dönen gaye ile karıştırıldığı bir safsatadır. İkincisi, fiil bir gaye için olsaydı bu gaye failin aczini gerektiren bir sebep olurdu şeklindeki sözleridir;
الْفَاعِلِ وَهَذَا شُبِّهَ فِيهِ السَّبَبُ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْبَاعِثِ بِالسَّبَبِ الَّذِي يَلْزَمُ مِنْ وُجُودِهِ الْوُجُودُ وَمَنْ عَدِمَهِ الْعَدَمُ وَكِلَاهُمَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ سَبَبٌ.
burada da bais (saik) anlamındaki sebep, varlığıyla varlığın, yokluğuyla yokluğun zorunlu olduğu sebep ile karıştırılmıştır; oysa her ikisine de sebep denilmektedir.
وَمِنَ الْعَجَائِبِ أَنَّهُمْ يُسَلِّمُونَ أَنَّ أَفْعَالَ اللَّهِ تَعَالَى لَا تَخْلُو عَنِ الثَّمَرَةِ وَالْحِكْمَةِ وَيَمْنَعُونَ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْحِكَمُ عِلَلًا وَأَغْرَاضًا مَعَ أَنَّ ثَمَرَةَ فِعْلِ الْفَاعِلِ الْعَالِمِ بِكُلِّ شَيْءٍ لَا تَخْلُو مِنْ أَنْ تَكُونَ غَرَضًا لِأَنَّهَا تَكُونُ دَاعِيًا لِلْفِعْلِ ضَرُورَةَ تَحَقُّقِ عِلْمِ الْفَاعِلِ وَإِرَادَتِهِ. وَلَمْ أَدْرِ أَيَّ حَرَجٍ نَظَرُوا إِلَيْهِ حِينَ مَنَعُوا تَعْلِيلَ أَفْعَالِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَغْرَاضِهَا.
Şaşılacak olan şudur ki onlar, Yüce Allah'ın fiillerinin semere ve hikmetten hâli olmadığını kabul etmekte, fakat bu hikmetlerin illetler ve maksatlar (ağrâz) olmasını reddetmektedirler. Oysa her şeyi bilen bir fâilin fiilinin semeresi gaye olmaktan hâli olamaz; çünkü failin ilmi ve iradesinin tahakkuk etmesinin zorunluluğu gereği bu semere fiil için bir sevk edicidir (saiktir). Yüce Allah'ın fiillerinin gerekçelendirilmesini ve gayelerini nehyederken ne tür bir sakınca gördüklerini anlamış değilim.
وَيَتَرَجَّحُ عِنْدِي أَنَّ هَاتِهِ الْمَسْأَلَةَ اقْتَضَاهَا طَرْدُ الْأُصُولِ فِي الْمُنَاظَرَةِ، فَإِنَّ الْأَشَاعِرَةَ
Bana göre kuvvetle muhtemel olan şudur ki bu meseleyi, münazarada usullerin tutarlılığını sürdürme (tardü'l-usûl) zorunluluğu doğurmuştur. Çünkü Eş‘arîler,
لَمَّا أَنْكَرُوا وُجُوبَ فِعْلِ الصَّلَاحِ وَالْأَصْلَحِ أَوْرَدَ عَلَيْهِمُ الْمُعْتَزِلَةُ أَوْ قَدَّرُوا هُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ أَنْ يُورَدَ عَلَيْهِمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَفْعَلُ شَيْئًا إِلَّا لِغَرَضٍ وَحِكْمَةٍ وَلَا تَكُونُ الْأَغْرَاضُ إِلَّا الْمَصَالِحَ فَالْتَزَمُوا أَنَّ أَفْعَالَ اللَّهِ تَعَالَى لَا تُنَاطُ بِالْأَغْرَاضِ وَلَا يُعَبَّرُ عَنْهَا بالعلل وينبىء عَنْ هَذَا أَنَّهُمْ لَمَّا ذَكَرُوا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ ذَكَرُوا فِي أَدِلَّتِهِمُ الْإِحْسَانَ لِلْغَيْرِ وَرَعْيَ الْمَصْلَحَةِ.
[Allah üzerine] salah ve aslahı (en uygun ve iyi olanı) yaratmanın vacip olduğunu inkâr edince, Mu‘tezile onlara Allah Teâlâ'nın bir şeyi ancak bir gaye ve hikmet için yapacağını ve gayelerin de maslahatlardan başka bir şey olamayacağını itiraz olarak yöneltti veya Eş‘arîler kendilerine böyle bir itiraz geleceğini takdir ettiler. Bu yüzden Allah Teâlâ'nın fiillerinin gayelere bağlanamayacağını ve illetlerle ifade edilemeyeceğini iltizam ettiler. Bu meseleyi zikrettiklerinde delillerinde başkasına ihsanda bulunmayı ve maslahatı gözetmeyi anmaları da bunu göstermektedir.