وَهُنَالِكَ سَبَبٌ آخَرُ لِفَرْضِ الْمَسْأَلَةِ وَهُوَ التَّنَزُّهُ عَنْ وَصْفِ أَفْعَالِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا يُوهِمُ الْمَنْفَعَةَ لَهُ أَوْ لِغَيْرِهِ وَكِلَاهُمَا بَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ بِأَفْعَالِهِ وَلِأَنَّ الْغَيْرَ قَدْ لَا يَكُونُ فِعْلُ اللَّهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ مَنْفَعَةً.
Bu meselenin ortaya atılmasının bir diğer sebebi de, Allah Teâlâ'nın fiillerini Kendisine yahut başkasına menfaat vehmettirecek vasıflardan tenzih etmektir. Her iki vehim de bâtıldır; zira O Kendi fiillerinden menfaat sağlamaz, başkası için de Allah'ın fiili her zaman menfaat olmayabilir.
هَذَا وَقَدْ نَقَلَ أَبُو إِسْحَاقَ الشَّاطِبِيُّ فِي «الْمُوَافَقَاتِ» عَنْ جُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ وَالْمُتَكَلِّمِينَ أَنَّ أَحْكَامَ اللَّهِ تَعَالَى مُعَلَّلَةٌ بِالْمَصَالِحِ وَدَرْءِ الْمَفَاسِدِ، وَقَدْ جَمَعَ الْأَقْوَالَ الشَّيْخُ ابْنُ عَرَفَةَ فِي «تَفْسِيرِهِ» فَقَالَ: «هَذَا هُوَ تَعْلِيلُ أَفْعَالِ اللَّهِ تَعَالَى وَفِيهِ خِلَافٌ وَأَمَّا أَحْكَامُهُ فَمُعَلَّلَةٌ» .
Bununla birlikte Ebû İshâk eş-Şâtıbî el-Muvâfakât'ta fakihlerin ve kelamcıların çoğunluğundan naklen Allah Teâlâ'nın hükümlerinin maslahatlar ve mefsedetlerin defiyle gerekçelendirilmiş (muallel) olduğunu belirtmiştir. Şeyh İbn Arefe de Tefsîr'inde görüşleri toparlayarak şöyle demiştir: «İşte bu, Allah Teâlâ'nın fiillerinin gerekçelendirilmesidir ve bunda ihtilaf vardır; hükümlerine gelince onlar gerekçelendirilmiştir (mualleldir).»
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَخَذُوا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً أَنَّ أَصْلَ اسْتِعْمَالِ الْأَشْيَاءِ فِيمَا يُرَادُ لَهُ مِنْ أَنْوَاعِ الِاسْتِعْمَالِ هُوَ الْإِبَاحَةُ حَتَّى يَدُلَّ دَلِيلٌ عَلَى عَدَمِهَا لِأَنَّهُ جَعَلَ مَا فِي الْأَرْضِ مَخْلُوقًا لِأَجْلِنَا وَامْتَنَّ بِذَلِكَ عَلَيْنَا وَبِذَلِكَ قَالَ الْإِمَامُ الرَّازِيُّ وَالْبَيْضَاوِيُّ وَصَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَنُسِبَ إِلَى الْمُعْتَزِلَةِ وَجَمَاعَةٍ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ وَالْحَنَفِيَّةِ مِنْهُمُ الْكَرْخِيُّ وَنُسِبَ إِلَى الشَّافِعِيِّ. وَذَهَبَ الْمَالِكِيَّةُ وَجُمْهُورُ الْحَنَفِيَّةِ وَالْمُعْتَزِلَةُ فِي نَقْلِ ابْنِ عَرَفَةَ إِلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْأَشْيَاءِ الْوَقْفُ وَلَمْ يَرَوُا الْآيَةَ دَلِيلًا قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «أَحْكَامِهِ» : «إِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ فِي مَعْرِضِ الدَّلَالَةِ وَالتَّنْبِيهِ عَلَى طَرِيقِ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَتَصْرِيفِ الْمَخْلُوقَاتِ بِمُقْتَضَى التَّقْدِيرِ وَالْإِتْقَانِ بِالْعِلْمِ» إِلَخْ.
İkinci Faide: Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır” buyruğundan, eşyayı hedeflenen çeşitli kullanım alanlarında kullanmanın aslı, aksine bir delil bulunmadıkça ibaha (mubahlık) olduğu sonucunu çıkarmışlardır; zira O, yeryüzündekileri bizim için yaratmış ve bunu bize nimet olarak bildirmiştir. İmam er-Râzî, Beyzâvî ve Keşşâf sahibi bu görüşü benimsemiş, ayrıca bu görüş Mu‘tezile'ye, Şâfiîler ile aralarında Kerhî'nin de bulunduğu Hanefîlerden bir gruba ve İmam Şâfiî'ye nispet edilmiştir. Mâlikîler, Hanefîlerin çoğunluğu ve İbn Arefe'nin nakline göre Mu‘tezile ise eşyada aslolanın tevakkuf (hükümsüz bırakma/bekleme) olduğu görüşüne gitmiş ve bu ayeti delil olarak görmemişlerdir. İbnü'l-Arabî Ahkâm'ında şöyle demiştir: «Allah Teâlâ bu ayeti ancak ilim, kudret, mahlukatı takdirin gereğince sevk ve idare etme ve ilimle muhkem kılma yoluna delalet ve dikkat çekme sadedinde zikretmiştir...» ilh.
وَالْحَقُّ أَنَّ الْآيَةَ مُجْمَلَةٌ قُصِدَ مِنْهَا التَّنْبِيهُ عَلَى قُدْرَةِ الْخَالِقِ بِخَلْقِ مَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّهُ
Doğrusu ayet mücmeldir; bununla kastedilen, yeryüzündekileri yaratmakla Yaratıcının kudretine ve onların
خُلِقَ لِأَجْلِنَا إِلَّا أَنَّ خَلْقَهُ لِأَجْلِنَا لَا يَسْتَلْزِمُ إِبَاحَةَ اسْتِعْمَالِهِ فِي كُلِّ مَا يُقْصَدُ مِنْهُ بَلْ خُلِقَ لَنَا فِي الْجُمْلَةِ، عَلَى أَنَّ الِامْتِنَانَ يَصْدُقُ إِذَا كَانَ لِكُلٍّ مِنَ النَّاسِ بَعْضٌ مِمَّا فِي الْعَالَمِ بِمَعْنَى أَنَّ الْآيَةَ ذَكَرَتْ أَنَّ الْمَجْمُوعَ لِلْمَجْمُوعِ لَا كُلُّ وَاحِدٍ لِكُلِّ وَاحِدٍ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ الْبَيْضَاوِيّ لَا سِيمَا وَقَدْ خَاطَبَ اللَّهُ بِهَا قَوْمًا كَافِرِينَ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ كُفْرَهُمْ فَكَيْفَ يَعْلَمُونَ إِبَاحَةً أَوْ مَنْعًا، وَإِنَّمَا مَحَلُّ الْمَوْعِظَةِ هُوَ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي لَمْ يَزَلِ النَّاسُ يَنْتَفِعُونَ بِهَا مِنْ وُجُوهٍ مُتَعَدِّدَةٍ.
bizim için yaratıldığına dikkat çekmektir. Ancak onların bizim için yaratılmış olması, hedeflenen her alanda kullanımının mubah olmasını gerektirmez; aksine onlar bizim için genel olarak yaratılmıştır. Üstelik nimetin minnet olarak zikredilmesi, âlemdekilerden bir kısmının her bir insana ait olması halinde de geçerlidir; yani ayet, Beyzâvî'nin işaret ettiği üzere fert fert herkes için fert fert her şeyi değil, bütünün bütün için olduğunu zikretmiştir. Bilhassa Allah Teâlâ bununla kâfir bir topluluğa hitap edip küfürlerini kınamaktadır; binaenaleyh onlar mubahlığı yahut yasağı nasıl bilebilirler? İbret ve öğüt mahalli, insanların çeşitli şekillerde kendisinden sürekli istifade edegeldikleri Allah'ın yarattığı şeylerdir.
وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ أَصْلَ الْأَشْيَاءِ الْحَظْرُ وَنُقِلَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَبَعْضِ الْمُعْتَزِلَةِ فَلِلْمُعْتَزِلَةِ الْأَقْوَالُ الثَّلَاثَةُ كَمَا قَالَ الْقُرْطُبِيُّ. قَالَ الْحَمَوِيُّ فِي «شَرْحِ كِتَابِ الْأَشْبَاهِ» لِابْنِ نُجَيْمٍ نَقْلًا عَنِ الْإِمَامِ الرَّازِيِّ وَإِنَّمَا تَظْهَرُ ثَمَرَةُ الْمَسْأَلَةِ فِي
Bir grup ise eşyada aslolanın hazr (yasaklık/haramlık) olduğu görüşüne varmıştır; bu da bazı hadis ehlinden ve bazı Mu‘tezilîlerden nakledilmiştir. Kurtubî'nin belirttiği gibi Mu‘tezile bu hususta üç farklı görüşe ayrılmıştır. Hamevî, İbn Nüceym'in Şerhu Kitâbi'l-Eşbâh'ında İmam Râzî'den naklen şöyle demiştir: «Bu meselenin semeresi ancak
حُكْمِ الْأَشْيَاءِ أَيَّامَ الْفَتْرَةِ قَبْلَ النُّبُوَّةِ أَيْ فِيمَا ارْتَكَبَهُ النَّاسُ مِنْ تَنَاوُلِ الشَّهَوَاتِ وَنَحْوِهَا وَلِذَلِكَ كَانَ الْأَصَحُّ أَنَّ الْأَمْرَ مَوْقُوفٌ وَأَنَّهُ لَا وَصْفَ لِلْأَشْيَاءِ يَتَرَتَّبُ مِنْ أَجْلِهِ عَلَيْهَا الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ.
peygamberlik öncesi fetret dönemindeki eşyanın hükmünde, yani insanların arzuladıkları şeyleri tüketmeleri ve benzeri konularda işledikleri fiillerde ortaya çıkar. Bu sebeple en sahih görüş, meselenin mevkuf olduğu (hükmün askıda kaldığı) ve eşyanın kendisinden dolayı sevap ve cezanın terettüp edeceği bir vasfının bulunmadığıdır.»
وَعِنْدِي أَنَّ هَذَا لَا يَحْتَاجُ الْعُلَمَاءُ إِلَى فَرْضِهِ لِأَنَّ أَهْلَ الْفَتْرَةِ لَا شَرْعَ لَهُمْ وَلَيْسَ لِأَفْعَالِهِمْ أَحْكَامٌ إِلَّا فِي وُجُوبِ التَّوْحِيدِ عِنْدَ قَوْمٍ، وَأَمَّا بَعْدَ وُرُودِ الشَّرْعِ فَقَدْ أَغْنَى الشَّرْعُ عَنْ ذَلِكَ فَإِنْ وُجِدَ فِعْلٌ لَمْ يَدُلَّ عَلَيْهِ دَلِيلٌ مِنْ نَصٍّ أَوْ قِيَاسٍ أَوِ اسْتِدْلَالٍ صَحِيحٍ فَالصَّحِيحُ أَنَّ أَصْلَ الْمَضَارِّ التَّحْرِيمُ وَالْمَنَافِعِ الْحِلُّ وَهَذَا الَّذِي اخْتَارَهُ الْإِمَامُ فِي «الْمَحْصُولِ» فَتَصِيرُ لِلْمَسْأَلَةِ ثَمَرَةٌ بِاعْتِبَارِ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْحَوَادِثِ فِي الْإِسْلَامِ.
Bana göre ise âlimlerin bu faraziyeye ihtiyacı yoktur; zira fetret ehlinin bir şeriatı yoktur ve bir kavme göre tevhidin vücûbiyeti müstesna fiillerinin bir hükmü de yoktur. Şeriat geldikten sonra ise şeriat buna ihtiyaç bırakmamıştır. Şayet nass, kıyas yahut sahih bir istidlalden delil bulunmayan bir fiil ortaya çıkarsa, sahih olan görüş zararlı şeylerde (madâr) aslolanın tahrîm (yasaklık), faydalı şeylerde (menâfi‘) ise hill (helallik) olduğudur. İmam'ın el-Mahsûl'de tercih ettiği görüş de budur. Böylece bu mesele, İslam dönemindeki bu tür yeni olaylar (havâdis) açısından bir semere kazanmaktadır.
ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.
{ ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenledi. O, her şeyi hakkıyla bilendir.”
انْتِقَالٌ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِخَلْقِ الْأَرْضِ وَمَا فِيهَا وَهُوَ مِمَّا عِلْمُهُ ضَرُورِيٌّ لِلنَّاسِ، إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِخَلْقِ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ خَلْقِ الْأَرْضِ وَهُوَ أَيْضًا قَدْ يُغْفَلُ عَنِ النَّظَرِ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِهِ عَلَى وُجُودِ اللَّهِ، وَذَلِكَ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ، وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الِانْتِقَالُ اسْتِطْرَادًا لِإِكْمَالِ تَنْبِيهِ النَّاسِ إِلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ.
İnsanlar için bilinmesi zorunlu olan yeryüzünün ve içindekilerin yaratılışıyla delil getirmekten, yeryüzünün yaratılışından daha büyük olan ve aynı şekilde Allah'ın varlığına delil getirme hususunda üzerinde düşünülmesinden gaflet edilebilen bir şeyin yaratılışıyla delil getirmeye geçiştir; bu da göklerin yaratılışıdır. Bu geçişin, insanların dikkatini büyük kudrete çekmeyi tamamlamak amacıyla yapılmış bir istitrad (konudan konuya geçiş) olması muhtemeldir.
وَعَطَفَتْ (ثُمَّ) جُمْلَةَ (اسْتَوَى) عَلَى جُمْلَةِ خَلَقَ لَكُمْ. وَلِدَلَالَةِ (ثُمَّ) عَلَى التَّرْتِيبِ وَالْمُهْلَةِ فِي عَطْفِ الْمُفْرَدِ عَلَى الْمُفْرَدِ كَانَتْ فِي عَطْفِ الْجُمْلَةِ عَلَى الْجُمْلَةِ لِلْمُهْلَةِ فِي الرُّتْبَةِ وَهِيَ مُهْلَةٌ تَخْيِيلِيَّةٌ فِي الْأَصْلِ تُشِيرُ إِلَى أَنَّ الْمَعْطُوفَ بِثُمَّ أَعْرَقُ فِي الْمَعْنَى الَّذِي تَتَضَمَّنُهُ الْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهَا حَتَّى كَأَنَّ الْعَقْلَ يَتَمَهَّلُ فِي الْوُصُولِ إِلَيْهِ بَعْدَ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ فَيَنْتَبِهُ السَّامِعُ لِذَلِكَ كَيْ لَا يَغْفُلَ عَنْهُ بِمَا سَمِعَ مِنَ الْكَلَامِ السَّابِقِ، وَشَاعَ هَذَا الِاسْتِعْمَالُ حَتَّى صَارَ كَالْحَقِيقَةِ، وَيُسَمَّى ذَلِكَ بالترتيب الرتبي وبترتب الْإِخْبَارِ (بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ) كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
(ثُمَّ) [edatı], (اسْتَوَى) cümlesini (خَلَقَ لَكُمْ) cümlesine atfetmiştir. (ثُمَّ) tekil kelimenin tekil kelimeye atfında tertip ve mühlete delalet ettiği için, cümlenin cümleye atfında rütbedeki mühlet (terâhî-i rütbî) için olmuştur. Bu, aslında muhayyel bir mühlettir ve ثُمَّ ile matuf olanın, üzerine atıf yapılan cümlenin içerdiği manada daha köklü ve ileri olduğuna işaret eder. Öyle ki akıl sanki birinci sözden sonra ona ulaşmada ağır davranır; böylece dinleyici, önceki sözden duydukları sebebiyle ondan gafil kalmasın diye buna dikkat kesilir. Bu kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki adeta hakikat gibi olmuştur. Buna tertîb-i rütbî ve haberlerin tertibi (kesra ile ihbâr) denir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ [الْبَلَد: ١١- ١٣] إِلَى أَنْ قَالَ: ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَد: ١٧] فَإِنَّ قَوْلَهُ: فَكُّ رَقَبَةٍ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَلَمَّا كَانَ ذِكْرُ هَاتِهِ الْأُمُورِ الَّتِي يَعِزُّ إِيفَاؤُهَا حَقَّهَا مِمَّا يُغْفِلُ السَّامِعَ عَنْ أَمْرٍ آخَرَ عَظِيمٍ نُبِّهَ عَلَيْهِ بِالْعَطْفِ بِثُمَّ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ آكَدُ وَأَهَمُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ طَرَفَةَ بْنِ الْعَبْدِ يَصِفُ رَاحِلَتَهُ:
{ فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ } [el-Beled: 11-13] ayetinden { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } [el-Beled: 17] buyruğuna kadar geçen kısımdır. Zira O'nun: { فَكُّ رَقَبَةٍ } buyruğu mahzuf bir mübtedanın haberidir. Hakkıyla ifa edilmesi çok zor olan bu hususların zikri dinleyiciyi bir başka azim meseleden gafil bırakabileceğinden, daha tekitli ve daha önemli olduğuna işaret etmek üzere ثُمَّ ile atıf yapılarak buna dikkat çekilmiştir. Tarafe b. el-Abd'ın binit devesini vasfederken söylediği şu beyti de bundandır:
جَنُوحٌ دِفَاقٌ عَنْدَلٌ ثُمَّ أُفْرِعَتْ ... لَهَا كَتِفَاهَا فِي مُعَالًى مُصَعَّدِ (١)
[Yana] meyleden, hızlı koşan, iri cüsseli [bir deve]; sonra da omuzları yüksekçe bir boyda yukarı doğru uzanmıştır (١)
فَإِنَّهُُُ
Zira [şair]
لَمَّا ذَكَرَ مِنْ مَحَاسِنِهَا جُمْلَةً نَبَّهَ عَلَى وَصْفٍ آخَرَ أَهَمَّ فِي صِفَاتِ عُنُقِهَا وَهُوَ طُولُ قَامَتِهَا قَالَ الْمَرْزُوقِيُّ فِي «شَرْحِ الْحَمَاسَةِ» فِي شَرْحِ قَوْلِ جَعْفَرِ بْنِ عُلْبَةَ الْحَارِثِيِّ :
onun güzelliklerinden bir kısmını saydıktan sonra boyun sıfatları içinde daha önemli olan başka bir vasfa, boyunun uzunluğuna dikkat çekmiştir. Merzûkî Şerhu’l-Hamâse’de Câfer b. Ulbe el-Hârisî’nin şu beytinin şerhinde şöyle demiştir:
لَا يَكْشِفُ الْغَمَّاءَ إِلَّا ابْنُ حَرَّةَ ... يَرَى غَمَرَاتِ الْمَوْتِ ثُمَّ يَزُورُهَا
Kederi ancak hür bir kadının oğlu dağıtır... Ölümün şiddetli dalgalarını görür, sonra da onların içine dalar.
إِنَّ ثُمَّ وَإِنْ كَانَ فِي عَطْفِهِ الْمُفْرَدَ عَلَى الْمُفْرَدِ يَدُلُّ عَلَى التَّرَاخِي فَإِنَّهُ فِي عَطْفِهِ الْجُمْلَةَ عَلَى الْجُمْلَةِ لَيْسَ كَذَلِكَ وَذَكَرَ قَوْلَهُ تَعَالَى: ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا اهـ. وَإِفَادَةُ التَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ هُوَ الْمُعْتَبَرُ فِي عَطْفِ ثُمَّ لِلْجُمَلِ سَوَاءٌ وَافَقَتِ التَّرْتِيبَ الْوُجُودِيَّ مَعَ ذَلِكَ أَوْ كَانَ مَعْطُوفُهَا مُتَقَدِّمًا فِي الْوُجُودِ وَقَدْ جَاءَ فِي الْكَلَامِ الْفَصِيحِ مَا يَدُلُّ عَلَى مَعْنَى الْبَعْدِيَّةِ مُرَادًا مِنْهُ الْبَعْدِيَّةُ فِي الرُّتْبَةِ وَإِنْ كَانَ عَكْسَ التَّرْتِيبِ الْوُجُودِيِّ فَتَكُونُ الْبَعْدِيَّةُ مَجَازِيَّةً مَبْنِيَّةً عَلَى تَشْبِيهِ الْبَوْنِ الْمَعْنَوِيِّ بِالْبُعْدِ الْمَكَانِيِّ أَوِ الزَّمَانِيِّ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ [الْقَلَم: ١١- ١٣] فَإِنَّ كَوْنَهُ عُتُلًّا وَزَنِيمًا أَسَبَقُ فِي الْوُجُودِ مِنْ كَوْنِهِ هَمَّازًا مَشَّاءً بِنَمِيمٍ لِأَنَّهُمَا صِفَتَانِ ذَاتِيَّتَانِ بِخِلَافِ هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ [التَّحْرِيم: ٤] . فَإِذَا تَمَحَّضَتْ ثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ حُمِلَتْ عَلَيْهِ وَإِنِ احْتَمَلَتْهُ مَعَ التَّرَاخِي الزَّمَنِيِّ فَظَاهِرُ قَوْلِ الْمَرْزُوقِيِّ: «فَإِنَّهُ فِي عَطْفِ الْجُمْلَةِ لَيْسَ كَذَلِكَ» إِنَّهُ لَا يَحْتَمِلُ حِينَئِذٍ التَّرَاخِيَ الزَّمَنِيَّ. وَلَكِنْ يَظْهَرُ جَوَازُ الِاحْتِمَالَيْنِ وَذَلِكَ حَيْثُ يَكُونُ الْمَعْطُوفُ بِهَا مُتَأَخِّرًا فِي الْحُصُولِ عَلَى مَا قَبْلَهَا وَهُوَ مَعَ ذَلِك أهم كَمَا فِي بَيْتِ جَعْفَرِ بْنِ عُلْبَةَ. قُلْتُ وَهُوَ إِمَّا مَجَازٌ
«ثُمَّ edatı, tekil kelimelerin atfında terâhîye (zaman aralığına) delalet etse de cümlenin cümleye atfında böyle değildir.» Ve Yüce Allah’ın: { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğunu zikretmiştir. Cümlelerin ثُمَّ ile atfında muteber olan rütbece gecikme (terâhî-i rütbî) bildirmesidir; ister bununla birlikte varoluşsal sıraya (tertîb-i vücûdî) uygun olsun, isterse matuf olan husus varlıkta daha önce olsun. Fasih kelamda sonralık anlamı bildiren ve bununla -varoluşsal sıranın aksine olsa bile- mertebece sonralık kastedilen ifadeler yer almıştır. Dolayısıyla bu sonralık, manevi mesafenin mekânsal yahut zamansal uzaklığa benzetilmesine dayanan mecazi bir sonralıktır. Yüce Allah'ın şu buyruğu bundandır: { هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ } [el-Kalem: 11-13]. Zira onun kaba ve soysuz (utull ve zenîm) oluşu, varlıkta gammaz ve laf taşıyıcı (hemmâz ve meşşâin bi-nemîm) oluşundan daha öncedir; çünkü bu ikisi zatî sıfatlardır, hemmâz ve meşşâin bi-nemîm ise böyle değildir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ } [et-Tahrîm: 4] buyruğu da böyledir. ثُمَّ sırf rütbece terâhîye has kılınırsa ona hamledilir; zamansal terâhî ile birlikte onu da ihtimal dairesinde tutarsa, Merzûkî'nin: «Zira o cümlenin atfında böyle değildir» sözünün zahiri, o takdirde zamansal terâhîyi ihtimal dahilinde görmediği yönündedir. Fakat iki ihtimalin de caiz olduğu açıktır; bu da Câfer b. Ulbe'nin beytinde olduğu gibi kendisiyle atıf yapılan şeyin öncesindekinden oluşum bakımından daha sonra olması ve bununla birlikte daha önemli olması durumundadır. Derim ki: Bu ya bir mecâz-ı
مُرْسَلٌ أَوْ كِنَايَة، فَإِن أَلْقَت (ثُمَّ) وَأُرِيدَ مِنْهَا لَازِمُ التَّرَاخِي وَهُوَ الْبُعْدُ التَّعْظِيمِيُّ كَمَا أُرِيدَ التَّعْظِيمُ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ الْمَوْضُوعِ لِلْبَعِيدِ، وَالْعَلَاقَةُ وَإِنْ كَانَتْ بَعِيدَةً إِلَّا أَنَّهَا لِشُهْرَتِهَا فِي كَلَامِهِمْ وَاسْتِعْمَالِهِمْ وَمَعَ الْقَرَائِنِ لَمْ يَكُنْ هَذَا الِاسْتِعْمَالُ مَرْدُودًا.
mürseldir yahut kinayedir. Zira (ثُمَّ) lafzı terk edilmiş ve onun gereği olan terâhî, yani uzak için vazedilmiş olan işaret isminden tazim kastedildiği gibi tazim ifade eden uzaklık kastedilmiştir. Alaka uzak olsa da onların kelamında ve kullanımında meşhur olması sebebiyle ve karinelerle birlikte bu kullanım merdut (reddedilmiş) değildir.
وَاعْلَمْ أَنِّي تَتَبَّعْتُ هَذَا الِاسْتِعْمَالَ فِي مَوَاضِعِهِ فَرَأَيْتُهُ أَكْثَرَ مَا يَرِدُ فِيمَا إِذَا كَانَتِ الْجُمَلُ إِخْبَارًا عَنْ مُخْبَرٍ عَنْهُ وَاحِدٍ بِخِلَافِ مَا إِذَا اخْتَلَفَ الْمُخْبَرُ عَنْهُ فَإِنَّ (ثُمَّ) تَتَعَيَّنُ لِلْمُهْلَةِ الزَّمَنِيَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَة: ٨٤، ٨٥]
Bil ki ben bu kullanımı geçtiği yerlerde araştırdım ve onun çoğunlukla cümlelerin kendisinden haber verilen tek bir merci hakkında haber olduğu durumlarda geldiğini gördüm. Kendisinden haber verilen merciin farklı olması durumu ise böyle değildir; zira [bu durumda] (ثُمَّ) edatı, Yüce Allah’ın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ } “Hani sizden ‘Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz...’ diye kesin söz almıştık” buyruğundan { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Sonra sizler işte o kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyorsunuz” [el-Bakara 84, 85] buyruğuna kadar olan yerde olduğu gibi kesinlikle zamansal mühlet (terâhî-i zamânî) için belirlenmiş olur.
أَيْ بَعْدَ أَنْ أَخَذْنَا الْمِيثَاقَ بِأَزْمَانٍ صِرْتُمْ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَنَحْوَ قَوْلِكَ: مَرَّتْ كَتِيبَةُ الْأَنْصَارِ ثُمَّ مَرَّتْ كَتِيبَةُ الْمُهَاجِرِينَ.
Yani biz o sözü aldıktan uzun zaman sonra birbirinizi öldürür oldunuz demektir. Tıpkı: «Önce Ensar birliği geçti, sonra da Muhacirler birliği geçti» demen gibi.
فَأَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ فَإِنَّهُ إِذَا كَانَتِ السَّمَاوَاتُ مُتَأَخِّرًا خَلْقُهَا عَنْ خَلْقِ الْأَرْضِ فَثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ لَا مَحَالَةَ مَعَ التَّرَاخِي الزَّمَنِيِّ وَإِنْ كَانَ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ سَابِقًا فَثُمَّ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ لَا غَيْرَ. وَالظَّاهِرُ هُوَ الثَّانِي. وَقَدْ جَرَى اخْتِلَافٌ بَيْنَ عُلَمَاءِ السَّلَفِ فِي مُقْتَضَى الْأَخْبَارِ الْوَارِدَةِ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَقَالَ الْجُمْهُورُ مِنْهُمْ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وَنُسِبَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ خَلْقَ الْأَرْضِ مُتَقَدِّمٌ عَلَى خَلْقِ السَّمَاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى هُنَا: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ حم السَّجْدَة [٩- ١١] : قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ إِلَى أَنْ قَالَ: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَمُقَاتِلٌ إِنْ خَلْقَ السَّمَاءَ مُتَقَدِّمٌ وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: بَناها رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها إِلَى قَوْلِهِ: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها [النازعات: ٢٧- ٣٠] . وَقَدْ أُجِيبَ بِأَنَّ الْأَرْضَ خُلِقَتْ أَوَّلًا ثُمَّ خُلِقَتِ السَّمَاءُ ثُمَّ دُحِيَتِ الْأَرْضُ فَالْمُتَأَخِّرُ عَنْ خَلْقِ السَّمَاءِ هُوَ دَحْوُ الْأَرْضِ، عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ عُلَمَاءُ طَبَقَاتِ الْأَرْضِ مِنْ أَنَّ الْأَرْضَ كَانَتْ فِي غَايَةِ الْحَرَارَةِ ثُمَّ أَخَذَتْ تَبْرُدُ حَتَّى جَمَدَتْ وَتَكَوَّنَتْ مِنْهَا قِشْرَةٌ جَامِدَةٌ ثُمَّ تَشَقَّقَتْ وَتَفَجَّرَتْ وَهَبَطَتْ مِنْهَا أَقْسَامٌ وَعَلَتْ أَقْسَامٌ بِالضَّغْطِ إِلَّا أَنَّ عُلَمَاءَ طَبَقَاتِ الْأَرْضِ يُقَدِّرُونَ لِحُصُولِ ذَلِكَ أَزْمِنَةً مُتَنَاهِيَةَ الطُّولِ وَقُدْرَةُ اللَّهِ صَالِحَةٌ لِإِحْدَاثِ مَا يَحْصُلُ بِهِ ذَلِكَ التَّقَلُّبُ فِي أَمَدٍ قَلِيلٍ بِمُقَارَنَةِ حَوَادِثِ تَعَجُّلِ انْقِلَابِ الْمَخْلُوقَاتِ عَمَّا هِيَ عَلَيْهِ.
Bu ayete gelince; şayet göklerin yaratılışı yerin yaratılışından sonra ise ثُمَّ edatı zamansal terâhî ile birlikte şüphesiz rütbî terâhî içindir. Eğer göklerin yaratılışı önce ise ثُمَّ edatı sadece rütbî tertip içindir. Zahir olan da ikinci ihtimaldir. Selef âlimleri arasında göklerin ve yerin yaratılışına dair varit olan haberlerin gereği hakkında ihtilaf vaki olmuştur. Mücâhid ve Hasan'ın da aralarında bulunduğu cumhur —ki İbn Abbâs'a da nispet edilmiştir— buradaki: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } buyruğu ile Hâmîm es-Secde Suresi'ndeki [9-11]: { قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ } buyruğundan { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ } kısmına kadar olan ayet sebebiyle yeryüzünün yaratılışının semânın yaratılışından önce olduğunu söylemişlerdir. Katâde, Süddî ve Mukâtil ise semânın yaratılışının önce olduğunu söylemiş ve Yüce Allah'ın: { بَناها رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها } buyruğundan { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } [en-Nâziât: 27-30] buyruğuna kadar olan ayetleri delil getirmişlerdir. Buna; yeryüzünün önce yaratıldığı, sonra semânın yaratıldığı, ardından da yeryüzünün döşendiği (dahvedildiği), dolayısıyla semânın yaratılışından sonra olan şeyin yerin yaratılması değil döşenmesi olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Bu da jeoloji (tabakātü'l-arz) âlimlerinin, yerin son derece sıcak olduğu, sonra soğumaya başlayıp katılaştığı ve ondan katı bir kabuk oluştuğu, ardından çatlayıp yarıldığı ve basınçla bazı kısımlarının çöküp bazı kısımlarının yükseldiği yönündeki görüşlerine uygundur. Ne var ki jeoloji âlimleri bunun gerçekleşmesi için son derece uzun zamanlar takdir etmektedirler; oysa Allah'ın kudreti, mahlukatın mevcut durumlarından hızla başkalaşmasını sağlayan hadiselerin eşlik etmesiyle bu değişimi meydana getirecek şeyleri kısa bir sürede var etmeye kadirdir.
وَأَرْجَحُ الْقَوْلَيْنِ هُوَ أَنَّ السَّمَاءَ خُلِقَتْ قَبْلَ الْأَرْضِ لِأَنَّ لَفْظَ بَعْدَ ذلِكَ أَظْهَرُ فِي إِفَادَةِ التَّأَخُّرِ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَلِأَنَّ أَنْظَارَ عُلَمَاءِ الْهَيْئَةِ تَرَى أَنَّ الْأَرْضَ كُرَةٌ انْفَصَلَتْ عَنِ الشَّمْسِ كَبَقِيَّةِ الْكَوَاكِبِ السَّيَّارَةِ مِنَ النِّظَامِ الشَّمْسِيِّ. وَظَاهِرُ سِفْرِ التَّكْوِينِ يَقْتَضِي أَنَّ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ مُتَقَدَّمٌ عَلَى الْأَرْضِ. وَأَحْسَبُ أَنَّ سُلُوكَ الْقُرْآنِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ
İki görüşten daha tercihe şayan olanı, semânın arzdan önce yaratıldığıdır; zira { بَعْدَ ذلِكَ } “bundan sonra” lafzı, { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } buyruğuna nispetle sonralık ifade etmede daha açıktır. Ayrıca astronomi (hey'et) âlimlerinin görüşleri de yerin Güneş sistemindeki diğer gezegenler gibi Güneş'ten kopmuş bir küre olduğu yönündedir. Tekvin Kitabı'nın zahiri de göklerin yaratılışının yeryüzünden önce olmasını gerektirmektedir. Kanaatimce Kur'an'ın bu ayetlerdeki tutumu,
أُسْلُوبَ الْإِجْمَالِ فِي هَذَا الْغَرَضِ لِقَطْعِ الْخُصُومَةِ بَيْنَ أَصْحَابِ النَّظَرِيَّتَيْنِ.
iki teorinin sahipleri arasındaki çekişmeyi kesmek amacıyla bu maksatta icmal (özlü ve genel anlatım) üslubunu benimsemektir.
وَالسَّمَاءُ إِنْ أُرِيدَ بِهَا الْجَوُّ الْمُحِيطُ بِالْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ فَهُوَ تَابِعٌ لَهَا مُتَأَخِّرٌ عَنْ خَلْقِهَا، وَإِنْ أُرِيدَ بِهَا الْكَوَاكِبُ الْعُلْوِيَّةُ وَذَلِكَ هُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ: فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فَالْكَوَاكِبُ أَعْظَمُ مِنَ الْأَرْضِ فَتَكُونُ أَسْبَقَ خَلْقًا وَقَدْ يَكُونُ كُلٌّ مِنَ الِاحْتِمَالَيْنِ مُلَاحَظًا فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْقُرْآنِ غَيْرِ الْمُلَاحَظِ فِيهَا الِاحْتِمَالُ الْآخَرُ.
Semâ ile yerküreyi çevreleyen atmosfer kastediliyorsa bu ona tâbidir ve yaratılışı yerinkinden sonradır. Şayet bununla gök cisimleri/yıldızlar kastediliyorsa —ki { فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } buyruğuna uygun olan da budur— gök cisimleri arzdan daha büyüktür, dolayısıyla yaratılış bakımından daha öncedir. Kur'an'ın bazı yerlerinde bu ihtimallerden biri, diğer yerlerinde ise diğeri gözetilmiş olabilir.
وَالِاسْتِوَاءُ أَصْلُهُ الِاسْتِقَامَةُ وَعَدَمُ الِاعْوِجَاجِ يُقَالُ صِرَاطٌ مُسْتَوٍ، وَاسْتَوَى فُلَانٌ وَفُلَانٌ وَاسْتَوَى الشَّيْء مُطَاوع سَوَاء، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى الْقَصْدِ إِلَى الشَّيْءِ بِعَزْمٍ وَسُرْعَةٍ كَأَنَّهُ يَسِيرُ إِلَيْهِ مُسْتَوِيًا لَا يَلْوِي عَلَى شَيْءٍ فَيُعَدَّى بِإِلَى فَتَكُونُ (إِلَى) قَرِينَةَ الْمَجَازِ وَهُوَ تَمْثِيلٌ، فَمَعْنَى اسْتِوَاءِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى السَّمَاءِ تَعَلُّقُ إِرَادَتِهِ التَّنْجِيزِيِّ بِإِيجَادِهَا تَعَلُّقًا يُشْبِهُ الِاسْتِوَاءَ فِي التَّهَيُّؤِ لِلْعَمَلِ الْعَظِيمِ الْمُتْقَنِ.
İstivâ (الِاسْتِوَاءُ) kelimesinin aslı doğruluk ve eğri olmamaktır; nitekim صِرَاطٌ مُسْتَوٍ (dosdoğru yol), اسْتَوَى فُلَانٌ وَفُلَانٌ (falan ile falan eşit oldu) denir; اسْتَوَى الشَّيْءُ ise سَوَاء kelimesinin mutavaatıdır (dönüşlü halidir). Mecazen ise bir şeye kararlılıkla ve süratle yönelmek, sanki hiçbir şeye sapmadan dosdoğru ona doğru yürümek anlamında kullanılır; bu durumda إِلَى harf-i cerriyle geçişli kılınır ve (إِلَى) bu mecazın karinesi olur. Bu bir temsildir; binaenaleyh Allah Teâlâ'nın göğe istivâ etmesinin anlamı, O'nun tenfizî (icraya yönelik) iradesinin onu var etmeye, büyük ve muhkem bir işe hazırlanmadaki doğrulmaya/yönelmeye benzeyen bir taallukla taalluk etmesidir.
وَوَزْنُ اسْتَوَى افْتَعَلَ لِأَنَّ السِّينَ فِيهِ حَرْفٌ أَصْلِيٌّ وَهُوَ افْتِعَالٌ مَجَازِيٌّ وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَمَّا ابْتَدَأَ خَلْقَ الْمَخْلُوقَاتِ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِيهَا لِيَكُونَ تَوْطِئَةً لِخَلْقِ الْأَرْضِ ثُمَّ خَلَقَ الْإِنْسَانَ وَهُوَ الَّذِي سِيقَتِ الْقِصَّةُ لِأَجْلِهِ.
اسْتَوَى kelimesinin vezni افتعل (ifta‘ale) kalıbıdır; zira içindeki sin harfi aslidir. Bu mecazi bir iftialdir ve mahlukatı yaratmaya başladığında, yeryüzünün yaratılmasına bir zemin olsun diye gökleri ve içindekileri yarattığına, sonra da kıssanın kendisi için sevk edildiği insanı yarattığına işaret etmektedir.
وَ (سَوَّاهُنَّ) أَيْ خَلَقَهُنَّ فِي اسْتِقَامَةٍ، وَاسْتِقَامَةُ الْخَلْقِ هِيَ انْتِظَامُهُ عَلَى وَجْهٍ لَا خَلَلَ فِيهِ وَلَا ثَلْمَ. وَبَيْنَ اسْتَوَى وَسَوَّاهُنَّ الْجِنَاسُ الْمُحَرَّفُ.
{ سَوَّاهُنَّ } buyruğu ise, yani onları bir istikamet üzere yarattı demektir. Yaratılışın istikameti, onda hiçbir kusur ve gedik bulunmayacak bir intizam üzere olmasıdır. اسْتَوَى ile سَوَّاهُنَّ arasında ise cinâs-ı muharref vardır.
وَالسَّمَاءُ مُشْتَقَّةٌ مِنَ السُّمُوِّ وَهُوَ الْعُلُوُّ وَاسْمُ السَّمَاءِ يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَعَلَى الْجِنْسِ مِنَ الْعَوَالِمِ الْعُلْيَا الَّتِي هِيَ فَوْقَ الْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْجِنْسُ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ:
Semâ (السَّمَاءُ) kelimesi, yükseklik anlamına gelen sümûv (السُّمُوّ) kökünden türemiştir. Semâ ismi, tekil için kullanıldığı gibi yeryüzü âleminin üstünde bulunan yüce âlemlerin cinsi için de kullanılır. Buradaki kasıt ise şu buyruğun karinesiyle cinstir:
فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ إِذْ جَعَلَهَا سَبْعًا، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَسَوَّاهُنَّ عَائِدٌ إِلَى (السَّمَاءِ) بِاعْتِبَارِ إِرَادَةِ الْجِنْسِ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ وَجَوَّزَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ السَّمَاءِ هُنَا جِهَةُ الْعُلُوِّ، وَهُوَ وَإِنْ صَحَّ لَكِنَّهُ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ كَمَا قَالَه التفتازانيّ.
{ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } “Onları yedi gök olarak düzenledi” Zira onları yedi [gök] kılmıştır. { فَسَوَّاهُنَّ } kavlindeki zamir, çoğul anlamında olduğu için cins kastı itibarıyla (السَّمَاءِ) kelimesine dönmektedir. el-Keşşâf sahibi, burada semâdan kastın yükseklik yönü olmasını caiz görmüştür; bu görüş [kendi içinde] sahih olsa da Teftâzânî'nin de belirttiği gibi buna gerek yoktur.
وَقَدْ عَدَّ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَغَيْرِهَا السَّمَاوَاتِ سَبْعًا وَهُوَ أَعْلَمُ بِهَا وَبِالْمُرَادِ مِنْهَا إِلَّا أَنَّ الظَّاهِرَ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ الْقَوَاعِدُ الْعِلْمِيَّةُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ السَّمَاوَاتِ الْأَجْرَامُ الْعُلْوِيَّةُ الْعَظِيمَةُ وَهِيَ الْكَوَاكِبُ السَّيَّارَةُ الْمُنْتَظِمَةُ مَعَ الْأَرْضِ فِي النِّظَامِ الشَّمْسِيِّ وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أُمُورٌ:
Allah Teâlâ bu ayette ve başka yerlerde gökleri yedi olarak saymıştır; onları ve onlardan ne kastedildiğini en iyi O bilir. Ancak ilmî kuralların gösterdiği zahir [anlam] şudur ki: Semâvâttan kasıt, Güneş sistemi içinde yeryüzü ile birlikte bir intizam arz eden seyyareler (gezegenler) olan büyük ulvî cisimlerdir. Buna şu hususlar delalet eder:
أَحَدُهَا: أَنَّ السَّمَاوَاتِ ذُكِرَتْ فِي غَالِبِ مَوَاضِعِ الْقُرْآنِ مَعَ ذِكْرِ الْأَرْضِ وَذُكِرَ خَلْقُهَا هُنَا مَعَ ذِكْرِ خَلْقِ الْأَرْضِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا عَوَالِمُ كَالْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ وَهَذَا ثَابِتٌ لِلسَّيَّارَاتِ.
Birincisi: Gökler Kur'an'ın çoğunluğunda yeryüzünün zikriyle beraber anılmış ve burada da yaratılışı yeryüzünün yaratılışıyla birlikte zikredilmiştir. Bu da onların yeryüzü âlemi gibi âlemler olduğuna delalet etmektedir ki bu durum seyyareler için sabittir.
ثَانِيهَا: أَنَّهَا ذُكِرَتْ مَعَ الْأَرْضِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا أَدِلَّةٌ عَلَى بَدِيعِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى فَنَاسَبَ
İkincisi: Onlar Allah Teâlâ'nın eşsiz sanatına delil olmaları bakımından yeryüzüyle birlikte zikredilmiştir; binaenaleyh,
أَنْ يَكُونَ تَفْسِيرُهَا تِلْكَ الْأَجْرَامَ الْمُشَاهَدَةَ لِلنَّاسِ الْمَعْرُوفَةَ لِلْأُمَمِ الدَّالَّ نِظَامُ سَيْرِهَا وَبَاهِرُ نُورِهَا عَلَى عَظَمَةِ خَالِقِهَا.
onların tefsirinin, hareket nizamı ve göz alıcı ışığı yaratıcısının azametine delalet eden, insanların müşahede ettiği ve milletlerin bildiği gök cisimleri olması uygun düşmektedir.
ثَالِثُهَا: أَنَّهَا وْصِفَتْ بِالسَّبْعِ وَقَدْ كَانَ عُلَمَاءُ الْهَيْئَةِ يَعْرِفُونَ السَّيَّارَاتِ السَّبْعَ مِنْ عَهْدِ الْكِلْدَانِ وَتَعَاقَبَ عُلَمَاءُ الْهَيْئَةِ مِنْ ذَلِكَ الْعَهْدِ إِلَى الْعَهْدِ الَّذِي نَزَلَ فِيهِ الْقُرْآنُ فَمَا اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهَا سَبْعٌ.
Üçüncüsü: Onların yedi olarak nitelenmesidir. Hey'et (astronomi) âlimleri Keldanîler döneminden beri yedi seyyareyi bilmekteydiler ve o dönemden Kur'an'ın indiği döneme kadar gelen astronomi âlimleri bunların yedi olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir.
رَابِعُهَا: أَنَّ هَاتِهِ السَّيَّارَاتِ هِيَ الْكَوَاكِبُ الْمُنْضَبِطُ سَيْرُهَا بِنِظَامٍ مُرْتَبِطٍ مَعَ نِظَامِ سَيْرِ الشَّمْسِ وَالْأَرْضِ، وَلِذَلِكَ يُعَبِّرُ عَنْهَا عُلَمَاءُ الْهَيْئَةِ الْمُتَأَخِّرُونَ بِالنِّظَامِ الشَّمْسِيِّ فَنَاسَبَ أَنْ تَكُونَ هِيَ
Dördüncüsü: Bu seyyareler, Güneş'in ve yerin hareket nizamına bağlı bir nizamla seyri intizam altına alınmış gezegenlerdir. Bu sebeple sonraki dönem astronomi âlimleri bunu Güneş sistemi olarak ifade ederler. Dolayısıyla yaratılışı,
الَّتِي قُرِنَ خَلْقُهَا بِخَلْقِ الْأَرْضِ. وَبَعْضُهُمْ يُفَسِّرُ السَّمَاوَاتِ بِالْأَفْلَاكِ وَهُوَ تَفْسِيرٌ لَا يَصِحُّ لِأَنَّ الْأَفْلَاكَ هِيَ الطُّرُقُ الَّتِي تَسْلُكُهَا الْكَوَاكِبُ السَّيَّارَةُ فِي الْفَضَاءِ (١)
yeryüzünün yaratılışıyla birlikte anılanların bunlar olması uygun düşmüştür. Bazıları ise semâvâtı eflâk (yörüngeler/felekler) ile tefsir ederler ki bu sahih olmayan bir tefsirdir; zira eflâk, seyyarelerin uzayda izledikleri yollardır (١)
، وَهِيَ خُطُوطٌ فَرْضِيَّةٌ لَا ذَوَاتَ لَهَا فِي الْخَارِجِ.
, ve bunlar dış dünyada zatı/maddî varlığı bulunmayan farazî çizgilerdir.
هَذَا وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى السَّمَاوَاتِ سَبْعًا هُنَا وَفِي غَيْرِ آيَةٍ، وَقَدْ ذَكَرَ الْعَرْشَ وَالْكُرْسِيَّ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمَا مُحِيطَانِ بِالسَّمَاوَاتِ وَجَعَلَ السَّمَاوَاتِ كُلَّهَا فِي مُقَابَلَةِ الْأَرْضِ وَذَلِكَ يُؤَيِّدُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ عُلَمَاءُ الْهَيْئَةِ مِنْ عَدِّ الْكَوَاكِبِ السَّيَّارَةِ تِسْعَةً وَهَذِهِ أَسْمَاؤُهَا عَلَى التَّرْتِيبِ فِي بُعْدِهَا مِنَ الْأَرْضِ: نِبْتُونْ، أُورَانُوسُ، زُحَلُ، الْمُشْتَرِي، الْمِرِّيخُ، الشَّمْسُ، الزُّهَرَةُ، عُطَارِدُ، بِلْكَانُ.
Bununla birlikte Allah Teâlâ burada ve pek çok ayette semâvâtı yedi olarak zikretmiş; Arş ve Kürsî'yi de onların gökleri kuşattığına delalet edecek şekilde anmış ve bütün gökleri yeryüzünün karşısına koymuştur. Bu durum, astronomi âlimlerinin seyyareleri dokuz saymasını teyit etmektedir. Bunların yeryüzüne olan uzaklıklarına göre sıralı isimleri şunlardır: Neptün, Uranüs, Satürn, Jüpiter, Mars, Güneş, Venüs, Merkür, Vulkan.
وَالْأَرْضُ فِي اصْطِلَاحِهِمْ كَوْكَبٌ سَيَّارٌ، وَفِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ لَمْ تُعَدَّ مَعَهَا لِأَنَّهَا الَّتِي مِنْهَا تُنْظَرُ الْكَوَاكِبُ وَعُدَّ عِوَضًا عَنْهَا الْقَمَرُ وَهُوَ مِنْ تَوَابِعِ الأَرْض فعده مَعهَا عِوَضٌ عَنْ عَدِّ الْأَرْضِ تَقْرِيبًا لِأَفْهَامِ السَّامِعِينَ.
Onların ıstılahında yeryüzü bir seyyaredir (gezegendir). Kur'an'ın ıstılahında ise gezegenler kendisinden gözlemlendiği için onların arasında sayılmamış, dinleyenlerin anlayışına yaklaştırmak maksadıyla onun yerine, yerin uydularından olan Ay sayılmıştır; dolayısıyla Ay'ın onlarla birlikte sayılması yerin sayılması yerine geçmiştir.
وَأَمَّا الثَّوَابِتُ فَهِيَ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْهَيْئَةِ شُمُوسٌ سَابِحَةٌ فِي شَاسِعِ الْأَبْعَادِ عَنِ الْأَرْضِ
Sabit yıldızlara gelince, onlar astronomi âlimlerine göre yeryüzünden çok uzak mesafelerde yüzen güneşlerdir;
وَفِي ذَلِكَ شُكُوكٌ. وَلَعَلَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْهَا سَمَاوَاتٍ ذَاتَ نِظَامٍ كَنِظَامِ السَّيَّارَاتِ السَّبْعِ فَلَمْ يَعُدَّهَا فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ أَنَّ اللَّهَ إِنَّمَا عَدَّ لَنَا السَّمَاوَاتِ الَّتِي هِيَ مُرْتَبِطَةٌ بِنِظَامِ أَرْضِنَا.
fakat bunda şüpheler vardır. Muhtemeldir ki Allah onları yedi seyyarenin nizamı gibi bir nizama sahip semâlar kılmamış, bu yüzden de onları semâvâttan saymamıştır veya Allah bize sadece yerimizin nizamıyla bağlantılı olan semâları saymıştır.
وَقَوْلُهُ: وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ نَتِيجَةٌ لِمَا ذَكَرَهُ مِنْ دَلَائِلِ الْقُدْرَةِ الَّتِي لَا تَصْدُرُ إِلَّا مِنْ عَلِيمٍ فَلِذَلِكَ قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ، إِنَّ الْقُدْرَةَ يَجْرِي تَعَلُّقُهَا عَلَى وَفْقِ الْإِرَادَةِ، وَالْإِرَادَةُ عَلَى وَفْقِ الْعِلْمِ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْإِنْكَارِ عَلَى كُفْرِهِمْ وَالتَّعْجِيبِ مِنْهُ فَإِنَّ الْعَلِيمَ بِكُلِّ شَيْءٍ يُقَبِّحُ الْكُفْرَ بِهِ.
{ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğu, ancak mutlak bir ilim sahibinden sadır olabilecek kudret delillerinden zikrettiklerinin bir neticesidir. Bu sebeple kelâmcılar, kudretin taallukunun iradeye uygun olarak, iradenin de ilme uygun olarak cereyan ettiğini söylemişlerdir. Bu ifadede onların inkârlarını kınamaya ve buna hayret etmeye yönelik üstü kapalı bir tariz vardır; zira her şeyi bilen bir Zât'a nankörlük edip O'nu inkâr etmek çirkindir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى عُمُومِ الْعِلْمِ وَقَدْ قَالَ بِذَلِكَ جَمِيعُ الْمِلِّيِّينَ كَمَا نَقَلَهُ الْمُحَقِّقُ السَّلَكُوتِيُّ فِي «الرِّسَالَةِ الْخَاقَانِيَّةِ» وَأَنْكَرَ الفلاسفة علمه بالجزئيات وَزَعَمُوا أَنَّ تعلق الْعلم بالجزئيات لَا يَلِيقُ بِالْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ وَهُوَ تَوَهُّمٌ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ.
Bu ayet, ilmin şümulüne (kapsamının genelliğine) bir delildir. Muhakkik es-Siyâlkûtî'nin er-Risâletü'l-Hâkāniyye'de naklettiği üzere bütün din mensupları (milliyyîn) bu görüşü benimsemiştir. Filozoflar ise O'nun cüz'iyyâtı bildiğini inkâr etmiş ve ilmin cüz'iyyâta taalluk etmesinin ilâhî ilme yakışmayacağını iddia etmişlerdir; oysa bu, hiçbir gerekçesi olmayan bir vehimden ibarettir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ هَاءَ «وَهُوَ» بِالضَّمِّ عَلَى الْأَصْلِ، وَقَرَأَهَا قَالُونُ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِالسُّكُونِ لِلتَّخْفِيفِ عِنْدَ دُخُولِ حَرْفِ الْعَطْفِ عَلَيْهِ، وَالسُّكُونُ أَكْثَرُ مِنَ الضَّمِّ فِي كَلَامِهِمْ وَذَلِكَ مَعَ الْوَاوِ وَالْفَاءِ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ وَوَجْهُهُ أَنَّ الْحُرُوفَ الَّتِي هِيَ عَلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ إِذَا دَخَلَتْ عَلَى الْكَلِمَةِ تَنَزَّلَتْ مَنْزِلَةَ الْجُزْءِ مِنْهَا فَصَارَتِ الْكَلِمَةُ ثَقِيلَةً بِدُخُولِ ذَلِكَ الْحَرْفِ فِيهَا فَخُفِّفَتْ بِالسُّكُونِ كَمَا فَعَلُوا ذَلِكَ فِي حَرَكَةِ لَامِ الْأَمْرِ مَعَ الْوَاوِ وَالْفَاءِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَفْصَحَ لُغَاتِ الْعَرَبِ إِسْكَانُ الْهَاءِ مِنْ (هُوَ) إِذَا دَخَلَ عَلَيْهِ حَرْفٌ، أَنَّكَ تَجِدُهُ فِي الشِّعْرِ فَلَا يَتَّزِنُ الْبَيْتُ إِلَّا بِقِرَاءَةِ الْهَاءِ سَاكِنَةً وَلَا تَكَادُ تَجِدُ غَيْرَ ذَلِكَ بِحَيْثُ لَا يُمْكِنُ دَعْوَى أَنَّهُ ضَرُورَةٌ
Cumhur, { وَهُوَ } kelimesinin he harfini asla uygun olarak ötre ile okumuştur; Kālûn, Ebû Amr, Kisâî ve Ebû Ca'fer ise atıf harfi başına geldiğinde hafifletmek maksadıyla sükûn ile okumuşlardır. Onların kelamında sükûn, vav, fâ ve ibtida lâmı ile birlikte geldiğinde ötreden daha fazladır. Bunun gerekçesi şudur: Tek bir harften ibaret olan harfler bir kelimenin başına geldiğinde, onun bir parçası konumuna iner; böylece kelime bu harfin dahil olmasıyla ağırlaşır ve tıpkı lâm-ı emr'in vav ve fâ ile geldiğinde harekesinde yaptıkları gibi sükûn ile hafifletilir. Başına bir harf geldiğinde (هُوَ) zamirinin he harfinin sükûn ile okunmasının Arapların en fasih lehçesi olduğuna delalet eden hususlardan biri de şudur: Bunu şiirde görürsün ve beyit ancak he'nin sakin okunmasıyla vezne oturur; bunun aksini de neredeyse bulamazsın, öyle ki bunun bir şiir zarureti olduğu iddia edilemez.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٣٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 30]
وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٠)
{ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti. Onlar da: 'Biz seni hamdinle tesbih ve takdis edip dururken, orada fesat çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi yaratacaksın?' demişlerdi. [Rabbin de:] 'Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim' buyurmuştu.” (30)
وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً.
{ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti.”
عَطَفَتِ الْوَاوُ قِصَّةَ خَلْقِ أَوَّلِ الْبَشَرِ عَلَى قِصَّةِ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ انْتِقَالًا بِهِمْ فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ وَعَلَى بُطْلَانِ شِرْكِهِمْ وَتَخَلُّصًا مِنْ ذِكْرِ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَى خَلْقِ النَّوْعِ الَّذِي هُوَ سُلْطَانُ الْأَرْضِ وَالْمُتَصَرِّفُ فِي أَحْوَالِهَا، لِيَجْمَعَ بَيْنَ تَعَدُّدِ الْأَدِلَّةِ وَبَين مُخْتَلف حوادث تَكْوِينِ الْعَوَالِمِ وَأَصْلِهَا لِيَعْلَمَ الْمُسْلِمُونَ مَا عَلِمَهُ أَهْلُ الْكِتَابِ مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي كَانُوا يُبَاهُونَ بِهِ الْعَرَبَ وَهُوَ مَا فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ مِنَ التَّوْرَاةِ.
Vav harfi, Allah'ın bir olduğuna ve onların şirklerinin batıllığına dair istidlalde bulunma hususunda bir intikal sağlamak; ayrıca göklerin ve yerin yaratılışının zikrinden, yeryüzünün hâkimi ve onun ahvalinde tasarruf sahibi olan nev'in yaratılışına geçiş yapmak suretiyle ilk insanın yaratılış kıssasını, göklerin ve yerin yaratılış kıssasına atfetmiştir; ta ki hem delillerin çokluğu ile âlemlerin yaratılış ve aslının muhtelif hadiseleri bir araya getirilsin, hem de Müslümanlar Ehl-i Kitab'ın Araplara karşı övündüğü ve Tevrat'ın Tekvin bölümünde yer alan ilimden bildikleri şeyleri öğrensinler.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَوْقِعَ الدَّلِيلِ بِخَلْقِ آدَمَ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ هُوَ أَنَّ خَلْقَ أَصْلِ النَّوْعِ أَمْرٌ مُدْرَكٌ بِالضَّرُورَةِ لِأَنَّ كُلَّ إِنْسَانٍ إِذَا لَفَتَ ذِهْنَهُ إِلَى وُجُودِهِ عَلِمَ أَنَّهُ وُجُودٌ مَسْبُوقٌ بِوُجُودِ أَصْلٍ لَهُ بِمَا يُشَاهِدُ مِنْ نَشْأَةِ الْأَبْنَاءِ عَنِ الْآبَاءِ فَيُوقِنُ أَنَّ لِهَذَا النَّوْعِ أَصْلًا أَوَّلَ يَنْتَهِي إِلَيْهِ نُشُوءُهُ، وَإِذْ قَدْ كَانَتِ الْعِبْرَةُ بِخَلْقِ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا أُدْمِجَتْ فِيهَا مِنَّةٌ وَهِيَ قَوْله: لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٩] الْمُقْتَضِيَةُ أَنَّ خَلْقَ مَا فِي الْأَرْضِ لِأَجْلِهِمْ تَهَيَّأَتْ أَنْفُسُهُمْ لِسَمَاعِ قِصَّةِ إِيجَادِ مَنْشَأِ النَّاسِ الَّذِينَ خُلِقَتِ الْأَرْضُ لِأَجْلِهِمْ لِيُحَاطَ بِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ دَلَائِلِ الْقُدْرَةِ مَعَ عَظِيمِ الْمِنَّةِ وَهِيَ مِنَّةُ الْخَلْقِ الَّتِي نَشَأَتْ عَنْهَا فَضَائِلُ جَمَّةٌ وَمِنَّةُ التَّفْضِيلِ وَمِنَّةُ خِلَافَةِ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ، فَكَانَ خَلْقُ أَصْلِنَا هُوَ أَبْدَعَ مَظَاهِرِ إِحْيَائِنَا الَّذِي هُوَ الْأَصْلُ فِي خَلْقِ مَا فِي الْأَرْضِ لَنَا، فَكَانَتِ الْمُنَاسَبَةُ فِي الِانْتِقَالِ إِلَى التَّذْكِيرِ بِهِ وَاضِحَةً مَعَ حُسْنِ التَّخَلُّص إِلَى ذكر خَبَرَهُ الْعَجِيبَ، فَإِيرَادُ وَاوِ الْعَطْفِ هُنَا لِأَجْلِ إِظْهَارِ اسْتِقْلَالِ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي حَدِّ ذَاتِهَا فِي عِظَمِ شَأْنِهَا.
Bil ki, Âdem'in yaratılışının vahdaniyyete delil oluşunun yeri şudur: İnsan türünün aslının yaratılması zarureten kavranan bir husustur; zira her insan zihnini kendi varlığına çevirdiğinde, evlatların babalardan doğuşuna dair müşahedesi sebebiyle varlığının kendisi için bir aslın varlığı ile öncelendiğini bilir ve bu türün, neşetinin nihayete erdiği bir ilk aslı olduğuna kesin olarak inanır. Yeryüzündeki her şeyin yaratılmasındaki ibretin içine { لَكُمْ } “sizin için” [Bakara: 29] buyruğundaki nimet/lütuf dercedilip bu da yeryüzündekilerin onlar için yaratılmış olmasını iktiza edince, nefisleri uğruna yeryüzünün yaratıldığı insanların kökeninin var ediliş kıssasını dinlemeye hazır hale geldi; ta ki pek çok faziletin kendisinden neşet ettiği yaratılış nimeti, üstün kılınma nimeti ve yeryüzünde Allah'ın halifesi olma nimeti gibi büyük bir lütufla birlikte buradaki kudret delilleri tam olarak idrak edilsin. Dolayısıyla aslımızın yaratılışı, yeryüzündekilerin bizim için yaratılmasının da aslı olan diriltilişimizin en eşsiz tezahürü olmuştur. Böylece bu olağanüstü haberin zikrine güzel bir intikal ile birlikte onu hatırlatmaya geçişteki münasebet apaçık ortaya çıkmıştır. Burada atıf vavının getirilmesi ise şanının büyüklüğü hususunda bu kıssanın bizatihi müstakilliğini ortaya koymak içindir.
وَ (إِذْ) مِنْ أَسْمَاءِ الزَّمَانِ الْمُبْهَمَةِ تَدُلُّ عَلَى زَمَانِ نِسْبَةٍ مَاضِيَةٍ وَقَعَتْ فِيهِ نِسْبَةٌ أُخْرَى مَاضِيَةٌ قَارَنَتْهَا، فَ (إِذْ) تَحْتَاجُ إِلَى جُمْلَتَيْنِ جُمْلَةٍ أَصْلِيَّةٍ وَهِيَ الدَّالَّةُ عَلَى الْمَظْرُوفِ وَتِلْكَ هِيَ الَّتِي تَكُونُ مَعَ جَمِيعِ الظُّرُوفِ، وَجُمْلَةٍ تُبَيِّنُ الظَّرْفَ مَا هُوَ، لِأَنَّ (إِذْ) لَمَّا كَانَتْ مُبْهَمَةً احْتَاجَتْ لِمَا يُبَيِّنُ زَمَانَهَا عَنْ بَقِيَّةِ الْأَزْمِنَةِ، فَلِذَلِكَ لَزِمَتْ إِضَافَتُهَا إِلَى الْجُمَلِ أَبَدًا، وَالْأَكْثَرُ فِي الْكَلَامِ أَنْ تَكُونَ إِذْ فِي مَحَلِّ ظَرْفٍ لِزَمَنِ الْفِعْلِ فَتَكُونُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَفْعُولِ فِيهِ، وَقَدْ تَخْرُجُ (إِذْ) عَنِ النَّصْبِ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ إِلَى الْمَفْعُولِيَّةِ كَأَسْمَاءِ الزَّمَانِ الْمُتَصَرِّفَةِ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَهُوَ مُخْتَارُ ابْنِ هِشَامٍ خِلَافًا لِظَاهِرِ كَلَامِ الْجُمْهُورِ، فَهِيَ تَصِيرُ ظَرْفًا مُبْهَمًا مُتَصَرِّفًا، وَقَدْ يُضَافُ إِلَيْهَا اسْمُ زَمَانٍ نَحْوَ يَوْمَئِذٍ وَسَاعَتَئِذٍ فَتُجَرُّ بِإِضَافَةٍ صُورِيَّةٍ لِيَكُونَ ذِكْرُهَا وَسِيلَةً إِلَى حَذْفِ الْجُمْلَةِ الْمُضَافَةِ هِيَ إِلَيْهَا، وَذَلِكَ أَنَّ (إِذْ) مُلَازِمَةٌ لِلْإِضَافَةِ فَإِذَا حُذِفَتْ جُمْلَتُهَا عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ هُنَالِكَ حَذْفًا، فَإِذَا أَرَادُوا أَنْ يَحْذِفُوا جُمْلَةً مَعَ اسْمِ زَمَانٍ غَيْرِ (إِذْ) خَافُوا أَنْ لَا يَهْتَدِيَ السَّامِعُ لِشَيْءٍ مَحْذُوفٍ حَتَّى يَتَطَلَّبَ دَلِيلَهُ فَجَعَلُوا إِذْ قَرِينَةً عَلَى إِضَافَةٍ وَحَذَفُوا الْجُمْلَةَ لِيُنَبِّهُوا السَّامِعَ فَيَتَطَلَّبُ دَلِيلَ الْمَحْذُوفِ.
(إِذْ) kelimesi mübhem zaman isimlerindendir; kendisine eşlik eden başka bir geçmiş nisbetin içinde vuku bulduğu geçmiş bir nisbetin zamanına delalet eder. Dolayısıyla (إِذْ) iki cümleye ihtiyaç duyar: Mazrûfa (içinde bulunulan olaya) delalet eden asıl cümle ki bu bütün zarflarla birlikte bulunan cümledir; ve zarfın ne olduğunu açıklayan cümle. Çünkü (إِذْ) mübhem olduğu için, zamanını diğer zamanlardan ayırt edip açıklayacak bir şeye ihtiyaç duymuştur; bu sebeple de daima cümlelere muzaf olması lazım gelmiştir. Kelamda ekseriyetle (إِذْ), fiilin zamanı için zarf mahallinde bulunur, binaenaleyh mef'ûlün fîh olarak nasb mahallindedir. Kimi zaman da el-Keşşâf sahibinin benimsediği ve cumhurun sözünün zahirine muhalif olarak İbn Hişâm'ın da tercih ettiği üzere, mutasarrıf zaman isimleri gibi zarfiyet üzere nasb konumundan çıkıp mef'uliyete geçer; böylece mübhem ve mutasarrıf bir zarf haline gelir. Bazen de kendisine يَوْمَئِذٍ ve سَاعَتَئِذٍ terkiplerinde olduğu gibi bir zaman ismi muzaf kılınır ve lafzî/şeklî bir izafetle mecrur olur; ta ki onun zikri, kendisine muzaf olan cümlenin hazfedilmesine bir vesile olsun. Zira (إِذْ) izafete mülazımdır (daima muzaf olur); dolayısıyla cümlesi hazfedildiğinde dinleyici orada bir hazif olduğunu anlar. (إِذْ) haricindeki bir zaman ismiyle birlikte bir cümleyi hazfetmek istediklerinde ise, dinleyicinin delilini arayacağı hazfedilmiş bir şeyi fark edememesinden çekinirler; bu yüzden (إِذْ)'i bir izafet karinesi kılmışlar ve dinleyiciyi uyarıp hazfedilenin delilini aramasını sağlamak üzere cümleyi hazfetmişlerdir.
وَهِيَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ ظَرْفًا وَكَذَلِكَ أَعْرَبَهَا الْجُمْهُورُ وَجَعَلُوهَا مُتَعَلِّقَةً بِقَوْلِهِ: قالُوا وَهُوَ يُفْضِي إِلَى أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْقِصَّةِ قَوْلَ الْمَلَائِكَةِ وَذَلِكَ بَعِيدٌ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْعِبْرَةِ هُوَ خِطَابُ اللَّهِ لَهُمْ وَهُوَ مَبْدَأُ الْعِبْرَةِ وَمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ تَشْرِيفِ آدَمَ وَتَعْلِيمِهِ بَعْدَ الِامْتِنَانِ بِإِيجَادِ أَصْلِ نَوْعِ النَّاسِ الَّذِي هُوَ مَنَاطُ الْعِبْرَةِ مِنْ قَوْلِهِ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ [الْبَقَرَة: ٢٨] الْآيَاتِ، وَلِأَنَّهُ لَا يَتَأَتَّى فِي نَظِيرِهَا وَهُوَ قَوْلُهُ الْآتِي: وَإِذْ قُلْنا
Bu ayette (إِذْ)'in zarf olması caizdir; cumhur da onu bu şekilde irap etmiş ve { قالُوا } kavline müteallık kılmıştır. Ancak bu, kıssadan asıl maksadın meleklerin sözü olması neticesini doğurur ki bu uzaktır. Zira ibretten asıl kastedilen, Allah'ın onlara olan hitabıdır; ibretin başlangıcı da { كَيْفَ تَكْفُرُونَ } [Bakara: 28] ayetlerindeki ibretin odağı olan insan türünün aslının yaratılması nimetinden sonra Âdem'in şereflendirilmesi ve ona [isimlerin] öğretilmesini ihtiva eden husus budur. Ayrıca bu durum, onun bir benzeri olan ve ileride gelecek olan şu buyruğunda da mümkün olmaz: { وَإِذْ قُلْنا
لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا
لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de onlar hemen secde etmişlerdi”
[الْبَقَرَة: ٣٤] إِذْ وُجُودُ فَاءِ التَّعْقِيبِ يَمْنَعُ مِنْ جَعْلِ الظَّرْفِ مُتَعَلِّقًا بِمَدْخُولِهَا، وَلِأَنَّ الْأَظْهَرَ أَنَّ قَوْلَهُ: قالُوا حِكَايَةٌ لِلْمُرَاجَعَةِ وَالْمُحَاوَرَةِ عَلَى طَرِيقَةِ أَمْثَالِهِ كَمَا سَنُحَقِّقُهُ. فَالَّذِي يَنْسَاقُ إِلَيْهِ أُسْلُوبُ النَّظْمِ فِيهِ أَنْ يَكُونَ الْعَطْفُ عَلَى جُمْلَةِ:
[Bakara: 34] Zira ta'kîb ifade eden fâ harfinin bulunması, zarfın kendi dahil olduğu fiile müteallık kılınmasına engeldir. Bir diğer sebep de { قالُوا } kavlinin, ileride tahkik edeceğimiz üzere emsallerinin yönteminde olduğu gibi karşılıklı müracaat ve muhaverenin hikâyesi olmasının daha zahir olmasıdır. Dolayısıyla nazmın üslubunun gerektirdiği durum, atfın şu cümleye yapılmış olmasıdır:
خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْبَقَرَة: ٢٩] أَيْ خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَقَالَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقُ أَصْلِ الْإِنْسَانِ لِمَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ أَنَّ ذِكْرَ خَلْقِ مَا فِي الْأَرْضِ وَكَونه لأجلنا يهيىء السَّامِعَ لِتَرَقُّبِ ذِكْرِ شَأْنِنَا بَعْدَ ذِكْرِ شَأْنِ مَا خُلِقَ لِأَجْلِنَا مِنْ سَمَاءٍ وَأَرْضٍ، وَتَكُونُ (إِذْ) عَلَى هَذَا مَزِيدَةً لِلتَّأْكِيدِ قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ مَعْمَرُ بْنُ الْمُثَنَّى وَأَنْشَدَ قَوْلَ الْأَسْوَدِ بْنِ يَعْفُرَ:
{ خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Yeryüzünde olanların hepsini sizin için yarattı” [Bakara: 29] Yani yeryüzündekileri sizin için yarattı ve meleklere: 'Ben insanın aslını yaratacağım' dedi. Zira daha önce de belirttiğimiz gibi yeryüzündekilerin yaratılışının ve bizim için oluşunun zikredilmesi, bizim için yaratılan semâ ve arzın durumunun zikrinden sonra dinleyiciyi bizim durumumuzun zikrini beklemeye hazırlar. Bu durumda (إِذْ), tekit için zaid (fazladan eklenmiş) olur. Bunu Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsenna söylemiş ve Esved b. Ya'fur'un şu beytini inşad etmiştir:
فَإِذْ وَذَلِكَ لَا مَهَاهَ لِذِكْرِهِ ... وَالدَّهْرُ يُعْقِبُ صَالِحًا بِفَسَادِ
Böylece o [günler geçti], artık onu anmanın bir güzelliği kalmadı / Zaman ise iyiliğin ardından bozulma getirir.
(هَكَذَا رَوَاهُ فَإِذْ عَلَى أَنْ يَكُونَ فِي الْبَيْتِ زِحَافُ الطَّيِّ، وَفِي رِوَايَةٍ فَإِذَا فَلَا زِحَافَ، وَالْمَهَاهُ بِهَاءَيْنِ الْحُسْنُ وَلَا يُشْكِلُ عَلَيْهِ أَنَّ شَأْنَ الزِّيَادَةِ أَنْ تَكُونَ فِي الْحُرُوفِ لِأَنَّ إِذْ وَإِذا وَنَحْو هما عُومِلَتْ مُعَامَلَةَ الْحُرُوفِ) ، أَوْ أَنْ يَكُونَ عَطْفُ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّهَا تُبْتَدَأُ بِهَا الْقِصَصُ الْعَجِيبَةُ الدَّالَّةُ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، أَلَا تَرَى أَنَّهَا ذُكِرَتْ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
(Bunu, beyitte tayy zihafı bulunacak şekilde فَإِذْ olarak rivayet etmiştir; bir rivayette ise فَإِذَا şeklindedir ki zihaf yoktur; iki he ile olan el-mehâh [الْمَهَاهُ] güzellik demektir. Ziyadeliğin harflerde olması kuralı buna mani teşkil etmez; çünkü إِذْ, إِذَا ve benzerleri harf muamelesi görmüştür) yahut da kıssanın kıssaya atfedilmesi şeklinde olur. Allah Teâlâ'nın kudretine delalet eden şaşırtıcı kıssalara bununla başlanması da bunu teyit eder. Görmez misin ki Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da zikredilmiştir:
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ وَلَمْ تُذْكَرْ فِيمَا بَيْنَهُمَا وَتَكُونُ (إِذْ) اسْمَ زَمَانٍ مَفْعُولًا بِهِ بِتَقْدِيرِ اذْكُرْ، وَنَظِيرُهُ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَعْلِيقِ الذِّكْرِ وَالْقِصَّةِ بِالزَّمَانِ إِنَّمَا هُوَ مَا حَصَلَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ مِنَ الْأَحْوَالِ. وَتَخْصِيصُ اسْمِ الزَّمَانِ دُونَ اسْمِ الْمَكَانِ لِأَنَّ النَّاسَ تَعَارَفُوا إِسْنَادَ الْحَوَادِثِ التَّارِيخِيَّةِ وَالْقِصَصِ إِلَى أَزْمَانِ وُقُوعِهَا.
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik” buyruğunda da zikredilmiş, ikisi arasında ise zikredilmemiştir. Bu durumda (إِذْ), takdiri اذْكُرْ (hatırla) olan mef'ûlün bih bir zaman ismi olur; Kur'an'da bunun benzeri pek çoktur. Zikrin ve kıssanın zamana bağlanmasından kastedilen ise sadece o zamanda meydana gelen ahvaldir. Mekân ismi yerine zaman isminin tahsis edilmesi, insanların tarihî hadiseleri ve kıssaları vuku buldukları zamanlara isnat etmeyi adet edinmelerindendir.
وَكَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ أُطْلِقَ عَلَى مَا يَفْهَمُونَ مِنْهُ إِرَادَتَهُ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْكَلَامِ النَّفْسِيِّ فَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ كَلَامٌ سَمِعُوهُ فَإِطْلَاقُ الْقَوْلِ عَلَيْهِ حَقِيقَةً وَإِسْنَادُهُ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ خَلَقَ ذَلِكَ الْقَوْلَ بِدُونِ وَسِيلَةٍ مُعْتَادَةٍ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ دَالٌّ آخَرُ عَلَى الْإِرَادَةِ، فَإِطْلَاقُ الْقَوْلِ عَلَيْهِ مَجَازٌ لِأَنَّهُ دَلَالَةٌ لِلْعُقَلَاءِ وَالْمَجَازُ فِيهِ أَقْوَى مِنَ الْمَجَازِ الَّذِي فِي نَحْوِ
Allah Teâlâ'nın meleklere hitabı/kelamı, meleklerin O'nun muradını kendisinden anladıkları şey hakkında kullanılmıştır ki bu 'kelâm-ı nefsî' olarak ifade edilir. Dolayısıyla meleklerin işittikleri bir söz olması muhtemeldir; bu durumda kavil (söz) lafzının onun için kullanılması hakikattir ve Allah'ın bu sözü alışılagelmiş vasıtalar olmaksızın yaratmış olmasından ötürü Allah'a isnat edilmiştir. Murada delalet eden başka bir delil olması da muhtemeldir; bu takdirde kavil lafzının ona ıtlakı mecazdır; zira akıl sahiplerine yönelik bir delalettir ve buradaki mecaz,
قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «اشْتَكَتِ النَّارُ إِلَى رَبِّهَا»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Cehennem Rabbine şikâyette bulundu...”
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فصلت: ١١] وَقَوْلِ أَبِي النَّجْمِ: «إِذْ قَالَتِ الْآطَالُ لِلْبَطْنِ الْحَقِ» ، وَلَا طَائِلَ فِي الْبَحْثِ عَنْ تَعَيُّنِ أَحَدِ الِاحْتِمَالَيْنِ.
hadisindeki, Allah Teâlâ'nın: { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “Ona ve yeryüzüne: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” [Fussilet: 11] buyruğundaki ve Ebü'n-Necm'in: «Böğürler karına 'yapış' dediğinde» sözündeki mecazdan daha kuvvetlidir. Bu iki ihtimalden birini kesin olarak tayin etmek için araştırma yapmanın ise bir faydası yoktur.
وَالْمَلَائِكَةُ جَمْعُ مَلَكٍ وَأَصْلُ صِيغَةِ الْجمع مَلَائِكَة وَالتَّاءُ لِتَأْكِيدِ الْجَمْعِيَّةِ لِمَا فِي التَّاءِ مِنَ الْإِيذَانِ بِمَعْنَى الْجَمَاعَةِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ تَأْنِيثَ مَلَائِكَةٍ سَرَى إِلَى لُغَةِ الْعَرَبِ مِنْ كَلَامِ الْمُتَنَصِّرِينَ مِنْهُمْ إِذْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْأَمْلَاكَ بَنَاتُ اللَّهِ وَاعْتَقَدَهُ الْعَرَبُ أَيْضًا قَالَ تَعَالَى:
Melâike (الْمَلَائِكَةُ), melek (مَلَك) kelimesinin çoğuludur; çoğul sîgasının aslı melâik (مَلَائِك)'tir. Sondaki tâ (ة) harfi ise topluluk anlamı bildirmesi sebebiyle cemiyeti (çoğulluğu) pekiştirmek içindir. Zahir olan odur ki melâike kelimesinin müennesliği Arap diline, meleklerin Allah'ın kızları olduğuna inanan Hristiyanlaşmış Arapların kelamından sirayet etmiştir; Araplar da böyle inanmaktaydı. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ [النَّحْل: ٥٧] فَمَلَائِكُ جَمْعُ مَلْأَكٍ كَشَمَائِلَ وَشَمْأَلٍ، وَمِمَّا يَدُلُّ
{ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ } “Onlar kızları Allah'a isnat ediyorlar. Hâşâ, O bundan münezzehtir” [Nahl: 57] Melâik (مَلَائِك) tıpkı şem'el (شَمْأَل) kelimesinin çoğulunun şemâil (شَمَائِل) olması gibi mel'ek (مَلْأَك) kelimesinin çoğuludur. Buna delalet eden
عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُ بَعْضِ شُعَرَاءِ عَبْدِ الْقَيْسِ أَوْ غَيْرِهِ:
hususlardan biri de Abdülkays şairlerinden birinin (veya bir başkasının) şu sözüdür:
وَلَسْتَ لِإِنْسِيٍّ وَلَكِنْ لِمَلْأَكٍ ... تَنَزَّلَ مِنْ جَوِّ السَّمَاءِ يَصُوبُ (١)
Sen bir insana [ait] değilsin, bilakis semâ boşluğundan aşağı doğru inen bir meleğe [aitsin]. (١)
ثُمَّ قَالُوا مَلَكٌ تَخْفِيفًا.
Daha sonra hafifletmek maksadıyla melek (مَلَك) demişlerdir.
وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي اشْتِقَاقِهِ فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ هُوَ مَفْعَلٌ مِنْ لَأَكَ بِمَعْنَىُُ
[Âlimler] onun türeyişi (iştikakı) konusunda ihtilaf etmişlerdir; Ebû Ubeyde, [bu kelimenin] ... anlamındaki le'eke (لَأَكَ) [fiilinden] mef'al (مَفْعَل) [vezninde] olduğunu söylemiştir:
أَرْسَلَ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ فِي الْأَمْرِ بِتَبْلِيغِ رِسَالَةِ أَلِكْنِي أَلِيهِ أَيْ كُنْ رَسُولِي إِلَيْهِ وَأَصْلُ أَلِكْنِي أَلْإِكْنِي وَإِنْ لَمْ يُعْرَفْ لَهُ فِعْلٌ. وَإِنَّمَا اشْتُقَّ اسْمُ الْمَلَكِ مِنَ الْإِرْسَالِ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ رُسُلُ اللَّهِ إِمَّا بِتَبْلِيغٍ أَوْ تَكْوِينٍ كَمَا
anlamındaki le'eke (لَأَكَ) fiilinden mef'al (مَفْعَل) vezninde olduğunu söylemiştir. Nitekim bir mesajı ulaştırma emrinde kullanılan 'eliknî ileyhi' (أَلِكْنِي إِلَيْهِ - ona benim elçim ol) sözü de buradan gelir; fiili bilinmese de 'eliknî'nin aslı 'el'iknî'dir. Melek isminin irsalden (göndermekten) türetilmiş olması ise meleklerin gerek tebliğ gerekse tekvin (yaratılış hadiseleri) bakımından Allah'ın elçileri olmasındandır. Nitekim
فِي الْحَدِيثِ: «ثُمَّ يُرْسِلُ إِلَيْهِ (أَيْ لِلْجَنِينِ فِي بَطْنِ أُمِّهِ) الْمَلَكَ فَيَنْفُخُ فِيهِ الرُّوحَ»
hadiste: “Sonra ona (yani anne karnındaki cenine) meleği gönderir ve o da ona ruh üfler” buyrulmuştur.
، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ هُوَ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَقَالَ الْكِسَائِيُّ هُوَ مَقْلُوبٌ وَوَزْنُهُ الْآنَ مَعْفُلٌ وَأَصْلُهُ مَأْلَكٌ مِنَ الْأَلُوكِ وَالْأَلُوكَةُ وَهِيَ الرِّسَالَةُ وَيُقَالُ مَأْلَكٌ وَمَأْلَكَةٌ (بِفَتْحِ اللَّامِ وَضَمِّهَا) فَقَلَبُوا فِيهِ قَلْبًا مَكَانِيًّا فَقَالُوا مَلْأَكٌ فَهُوَ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمَلْكِ (بِفَتْحِ الْمِيمِ وَسُكُونِ اللَّامِ) وَالْمَلْكُ بِمَعْنَى الْقُوَّةِ قَالَ تَعَالَى: عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ [التَّحْرِيم: ٦] وَالْهَمْزَةُ مَزِيدَةٌ فَوَزْنُهُ فَعْأَلٌ بِسُكُونِ الْعَيْنِ وَفَتْحِ الْهَمْزَةِ كَشَمْأَلٍ، وَرُدَّ بِأَنَّ دَعْوَى زِيَادَةِ حَرْفٍ بِلَا فَائِدَةٍ دَعْوَى بَعِيدَةٌ، وَرُدَّ مَذْهَبُ الْكِسَائِيِّ بِأَنَّ الْقَلْبَ خِلَافُ الْأَصْلِ، فَرُجِّحَ مَذْهَبُ أَبِي عُبَيْدَةَ، وَنَقَلَ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُمَيْلٍ أَنَّهُ قَالَ لَا اشْتِقَاقَ لِلْمَلَكِ عِنْدَ الْعَرَبِ يُرِيدُ أَنَّهُمْ عَرَّبُوهُ مِنَ اللُّغَةِ الْعِبْرَانِيَّةِ وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ التَّوْرَاةَ سَمَّتِ الْمَلَكَ مَلَاكًا بِالتَّخْفِيفِ، وَلَيْسَ وُجُودُ كَلِمَةٍ مُتَقَارِبَةِ اللَّفْظِ وَالْمَعْنَى فِي لُغَتَيْنِ بِدَالٍّ عَلَى أَنَّهَا مَنْقُولَةٌ مِنْ إِحْدَاهُمَا إِلَى الْأُخْرَى إِلَّا بِأَدِلَّةٍ أُخْرَى.
Buna göre o, ism-i mef'ul anlamında bir mîmî masdardır. el-Kisâî ise kelimenin maklûb (harf sırası değişmiş) olduğunu ve şimdiki vezninin ma'ful (مَعْفُل) olduğunu söylemiştir; aslı ise el-elûk (الْأَلُوك) ve el-elûke (الْأَلُوكَة) kökünden me'lek (مَأْلَك)'tir ki bu mesaj/elçilik demektir; me'lek ve me'leke (lâmın fethası ve dammesiyle) de denir. Harflerin yerini değiştirerek (kalb-i mekânî ile) mel'ek (مَلْأَك) demişlerdir, dolayısıyla sıfat-ı müşebbehedir. İbn Keysân ise mîmin fethası ve lâmın sükûnuyla melk (الْمَلْك) kökünden türediğini söylemiştir; melk güç/kuvvet demektir. Nitekim Allah Teâlâ: { عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ } “Onun başında kaba ve sert melekler vardır” [Tahrîm: 6] buyurmuştur; buradaki hemze ise zaiddir, dolayısıyla vezni aynın sükûnu ve hemzenin fethasıyla şem'el (شَمْأَل) gibi fa'al (فَعْأَل)'dir. Ancak bir harfin faydasızca zaid olduğu iddiasının uzak bir iddia olması gerekçesiyle bu görüş reddedilmiştir; el-Kisâî'nin mezhebi de kalbin (harf değişiminin) asla aykırı olması gerekçesiyle reddedilmiş ve Ebû Ubeyde'nin mezhebi tercih edilmiştir. Kurtubî, Nadr b. Şümeyl'den Araplarda meleğin herhangi bir iştikakı olmadığını nakletmiştir; yani Arapların bunu İbranice'den ta'rib ettiklerini (Arapçalaştırdıklarını) kastetmektedir. Tevrat'ın meleğe tahfif ile 'melâk' adını vermesi de bunu destekler. Ne var ki iki dilde lafız ve anlam bakımından birbirine yakın bir kelimenin bulunması, başka deliller olmadıkça birinden diğerine nakledildiğini göstermez.
وَالْمَلَائِكَةُ مَخْلُوقَاتٌ نُورَانِيَّةٌ سَمَاوِيَّةٌ مَجْبُولَةٌ عَلَى الْخَيْرِ قَادِرَةٌ عَلَى التَّشَكُّلِ فِي خَرْقِ الْعَادَةِ لِأَنَّ النُّورَ قَابِلٌ لِلتَّشَكُّلِ فِي كَيْفِيَّاتٍ وَلِأَنَّ أَجْزَاءَهُ لَا تَتَزَاحَمُ وَنُورُهَا لَا شُعَاعَ لَهُ فَلِذَلِكَ لَا تُضِيءُ إِذَا اتَّصَلَتْ بِالْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ وَإِنَّمَا تَتَشَكَّلُ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَظْهَرَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضِ رُسُلِهِ وَأَنْبِيَائِهِ عَلَى وَجْهِ خَرْقِ الْعَادَةِ. وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى لَهَا قُوَّةَ التَّوَجُّهِ إِلَى الْأَشْيَاءِ الَّتِي يُرِيدُ اللَّهُ تَكْوِينَهَا فَتَتَوَلَّى التَّدْبِيرَ لَهَا وَلِهَذِهِ التَّوَجُّهَاتِ الْمَلَكِيَّةِ حَيْثِيَّاتٌ وَمَرَاتِبُ كَثِيرَةٌ تَتَعَذَّرُ الْإِحَاطَةُ بِهَا وَهِيَ مُضَادَّةٌ لِتَوَجُّهَاتِ الشَّيَاطِينِ، فَالْخَوَاطِرُ الْخَيْرِيَّةُ مِنْ تَوَجُّهَاتِ
Melekler; hayır üzere yaratılmış, harikulade şekilde şekil değiştirmeye muktedir, semavî nuranî varlıklardır. Zira nur çeşitli keyfiyetlerde şekil almaya elverişlidir ve parçaları birbiriyle çatışmaz; onların nurunun ışık saçan bir şuaı (parlaklığı) yoktur, bu sebeple yeryüzü âlemiyle irtibata geçtiklerinde etrafı aydınlatmazlar; sadece Allah Teâlâ harikulade bir surette resullerinden ve nebilerinden bazılarına görünmelerini dilediğinde şekle bürünürler. Allah Teâlâ onlara, var etmeyi dilediği şeylere yönelme kuvveti vermiştir de onlar bunların idaresini deruhte ederler. Meleklere has bu yönelişlerin ihata edilmesi mümkün olmayan pek çok yönü ve mertebesi vardır ve bunlar şeytanların yönelişlerine zıttır. Dolayısıyla hayırlı hatıralar (ilhamlar),
الْمَلَائِكَةِ وَعَلَاقَتِهَا بِالنُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ وَبِعَكْسِهَا خَوَاطِرُ الشَّرِّ.
meleklerin yönelişlerinden ve onların insan nefsiyle olan irtibatındandır; şer hatıralar (vesveseler) ise bunun aksinedir.
وَالْخَلِيفَةُ فِي الْأَصْلِ الَّذِي يَخْلُفُ غَيْرَهُ أَوْ يَكُونُ بَدَلًا عَنْهُ فِي عَمَلٍ يَعْمَلُهُ، فَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْوَصْفِ كَالْعَلَامَةِ. وَالْمُرَادُ مِنَ الْخَلِيفَةِ هُنَا إِمَّا الْمَعْنَى الْمَجَازِيُّ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَلَّى عَمَلًا يُرِيدُهُ الْمُسْتَخْلَفُ مِثْلَ الْوَكِيلِ وَالْوَصِيِّ، أَيْ جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ مُدَبِّرًا يَعْمَلُ مَا نُرِيدُهُ فِي الْأَرْضِ فَهُوَ اسْتِعَارَةٌ أَوْ مَجَازٌ مُرْسَلٌ وَلَيْسَ بِحَقِيقَةٍ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَكُنْ حَالًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا عَامِلًا فِيهَا الْعَمَلَ الَّذِي أَوْدَعَهُ فِي الْإِنْسَانِ وَهُوَ السَّلْطَنَةُ عَلَى مَوْجُودَاتِ الْأَرْضِ،
Halife (الْخَلِيفَةُ), aslen başkasının ardınca gelen veya yaptığı bir işte onun yerine geçen kimsedir. Bu kelime فاعل (fâil) anlamında فعيل (faîl) veznindedir; sonundaki tâ (ة) ise 'allâme' kelimesinde olduğu gibi vasıfta mübalağa içindir. Burada halifeden kasıt ya mecazi anlamıdır ki bu, vekil ve vasi gibi kendisini tayin edenin dilediği bir işi üstlenen kimsedir; yani 'yeryüzünde bizim dilediğimiz işi yapan bir idareci yaratacağım' demektir. Bu durumda bir istiâre yahut mecâz-ı mürseldir, hakikat değildir; zira Allah Teâlâ yeryüzünde ikamet ediyor değildir ve insana tevdi ettiği işi, yani yeryüzü varlıkları üzerindeki hâkimiyeti [bizzat maddeten] icra ediyor da değildir.
وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَتْرُكْ عَمَلًا كَانَ يَعْمَلُهُ فَوَكَلَهُ إِلَى الْإِنْسَانِ بَلِ التَّدْبِيرُ الْأَعْظَمُ لَمْ يَزَلْ لِلَّهِ تَعَالَى فَالْإِنْسَانُ هُوَ الْمَوْجُودُ الْوَحِيدُ الَّذِي اسْتَطَاعَ بِمَا أَوْدَعَ اللَّهُ فِي خِلْقَتِهِ أَنْ يَتَصَرَّفَ فِي مَخْلُوقَاتِ الْأَرْضِ بِوُجُوهٍ عَظِيمَةٍ لَا تَنْتَهِي خِلَافَ غَيْرِهِ مِنَ الْحَيَوَانِ، وَإِمَّا أَنْ يُرَادَ مِنَ الْخَلِيفَةِ مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيُّ إِذَا صَحَّ أَنَّ الْأَرْضَ كَانَتْ مَعْمُورَةً مِنْ قَبْلُ بِطَائِفَةٍ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ يُسَمَّوْنَ الْحِنَّ وَالْبِنَّ- بِحَاءٍ مُهْمِلَةٍ مَكْسُورَةٍ وَنُونٍ فِي الْأَوَّلِ، وَبِمُوَحَّدَةٍ مَكْسُورَةٍ وَنُونٍ فِي الثَّانِي- وَقِيلَ اسْمُهُمُ الطَّمُّ وَالرَّمُّ- بِفَتْحِ أَوَّلِهِمَا-، وَأَحْسَبُهُ مِنَ الْمَزَاعِمِ، وَأَنَّ وَضْعَ هَذَيْنِ الِاسْمَيْنِ مِنْ بَابِ قَوْلِ النَّاسِ: هَيَّانُ بْنُ بَيَّانٍ إِشَارَةً إِلَى غَيْرِ مَوْجُودٍ أَوْ غَيْرِ مَعْرُوفٍ. وَلَعَلَّ هَذَا أَنْجَزُ لِأَهْلِ الْقَصَصِ مِنْ خُرَافَاتِ الْفُرْسِ أَوِ الْيُونَانِ فَإِنَّ الْفُرْسَ زَعَمُوا أَنَّهُ كَانَ قَبْلَ الْإِنْسَانِ فِي الْأَرْضِ جِنْسٌ اسْمُهُ الطَّمُّ وَالرَّمُّ كَانَ الْيُونَانُ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْأَرْضَ كَانَتْ مَعْمُورَةً بِمَخْلُوقَاتٍ تُدْعَى التِيتَانَ وَأَنَّ زُفَسَ وَهُوَ الْمُشْتَرِي كَبِيرُ الْأَرْبَابِ فِي اعْتِقَادِهِمْ جَلَّاهُمْ مِنَ الْأَرْضِ لِفَسَادِهِمْ. وَكُلُّ هَذَا يُنَافِيهِ سِيَاقُ الْآيَةِ فَإِنَّ تَعْقِيبَ ذِكْرِ خَلْقِ الْأَرْضِ ثُمَّ السَّمَاوَاتِ بِذِكْرِ إِرَادَتِهِ تَعَالَى جَعْلَ الْخَلِيفَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ جَعْلَ الْخَلِيفَةِ كَانَ أَوَّلَ الْأَحْوَالِ عَلَى الْأَرْضِ بَعْدَ خَلْقِهَا فَالْخَلِيفَةُ هُنَا الَّذِي يَخْلُفُ صَاحِبَ الشَّيْءِ فِي التَّصَرُّفِ فِي مَمْلُوكَاتِهِ وَلَا يَلْزَمُ أَن يكون المخلوف مُسْتَقِرًّا فِي الْمَكَانِ مِنْ قَبْلُ، فَالْخَلِيفَةُ آدَمُ وَخَلَفِيَّتُهُ قِيَامُهُ بِتَنْفِيذِ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ تَعْمِيرِ الْأَرْضِ بِالْإِلْهَامِ أَوْ بِالْوَحْيِ وَتَلْقِينِ ذُرِّيَّتِهِ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ هَذَا الْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ، وَمِمَّا يَشْمَلُهُ هَذَا التَّصَرُّفُ تَصَرُّفُ آدَمَ بِسَنِّ النِّظَامِ لِأَهْلِهِ وَأَهَالِيهِمْ عَلَى حَسَبِ وَفْرَةِ عَدَدِهِمْ وَاتِّسَاعِ تَصَرُّفَاتِهِمْ، فَكَانَتِ الْآيَةُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ إِيمَاءً إِلَى حَاجَةِ الْبَشَرِ إِلَى إِقَامَةِ خَلِيفَةٍ لِتَنْفِيذِ الْفَصْلِ بَيْنَ النَّاسِ فِي مُنَازَعَاتِهِمْ إِذْ لَا يَسْتَقِيمُ نِظَامٌ يَجْمَعُ الْبَشَرَ بِدُونِ ذَلِكَ، وَقَدْ بَعَثَ اللَّهُ الرُّسُلَ وَبَيَّنَ الشَّرَائِعَ فَرُبَّمَا اجْتَمَعَتِ الرِّسَالَةُ وَالْخِلَافَةُ وَرُبَّمَا انْفَصَلَتَا بِحَسَبِ مَا أَرَادَ اللَّهُ مِنْ شَرَائِعِهِ إِلَى أَنْ جَاءَ الْإِسْلَامُ فَجَمَعَ الرِّسَالَةَ وَالْخِلَافَةَ لِأَنَّ دِينَ الْإِسْلَامِ غَايَةُ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الشَّرَائِعِ وَهُوَ الشَّرِيعَةُ الْخَاتِمَةُ وَلِأَنَّ امْتِزَاجَ الدِّينِ وَالْمُلْكِ هُوَ أَكْمَلُ مَظَاهِرِ الْخُطَّتَيْنِ قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ
Ayrıca Allah Teâlâ yapmakta olduğu bir işi bırakıp insana havale etmiş de değildir; bilakis en büyük tedbir daima Allah Teâlâ'ya aittir. İnsan ise diğer hayvanların aksine, Allah'ın fıtratına yerleştirdiği özellikler sayesinde yeryüzü mahlukatı üzerinde sınırsız ve büyük şekillerde tasarrufta bulunabilen tek varlıktır. Yahut halifeden kastın hakiki manası olmasıdır; şayet yeryüzünün daha önce el-Hinn ve el-Binn —ilki noktasız esreli hâ ve nûn ile, ikincisi tek noktalı esreli bâ ve nûn ile— adı verilen bir mahlukat zümresiyle meskun olduğu rivayeti sahih ise. Bunların isimlerinin —ilk harflerinin fethasıyla— et-Tamm ve er-Ramm olduğu da söylenmiştir; kanaatimce bu asılsız iddialardandır ve bu iki ismin konulması, insanların var olmayan veya bilinmeyen birine işaretle 'Heyyân b. Beyyân' (falanca filanca) demesi kabilindendir. Belki de bu, kıssacılara Fars veya Yunan hurafelerinden intikal etmiştir; nitekim Farslar, insandan önce yeryüzünde et-Tamm ve er-Ramm adında bir türün bulunduğunu iddia etmişler; Yunanlılar da yeryüzünün Titanlar adı verilen yaratıklarla meskun olduğuna ve inançlarındaki tanrıların büyüğü olan Zeus'un —ki Jüpiter'dir— fesat çıkarmaları sebebiyle onları yeryüzünden sürdüğüne inanmaktaydılar. Bütün bunları ise ayetin siyakı reddetmektedir; zira yeryüzünün ve ardından göklerin yaratılışının zikrinin hemen peşinden Allah Teâlâ'nın halife kılma iradesinin zikredilmesi, halife kılınmanın yeryüzünün yaratılmasından sonra oradaki ilk durum olduğuna delildir. Dolayısıyla buradaki halife, bir şeyin sahibinin mülkünde tasarrufta bulunma hususunda onun yerine geçen kimsedir; yerine geçilenin daha önce o mekânda yerleşik olması gerekmez. Binaenaleyh halife Âdem'dir; onun halifeliği de ilham veya vahiy yoluyla yeryüzünü imar etme hususunda Allah Teâlâ'nın muradını yerine getirmesi ve bu yeryüzü âleminden Allah Teâlâ'nın muradını zürriyetine belletmesidir. Bu tasarrufun kapsadığı hususlardan biri de Âdem'in, aile efradına ve onların nesillerine, sayılarının çokluğuna ve tasarruflarının genişliğine göre kurallar/nizam koyma tasarrufudur. Dolayısıyla ayet bu açıdan, insanlar arasındaki anlaşmazlıkları çözüme kavuşturmak için bir halife/devlet başkanı tayin etme ihtiyacına işaret etmektedir; zira bu olmadan insanları bir arada tutan bir nizam ayakta kalamaz. Nitekim Allah peygamberler göndermiş ve şeriatları açıklamıştır; peygamberlik ve halifelik (yöneticilik), Allah'ın şeriatlarından dilediği hikmete binaen bazen bir arada bulunmuş bazen de ayrılmıştır; nihayet İslam gelmiş, peygamberlik ile hilafeti birleştirmiştir. Çünkü İslam dini, Allah Teâlâ'nın şeriatlardan nihai muradıdır ve son şeriattır; ayrıca din ile mülkün (devlet idaresinin) kaynaşması bu iki vazifenin en mükemmel tezahürüdür. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ
إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ
إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Biz hiçbir peygamberi, Allah'ın izniyle kendisine itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik”
[النِّسَاء: ٦٤] وَلِهَذَا أَجْمَعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ بَعْدَ وَفَاةِ النَّبِيءِ ﷺ عَلَى إِقَامَةِ الْخَلِيفَةِ لِحِفْظِ نِظَامِ الْأُمَّةِ وَتَنْفِيذِ الشَّرِيعَةِ وَلَمْ يُنَازِعْ فِي ذَلِكَ أَحَدٌ مِنَ الْخَاصَّةِ وَلَا مِنَ الْعَامَّةِ إِلَّا الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى، مِنْ جُفَاةِ الْأَعْرَابِ وَدُعَاةِ الْفِتْنَةِ فَالْمُنَاظَرَةُ مَعَ أَمْثَالِهِمْ سُدًى.
[Nisâ: 64] İşte bu sebeple Resûlullah'ın ashabı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra ümmetin nizamını korumak ve şeriatı tatbik etmek için bir halife tayin etme hususunda icma etmişlerdir. Kendilerine hidayet beyan edildikten sonra gerisin geriye irtidat eden kaba bedeviler ve fitne davetçileri müstesna, ne havas ne de avamdan hiç kimse bu hususta münazaa etmemiştir; zira onlar gibilerle münazara etmek beyhudedir.
وَلِلْخَلِيفَةِ شُرُوطٌ مَحَلُّ بَيَانِهَا كُتُبُ الْفِقْهِ وَالْكَلَامِ، وَسَتَجِيءُ مُنَاسَبَتُهَا فِي آيَاتٍ آتِيَةٍ.
Halifenin şartları vardır ki bunların açıklanma yeri fıkıh ve kelâm kitaplarıdır; bunların münasebeti gelecek ayetlerde de gelecektir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ خِطَابَهُ تَعَالَى هَذَا لِلْمَلَائِكَةِ كَانَ عِنْدَ إِتْمَامِ خَلْقِ آدَمَ عِنْدَ نَفْخِ الرُّوحِ فِيهِ أَوْ قَبْلَ النَّفْخِ وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْمُخْبَرِ عَنْ جَعْلِهِ خَلِيفَةً هُوَ ذَلِكَ الْمَخْلُوقُ كَمَا يَقُولُ الَّذِي كَتَبَ كِتَابًا بِحَضْرَةِ جَلِيسٍ إِنِّي مُرْسِلٌ كِتَابًا إِلَى فُلَانٍ فَإِنَّ السَّامِعَ يَعْلَمُ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ ذَلِكَ الَّذِي هُوَ بِصَدَدِ كِتَابَتِهِ كِتَابٌ لِفُلَانٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خِطَابُهُمْ بِذَلِكَ قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ، وَعَلَى الْوُجُوهِ كُلِّهَا يَكُونُ اسْمُ الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ: جاعِلٌ لِلزَّمَنِ الْمُسْتَقْبَلِ لِأَنَّ وَصْفَ الْخَلِيفَةِ لَمْ يَكُنْ ثَابِتًا لِآدَمَ سَاعَتَئِذٍ.
Görünen o ki Allah Teâlâ'nın meleklere yönelik bu hitabı, Âdem'in yaratılışı tamamlanıp ruhun ona üflenmesi esnasında yahut üflenmesinden önce vaki olmuştur; birincisi daha açıktır. Bu durumda halife kılınacağı haber verilen varlık, bizzat o yaratılandır; nitekim yanında oturan birinin huzurunda mektup yazan bir kimsenin "Ben filana mektup gönderiyorum" demesi gibi ki, dinleyen kişi onun yazmakta olduğu şeyin filana gidecek bir mektup olduğunu anlar. Bu hitabın meleklere Âdem'in yaratılmasından önce yöneltilmiş olması da caizdir. Her halükarda O'nun: { جاعِلٌ } sözündeki ism-i fail gelecek zaman içindir; çünkü halifelik vasfı o anda Âdem için fiilen sabit değildi.
وَقَوْلُ اللَّهِ هَذَا مُوَجَّهٌ إِلَى الْمَلَائِكَةِ عَلَى وَجْهِ الْإِخْبَارِ لِيَسُوقَهُمْ إِلَى مَعْرِفَةِ فَضْلِ الْجِنْسِ الْإِنْسَانِيِّ عَلَى وَجْهٍ يُزِيلُ مَا عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ سُوءِ الظَّنِّ بِهَذَا الْجِنْسِ، وَلِيَكُونَ كَالِاسْتِشَارَةٍ لَهُمْ تَكْرِيمًا لَهُمْ فَيَكُونُ تَعْلِيمًا فِي قَالَبِ تَكْرِيمٍ مِثْلَ إِلْقَاءِ الْمُعَلِّمِ فَائِدَةً لِلتِّلْمِيذِ فِي صُورَةِ سُؤَالٍ وَجَوَابٍ وَلِيَسُنَّ الِاسْتِشَارَةَ فِي الْأُمُورِ، وَلِتَنْبِيهِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى مَا دَقَّ وَخَفِيَ مِنْ حِكْمَةِ خَلْقِ آدَمَ كَذَا ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ.
Allah'ın bu sözü, insan türünün üstünlüğünü kavramalarını sağlamak, böylece Allah'ın onların içlerinde bulunduğunu bildiği bu türe yönelik suizanı gidermek; melekleri onurlandırmak adına onlarla bir tür istişare kabilinden olmak -ki bu, öğretmenin öğrenciye soru-cevap şeklinde bir faydalı bilgi sunması gibi ikram kalıbında bir öğretimdir-, işlerde istişareyi sünnet kılmak ve melekleri Âdem'in yaratılışındaki ince ve gizli hikmete dikkat çekmek maksadıyla bir haber verme üslubuyla meleklere yöneltilmiştir. Müfessirler böyle zikretmiştir.
وَعِنْدِي أَنْ هَاتِهِ الِاسْتِشَارَةَ جُعِلَتْ لِتَكُونَ حَقِيقَةً مُقَارَنَةً فِي الْوُجُودِ لِخَلْقِ أَوَّلِ الْبَشَرِ حَتَّى تَكُونَ نَامُوسًا أُشْرِبَتْهُ نُفُوسُ ذُرِّيَّتِهِ لِأَنَّ مُقَارَنَةَ شَيْءٍ مِنَ الْأَحْوَالِ وَالْمَعَانِي لِتَكْوِينِ شَيْءٍ مَا، تُؤْثِرُ تَآلُفًا بَيْنَ ذَلِكَ الْكَائِنِ وَبَيْنَ الْمُقَارَنِ. وَلَعَلَّ هَذَا الِاقْتِرَانَ يَقُومُ فِي الْمَعَانِي الَّتِي لَا تُوجَدُ إِلَّا تَبَعًا لِذَوَاتِ مَقَامِ أَمْرِ التَّكْوِينِ فِي الذَّوَاتِ فَكَمَا أَنَّ أَمْرَهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَيْ إِنْشَاءَ ذَاتٍ أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ، كَذَلِكَ أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ اقْتِرَانَ مَعْنًى بِذَاتٍ أَوْ جِنْسٍ أَنْ يُقَدَّرَ حُصُولَ مَبْدَأِ ذَلِكَ الْمَعْنَى عِنْدَ تَكْوِينِ أَصْلِ ذَلِكَ الْجِنْسِ أَوْ عِنْدَ تَكْوِينِ الذَّاتِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَكُونَ قَبُولُ الْعِلْمِ مِنْ خَصَائِصِ الْإِنْسَانِ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاء عِنْد مَا خَلَقَهُ.
Bana göre ise bu istişare, ilk insanın yaratılışına varlıkta eşlik eden bir hakikat olsun ve böylece onun zürriyetinin nefislerinin içine işleyen bir kanun haline gelsin diye yapılmıştır. Çünkü birtakım hâl ve manaların herhangi bir şeyin var oluşuna eşlik etmesi, o varlık ile kendisine eşlik eden şey arasında bir ünsiyet ve uyum hâsıl eder. Belki de bu eşlik etme durumu, ancak zatlara bağlı olarak bulunan manalar hakkında, zatlardaki tekvin (var etme) emri makamında yer alır. Nitekim O'nun emri bir şeyi, yani bir zatı var etmeyi murat ettiğinde ona "Ol" demekten ibaret olup o şey hemen oluverdiği gibi; aynı şekilde bir mananın bir zata yahut bir türe eşlik etmesini murat ettiğinde de o mananın başlangıcının meydana gelişini o türün aslının tekvini yahut o zatın tekvini anında takdir etmesidir. Görmez misin ki Allah Teâlâ, ilmi kabul etmenin insana mahsus özelliklerden olmasını murat ettiğinde, Âdem'i yarattığı esnada ona isimleri öğretmiştir.
وَهَذَا هُوَ وَجْهُ مَشْرُوعِيَّةِ تَسْمِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ الشُّرُوعِ فِي الْأَفْعَالِ لِيَكُونَ اقْتِرَانُ ابْتِدَائِهَا بِلَفْظِ اسْمِهِ تَعَالَى مُفِيضًا لِلْبَرَكَةِ عَلَى جَمِيعِ أَجْزَاءِ ذَلِكَ الْفِعْلِ، وَلِهَذَا أَيْضًا طَلَبَتْ مِنَّا الشَّرِيعَةُ تَخَيُّرَ أَكْمَلِ الْحَالَاتِ وَأَفْضَلِ الْأَوْقَاتِ لِلشُّرُوعِ فِي فَضَائِلِ الْأَعْمَالِ وَمُهِمَّاتِ الْمُطَالِبِ، وَتَقَدَّمَ هَذَا فِي الْكَلَامِ عَلَى الْبَسْمَلَةِ، وَسَنَذْكُرُ مَا يَتَعَلَّقُ بِالشُّورَى عِنْدَ قَوْلِهِ
İşte işlere başlarken Allah Teâlâ'nın adını anmanın meşru kılınmasının hikmeti de budur; ta ki başlangıcın Allah Teâlâ'nın ismiyle bitişik olması o fiilin bütün cüzlerine bereket akıtsın. İşte bu sebeple şeriat bizden, faziletli amellere ve mühim maksatlara başlarken en mükemmel hâlleri ve en faziletli vakitleri seçmemizi talep etmiştir. Bu husus Besmele açıklanırken geçmişti. İstişare ile ilgili meseleleri ise Allah Teâlâ'nın:
تَعَالَى: وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ
Âl-i İmrân sûresindeki: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “İş hususunda onlarla müşavere et” kavli açıklanırken zikredeceğiz.
وَأُسْنِدَتْ حِكَايَةُ هَذَا الْقَوْلِ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِعُنْوَانِ الرَّبِّ لِأَنَّهُ قَول منبىء عَنْ تَدْبِيرٍ عَظِيمٍ فِي جَعْلِ الْخَلِيفَةِ فِي الْأَرْضِ، فَفِي ذَلِكَ الْجَعْلِ نِعْمَةُ تَدْبِيرٍ مَشُوبٍ بِلُطْفٍ وَصَلَاحٍ وَذَلِكَ مِنْ مَعَانِي الرُّبُوبِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الْفَاتِحَة: ٢] ، وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ النِّعْمَةُ شَامِلَةً لِجَمِيعِ النَّوْعِ أُضِيفَ وَصْفُ الرَّبِّ إِلَى ضَمِيرِ أَشْرَفِ أَفْرَادِ النَّوْعِ وَهُوَ النَّبِيءُ مُحَمَّدٌ ﷺ مَعَ تَكْرِيمِهِ بِشَرَفِ حُضُورِ الْمُخَاطَبَةِ.
Bu sözün nakli, Yüce Allah'a "Rab" unvanıyla isnat edilmiştir; çünkü bu söz, yeryüzünde bir halife kılınmasındaki muazzam bir tedbiri haber vermektedir. Bu kılma eyleminde, lütuf ve maslahatla harmanlanmış bir tedbir nimeti vardır ki bu da { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } [Fâtiha: 2] kavlinde geçtiği üzere rubûbiyyetin manalarındandır. Bu nimet bütün insan türünü kapsadığı için Rab vasfı, hitaba muhatap kılınma şerefiyle onurlandırılmasıyla birlikte bu türün en şerefli ferdi olan Hz. Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine muzaf kılınmıştır.
قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ.
{ قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } “[Melekler:] Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın? dediler.”
هَذَا جَوَابُ الْمَلَائِكَةِ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ لَهُمْ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فَالتَّقْدِيرُ فَقَالُوا عَلَى وِزَانِ قَوْلِهِ: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا [الْبَقَرَة: ٣٤] وَفَصَلَ الْجَوَابَ وَلَمْ يَعْطِفْ بِالْفَاءِ أَوِ الْوَاوِ جَرْيًا بِهِ عَلَى طَرِيقَةٍ مُتَّبَعَةٍ فِي الْقُرْآنِ فِي حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ وَهِيَ طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ قَالَ زُهَيْرٌ:
Bu, Allah'ın kendilerine yönelik: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” sözüne karşı meleklerin verdiği cevaptır. Dolayısıyla takdiri, { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا } [Bakara: 34] ayetinin vezninde [fe harfiyle] "fe-kâlû" (bunun üzerine dediler ki) şeklindedir. Cevabın 'fe' veya 'vav' ile atfedilmeyip fasl edilmesi (bağlaçsız getirilmesi), Kur'an'da diyalogların naklinde takip edilen usule uygun olarak cereyan etmiştir ki bu, Arap kelamının bir üslubudur. Züheyr şöyle demiştir:
قِيلَ لَهُمْ أَلَا ارْكَبُوا أَلَاتَا ... قَالُوا جَمِيعًا كُلُّهُمْ آلَافَا
Onlara: Haydi binin! denildi... Hepsi birden bin kişi [olduklarını] söylediler.
أَيْ فَارْكَبُوا وَلَمْ يَقُلْ فَقَالُوا. وَقَالَ رُؤْبَةُ بْنُ الْعَجَّاجِ:
Yani 'fe-rkebû' (haydi binin) [anlamındadır] ve 'fe-kâlû' (bunun üzerine dediler) dememiştir. Ru'be b. el-Accâc da şöyle demiştir:
قَالَتْ بَنَاتُ الْعَمِّ يَا سَلْمَى وَإِنْ ... كَانَ فَقِيرًا مُعْدَمًا قَالَتْ وَإِنْ
Amca kızları dediler ki: 'Ey Selma, fakir ve yoksul olsa da mı?' O da dedi ki: 'Öyle olsa da!'
وَإِنَّمَا حَذَفُوا الْعَاطِفَ فِي أَمْثَالِهِ كَرَاهِيَةَ تَكْرِيرِ الْعَاطِفِ بِتَكْرِيرِ أَفْعَالِ الْقَوْلِ فَإِنَّ الْمُحَاوَرَةَ تَقْتَضِي الْإِعَادَةَ فِي الْغَالِبِ فَطَرَدُوا الْبَابَ فَحَذَفُوا الْعَاطِفَ فِي الْجَمِيعِ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي التَّنْزِيلِ وَرُبَّمَا عَطَفُوا ذَلِكَ بِالْفَاءِ لِنُكْتَةٍ تَقْتَضِي مُخَالَفَةَ الِاسْتِعْمَالِ وَإِنْ كَانَ الْعَطْفُ بِالْفَاءِ هُوَ الظَّاهِرُ وَالْأَصْلُ، وَهَذَا مِمَّا لَمْ أُسْبَقْ إِلَى كَشْفِهِ مِنْ أَسَالِيبِ الِاسْتِعْمَالِ الْعَرَبِيِّ.
Bunun gibi yerlerde atıf harfini, kavil (söyleme) fiillerinin tekrarıyla atıf harfinin tekrarlanmasını çirkin gördükleri için hazfetmişlerdir. Zira karşılıklı konuşma çoğunlukla [sözün] tekrarını gerektirir; bu sebeple bu kuralı genele teşmil ederek hepsinde atıf harfini hazfetmişlerdir. Bu durum Kur'an'da pek çoktur. Bazen de atıf harfi olan 'fe' asıl ve zahir olan kullanım olmakla birlikte, kullanıma muhalefeti gerektiren bir nükte sebebiyle 'fe' ile atfederler. Bu husus, Arap dilinin kullanımlarından benim ilk defa ortaya koyduğum sırlardandır.
وَمِمَّا عُطِفَ بِالْفَاءِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ فَقالَ الْمَلَأُ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ [٢٣، ٢٤] وَقَدْ يُعْطَفُ بِالْوَاوِ أَيْضًا كَمَا فِي قَوْلِهِ:
'Fe' harfi ile atfedilen kullanımlardan biri de Allah Teâlâ'nın Mü'minûn sûresindeki [23, 24] şu kavlidir: { فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ فَقالَ الْمَلَأُ } “O da: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız? dedi. Bunun üzerine ileri gelenler dedi ki...”. Bazen de şu ayette olduğu gibi 'vav' ile atfedilir:
فَأَرْسَلْنا فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِلَخْ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنُونَ [٣٢، ٣٣] وَذَلِكَ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْمَقْصُودُ حِكَايَةَ التَّحَاوُرِ بَلْ قَصْدُ الْإِخْبَارِ عَنْ أَقْوَالٍ جَرَتْ أَوْ كَانَتِ الْأَقْوَالُ الْمَحْكِيَّةُ مِمَّا جَرَى فِي أَوْقَاتٍ مُتَفَرِّقَةٍ أَوْ أَمْكِنَةٍ مُتَفَرِّقَةٍ. وَيَظْهَرُ ذَلِكَ لَكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا اقْتُلُوا أَبْناءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ [غَافِر: ٢٥] إِلَى قَوْلِهِ: وَقالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى [٢٦] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقالَ مُوسى إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ [٢٧] ثُمَّ قَالَ: وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ [٢٨]
Mü'minûn sûresindeki [32, 33] şu ayet gibi: { فَأَرْسَلْنا فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ } “Onlara kendi içlerinden: Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur; hâlâ sakınmaz mısınız? diyen bir peygamber gönderdik. Kavminden ileri gelenler dedi ki...”. Bu durum, maksat bir diyaloğu nakletmek olmayıp cereyan etmiş sözleri haber vermek olduğunda yahut nakledilen sözler farklı vakitlerde veya farklı mekânlarda vuku bulmuş şeylerden ibaret olduğunda gerçekleşir. Bu durum sana Allah Teâlâ'nın Gâfir sûresindeki şu ayetlerinde açıkça görünür: { قالُوا اقْتُلُوا أَبْناءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } [Gâfir: 25] “Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün dediler” kavlinden { وَقالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى } [26] “Firavun da: Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim dedi” kavline kadar. Sonra Allah Teâlâ: { وَقالَ مُوسى إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ } [27] “Mûsâ da: Ben benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olana sığındım dedi” buyurmuş, sonra da { وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } [28] “Firavun ailesinden mümin bir adam dedi ki...” buyurmuştur.
الْآيَةَ فِي سُورَةِ غَافِرٍ، وَلَيْسَ قَوْلِهِ: قالُوا أَتَجْعَلُ جَوَابا لإذ عَامِلًا فِيهَا لِمَا قَدَّمْنَاهُ آنِفًا مِنْ أَنَّهُ يُفْضِي إِلَى أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ: أَتَجْعَلُ فِيها هُوَ الْمَقْصُودَ مِنَ الْقِصَّةِ وَأَنْ تَصِيرَ جُمْلَةُ (إِذْ) تَابِعَةً لَهُ إِذِ الظَّرْفُ تَابِعٌ لِلْمَظْرُوفِ.
Gâfir sûresindeki bu ayetlerde böyledir. { قالُوا أَتَجْعَلُ } kavli ise [başta geçen] "iz" (إِذْ) zarfının cevabı olup onda amel eden bir fiil değildir; zira az önce açıkladığımız üzere bu durum, onların: { أَتَجْعَلُ فِيها } sözünün kıssanın asıl maksadı olmasına ve "iz" cümlesinin de ona tabi olmasına yol açar; çünkü zarf, içinde bulunduğu fiile (mazrûfa) tabidir.
وَالِاسْتِفْهَامُ الْمَحْكِيُّ عَنْ كَلَامِ الْمَلَائِكَةِ مَحْمُولٌ عَلَى حَقِيقَتِهِ مُضَمَّنٌ مَعْنَى التَّعَجُّبِ وَالِاسْتِبْعَادِ مِنْ أَنْ تَتَعَلَّقَ الْحِكْمَةُ بِذَلِكَ فَدَلَالَةُ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى ذَلِكَ هُنَا بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ مَعَ تَطَلُّبِ مَا يُزِيلُ إِنْكَارَهُمْ وَاسْتِبْعَادَهُمْ فَلِذَلِكَ تَعَيَّنَ بَقَاءُ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى حَقِيقَتِهِ خِلَافًا لِمَنْ تَوَهَّمَ الِاسْتِفْهَامَ هُنَا لِمُجَرَّدِ التَّعَجُّبِ، وَالَّذِي أَقْدَمَ الْمَلَائِكَةَ عَلَى هَذَا السُّؤَالِ أَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَخْبَرَهُمْ أَرَادَ مِنْهُمْ إِظْهَارَ عِلْمِهِمْ تُجَاهَ هَذَا الْخَبَرِ لِأَنَّهُمْ مَفْطُورُونَ عَلَى الصِّدْقِ وَالنَّزَاهَةِ مِنْ كُلِّ مُؤَارَبَةٍ فَلَمَّا نَشَأَ ذَلِكَ فِي نُفُوسِهِمْ أَفْصَحَتْ عَنْهُ دَلَالَةٌ تَدُلُّ عَلَيْهِ يَعْلَمُهَا اللَّهُ تَعَالَى من أَحْوَالهم لَا سِيمَا إِذَا كَانَ مِنْ تَمَامِ الِاسْتِشَارَةِ أَنْ يُبْدِيَ الْمُسْتَشَارُ مَا يَرَاهُ نُصْحًا
Meleklerin sözünden nakledilen soru (istifham), hakiki manasına hamledilir ve ilahî hikmetin böyle bir şeye taalluk etmesinden duyulan hayret ve uzak görme manasını tazammun eder. Dolayısıyla burada istifhamın buna delaleti, inkâr ve yadırgamalarını giderecek açıklamayı talep etmekle birlikte kinaye yoluyladır. Bu sebeple buradaki istifhamı sırf taaccüp (şaşkınlık) için zannedenlerin aksine, istifhamın hakikati üzere bırakılması gerekir. Melekleri bu soruyu sormaya sevk eden şey, Allah Teâlâ'nın kendilerine haber verdiğinde bu habere karşı sahip oldukları bilgiyi ortaya koymalarını murat ettiğini bilmeleridir; zira onlar doğruluk ve her türlü hile ve aldatmadan arınmış bir fıtrat üzere yaratılmışlardır. Bu duygu içlerinde belirince, Allah Teâlâ'nın onların hâllerinden bildiği ve buna işaret eden bir delalet bunu açığa vurmuştur; bilhassa istişarenin kemalinden olan şey, danışılan kimsenin nasihat olarak gördüğü görüşü beyan etmesidir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «الْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ وَهُوَ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَكَلَّمْ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kendisine danışılan kimse güvenilir bir kimsedir; konuşmadığı müddetçe serbesttir.»
يَعْنِي إِذَا تَكَلَّمَ فَعَلَيْهِ أَدَاءُ أَمَانَةِ النَّصِيحَةِ.
Yani konuştuğu zaman, nasihat emanetini yerine getirmesi gerekir.
وَعَبَّرَ بِالْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْكَلَامِ وَهُوَ الِاسْتِفْهَامُ وَالتَّعَجُّبُ لِأَنَّ مَنْ كَانَ مِنْ شَأْنِهِ الْفَسَادُ وَالسَّفْكُ لَا يَصْلُحُ لِلتَّعْمِيرِ لِأَنَّهُ إِذَا عُمِّرَ نَقْضَ مَا عَمَّرَهُ. وَعَطْفُ سَفْكِ الدِّمَاءِ عَلَى الْإِفْسَادِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ. وَتَكْرِيرُ ضَمِيرِ (الْأَرْضِ) لِلِاهْتِمَامِ بِهَا وَالتَّذْكِيرِ بِشَأْنِ عُمْرَانِهَا وَحِفْظِ نِظَامِهَا لِيَكُونَ ذَلِكَ أَدْخَلَ فِي التَّعَجُّبِ مِنِ اسْتِخْلَافِ آدَمَ وَفِي صَرْفِ إِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ إِنْ كَانَ فِي الِاسْتِشَارَةِ ائْتِمَارٌ.
Kelamın üzerine bina edildiği esasa, yani istifham ve taaccübe işaret etmek üzere ism-i mevsûl ve sılası ile ifade edilmiştir; çünkü işi fesat çıkarmak ve kan dökmek olan bir kimse imar etmeye elverişli değildir; zira o imar etse bile imar ettiğini yıkar. Kan dökmenin fesat üzerine atfedilmesi ona verilen ehemmiyet sebebiyledir. (Yeryüzü) zamirinin tekrar edilmesi ise oraya verilen ehemmiyetten ve onun imarı ile nizamının korunması meselesini hatırlatmak içindir; ta ki bu durum, Âdem'in halife kılınmasını garipsemeye ve eğer istişarede bir emri yerine getirme tercihi varsa Allah Teâlâ'nın iradesini bundan vazgeçirmeye daha uygun düşsün.
وَالْإِفْسَادُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ [الْبَقَرَة: ١٢] .
İfsad (bozgunculuk), daha önce Allah Teâlâ'nın: { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ } [Bakara: 12] “İyi bilin ki asıl bozguncular kendileridir” kavlinde geçmişti.
وَالسَّفْكُ الْإِرَاقَةُ وَقَدْ غَلَبَ فِي كَلَامِهِمْ تَعْدِيَتُهُ إِلَى الدِّمَاءِ وَأَمَّا إِرَاقَةُ غَيْرِ الدَّمِ فَهِيَ سَفْحٌ بِالْحَاءِ. وَفِي الْمَجِيءِ بِالصِّلَةِ جُمْلَةً فِعْلِيَّةً دَلَالَةٌ عَلَى تَوَقُّعِ أَنْ يَتَكَرَّرَ الْإِفْسَادُ وَالسَّفْكُ مِنْ هَذَا الْمَخْلُوقِ وَإِنَّمَا ظَنُّوا هَذَا الظَّنَّ بِهَذَا الْمَخْلُوقِ مِنْ جِهَةِ مَا اسْتَشْعَرُوهُ مِنْ صِفَاتِ هَذَا الْمَخْلُوقِ الْمُسْتَخْلَفِ بِإِدْرَاكِهِمُ النُّورَانِيِّ لِهَيْئَةِ تَكْوِينِهِ الْجَسَدِيَّةِ وَالْعَقْلِيَّةِ وَالنُّطْقِيَّةِ إِمَّا بِوَصْفِ اللَّهِ لَهُمْ هَذَا الْخَلِيفَةَ أَوْ بِرُؤْيَتِهِمْ صُورَةَ تَرْكِيبِهِ قَبْلَ نَفْخِ الرُّوحِ فِيهِ وَبَعْدَهُ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُمْ رَأَوْهُ بَعْدَ نَفْخِ الرُّوحِ فِيهِ فَعَلِمُوا أَنَّهُ تَرْكِيبٌ يَسْتَطِيعُ صَاحِبُهُ أَنْ يَخْرُجَ عَنِ الْجِبِلَّةِ إِلَى الِاكْتِسَابِ وَعَنِ الِامْتِثَالِ إِلَى الْعِصْيَانِ فَإِنَّ الْعَقْلَ يَشْتَمِلُ عَلَى شَاهِيَةٍ وَغَاضِبَةٍ وَعَاقِلَةٍ وَمِنْ مَجْمُوعِهَا وَمَجْمُوعِ بَعْضِهَا تَحْصُلُ تَرَاكِيبُ مِنَ التَّفْكِيرِ نَافِعَةٌ وَضَارَّةٌ، ثُمَّ إِنَّ الْقُدْرَةَ الَّتِي فِي الْجَوَارِحِ تَسْتَطِيعُ تَنْفِيذَ كُلِّ مَا يَخْطُرُ لِلْعَقْلِ وَقُوَاهُ أَنْ يَفْعَلَهُ ثُمَّ إِنَّ النُّطْقَ يَسْتَطِيعُ إِظْهَارَ
Sefk (سَفْك), dökmek demektir ve Arap kelamında daha çok kan için geçişli olarak kullanılır. Kan dışındaki şeylerin dökülmesi ise 'hâ' (ح) harfiyle sefh (سَفْح) kelimesidir. Sıla cümlesinin fiil cümlesi olarak getirilmesi, bu yaratıktan fesat ve kan dökmenin tekrar tekrar meydana gelmesinin beklendiğine delalet eder. Onların bu mahluk hakkında böyle bir zanda bulunmaları, halife kılınacak olan bu varlığın cismani, akli ve nutkî (konuşma ve düşünme) yaratılış biçimini nûrânî idrakleriyle sezinledikleri vasıflarından kaynaklanmıştır; bu da ya Allah'ın onlara bu halifeyi vasfetmesiyle yahut ruh üflenmeden önce ve sonra onun bünyesinin suretini görmeleriyle olmuştur. Daha zahir olanı, onu ruh üflendikten sonra görmüş olmalarıdır; böylece onun, fıtratın dışına çıkıp kesb (iradî eylemler) alanına ve itaatten çıkıp isyana yönelebilecek bir bünyeye sahip olduğunu bildiler. Zira akıl; şehvet, öfke ve akletme güçlerini içerir ve bunların tamamından yahut bir kısmından faydalı ve zararlı düşünce bileşimleri hâsıl olur. Sonra uzuvlardaki güç ve kudret, aklın ve melekelerinin yapmayı tasarladığı her şeyi fiile dökmeye muktedirdir; sonra konuşma yeteneği de
خِلَافِ الْوَاقِعِ وَتَرْوِيجَ الْبَاطِلِ، فَيَكُونُ مِنْ أَحْوَالِ ذَلِكَ فَسَادٌ كَبِيرٌ وَمِنْ أَحْوَالِهِ أَيْضًا صَلَاحٌ عَظِيمٌ وَإِنَّ طَبِيعَةَ اسْتِخْدَامِ ذِي الْقُوَّةِ لِقُوَاهُ قَاضِيَةٌ بِأَنَّهُ سَيَأْتِي بِكُلِّ مَا تَصْلُحُ لَهُ هَذِهِ الْقُوَى خَيْرُهَا وَشَرُّهَا فَيَحْصُلُ فِعْلٌ مُخْتَلَطٌ مِنْ
gerçeğin aksini ortaya koymaya ve batılı revaçta tutmaya muktedirdir. Dolayısıyla bu durumlardan büyük bir fesat doğabileceği gibi aynı şekilde büyük bir salah (iyilik) da doğabilir. Güç sahibinin güçlerini kullanma tabiatı, bu güçlerin elverişli olduğu her şeyi -hayrını da şerrini de- ortaya koyacağını gerektirir; böylece
صَالِحٍ وَسَيِّئٍ، وَمُجَرَّدُ مُشَاهَدَةِ الْمَلَائِكَةِ لِهَذَا الْمَخْلُوقِ الْعَجِيبِ الْمُرَادِ جَعْلُهُ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ كَافٍ فِي إِحَاطَتِهِمْ بِمَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنْ عَجَائِبِ الصِّفَاتِ عَلَى نَحْوِ مَا سَيَظْهَرُ مِنْهَا فِي الْخَارِجِ لِأَنَّ مَدَارِكَهُمْ غَايَةٌ فِي السُّمُوِّ لِسَلَامَتِهَا مِنْ كُدْرَاتِ الْمَادَّةِ، وَإِذَا كَانَ أَفْرَادُ الْبَشَرِ يَتَفَاوَتُونَ فِي الشُّعُورِ بِالْخَفِيَّاتِ، وَفِي تَوَجُّهِ نُورَانِيَّةِ النُّفُوسِ إِلَى الْمَعْلُومَاتِ، وَفِي التَّوَسُّمِ وَالتَّفَرُّسِ فِي الذَّوَاتِ بِمِقْدَارِ تَفَاوُتِهِمْ فِي صِفَاتِ النَّفْسِ جِبِلِّيَّةً وَاكْتِسَابِيَّةً وَلَدُنِّيَّةً الَّتِي أَعْلَاهَا النُّبُوَّةُ، فَمَا ظَنُّكَ بِالنُّفُوسِ الْمَلَكِيَّةِ الْبَحْتَةِ؟
iyi ve kötüden müteşekkil karmaşık bir eylem ortaya çıkar. Meleklerin, yeryüzünde halife kılınması murat edilen bu hayret verici mahluku müşahede etmeleri bile, onun dış dünyada tezahür edecek acayip vasıflarını bütünüyle kavramaları için yeterlidir; çünkü onların idrakleri maddenin bulanıklıklarından arınmış olduğu için son derece yücedir. İnsan fertleri bile fıtrî, kesbî ve en yücesi peygamberlik olan ledünnî nefis vasıflarındaki farklılıkları nispetinde gizlilikleri hissetmede, nefislerin nuraniyetini malumata yöneltmede, zatlardaki işaret ve feraseti kavramada birbirinden farklılık gösteriyorsa, saf melekî nefisler hakkında ne düşünürsün?
وَفِي هَذَا مَا يُغْنِيكَ عَمَّا تَكَلَّفَ لَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ وَجْهِ اطِّلَاعِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى صِفَاتِ الْإِنْسَانِ قَبْلَ بُدُوِّهَا مِنْهُ مِنْ تَوْقِيفٍ وَاطِّلَاعٍ عَلَى مَا فِي اللَّوْحِ أَيْ عِلْمِ اللَّهِ، أَوْ قِيَاسٍ عَلَى أُمَّةٍ تَقَدَّمَتْ وَانْقَرَضَتْ، أَوْ قِيَاسٍ عَلَى الْوُحُوشِ الْمُفْتَرِسَةِ إِذْ كَانَتْ قَدْ وُجِدَتْ عَلَى الْأَرْضِ قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ كَمَا فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ مِنَ التَّوْرَاةِ. وَبِهِ أَيْضًا تَعْلَمُ أَنَّ حُكْمَ الْمَلَائِكَةِ هَذَا عَلَى مَا يَتَوَقَّعُ هَذَا الْخَلْقُ مِنَ الْبَشَرِ لَمْ يُلَاحَظْ فِيهِ وَاحِدٌ دُونَ آخَرَ، لِأَنَّهُ حُكْمٌ عَلَيْهِمْ قَبْلَ صُدُورِ الْأَفْعَالِ مِنْهُمْ وَإِنَّمَا هُوَ حُكْمٌ بِمَا يَصْلُحُونَ لَهُ بِالْقُوَّةِ، فَلَا يَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ حُكْمَهُمْ هَذَا عَلَى بَنِي آدَمَ دُونَ آدَمَ حَيْثُ لَمْ يُفْسِدُ، لِأَنَّ فِي هَذَا الْقَوْلِ غَفْلَةً عَمَّا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْبَيَانِ.
Bu açıklama, meleklerin insandan henüz sâdır olmadan önce onun vasıflarına nasıl muttali oldukları hususunda bazı müfessirlerin ileri sürdüğü zorlama izahlardan -yani ilahî bir bildirim, Levh-i Mahfuz'daki yani Allah'ın ilmindeki şeye muttali olma, daha önce yaşayıp yok olmuş bir ümmete kıyas etme yahut Tevrat'ın Tekvin bölümünde geçtiği üzere Âdem'in yaratılışından önce yeryüzünde var olan yırtıcı hayvanlara kıyas etme gibi zahmetli yorumlardan- seni müstağni kılar. Yine bununla anlarsın ki, meleklerin insan türünden beklenen bu duruma dair hükmü bir ferdi diğerinden ayırt etmeksizin verilmiştir; zira bu, fiiller onlardan sâdır olmadan önce verilmiş bir hükümdür ve sadece potansiyel olarak (bilkuvve) neye elverişli olduklarına dair bir hükümdür. Dolayısıyla bu durum, onların bu hükmünün fesat çıkarmayan Âdem'i hariç tutup sadece Âdem oğullarına yönelik olduğuna delalet etmez; çünkü bu sözde, zikrettiğimiz açıklamadan bir gaflet vardır.