Binûn

2- Bakara Suresi — 15. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأُوثِرَ التَّعْبِيرُ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: مَنْ يُفْسِدُ وَيَسْفِكُ لِأَنَّ الْمُضَارِعَ يَدُلُّ عَلَى التَّجَدُّدِ وَالْحُدُوثِ دُونَ الدَّوَامِ أَيْ مَنْ يَحْصُلُ مِنْهُ الْفَسَادُ تَارَةً وَسَفْكُ الدِّمَاءِ تَارَةً لِأَنَّ الْفَسَادَ وَالسَّفْكَ لَيْسَا بِمُسْتَمِرَّيْنِ مِنَ الْبَشَرِ.

{ مَنْ يُفْسِدُ وَيَسْفِكُ } kavlinde muzari fiille ifade edilmesi tercih edilmiştir; zira muzari fiil, devamlılığa değil yenilenme ve sonradan meydana gelmeye delalet eder. Yani kendisinden bazen fesat, bazen de kan dökme fiili meydana gelecek kimse demektir; çünkü fesat ve kan dökme insan türünde kesintisiz ve sürekli değildir.

وَقَوْلُهُمْ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ مُرَادَ اللَّهِ مِنْ خَلْقِ الْأَرْضِ هُوَ صَلَاحُهَا وَانْتِظَامُ أَمْرِهَا وَإِلَّا لَمَا كَانَ لِلِاسْتِفْهَامِ الْمَشُوبِ بِالتَّعَجُّبِ مَوْقِعٌ وَهُمْ عَلِمُوا مُرَادَ اللَّهِ ذَلِكَ مِنْ تَلَقِّيهِمْ عَنْهُ سُبْحَانَهُ أَوْ مِنْ مُقْتَضَى حَقِيقَةِ الْخِلَافَةِ أَوْ مِنْ قَرَائِنِ أَحْوَالِ الِاعْتِنَاءِ بِخَلْقِ الْأَرْضِ وَمَا عَلَيْهَا عَلَى نُظُمٍ تَقْتَضِي إِرَادَةَ بَقَائِهَا إِلَى أَمَدٍ، وَقَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ عَلَى أَنَّ إِصْلَاحَ الْعَالِمِ مَقْصِدٌ لِلشَّارِعِ قَالَ تَعَالَى: فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ [مُحَمَّد: ٢٢، ٢٣] وَقَالَ:

Onların: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } sözü, Allah'ın yeryüzünü yaratmaktan muradının oranın salahı ve işlerinin intizamı olduğunu bildiklerine delildir; aksi takdirde hayretle karışık bu istifhamın bir yeri olmazdı. Onlar Allah'ın bu muradını, bizzat Yüce Allah'tan telakki ederek yahut hilafetin hakikatinin gereğinden yahut yeryüzünün ve üzerindekilerin belirli bir süreye kadar bekasını gerektiren nizamlar üzere yaratılmasına gösterilen ihtimamın hâl karinelerinden öğrenmişlerdir. Nitekim pek çok ayet, âlemin ıslahının Şâri'in bir maksadı olduğuna delalet etmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ } [Muhammed: 22, 23] “Geri dönerseniz, yeryüzünde bozgunculuk yapmanız ve akrabalık bağlarınızı koparmanız beklenmez mi sizden? İşte onlar, Allah'ın kendilerini lânetlediği kimselerdir”. Ve şöyle buyurmuştur:

وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ [الْبَقَرَة: ٢٠٥] .

{ وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } [Bakara: 205] “İş başına geçtiğinde yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli yok etmeye çalışır. Allah ise bozgunculuğu sevmez.”

وَلَا يَرِدُ هُنَا أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ غِيبَةٌ وَهُمْ مُنَزَّهُونَ عَنْهَا لِأَنَّ ذَلِكَ الْعَالَمَ لَيْسَ عَالَمَ تَكْلِيفٍ وَلِأَنَّهُ لَا غِيبَةَ فِي مَشُورَةٍ وَنَحْوِهَا كَالْخِطْبَةِ وَالتَّجْرِيحِ لِتَوَقُّفِ الْمَصْلَحَةِ عَلَى ذِكْرِ مَا فِي الْمُسْتَشَارِ

Burada, bu sözün gıybet olduğu ve meleklerin bundan münezzeh bulunduğu itirazı ileri sürülemez; zira o âlem bir mükellefiyet âlemi değildir ve ayrıca istişarede ve dünürlük ile cerh (şahit veya râvinin kusurunu belirtme) gibi benzeri durumlarda gıybet söz konusu olmaz; çünkü maslahat, kendisine danışılan

فِي شَأْنِهِ مِنَ النَّقَائِصِ، وَرُجْحَانِ تِلْكَ الْمَصْلَحَةِ عَلَى مَفْسَدَةِ ذِكْرِ أَحَدٍ بِمَا يَكْرَهُ، وَلِأَنَّ الْمَوْصُوفَ بِذَلِكَ غَيْرُ مُعَيَّنٍ إِذِ الْحَكُمُ عَلَى النَّوْعِ، فَانْتَفَى جَمِيعُ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى الْغِيبَةِ مِنَ الْمَفَاسِدِ فِي وَاقِعَةِ الْحَالِ فَلِذَلِكَ لَمْ يُحْجِمْ عَنْهَا الْمَلَائِكَةُ.

konu hakkındaki noksanlıkların zikredilmesine ve bu maslahatın bir kimseyi hoşlanmadığı şeyle anmanın mefsedetine racih olmasına bağlıdır. Ayrıca bu vasıfla nitelenen kimse muayyen bir şahıs değildir; zira hüküm genel türe yöneliktir. Dolayısıyla mevcut hadisede gıybetten kaynaklanan bütün mefsedetler ortadan kalkmıştır; bu sebeple melekler bunu söylemekten çekinmemişlerdir.

ونُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ.

{ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Biz ise seni hamdinle tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz”

الْوَاوُ مُتَعَيِّنَةٌ لِلْحَالِيَّةِ إِذْ لَا مَوْقِعَ لِلْعَطْفِ هُنَا وَإِنْ كَانَ مَا بَعْدَ الْوَاوِ مِنْ مِقْوَلِهِمْ وَمَحْكِيًّا عَنْهُمْ لَكِنَّ الْوَاوَ مِنَ الْمَحْكِيِّ وَلَيْسَتْ مِنَ الْحِكَايَةِ لِأَنَّ قَوْلَهُمْ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ الْغَرَضُ مِنْهُ تَفْوِيضَ الْأَمْرِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَاتِّهَامَ عِلْمِهِمْ فِيمَا أَشَارُوا بِهِ كَمَا يَفْعَلُ الْمُسْتَشَارُ مَعَ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ أَسَدُّ مِنْهُ رَأْيًا وَأَرْجَحُ عَقْلًا فَيُشِيرُ ثُمَّ يُفَوِّضُ كَمَا قَالَ أَهْلُ مَشُورَةِ بِلْقِيسَ إِذْ قَالَتْ: أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ- أَيِ الرَّأْيُ أَنْ نُحَارِبَهُ وَنَصُدَّهُ عَمَّا يُرِيدُ مِنْ قَوْلِهِ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ [النَّمْل: ٣١]- وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تأمرين [النَّمْل: ٣٢، ٣٣] ، وَكَمَا يَفْعَلُ التِّلْمِيذُ مَعَ الْأُسْتَاذِ فِي بَحْثِهِ مَعَهُ ثُمَّ يُصَرِّحُ بِأَنَّهُ مَبْلَغُ عِلْمِهِ، وَأَنَّ الْقَوْلَ الْفَصْلَ لِلْأُسْتَاذِ، أَوْ هُوَ إِعْلَانٌ بِالتَّنْزِيهِ لِلْخَالِقِ عَنْ أَنْ يَخْفَى عَلَيْهِ مَا بَدَا لَهُمْ مِنْ مَانِعِ اسْتِخْلَافِ آدَمَ، وَبَرَاءَةٌ مِنْ شَائِبَةِ الِاعْتِرَاضِ، وَاللَّهُ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ يَعْلَمُ بَرَاءَتَهُمْ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا أَنَّ كَلَامَهُمْ جَرَى عَلَى طَرِيقَةِ التَّعْبِيرِ عَمَّا فِي الضَّمِيرِ مِنْ غَيْرِ قَصْدِ إِعْلَامِ الْغَيْرِ، أَوْ لِأَنَّ فِي نَفْسِ هَذَا التَّصْرِيحِ تَبَرُّكًا وَعِبَادَةً، أَوْ إِعْلَانٌ لِأَهْلِ الْمَلَأِ الْأَعْلَى بِذَلِكَ.

[Cümlenin başındaki] vav harfi hâl bildirmek için belirlenmiştir; zira burada atfın bir yeri yoktur. Her ne kadar vav'dan sonrası onların sözünden olup onlardan nakledilmiş olsa da vav nakledilen sözün bizzat kendisine aittir, nakil ifadesine ait değildir. Çünkü onların { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } sözü iki manaya muhtemeldir: Birincisi, bundan maksadın işi Allah Teâlâ'ya havale etmek ve belirttikleri görüş hususunda kendi bilgilerini itham etmek (yetersiz görmek) olmasıdır. Nitekim kendisine danışılan kimse, danışan kişinin kendisinden daha isabetli görüşlü ve daha üstün akıllı olduğunu bildiğinde görüşünü belirtir, sonra işi ona havale eder; Belkıs'ın istişare heyetinin, o: { أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ } “Ey ileri gelenler! Bu işimde bana bir fikir verin; siz yanımda bulunmadıkça hiçbir işi kesin karara bağlamış değilim” dediğinde, onların: { قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ } “Biz güçlü kuvvetli ve çetin savaşçı kimseleriz dediler” -yani görüşümüz onunla savaşmak ve onun { وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ } [Neml: 31] “Bana teslim olarak gelin” sözüyle istediği şeye engel olmaktır- { وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تأمرين } [Neml: 32, 33] “Fakat emir sana aittir; ne buyuracağını sen düşün dediler” şeklinde cevap vermeleri gibi. Yine talebenin hocasıyla bir konuyu müzakere ederken sonra ulaştığı bilginin bundan ibaret olduğunu ve kesin sözün hocaya ait olduğunu açıkça belirtmesi gibi. Yahut bu, Âdem'in halife kılınmasına engel gibi görünen hususun Yaratıcı'ya gizli kalmasından O'nu tenzih etmeyi ilan etmek ve itiraz şaibesinden berî olduğunu ortaya koymaktır. Allah Teâlâ onların bundan beri olduğunu bilse de onların sözü, başkasına bilgi verme kastı olmaksızın içlerindekini ifade etme üslubu üzere cereyan etmiştir; yahut bu açık ifadenin kendisinde bir teberrük ve ibadet bulunduğu içindir ya da Mele-i A'lâ ehline bunu ilan etmek içindir.

فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْعَطف غير جَائِز لِأَنَّ الْجُمْلَةَ الْمَحْكِيَّةَ بِالْقَوْلِ إِذَا عُطِفَتْ عَلَيْهَا جُمْلَةٌ أُخْرَى مِنَ الْقَوْلِ فَالشَّأْنُ أَنْ لَا يُقْصَدَ الْعَطْفُ عَلَى تَقْدِيرِ عَامِلِ الْقَوْلِ إِلَّا إِذَا كَانَ الْقَوْلَانِ فِي وَقْتَيْنِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ [آل عمرَان: ١٧٣] عَلَى أَحَدِ الْوُجُوهِ فِي عَطْفِ جُمْلَةِ نِعْمَ الْوَكِيلُ عِنْدَ مَنْ لَا يَرَوْنَ صِحَّةَ عَطْفِ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْخَبَرِ وَإِنْ كَانَ الْحَقُّ صِحَّةَ عَطْفِ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْخَبَرِ وَعَكْسِهِ وَأَنَّهُ لَا يُنَافِي حُسْنَ الْكَلَامِ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ حَظٌّ لِلْعَطْفِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ إِذَا حَكَوْا حَادِثًا مُلِمًّا أَوْ مُصَابًا جَمًّا أَعَقَبُوهُ بِنَحْوِ حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ أَوْ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ وَلَا يَعْطِفُونَ

Durum böyle olunca atıf caiz olmaz; zira kavil (söz) ile nakledilen bir cümleye kavilden olan başka bir cümle atfedildiğinde, iki söz farklı vakitlerde söylenmiş olmadıkça kavil fiilinin takdiri üzerine atıf kastedilmemesi esastır. Nitekim inşâî cümlenin haberî cümleye atfedilmesini sahih görmeyenlere göre Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } [Âl-i İmrân: 173] “Ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler” kavlinde { نِعْمَ الْوَكِيلُ } cümlesinin atfındaki vecihlerden birinde böyledir; gerçi hak olan görüş inşânın habere ve aksine atfedilmesinin sahih olduğu ve bunun kelamın güzelliğine aykırı düşmediğidir. Bu sebeple [burada] atfın bir payı olmamıştır. Görmez misin ki onlar ağır bir hadise veya büyük bir musibeti naklettiklerinde ardına "Hasbunallahu ve ni'me'l-vekil" yahut "İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn" veya benzeri bir söz eklerler ve bunun

مِثْلَ ذَلِكَ فَكَانَتِ الْوَاوُ وَاوَ الْحَالِ لِلْإِشَارَةِ

bunun benzerinin [atfındaki vecihlerden birine göredir]. Dolayısıyla [buradaki] vav, ... işaret etmek üzere hâl vavı olmuştur:

إِلَى أَنَّ هَذَا أَمْرٌ مُسْتَحْضَرٌ لَهُمْ فِي حَالِ قَوْلِهِمْ:

bu hususun onların:

أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ وَلَيْسَ شَيْئًا خَطَرَ لَهُمْ بَعْدَ أَنْ تَوَغَّلُوا فِي الِاسْتِبْعَادِ وَالِاسْتِغْرَابِ.

{ أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ } “Orada fesat çıkaracak birini mi yaratacaksın?” dedikleri andaki hâllerinde hazır bulunan bir durum olduğuna, yoksa uzak görme ve yadırgamada ileri gittikten sonra akıllarına gelen bir şey olmadığına işaret etmek üzere hâl vavı olmuştur.

الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْغَرَضُ مِنْ قَوْلِهِمْ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ التَّعْرِيضَ بِأَنَّهُمْ أَوْلَى بِالِاسْتِخْلَافِ لِأَنَّ الْجُمْلَةَ الْإِسْمِيَّةَ دَلَّتْ عَلَى الدَّوَامِ وَجُمْلَةُ مَنْ يُفْسِدُ فِيها دَلَّتْ عَلَى تَوَقُّعِ الْفَسَادِ وَالسَّفْكِ فَكَانَ الْمُرَادُ أَنَّ اسْتِخْلَافَهُ يَقَعُ مِنْهُ صَلَاحٌ وَفَسَادٌ وَالَّذِينَ لَا يَصْدُرُ مِنْهُمْ عِصْيَانُ مُرَادِ اللَّهِ هُمْ أَوْلَى بِالِاسْتِخْلَافِ مِمَّنْ يُتَوَقَّعُ مِنْهُ الْفَسَادُ فَتَكُونُ حَالًا مُقَرِّرَةً لِمَدْلُولِ جُمْلَةِ أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ تَكْمِلَةً لِلِاسْتِغْرَابِ، وَعَامِلُهَا هُوَ تَجْعَلُ وَهَذَا الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ تَمْثِيلُ «الْكَشَّافِ» . وَالْعَامِلُ فِي الْحَالِ هُوَ الِاسْتِفْهَامُ لِأَنَّهُ مِمَّا تَضَمَّنَ معنى الْفِعْل لَا سِيمَا إِذَا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّعَجُّبَ أَيْضًا إِذْ تَقْدِيرُ أَتَجْعَلُ فِيها إِلَخْ نَتَعَجَّبُ مِنْ جَعْلِهِ خَلِيفَةً.

İkinci ihtimal: Onların { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } sözünden maksadın, kendilerinin halife kılınmaya daha layık olduğunu ima etmek olmasıdır. Çünkü isim cümlesi devamlılığa delalet etmiş, { مَنْ يُفْسِدُ فِيها } cümlesi ise fesat ve kan dökmenin beklenir olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla murat, onun halife kılınmasından salah ile fesadın birlikte vuku bulacağı; Allah'ın muradına isyan etmeyenlerin ise fesat çıkarması beklenen kimseden halifeliğe daha layık olduğudur. Böylece bu cümle, şaşkınlığı tamamlamak üzere { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ } cümlesinin medlûlünü tekit eden bir hâl olur; amili de { تَجْعَلُ } fiilidir. İşte el-Keşşâf'ın temsilinin işaret ettiği husus da budur. Hâlin amili istifhamdır; çünkü istifham fiil manasını tazammun eder, bilhassa ondan maksat aynı zamanda taaccüp olduğunda böyledir; zira { أَتَجْعَلُ فِيها } ifadesinin takdiri "onun halife kılınmasına şaşıyoruz" demektir.

وَالتَّسْبِيحُ قَوْلٌ أَوْ مَجْمُوعُ قَوْلٍ مَعَ عَمَلٍ يَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَنْزِيهِهِ وَلِذَلِكَ سُمِّيَ ذِكْرُ اللَّهِ تَسْبِيحًا، وَالصَّلَاةُ سُبْحَةً وَيُطْلَقُ التَّسْبِيحُ عَلَى قَوْلِ سُبْحَانَ اللَّهِ لِأَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ مِنَ التَّنْزِيهِ وَقَدْ ذَكَرُوا أَنَّ التَّسْبِيحَ مُشْتَقٌّ مِنَ السَّبْحِ وَهُوَ الذَّهَابُ السَّرِيعُ فِي الْمَاءِ إِذْ قَدْ تُوُسِّعَ فِي مَعْنَاهُ إِذْ أُطْلِقَ مَجَازًا عَلَى مَرِّ النُّجُومِ فِي السَّمَاءِ قَالَ تَعَالَى: وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ [يس: ٤٠] وَعَلَى جَرْيِ الْفَرَسِ قَالُوا فَلَعَلَّ التَّسْبِيحَ لُوحِظَ فِيهِ مَعْنَى سُرْعَةِ الْمُرُورِ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَظْهَرُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ سَبَّحَ بِمَعْنَى نَسَبَ لِلسَّبَحِ أَيِ الْبُعْدِ وَأُرِيدُ الْبُعْدُ الِاعْتِبَارِيُّ وَهُوَ الرِّفْعَةُ أَيِ التَّنْزِيهُ عَنْ أَحْوَالِ النَّقَائِصِ وَقِيلَ سُمِعَ سَبَحَ مُخَفَّفًا غَيْرَ مُضَاعَفٍ بِمَعْنَى نَزَّهَ، ذَكَرَهُ فِي «الْقَامُوسِ» .

Tesbih, Allah Teâlâ'yı tazim ve tenzih etmeye delalet eden bir söz yahut amelle birlikte bir sözler bütünüdür. Bu sebeple Allah'ı zikretmeye tesbih, nafile namaza sübha denmiştir. "Sübhânallah" sözüne de tesbih denir; çünkü bu söz tenzihten ibarettir. Tesbihin suda hızlıca gitmek anlamına gelen 'sebh' (السَّبْح) kökünden türediğini zikretmişlerdir; zira mana genişletilerek yıldızların gökte akıp gitmesine mecazen ıtlak edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } [Yâsîn: 40] “Her biri bir yörüngede yüzüp gider” buyurmuştur. Yine atın hızlı koşmasına da denir. Dediler ki: Muhtemelen tesbihte Allah Teâlâ'ya ibadette hızlıca yol alma manası gözetilmiştir. Bundan daha açık olanı ise sebbaha (سَبَّحَ) fiilinin uzaklık anlamına gelen sebeh (السَّبَح) kelimesine nispet manasında olmasıdır; burada kastedilen itibarî uzaklık yani yüceliktir, bu da noksan sıfatlardan tenzih etmektir. Şeddesiz olarak sebeha (سَبَحَ) şeklinde tenzih etti manasında işitildiği de söylenmiştir; bunu el-Kâmûs müellifi zikretmiştir.

وَعِنْدِي أَنَّ كَوْنَ التَّسْبِيحِ مَأْخُوذًا مِنَ السَّبْحِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ بِعِيدٌ وَالْوَجْهُ أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ كَلِمَةِ سُبْحَانَ وَلِهَذَا الْتَزَمُوا فِي هَذَا أَن يكون لوزن فَعَّلَ الْمُضَاعَفِ فَلَمْ يُسْمَعْ مُخَفَّفًا.

Bana göre tesbihin mecaz yoluyla 'sebh' kökünden alınmış olması uzaktır; doğrusu onun "sübhân" kelimesinden türetilmiş olmasıdır. Bu sebeple bu kelimede şeddeli olan 'fa‘‘ale' (فَعَّلَ) vezninde olmasını iltizam etmişler, şeddesiz olarak işitilmemiştir.

وَإِذَا كَانَ التَّسْبِيحُ كَمَا قُلْنَا هُوَ قَوْلٌ أَوْ قَوْلٌ وَعَمَلٌ يَدُلُّ عَلَى التَّعْظِيمِ فَتَعَلُّقُ قَوْلِهِ بِحَمْدِكَ بِهِ هُنَا وَفِي أَكْثَرِ الْمَوَاضِعِ فِي الْقُرْآنِ ظَاهِرٌ لِأَنَّ الْقَوْلَ يَشْتَمِلُ عَلَى حَمَدِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَمْجِيدِهِ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِ فَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ أَيْ نُسَبِّحُ تَسْبِيحًا مَصْحُوبًا بِالْحَمْدِ لَكَ وَبِذَلِكَ تَنْمَحِي جَمِيعُ التَّكَلُّفَاتِ الَّتِي فَسَّرُوا بِهَا هُنَا.

Tesbih dediğimiz gibi tazime delalet eden bir söz veya söz ve amel olunca, burada ve Kur'an'daki çoğu yerde { بِحَمْدِكَ } sözünün ona taalluk etmesi gayet açıktır; çünkü söz Allah Teâlâ'ya hamdi, O'nu temcid ve senayı içerir. Dolayısıyla bâ (بِ) harfi mülâbese (birliktelik) içindir; yani "Sana hamd ile birlikte olan bir tesbihle tesbih ederiz" demektir. Böylece burada tefsir ehlinin yaptıkları bütün zorlama teviller ortadan kalkmış olur.

وَالتَّقْدِيسُ التَّنْزِيهُ وَالتَّطْهِيرُ وَهُوَ إِمَّا بِالْفِعْلِ كَمَا أُطْلِقَ الْمُقَدَّسُ عَلَى الرَّاهِبِ فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ يَصِفُ تَعَلُّقَ الْكِلَابِ بِالثَّوْرِ الْوَحْشِيِّ:

Takdis; tenzih etmek ve arındırmaktır. Bu ya fiille olur; nitekim İmruülkays'ın yaban öküzüne köpeklerin sarılmasını vasfederken rahibe 'mukaddes' demesi gibi:

فَأَدْرَكْنَهُ يَأْخُذْنَ بِالسَّاقِ وَالنَّسَا ... كَمَا شَبْرَقَ الْوِلْدَانُ ثَوْبَ الْمُقَدَّسِ

Ona eriştiler, bacağından ve siyatik damarından yakaladılar... Tıpkı çocukların rahibin elbisesini paraladığı gibi.

وَإِمَّا بِالِاعْتِقَادِ كَمَا فِي الْحَدِيثِ: «لَا قُدِّسَتْ أُمَّةٌ لَا يُؤْخَذُ لِضَعِيفِهَا مِنْ قَوِيِّهَا» أَيْ لَا نَزَّهَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَطَهَّرَهَا مِنَ الْأَرْجَاسِ الشَّيْطَانِيَّةِ.

Yahut inançla olur; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Zayıfın hakkı güçlüden alınmayan bir ümmet takdis olunmaz (kutsanmaz)» yani Allah Teâlâ o ümmeti tenzih etmez ve şeytani pisliklerden arındırmaz.

وَفِعْلُ قَدَّسَ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ فَالْإِتْيَانُ بِاللَّامِ مَعَ مَفْعُولِهِ فِي الْآيَةِ لِإِفَادَةِ تَأْكِيدِ حُصُولِ الْفِعْلِ نَحْوُ شَكَرْتُ لَكَ وَنَصَحْتُ لَكَ وَفِي الْحَدِيثِ عِنْدَ ذِكْرِ الَّذِي وَجَدَ كَلْبَا يَلْهَثُ مِنَ الْعَطَشِ «فَأَخَذَ خُفَّهُ فَأَدْلَاهُ فِي الرَّكِيَّةِ فَسَقَاهُ فَشَكَرَ اللَّهُ لَهُ» أَيْ شَكَرَهُ مُبَالَغَةً فِي الشُّكْرِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ ضَعْفُ ذَلِكَ الشُّكْرِ مِنْ أَنَّهُ عَنْ عَمَلِ حَسَنَةٍ مَعَ دَابَّةٍ فَدَفَعَ هَذَا الْإِيهَامَ بِالتَّأْكِيدِ بِاللَّامِ وَهَذَا مِنْ أَفْصَحِ الْكَلَامِ، فَلَا تَذْهَبْ مَعَ الَّذِينَ جَعَلُوا قَوْلَهُ: لَكَ مُتَعَلِّقًا بِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ حَامِدِينَ أَوْ هُوَ مُتَعَلق بنسبح وَاللَّامُ بِمَعْنَى لِأَجْلِكَ عَلَى مَعْنَى حَذْفِ مَفْعُولِ نُسَبِّحُ أَيْ نُسَبِّحُ أَنْفُسَنَا أَيْ نُنَزِّهُهَا عَنِ النَّقَائِصِ لِأَجْلِكَ أَيْ لِطَاعَتِكَ فَذَلِكَ عُدُولٌ عَنْ فَصِيحِ الْكَلَامِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ اللَّامَ لَامَ التَّبْيِينِ الَّتِي سَنَتَعَرَّضُ لَهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ [الْبَقَرَة: ١٥٢] .

Kaddese (قَدَّسَ) fiili bizzat geçişlidir (müteaddidir); ayette mef'ulü ile birlikte lâm (ل) harfinin getirilmesi, "şekertü leke" (sana şükrettim) ve "nesahtü leke" (sana nasihat ettim) ifadelerinde olduğu gibi fiilin gerçekleştiğini tekit etmek içindir. Susuzluktan dili sarkan bir köpek bulan kimsenin zikredildiği hadiste de: «Mestini çıkardı, onu kuyuya daldırdı ve köpeği suladı; Allah da ona şükretti [karşılık verdi]» yani şükrün mübalağasını ifade etmek üzere bizzat şükretti buyrulmuştur; ta ki bir hayvana yapılan iyilikten dolayı olduğu için o şükrün zayıf kalacağı vehmedilmesin; işte lâm ile tekit ederek bu vehmi defetmiştir ve bu en fasih kelamdandır. Dolayısıyla { لَكَ } sözünü takdiri "hâmidîne" (hamdederek) olan mahzuf bir kelimeye taalluk ettirenlerin yahut onu "nüsebbihu" fiiline taalluk ettirip lâm harfini "senin için" manasında kılarak nüsebbihu fiilinin mef'ulünün mahzuf olduğunu, yani "senin için / sana itaat için kendimizi tesbih ederiz, yani noksanlıklardan tenzih ederiz" manasına yoranların peşinden gitme; zira bu, fasih kelamdan sapmaktır. Dilersen bu lâm'ı, Allah Teâlâ'nın: { وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ } [Bakara: 152] kavlinde ele alacağımız tebyîn lâm'ı da kılabilirsin.

فَمَعْنَى وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ نَحْنُ نُعَظِّمُكَ وَنُنَزِّهُكَ وَالْأَوَّلُ بِالْقَوْلِ وَالْعَمَلِ وَالثَّانِي بِاعْتِقَادِ صِفَاتِ الْكَمَالِ الْمُنَاسِبَةِ لِلذَّاتِ الْعَلِيَّةِ، فَلَا يُتَوَهَّمُ التَّكْرَارُ بَين (نُسَبِّح) و (نقدس) .

{ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } ifadesinin manası: "Biz seni tazim ve tenzih ediyoruz" demektir; birincisi söz ve fiille, ikincisi ise Yüce Zât'a layık kemal sıfatlarına inanmakladır. Dolayısıyla { نُسَبِّح } ile { نقدس } arasında bir tekrar olduğu zannedilmemelidir.

وَأُوثِرَتِ الْجُمْلَةُ الْإِسْمِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ لِإِفَادَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ أَيْ هُوَ وَصْفُهُمُ الْمُلَازِمُ لِجِبِلَّتِهِمْ، وَتَقْدِيمُ الْمُسْنِدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ دُونَ حَرْفِ النَّفْيِ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ لِلتَّخْصِيصِ بِحَاصِلِ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْجُمْلَةُ الْإِسْمِيَّةُ مِنَ الدَّوَامِ أَيْ نَحْنُ الدَّائِمُونَ عَلَى التَّسْبِيحِ وَالتَّقْدِيسِ دُونَ هَذَا الْمَخْلُوقِ وَالْأَظْهَرُ أَنَّ التَّقْدِيمَ لِمُجَرَّدِ التَّقْوَى نَحْوُ هُوَ يُعْطِي الْجَزِيلَ.

{ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ } kavlinde isim cümlesinin tercih edilmesi, devamlılık ve sebat delaleti vermek içindir; yani bu, onların fıtratlarına ayrılmaz biçimde bağlı olan bir vasıftır. Müsnedün ileyhin nefy harfi olmaksızın fiilî haberden önce getirilmesi, isim cümlesinin delalet ettiği devamlılık vasfına tahsis içindir; yani "Bu mahluk değil, tesbih ve takdise devam edenler biziz" demektir. Daha zahir olanı ise bu takdimin "Hüve yu'ti'l-cezîl" (O, bolca ihsan eder) cümlesinde olduğu gibi sırf tekviye (hükmü pekiştirme) için olmasıdır.

قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ.

{ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “[Allah:] 'Ben sizin bilmediğinizi bilirim' dedi.”

جَوَابٌ لِكَلَامِهِمْ فَهُوَ جَارٍ عَلَى أُسْلُوبِ الْمُقَاوَلَةِ فِي الْمُحَاوَرَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ، أَيْ أَعْلَمُ مَا فِي الْبَشَرِ مِنْ صِفَاتِ الصَّلَاحِ وَمِنْ صِفَاتِ الْفَسَادِ.

Onların sözlerine bir cevaptır; dolayısıyla daha önce geçtiği üzere karşılıklı konuşmalardaki diyalog üslubu üzere cereyan etmiştir. Yani: "İnsandaki salah (iyilik) sıfatlarını ve fesat sıfatlarını ben bilirim.

وَأَعْلَمُ أَنَّ صَلَاحَهُ يَحْصُلُ مِنْهُ الْمَقْصِدُ مِنْ تَعْمِيرِ الْأَرْضِ وَأَنَّ فَسَادَهُ لَا يَأْتِي عَلَى الْمَقْصِدِ بِالْإِبْطَالِ وَأَنَّ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ مَصَالِحَ عَظِيمَةً وَمَظَاهِرَُُ

Ayrıca insanın salahından (iyiliğinden) yeryüzünü imar etme maksadının hâsıl olacağını, fesadının ise bu maksadı büsbütün hükümsüz kılmayacağını ve bütün bunlarda büyük maslahatlar ile tezahürlerin bulunduğunu [bilirim]

لِتَفَاوُتِ الْبَشَرِ فِي الْمَرَاتِبِ وَاطِّلَاعًا عَلَى نُمُوذَجٍ مِنْ غَايَاتِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِرَادَتِهِ وَقُدْرَتِهِ بِمَا يُظْهِرُهُ الْبَشَرُ مِنْ مَبَالِغِ نَتَائِجِ الْعُقُولِ وَالْعُلُومِ وَالصَّنَائِعِ وَالْفَضَائِلِ وَالشَّرَائِعِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. كَيْفَ وَمِنْ أَبْدَعِ ذَلِكَ أَنَّ تَرَكُّبَ الصِّفَتَيْنِ الذَّمِيمَتَيْنِ يَأْتِي بِصِفَاتِ الْفَضَائِلِ كَحُدُوثِ الشَّجَاعَةِ مِنْ بَيْنِ طَرَفَيِ التَّهَوُّرِ وَالْجُبْنِ. وَهَذَا إِجْمَالٌ فِي التَّذْكِيرِ بِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ تَعَالَى أَوْسَعُ مِمَّا عَلِمُوهُ فَهُمْ يُوقِنُونَ إِجْمَالًا أَنَّ لِذَلِكَ حِكْمَةً وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنْ لَا حَاجَةَ هُنَا لِتَقْدِيرِ وَمَا تَعْلَمُونَ بَعْدَ مَا لَا تَعْلَمُونَ لِأَنَّهُ مَعْرُوفٌ لِكُلِّ سَامِعٍ وَلِأَنَّ الْغَرَضَ لَمْ يَتَعَلَّقْ بِذِكْرِهِ وَإِنَّمَا تَعَلَّقَ بِذِكْرِ عِلْمِهِ تَعَالَى بِمَا شَذَّ عَنْهُمْ. وَقَدْ كَانَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى هَذَا تَنْهِيَةً لِلْمُحَاوَرَةِ وَإِجْمَالًا لِلْحُجَّةِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ بِأَنَّ سِعَةَ عِلْمِ اللَّهِ تُحِيطُ بِمَا لَمْ يُحِطْ بِهِ عِلْمُهُمْ وَأَنَّهُ حِينَ أَرَادَ أَنْ يَجْعَلَ آدَمَ خَلِيفَةً كَانَتْ إِرَادَتُهُ عَنْ عِلْمٍ بِأَنَّهُ أَهْلٌ لِلْخِلَافَةِ، وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِأَنَّ لِتَنْزِيلِ الْمَلَائِكَةِ فِي مُرَاجَعَتِهِمْ وَغَفْلَتِهِمْ عَنِ الْحِكْمَةِ منزلَة المترددين.

ve insanların akılların, ilimlerin, sanatların, faziletlerin, şeriatların ve diğer şeylerin neticelerinden ortaya koyacakları zirveler vasıtasıyla Allah Teâlâ'nın ilim, irade ve kudretinin nihai gayelerinden bir numuneye muttali olunacağını bilirim." demektir. Nasıl olmasın ki! Bunun en harika yönlerinden biri, iki yerilmiş sıfatın birleşiminden fazilet sıfatlarının doğmasıdır; nitekim cesaret, atılganlık (tehevvür) ile korkaklık (cübün) uçları arasından meydana gelir. Bu, Allah Teâlâ'nın ilminin onların bildiğinden çok daha geniş olduğunu hatırlatan veciz bir ifadedir; dolayısıyla melekler bunda bir hikmet bulunduğuna icmalen kesin olarak inanırlar. Malumdur ki burada { مَا لَا تَعْلَمُونَ } ifadesinden sonra "ve mâ ta'lemûn" (ve sizin bildiklerinizi de bilirim) şeklinde bir takdire gerek yoktur; çünkü bu her dinleyen tarafından bilinir ve ayrıca maksat onu zikretmekle ilgili olmayıp sadece onların bilmediği hususlardaki ilmini zikretmekle ilgilidir. Allah Teâlâ'nın bu sözü, diyaloğu nihayete erdirmiş ve Allah'ın ilminin genişliğinin onların ilminin kuşatamadığı şeyleri kuşattığına ve Âdem'i halife kılmak istediğinde O'nun bu iradesinin onun hilafete ehil olduğunu bilmesine dayandığına dair meleklere karşı kesin bir hüccet olmuştur. Cümlenin 'inne' ile tekit edilmesi ise, meleklerin itirazları ve hikmetten gafletleri sebebiyle tereddüt eden kimseler makamına tenzil edilmelerinden ötürüdür.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٣١]

[Bakara Suresi (2): Âyet 31]

وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣١)

{ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣١) } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti. Sonra onları meleklere arz edip: «Eğer doğru sözlü iseniz, şunların isimlerini bana bildirin» dedi. (31)”

وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها.

{ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti.”

مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ٣٠] عَطَفَ حِكَايَةَ الدَّلِيلِ التَّفْصِيلِيِّ عَلَى حِكَايَةِ الِاسْتِدْلَالِ الْإِجْمَالِيِّ الَّذِي اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ فَإِنَّ تَعْلِيمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ وَإِظْهَارَ فَضِيلَتِهِ بِقَبُولِهِ لِهَذَا التَّعْلِيمِ دُونَ الْمَلَائِكَةِ جَعَلَهُ اللَّهُ حُجَّةً عَلَى قَوْلِهِ لَهُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ أَيْ مَا لَا تَعْلَمُونَ مِنْ جَدَارَةِ هَذَا الْمَخْلُوقِ بِالْخِلَافَةِ فِي الْأَرْضِ، وَعَطْفُ ذِكْرِ آدَمَ بَعْدَ ذِكْرِ مَقَالَةِ اللَّهِ لِلْمَلَائِكَةِ وَذِكْرِ مُحَاوَرَتِهِمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْخَلِيفَةَ هُوَ آدَمُ وَأَنَّ آدَمَ اسْمٌ لِذَلِكَ الْخَلِيفَةِ وَهَذَا الْأُسْلُوبُ من بديع الإجمالي وَالتَّفْصِيلِ وَالْإِيجَازِ كَمَا قَالَ النَّابِغَةُ:

[Bu cümle], { قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } [Bakara: 30] kavline matuftur; { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } ifadesinin gerektirdiği icmâlî istidlalin hikâyesine tafsîlî delilin hikâyesi atfedilmiştir. Zira Allah Teâlâ'nın Âdem'e isimleri öğretmesi ve meleklere değil de Âdem'e bu öğretimi kabul etme faziletini bahşettiğini ortaya koyması, O'nun meleklere söylediği «Ben sizin bilmediğinizi bilirim», yani «bu varlığın yeryüzünde hilafete olan liyakatine dair bilmediğiniz şeyleri bilirim» sözüne bir hüccet kılınmıştır. Allah'ın meleklere olan hitabının ve aralarındaki muhaverenin zikrinden sonra Âdem'in zikredilmesinin atfedilmesi, söz konusu halifenin Âdem olduğuna ve Âdem'in o halifenin ismi olduğuna delalet eder. Bu üslup, Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi icmal, tafsil ve icazın en bedî' örneklerindendir:

فَقُلْتُ لَهُمْ لَا أَعَرِفَنَّ عَقَائِلًا ... رَعَابِيبَ مِنْ جَنْبَيْ أَرِيكٍ وَعَاقِلِ

«Onlara dedim ki: Erîk ve Âkıl taraflarındaki o narin, soylu ve güzel kadınları asla tanımaz olaydım...»

الْأَبْيَاتِ. ثُمَّ قَالَ بَعْدَهَا:

beyitlerini [söyledi]. Sonra bunların ardından şöyle dedi:

وَقَدْ خِفْتُ حَتَّى مَا تَزِيدُ مَخَافَتِي ... عَلَى وَعِلٍ فِي ذِي الْمَطَارَةِ عَاقِلِ

«Öyle korktum ki korkum, Zü'l-Matâre'de sarp kayalıklara sığınmış bir dağ keçisinin korkusundan fazla değildi,

مَخَافَةَ عَمْرٍو أَنْ تَكُونَ جِيَادُهُ ... يُقَدْنَ إِلَيْنَا بَيْنَ حَافٍ وَنَاعِلِ

Amr'ın cins atlarının yalınayak ve nallı kimseler arasında üzerimize sevk edilmesinden korktuğum için.»

فَدَلَّ عَلَى أَنَّ مَا ذَكَرَهُ سَالِفًا مِنَ الْعَقَائِلِ الَّتِي بَيْنَ أُرِيكِ وَعَاقِلٍ وَمِنَ الْأَنْعَامِ الْمُغْتَنَمَةِ هُوَ مَا يتَوَقَّع من عزو عَمْرِو بْنِ الْحَرْثِ الْغَسَّانِيِّ دِيَارَ بَنِي عَوْفٍ مِنْ قَوْمِهِ.

Bu da daha önce zikrettiği Erîk ile Âkıl arasındaki o soylu kadınların ve ganimet alınan hayvanların, Gassânî hükümdarı Amr b. el-Hâris'in kendi kavminden olan Benî Avf yurduna yapacağı akından beklenen şeyler olduğuna delalet etmiştir.

وَآدَمُ اسْمُ الْإِنْسَانِ الْأَوَّلِ أَبِي الْبَشَرِ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ وَقِيلَ مَنْقُولٌ مِنَ الْعِبْرَانِيَّةِ لِأَنَّ أَدَامَا بِالْعِبْرَانِيَّةِ بِمَعْنَى الْأَرْضَ وَهُوَ قَرِيبٌ لِأَنَّ التَّوْرَاةَ تَكَلَّمَتْ عَلَى خَلْقِ آدَمَ وَأَطَالَتْ فِي أَحْوَالِهِ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ أَبِي الْبَشَرِ قَدِ اشْتُهِرَ عِنْدَ الْعَرَبِ مِنَ الْيَهُود وَسَمَاع حكاياتهم، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الِاسْمُ عُرِفَ عِنْدَ الْعَرَبِ وَالْعِبْرَانِيِّينَ مَعًا مِنْ أَصْلِ اللُّغَاتِ السَّامِيَةِ فَاتَّفَقَتْ عَلَيْهِ فُرُوعُهَا. وَقَدْ سُمِّيَ فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ مِنَ التَّوْرَاةِ بِهَذَا الِاسْمِ آدَمَ وَوَقَعَ فِي «دَائِرَةِ الْمَعَارِفِ الْعَرَبِيَّةِ» أَنَّ آدَمَ سَمَّى نَفْسَهُ إِيشَ (أَيْ ذَا مُقْتَنَى) وَتَرْجَمَتُهُ إِنْسَانٌ أَوْ قَرْءٌ.

Âdem (آدَمُ), Arap dilinde ilk insanın, yani insanlığın atasının ismidir. İbraniceden nakledildiği de söylenmiştir; zira İbranicede *Adama* (أَدَامَا) 'toprak/yer' manasındadır. Bu [ihtimal] akla yakındır; çünkü Tevrat Âdem'in yaratılışından bahsetmiş ve onun hallerini uzun uzadıya anlatmıştır; dolayısıyla insanlığın atasının isminin Araplar arasında Yahudilerden ve onların kıssalarını dinlemekten ötürü meşhur olmuş bulunması uzak bir ihtimal değildir. Bu ismin Sami dillerinin aslından gelip onun kolları üzerinde ittifak ettiği için hem Araplarca hem de İbranilerce ortaklaşa bilinmiş olması da caizdir. Nitekim Tevrat'ın Tekvin bölümünde de bu *Âdem* ismiyle anılmıştır. *Dâiretü'l-Maârifi'l-Arabiyye* adlı eserde Âdem'in kendisine *Îş* (إِيشَ) -yani mülk/varlık sahibi- adını verdiği ve bunun tercümesinin 'insan' veya 'okuyan/toplayan' olduğu geçmektedir.

قُلْتُ وَلَعَلَّهُ تَحْرِيفُ (إِيثَ) كَمَا سَتَعْلَمُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ [الْبَقَرَة: ٣٥] .

Ben derim ki: Allah Teâlâ'nın { اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } [Bakara: 35] kavlinde öğreneceğin üzere bu, muhtemelen *Îs* (إِيثَ) kelimesinin tahrif edilmiş halidir.

وَلِلْإِنْسَانِ الْأَوَّلِ أَسْمَاءُ أُخَرُ فِي لُغَاتِ الْأُمَمِ وَقَدْ سَمَّاهُ الْفُرْسُ الْقُدَمَاءُ «كَيُومِرْتَ» بِفَتْحِ الْكَافِ فِي أَوَّلِهِ وَبِتَاءٍ مُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ فِي آخِرِهِ، وَيُسَمَّى أَيْضًا «كيامرتن» بِأَلف عوق الْوَاوِ وَبِكَسْرِ الرَّاءِ وَبَنُونٍ بَعْدَ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ، قَالُوا إِنَّهُ مَكَثَ فِي الْجَنَّةِ ثَلَاثَةَ آلَافِ سَنَّةٍ ثُمَّ هَبَطَ إِلَى الْأَرْضِ فَعَاشَ فِي الْأَرْضِ ثَلَاثَةَ آلَافِ سَنَةٍ أُخْرَى، وَاسْمُهُ فِي الْعِبْرَانِيَّةِ (آدَمُ) كَمَا سُمِّيَ فِي التَّوْرَاةِ وَانْتَقَلَ هَذَا الِاسْمُ إِلَى اللُّغَاتِ الْإِفْرَنْجِيَّةِ مِنْ كُتُبِ الدِّيَانَةِ الْمَسِيحِيَّةِ فَسَمَّوْهُ (آدَامَ) بِإِشْبَاعِ الدَّالِ، فَهُوَ اسْمٌ عَلَى وَزْنِ فَاعِلٍ صِيغَ كَذَلِكَ اعْتِبَاطًا وَقَدْ جُمِعَ عَلَى أَوَادِمَ بِوَزْنِ فَوَاعِلَ كَمَا جُمِعَ خَاتَمُ وَهَذَا الَّذِي يُشِيرُ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَجَعَلَ مُحَاوَلَةَ اشْتِقَاقِهِ كَمُحَاوَلَةِ اشْتِقَاقِ يَعْقُوبَ مِنَ الْعَقِبِ وَإِبْلِيسَ مِنَ الْإِبْلَاسِ وَنَحْوِ ذَلِكَ أَيْ هِيَ مُحَاوَلَةٌ ضَئِيلَةٌ وَهُوَ الْحَقُّ.

İlk insanın diğer milletlerin dillerinde başka isimleri de vardır. Eski Farslar ona, başındaki kâf harfinin fethası ve sonundaki iki noktalı tâ ile *Keyûmert* (كَيُومِرْتَ) demişlerdir. Vâv harfinin yerine elif, râ'nın kesresi ve üstten iki noktalı tâ'dan sonra nûn ile *Keyâmerten* (كيامرتن) olarak da isimlendirilir. Onlar onun cennette üç bin yıl kaldığını, sonra yeryüzüne inip orada bir üç bin yıl daha yaşadığını söylemişlerdir. Onun İbranicedeki ismi, Tevrat'ta adlandırıldığı gibi *Âdem*'dir. Bu isim Hristiyan dinî metinleri vasıtasıyla Frenk (Batı) dillerine geçmiş ve dâl harfini uzatarak ona *Adam* (آدَامَ) demişlerdir. Dolayısıyla bu, *fâ'il* (فَاعِل) vezninde, doğrudan özel isim olarak konulmuş (mürtecel) bir isimdir. Nitekim *hâtem* kelimesinin çoğulunun *havâtim* gelmesi gibi, o da *fevâ'il* vezninde *evâdim* (أَوَادِمَ) şeklinde çoğul yapılmıştır. *el-Keşşâf* sahibinin işaret ettiği de budur; o, Âdem kelimesini türetme çabasını, *Ya'kūb* kelimesini *akib*den (topuktan), *İblîs* kelimesini *iblâs*tan (ümitsizlikten) türetme çabası gibi görmüş, yani bunun zayıf bir çaba olduğunu belirtmiştir ki hak olan da budur.

وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ أَصْلُهُ أَأْدَمُ بِهَمْزَتَيْنِ عَلَى وَزْنِ أَفْعَلُ مِنَ الْأُدْمَةِ وَهِيَ لَوْنُ السُّمْرَةِ فَقُلِبَتْ ثَانِيَةُ الْهَمْزَتَيْنِ مَدَّةً وَيُبْعِدُهُ الْجَمْعَ وَإِنْ أَمْكَنَ تَأْوِيلُهُ بِأَنَّ أَصْلَهُ أَأَادَمُ فَقُلِبَتِ الْهَمْزَةُ الثَّانِيَةُ فِي الْجَمْعِ وَاوًا لِأَنَّهَا لَيْسَ لَهَا أَصْلٌ كَمَا أَجَابَ بِهِ الْجَوْهَرِيُّ. وَلَعَلَّ اشْتِقَاقَ اسْمِ لَوْنِ الْأُدْمَةِ مِنِ اسْمِ آدَمَ أَقْرَبُ مِنَ الْعَكْسِ.

el-Cevherî ise onun aslının *udme*den (esmerlik renginden) gelen iki hemzeli *ef'al* vezninde *e'dem* (أَأْدَمُ) olduğunu, ikinci hemzenin med harfine dönüştürüldüğünü söylemiştir. Ancak kelimenin çoğul yapılışı bu görüşü uzak kılmaktadır; gerçi Cevherî'nin verdiği cevapta olduğu gibi aslının *e'âdim* (أَأَادَمُ) olup çoğulda ikinci hemzenin aslı bulunmadığı için vâv harfine dönüştürüldüğü şeklinde tevil edilmesi mümkün olsa bile. *Udme* renk isminin Âdem isminden türetilmiş olması, aksinden [Âdem'in udmeden türetilmiş olmasından] muhtemelen daha uygundur.

وَالْأَسْمَاءُ جَمْعُ اسْمٍ وَهُوَ فِي اللُّغَةِ لَفْظٌ يَدُلُّ عَلَى مَعْنًى يَفْهَمُهُ ذِهْنُ السَّامِعِ فَيَخْتَصُّ بِالْأَلْفَاظِ سَوَاءً كَانَ مَدْلُولُهَا ذَاتًا وَهُوَ الْأَصْلُ الْأَوَّلُ، أَوْ صِفَةً أَوْ فِعْلًا فِيمَا طَرَأَ عَلَى الْبَشَرِ الِاحْتِيَاجُ إِلَيْهِ فِي اسْتِعَانَةِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ فَحَصَلَ مِنْ ذَلِكَ أَلْفَاظٌ مُفْرَدَةٌ أَوْ مُرَكَّبَةٌ وَذَلِكَ هُوَ مَعْنَى الِاسْمِ عُرْفًا إِذْ لَمْ يَقَعْ نَقْلٌ. فَمَا قِيلَ إِنَّ الِاسْمَ يُطْلَقُ عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَى الشَّيْءِ سَوَاءٌ

Esmâ (الْأَسْمَاءُ), *ism* (اسْم) kelimesinin çoğuludur. İsim dilde, dinleyenin zihninin kavradığı bir manaya delalet eden lafızdır; dolayısıyla -ister delalet ettiği şey ilk asıl olan zat olsun, ister insanların birbirlerinden yardım isteme ihtiyacından doğan bir sıfat veya fiil olsun- lafızlara mahsustur. Bundan da müfred veya mürekkep lafızlar meydana gelmiştir ve nakil vaki olmadığı takdirde örfte ismin anlamı budur. İsmin, ister lafız olsun,

كَانَ لَفْظَهُ أَوْ صِفَتَهُ أَوْ فِعْلَهُ تَوَهُّمٌ فِي اللُّغَةِ. وَلَعَلَّهُمْ تَطَوَّحُوا بِهِ إِلَى أَنَّ اشْتِقَاقَهُ مِنَ السِّمَةِ وَهِيَ الْعَلَامَةُ، وَذَلِكَ عَلَى تَسْلِيمِهِ لَا يَقْتَضِي أَنْ يَبْقَى مُسَاوِيًا لِأَصْلِ اشْتِقَاقِهِ. وَقَدْ قِيلَ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ السُّمُوِّ لِأَنَّهُ

ister sıfat olsun, ister fiil olsun bir şeye delalet eden her şeye ıtlak edildiğine dair söylenen sözler ise dilde bir vehimden ibarettir. Muhtemelen onlar, ismin *sime*den (السِّمَة) -ki o alamettir- türediği görüşüne kapılmışlardır; oysa bu kabul edilse bile kelimenin türediği asıl ile tamamen eşit kalmasını gerektirmez. İsmin *sümûv*dan (السُّمُوّ / yücelik) türediği de söylenmiştir; çünkü o,

لَمَّا دَلَّ عَلَى الذَّاتِ فَقَدْ أَبْرَزَهَا. وَقِيلَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْوَسْمِ لِأَنَّهُ سِمَةٌ عَلَى الْمَدْلُولِ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ السُّمُوِّ وَأَنَّ وَزْنَهُ سِمْوٌ- بِكَسْرِ السِّينِ وَسُكُونِ الْمِيمِ- لِأَنَّهُمْ جَمَعُوهُ عَلَى أَسْمَاءٍ وَلَوْلَا أَنَّ أَصْلَهُ سِمْوٌ لَمَا كَانَ وَجْهٌ لِزِيَادَةِ الْهَمْزَةِ فِي آخِرِهِ فَإِنَّهَا مُبْدَلَةٌ عَنِ الْوَاوِ فِي الطَّرَفِ إِثْرَ أَلْفٍ زَائِدَةٍ وَلَكَانُوا جَمَعُوهُ عَلَى أَوْسَامٍ.

zata delalet ettiğinde onu açığa çıkarıp belirginleştirmiştir. Medlûlün üzerine bir alamet olduğu için *vesm*den (الْوَسْم) türediği de söylenmiştir. En zahir olanı ise *sümûv*dan türemiş olması ve vezninin -sîn'in kesresi ve mîm'in sükûnu ile- *simv* (سِمْوٌ) olmasıdır; zira Araplar onu *esmâ* (أَسْمَاء) şeklinde çoğul yapmışlardır. Eğer aslı *simv* olmasaydı, sonundaki hemzenin ziyade kılınmasının bir anlamı olmazdı; çünkü bu hemze, zâid bir eliften sonra sonda gelen vâv harfinden bedeldir; aksi takdirde onu *evsâm* (أَوْسَام) şeklinde çoğul yaparlardı.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَسْمَاءَ الَّتِي عُلِّمَهَا آدَمُ هِيَ أَلْفَاظٌ تَدُلُّ عَلَى ذَوَاتِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يَحْتَاجُ نَوْعُ الْإِنْسَانِ إِلَى التَّعْبِيرِ عَنْهَا لِحَاجَتِهِ إِلَى نِدَائِهَا، أَوِ اسْتِحْضَارِهَا، أَوْ إِفَادَةِ حُصُولِ بَعْضِهَا مَعَ بَعْضٍ، وَهِيَ أَيِ الْإِفَادَةُ مَا نُسَمِّيهِ الْيَوْمَ بِالْأَخْبَارِ أَوِ التَّوْصِيفِ فَيَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَسْمَاءِ ابْتِدَاءً أَسْمَاءُ الذَّوَاتِ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ مِثْلَ الْأَعْلَامِ الشَّخْصِيَّةِ وَأَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ مِنَ الْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَجَرِ وَالْكَوَاكِبِ مِمَّا يَقَعُ عَلَيْهِ نَظَرُ الْإِنْسَانِ ابْتِدَاءً مِثْلَ اسْمِ جَنَّةٍ، وَمَلَكٍ، وَآدَمَ، وَحَوَّاءَ، وَإِبْلِيسَ، وَشَجَرَةٍ وَثَمَرَةٍ، وَنَجِدُ ذَلِكَ بِحَسَبِ اللُّغَةِ الْبَشَرِيَّةِ الْأُولَى وَلِذَلِكَ نُرَجِّحُ أَنْ لَا يَكُونَ فِيمَا عُلِّمَهُ آدَمُ ابْتِدَاءً شَيْءٌ مِنْ أَسْمَاءِ الْمَعَانِي وَالْأَحْدَاثِ ثُمَّ طَرَأَتْ بَعْدَ ذَلِكَ فَكَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُخْبِرَ عَنْ حُصُولِ حَدَثٍ أَوْ أَمْرٍ مَعْنَوِيٍّ لِذَاتٍ، قَرَنَ بَيْنَ اسْمِ الذَّاتِ وَاسْمِ الْحَدَثِ نَحْوُ مَاءِ بَرْدٍ أَيْ مَاءٍ بَارِدٍ ثُمَّ طَرَأَ وَضْعُ الْأَفْعَالِ وَالْأَوْصَافِ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَالَ الْمَاءُ بَارِدٌ أَوْ بَرَدَ الْمَاءُ، وَهَذَا يُرَجِّحُ أَنَّ أَصْلَ الِاشْتِقَاقِ هُوَ الْمُصَادَرُ لَا الْأَفْعَالُ لِأَنَّ الْمَصَادِرَ صِنْفٌ دَقِيقٌ مِنْ نَوْعِ الْأَسْمَاءِ وَقَدْ دَلَّنَا عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ عَرَضَهُمْ كَمَا سَيَأْتِي.

Aşikâr olan şudur ki Âdem'e öğretilen isimler, insan türünün seslenmeye, zihinde canlandırmaya veya bir kısmının diğeriyle meydana gelişini bildirmeye -ki bu bildirme bugün haber verme veya niteleme dediğimiz şeydir- duyduğu ihtiyaç sebebiyle ifade etmeye muhtaç olduğu eşyanın zatlarına delalet eden lafızlardır. Dolayısıyla başlangıçta isimlerden muradın; şahıs isimleri ile hayvan, bitki, taş ve yıldız gibi insanın ilk etapta nazarının değdiği varlıkların cins isimleri -mesela cennet, melek, Âdem, Havva, İblis, ağaç ve meyve isimleri- gibi mevcudatın zat isimleri olduğu ortaya çıkar. Bunu ilk beşerî dile nispetle de görmekteyiz; bu sebeple Âdem'e başlangıçta öğretilen şeyler arasında mana ve hades (eylem/oluş) isimlerinden hiçbir şeyin bulunmadığını, bunların daha sonra ortaya çıktığını tercih etmekteyiz. Nitekim o, bir zatta bir olayın veya manevî bir durumun meydana geldiğini haber vermek istediğinde zat ismi ile eylem ismini yan yana getirerek -örneğin soğuk su manasında- «mâü berd» (ماء برد) derdi; ardından fiillerin ve sıfatların vaz'ı ortaya çıkınca «el-mâü bâridün» (الماء بارد / su soğuktur) veya «berade'l-mâü» (برد الماء / su soğudu) demiştir. Bu durum, iştikakın (türetmenin) aslının fiiller değil masdarlar olduğu görüşünü kuvvetlendirir; çünkü masdarlar, isim nev'inin dakik bir sınıfıdır. Nitekim ileride geleceği üzere Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ عَرَضَهُمْ } kavli de buna delalet etmiştir.

وَالتَّعْرِيفُ فِي (الْأَسْمَاءِ) تَعْرِيفٌ الْجِنْسِ أُرِيدَ مِنْهُ الِاسْتِغْرَاقُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ عَلَّمَهُ جَمِيعَ أَسْمَاءِ الْأَشْيَاءِ الْمَعْرُوفَةِ يَوْمَئِذٍ فِي ذَلِكَ الْعَالَمِ فَهُوَ اسْتِغْرَاقٌ عرفي مثل جممع الْأَمِيرُ الصَّاغَةَ أَيْ صَاغَةَ أَرْضِهِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ لِأَنَّهُ الْمِقْدَارُ الَّذِي تَظْهَرُ بِهِ الْفَضِيلَةُ فَمَا زَادَ عَلَيْهِ لَا يَلِيقُ تَعْلِيمُهُ بِالْحِكْمَةِ وَقُدْرَةُ اللَّهِ صَالِحَةٌ لِذَلِكَ.

{ الْأَسْمَاءَ } kelimesindeki belirlilik takısı (lâm-ı tarif) cins içindir ve o gün o âlemde bilinen şeylerin bütün isimlerini ona öğrettiğine delalet etmek üzere istiğrak (kapsayıcılık) kastedilmiştir. Bu, «Emir kuyumcuları -yani kendi memleketinin kuyumcularını- topladı» ifadesindeki gibi örfî bir istiğraktır. Zahir olan da budur; zira faziletin kendisiyle ortaya çıkacağı miktar bu kadardır. Bundan fazlasının öğretilmesi ise hikmete uygun düşmez; halbuki Allah'ın kudreti buna elverişlidir.

وَتَعْرِيفُ الْأَسْمَاءِ يُفِيدُ أَنَّ اللَّهَ عَلَّمَ آدَمَ كُلَّ اسْمٍ مَا هُوَ مُسَمَّاهُ وَمَدْلُولُهُ، وَالْإِتْيَانُ بِالْجَمْعِ هُنَا مُتَعَيَّنٌ إِذْ لَا يَسْتَقِيمُ أَنْ يَقُولَ وَعَلَّمَ آدَمَ الِاسْمَ، وَمَا شَاعَ مِنْ أَنَّ اسْتِغْرَاقَ الْمُفْرَدِ أَشْمَلُ مِنِ اسْتِغْرَاقِ الْجَمْعِ فِي الْمُعَرَّفِ بِاللَّامِ كَلَامٌ غَيْرُ مُحَرِّرٍ، وَأَصْلُهُ مَأْخُوذٌ مِنْ كَلَامِ السَّكَّاكِيِّ وَسَنُحَقِّقُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ [الْبَقَرَة: ١٧٧] فِي هَذَا السُّورَةِ.

İsimlerin belirlilik takısıyla getirilmesi, Allah'ın Âdem'e her ismin müsemmâsının (adlandırılan varlığının) ve medlûlünün ne olduğunu öğrettiğini ifade eder. Burada çoğul lafızla getirilmesi kaçınılmazdır; zira «Ve Âdem'e ismi öğretti» denmesi uygun düşmez. Lâm-ı tarifli müfredin istiğrakının, çoğulun istiğrakından daha kapsamlı olduğuna dair yaygın kabul ise tetkik edilmemiş bir sözdür; aslı Sekkâkî'nin kelamından alınmıştır ve bunu bu surede Allah Teâlâ'nın { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ } [Bakara: 177] kavlinde tahkik edeceğiz.

وكُلَّها تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى الِاسْتِغْرَاقِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ مِنْهُ الْعَهْدُ فَلَمْ تَزِدْ كَلِمَةُ كُلَّ الْعُمُومَ

{ كُلَّهَا } kelimesi, ahid manasının tevehhüm edilmemesi için istiğrak anlamını pekiştiren bir tekitdir. Dolayısıyla *küll* (كُلّ) kelimesi umûmun şümulünü artırmamış,

شُمُولًا وَلَكِنَّهَا دَفَعَتْ عَنْهُ الِاحْتِمَالَ. (وكل) اسْمٌ دَالٌّ عَلَى الشُّمُولِ وَالْإِحَاطَةِ فِيمَا أُضِيفَ

fakat onun üzerindeki [tahsis] ihtimalini bertaraf etmiştir. *Küll* (كل), kendisine izafe edildiği şeyde şümul ve ihâtaya delalet eden bir isimdir.

هُوَ إِلَيْهِ وَأَكْثَرُ مَا يَجِيءُ مُضَافًا إِلَى ضَمِيرِ مَا قَبْلَهُ فَيُعْرَبُ تَوْكِيدًا تَابِعًا لِمَا قَبْلَهُ وَيَكُونُ أَيْضًا مُسْتَقِلًّا بِالْإِعْرَابِ إِذَا لَمْ يُقْصَدِ التَّوْكِيدُ بَلْ قُصِدَتِ الْإِحَاطَةُ وَهُوَ مُلَازِمٌ لِلْإِضَافَةِ لَفْظًا أَوْ تَقْدِيرًا فَإِذَا لَمْ يُذْكَرِ الْمُضَافُ إِلَيْهِ عوض عَنهُ التَّنْوِين وَلِكَوْنِهِ مُلَازِمًا لِلْإِضَافَةِ يُعْتَبَرُ مَعْرِفَةً بِالْإِضَافَةِ فَلَا تَدْخُلُ عَلَيْهِ لَامُ التَّعْرِيفِ.

En çok kendisinden önceki kelimenin zamirine muzaf olarak gelir ve kendisinden öncekine tâbi bir tekit olarak irap edilir; tekit kastedilmeyip sadece ihâta kastedildiğinde ise müstakil olarak da irap alır. Lafzen veya takdiren sürekli izafet halindedir; muzafun ileyh zikredilmediğinde onun yerine tenvin gelir. Sürekli izafet halinde olmasından ötürü izafet sebebiyle marife kabul edilir ve bu yüzden başına harf-i tarif (lâm) girmez.

وَتَعْلِيمُ اللَّهِ تَعَالَى آدَمَ الْأَسْمَاءَ إِمَّا بِطَرِيقَةِ التَّلْقِينِ بِعَرْضِ الْمُسَمَّى عَلَيْهِ فَإِذَا أَرَاهُ لُقِّنَ اسْمَهُ بِصَوْتٍ مَخْلُوقٍ يَسْمَعُهُ فَيَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ اللَّفْظَ دَالٌّ عَلَى تِلْكَ الذَّاتِ بِعِلْمٍ ضَرُورِيٍّ، أَوْ يَكُونُ التَّعْلِيمُ بِإِلْقَاءِ عِلْمٍ ضَرُورِيٍّ فِي نَفْسِ آدَمَ بِحَيْثُ يَخْطُرُ فِي ذِهْنِهِ اسْم شَيْء عِنْد مَا يُعْرَضُ عَلَيْهِ فَيَضَعُ لَهُ اسْمًا بِأَنْ أَلْهَمَهُ وَضْعَ الْأَسْمَاءِ لِلْأَشْيَاءِ لِيُمْكِنَهُ أَنْ يُفِيدَهَا غَيْرَهُ وَذَلِكَ بِأَنْ خَلَقَ قُوَّةَ النُّطْقِ فِيهِ وَجَعَلَهُ قَادِرًا عَلَى وَضْعِ اللُّغَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ [الرَّحْمَن: ٢، ٣] وَجَمِيعُ ذَلِكَ تَعْلِيمٌ إِذِ التَّعْلِيمُ مَصْدَرُ عَلَّمَهُ إِذَا جَعَلَهُ ذَا عِلْمٍ مِثْلُ أَدَّبَهُ فَلَا يَنْحَصِرُ فِي التَّلْقِينِ وَإِنْ تَبَادَرَ فِيهِ عُرْفًا. وَأَيًّا مَا كَانَتْ كَيْفِيَّةُ التَّعْلِيمِ فَقَدْ كَانَ سَبَبًا لِتَفْضِيلِ الْإِنْسَانِ عَلَى بَقِيَّةِ أَنْوَاعِ جِنْسِهِ بِقُوَّةِ النُّطْقِ وَإِحْدَاثِ الْمَوْضُوعَاتِ اللُّغَوِيَّةِ لِلتَّعْبِيرِ عَمَّا فِي الضَّمِيرِ. وَكَانَ ذَلِكَ أَيْضًا سَبَبًا لِتَفَاضُلِ أَفْرَادِ الْإِنْسَانِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ بِمَا يَنْشَأُ عَنِ النُّطْقِ مِنِ اسْتِفَادَةِ الْمَجْهُولِ مِنَ الْمَعْلُومِ وَهُوَ مَبْدَأُ الْعُلُومِ، فَالْإِنْسَانُ لَمَّا خُلِقَ نَاطِقًا مُعَبِّرًا عَمَّا فِي ضَمِيرِهِ فَقَدْ خُلِقَ مُدْرِكًا أَيْ عَالِمًا وَقَدْ خُلِقَ مُعَلِّمًا، وَهَذَا أَصْلُ نَشْأَةِ الْعُلُومِ وَالْقَوَانِينِ وَتَفَارِيعِهَا لِأَنَّكَ إِذَا نَظَرْتَ إِلَى الْمَعَارِفِ كُلِّهَا وَجَدْتَهَا وَضْعَ أَسْمَاءٍ لِمُسَمَّيَاتٍ وَتَعْرِيفَ مَعَانِي تِلْكَ الْأَسْمَاءِ وَتَحْدِيدَهَا لِتَسْهِيلِ إِيصَالِ مَا يَحْصُلُ فِي الذِّهْنِ إِلَى ذِهْنِ الْغَيْرِ. وَكِلَا الْأَمْرَيْنِ قَدْ حُرِمَهُ بَقِيَّةُ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ، فَلِذَلِكَ لَمْ تَتَفَاضَلْ أَفْرَادُهُ إِلَّا تَفَاضُلَا ضَعِيفًا بِحُسْنِ الصُّورَةِ أَوْ قُوَّةِ الْمَنْفَعَةِ أَوْ قِلَّةِ الْعُجْمَةِ بَلْهَ بَقِيَّةَ الْأَجْنَاسِ كَالنَّبَاتِ وَالْمَعْدِنِ.

Allah Teâlâ'nın Âdem'e isimleri öğretmesi; ya müsemmâyı ona gösterip gördüğü anda işiteceği yaratılmış bir ses ile isminin telkin edilmesi ve böylece o lafzın o zata delalet ettiğini zarûrî bir ilimle bilmesi şeklindeki telkin yoluyla olmuştur; ya da Âdem'e bir şey arz edildiğinde zihninde isminin belireceği şekilde nefsine zarûrî bir ilim ilkā edilmesi suretiyle öğretim vaki olmuştur ki bu da eşyayı başkasına bildirebilmesi için ona varlıklara isim koyma kabiliyetini ilham etmesiyle gerçekleşmiştir; bu da onda nutuk (konuşma/düşünme) gücünü yaratması ve Allah Teâlâ'nın { خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ } [Rahmân: 2, 3] kavlinde buyurduğu gibi onu dil vaz' etmeye muktedir kılması iledir. Bunların hepsi birer öğretimdir (ta'lim); zira ta'lim, «ona terbiye verdi» manasındaki *eddebehû* gibi, birini «ilim sahibi kıldı» anlamındaki *allemehû* fiilinin masdarıdır. Dolayısıyla örfte ilk akla gelen bu olsa bile sadece telkine münhasır değildir. Öğretimin keyfiyeti her ne olursa olsun, bu durum nutuk gücü ve içindekileri ifade etmek için lügavî vaz'lar ortaya koyma kabiliyeti sayesinde insanın kendi cinsinin diğer türlerine üstün kılınmasının sebebi olmuştur. Aynı zamanda bu, nutuktan doğan ve ilimlerin başlangıcı sayılan 'bilinenden bilinmeyenin elde edilmesi' vasıtasıyla insan fertlerinin de birbirlerine üstünlük sağlamasının sebebi olmuştur. Nitekim insan konuşan ve içindekini ifade eden bir varlık olarak yaratıldığında idrak eden yani bilen ve öğreten biri olarak yaratılmıştır. İlimlerin, kanunların ve bunların şubelerinin ortaya çıkışının aslı da budur; zira bütün bilgilere baktığında bunların adlandırılan varlıklara isimler koymaktan, zihinde hasıl olanı başkasının zihnine ulaştırmayı kolaylaştırmak için o isimlerin anlamlarını tarif edip sınırlarını belirlemekten ibaret olduğunu görürsün. Hayvanların diğer nevileri ise bu iki husustan da mahrum bırakılmıştır; bu yüzden suret güzelliği, fayda gücü veya yabansılığın azlığı bakımından cılız bir üstünlük dışında onların fertleri arasında bir üstünlük meydana gelmez; nitekim bitki ve maden gibi diğer cinsler ise bundan büsbütün uzaktır.

وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ الْعِبْرَةَ فِي تَعْلِيمِ اللَّهِ تَعَالَى آدَمَ الْأَسْمَاءَ حَاصِلَةٌ سَوَاءً كَانَ الَّذِي عَلَّمَهُ إِيَّاهُ أَسْمَاءَ الْمَوْجُودَاتِ يَوْمَئِذٍ أَوْ أَسْمَاءَ كُلِّ مَا سَيُوجَدُ، وَسَوَاءً كَانَ ذَلِكَ بِلُغَةٍ وَاحِدَةٍ هِيَ الَّتِي ابْتَدَأَ بِهَا نُطْقُ الْبَشَرِ مُنْذُ ذَلِكَ التَّعْلِيمِ أَمْ كَانَ بِجَمِيعِ اللُّغَاتِ الَّتِي سَتَنْطِقُ بِهَا ذُرِّيَّاتُهُ مِنَ الْأُمَمِ، وَسَوَاءً كَانَتِ الْأَسْمَاءُ أَسْمَاءَ الذَّوَاتِ فَقَطْ أَوْ أَسْمَاءَ الْمَعَانِي وَالصِّفَاتِ، وَسَوَاءً كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْأَلْفَاظَ الدَّالَّةَ عَلَى الْمَعَانِي أَوْ كُلَّ دَالٍّ عَلَى شَيْءٍ لَفْظًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ مِنْ خَصَائِصِ الْأَشْيَاءِ وَصِفَاتِهَا وَأَفْعَالِهَا كَمَا تَقَدَّمَ إِذْ مُحَاوَلَةُ تَحْقِيقِ ذَلِكَ لَا طَائِلَ تَحْتَهُ فِي تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ. وَلَعَلَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ قَدْ هَانَ عِنْدَهُمْ أَنْ يَكُونَ تَفْضِيلُ آدَمَ بِتَعْلِيمِ اللَّهِ مُتَعَلِّقًا بِمَعْرِفَةِ عَدَدٍ

Bununla anlarsın ki Allah Teâlâ'nın Âdem'e isimleri öğretmesindeki ibret; ona öğrettiği şey ister o günkü mevcut varlıkların isimleri olsun ister gelecekte var olacak her şeyin isimleri olsun; ister bu öğretimden itibaren insanların konuşmaya başladığı tek bir dille olsun ister zürriyetinden gelen milletlerin konuşacağı bütün dillerle olsun; ister isimler sadece zat isimleri olsun ister mana ve sıfat isimleri olsun; ister isimlerden murat manalara delalet eden lafızlar olsun ister daha önce geçtiği üzere lafız veya eşyanın özellikleri, sıfatları ve fiilleri gibi başka bir yolla bir şeye delalet eden her şey olsun tamamıyla hasıl olmaktadır. Zira Kur'an tefsirinde bunları tahkik etmeye çalışmanın altında bir fayda yoktur. Muhtemelen müfessirlerin birçoğuna göre Âdem'in Allah'ın öğretimiyle üstün kılınmasının mevcut manalara delalet eden birtakım lafızları bilmekle sınırlı kalması basit görünmüş ve bu öğretimi genişleterek yüceltmek istemişlerdir;

مِنَ الْأَلْفَاظِ الدَّالَّةِ عَلَى الْمَعَانِي الْمَوْجُودَةِ فَرَامُوا تَعْظِيمَ هَذَا التَّعْلِيمِ

ancak ibretin asıl yerinden ve faziletin mihverinden gaflet etmişlerdir.

بِتَوْسِيعِهِ وَغَفَلُوا عَنْ مَوْقِعِ الْعِبْرَةِ وَمِلَاكِ الْفَضِيلَةِ وَهُوَ إِيجَادُ هَاتِهِ الْقُوَّةِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي كَانَ أَوَّلُهَا تَعْلِيمَ تِلْكَ الْأَسْمَاءِ، وَلِذَلِكَ كَانَ إِظْهَارُ عَجْزِ الْمَلَائِكَةِ عَنْ لَحَاقِ هَذَا الشَّأْوِ بِعَدَمِ تَعْلِيمِهِمْ لِشَيْءٍ مِنَ الْأَسْمَاءِ، وَلَوْ كَانَتِ الْمَزِيَّةُ وَالتَّفَاضُلُ فِي تَعْلِيمِ آدَمَ جَمِيعَ مَا سَيَكُونُ مِنَ الْأَسْمَاءِ فِي اللُّغَاتِ لَكَفَى فِي إِظْهَارِ عَجْزِ الْمَلَائِكَةِ عَدَمُ تَعْلِيمِهِمْ لِجَمْهَرَةِ الْأَسْمَاءِ وَإِنَّمَا عَلَّمَ آدَمَ أَسْمَاءَ الْمَوْجُودَاتِ يَوْمَئِذٍ كُلِّهَا لِيَكُونَ إِنْبَاؤُهُ الْمَلَائِكَةَ بِهَا أَبْهَرَ لَهُمْ فِي فَضِيلَتِهِ.

O mihver ise ilki o isimlerin öğretilmesi olan bu muazzam gücün var edilmesidir. Bu sebeple meleklerin bu dereceye ulaşmaktan aciz olduklarının gösterilmesi, onlara isimlerden hiçbir şeyin öğretilmemesiyle olmuştur. Eğer meziyet ve üstünlük Âdem'e dillerdeki bütün gelecek isimlerin öğretilmesinde olsaydı, meleklerin acziyetini göstermek için onlara isimlerin büyük çoğunluğunun öğretilmemesi yeterli gelirdi. Oysa melekleri bu isimlerle haberdar etmesi onun faziletini melekler nezdinde daha da göz alıcı kılsın diye Âdem'e o günkü mevcutların bütün isimleri öğretilmiştir.

وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللُّغَاتِ تَوْقِيفِيَّةٌ- أَيْ لَقَّنَهَا اللَّهُ تَعَالَى الْبَشَرَ عَلَى لِسَانِ آدَمَ- وَلَا عَلَى عَدَمِهِ لِأَنَّ طَرِيقَةَ التَّعْلِيمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ مُجْمَلَةٌ مُحْتَمِلَةٌ لِكَيْفِيَّاتٍ كَمَا قَدَّمْنَاهُ. وَالنَّاسُ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَيْهَا إِلْهَامٌ مِنَ اللَّهِ وَذَلِكَ تَعْلِيمٌ مِنْهُ سَوَاءٌ لَقَّنَ آدَمَ لُغَةً وَاحِدَةً أَوْ جَمِيعَ لُغَاتِ الْبَشَرِ وَأَسْمَاءَ كُلِّ شَيْءٍ أَوْ أَلْهَمَهُ ذَلِكَ أَوْ خَلَقَ لَهُ الْقُوَّةَ النَّاطِقَةَ، وَالْمَسْأَلَةُ مَفْرُوضَةٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ وَفِي أُصُولِ الْفِقْهِ وَفِيهَا أَقْوَالٌ وَلَا أَثَرَ لِهَذَا الِاخْتِلَافِ لَا فِي الْفِقْهِ وَلَا فِي غَيْرِهِ قَالَ الْمَازِرِيُّ «إِلَّا فِي جَوَازِ قَلْبِ اللُّغَةِ وَالْحَقُّ أَنَّ قَلْبَ الْأَلْفَاظِ الشَّرْعِيَّةِ حَرَامٌ وَغَيْرُهُ جَائِزٌ» وَلَقَدْ أَصَابَ الْمَازِرِيُّ وَأَخْطَأَ كُلُّ مَنْ رَامَ أَنْ يَجْعَلَ لِهَذَا الْخِلَافِ ثَمَرَةً غَيْرَ مَا ذُكِرَ، وَفِي اسْتِقْرَاءِ ذَلِكَ وَرَدِّهِ طُولٌ، وَأَمْرُهُ لَا يَخْفَى عَنْ سَالِمِي الْعُقُولِ.

Bu ayette dillerin tevkîfî olduğuna -yani Allah Teâlâ'nın bunu Âdem'in lisanı üzerinden insanlara bizzat telkin ettiğine- dair de, tevkîfî olmadığına dair de bir delil yoktur; çünkü Allah Teâlâ'nın { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ } kavlindeki öğretme yöntemi, daha önce belirttiğimiz gibi farklı keyfiyetlere ihtimalli olup mücmeldir. İnsanlar dile olan kudretin Allah'tan bir ilham olduğu konusunda müttefiktir; dolayısıyla Âdem'e ister tek bir dili ister insanların bütün dillerini ve her şeyin ismini telkin etmiş olsun, ister bunu ona ilham etmiş veya onda konuşma gücünü yaratmış olsun, bu O'ndan bir öğretimdir. Bu mesele kelâm ilminde ve usûl-i fıkıhta varsayılmış olup hakkında muhtelif görüşler vardır; ancak bu ihtilafın ne fıkıhta ne de başka bir alanda hiçbir pratik etkisi yoktur. Mâzerî şöyle demiştir: «Dilin kurallarını değiştirmenin (kalb-i lügat) cevazı müstesna; hak olan şudur ki şer'î lafızları değiştirmek haram, bunun dışındakiler ise caizdir.» Mâzerî isabet etmiş, bu ihtilafa zikredilenden başka bir semere bağlamak isteyen herkes ise yanılmıştır. Bunları tek tek sayıp reddetmek uzun sürer; aklıselim sahipleri için ise bu durum gizli değildir.

ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ.

{ ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Sonra onları meleklere arz edip: «Eğer doğru sözlü iseniz, şunların isimlerini bana bildirin» dedi.”

قيل عطفه بثم لِأَنَّ بَيْنَ ابْتِدَاءِ التَّعْلِيمِ وَبَيْنَ الْعَرْضِ مُهْلَةً وَهِيَ مُدَّةُ تَلْقِينِ الْأَسْمَاءِ لِآدَمَ أَوْ مُدَّةُ إِلْهَامِهِ وَضْعَ الْأَسْمَاءِ لِلْمُسَمَّيَاتِ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ (ثُمَّ) هُنَا لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ كَشَأْنِهَا فِي عَطْفِهَا الْجُمَلَ لِأَنَّ رُتْبَةَ هَذَا الْعَرْضِ وَظُهُورَ عَدَمِ عِلْمِ الْمَلَائِكَةِ وَظُهُورَ عِلْمِ آدَمَ وَظُهُورَ أَثَرِ عِلْمِ اللَّهِ وَحِكْمَتِهِ كُلُّ ذَلِكَ أَرْفَعُ رُتْبَةً فِي إِظْهَارِ مَزِيَّةِ آدَمَ وَاسْتِحْقَاقِهِ الْخِلَافَةَ، مِنْ رُتْبَةِ مُجَرَّدِ تَعَلُّمِهِ الْأَسْمَاءَ لَوْ بَقِيَ غَيْرَ مُتَّصِلٍ بِهِ مَا حَدَثَ مِنَ الْحَادِثَةِ كُلِّهَا. وَلَمَّا كَانَ مَفْهُومُ لَفْظِ (اسْمٍ) مِنَ الْمَفْهُومَاتِ الْإِضَافِيَّةِ الَّتِي يَتَوَقَّفُ تَعَقُّلُهَا عَلَى تَعَقُّلِ غَيْرِهَا إِذِ الِاسْمُ لَا يكون إِلَّا لمسمى كَانَ

Öğretimin başlangıcı ile arz edilme arasında bir mühlet bulunduğu -ki bu süre Âdem'e isimlerin telkin edilmesi veya müsemmâlara isim koymasının ona ilham edilmesi süresidir- gerekçesiyle cümlenin sümme (ثُمَّ) ile atfedildiği söylenmiştir. En zahir olanı ise cümleleri atfetmesindeki şanına uygun olarak buradaki *sümme*nin rütbece sonralık (terâhî-i rütbî) için olmasıdır; zira bu arz edilişin rütbesi, meleklerin bilgisizliğinin ortaya çıkışı, Âdem'in ilminin açığa çıkışı, Allah'ın ilim ve hikmetinin eserinin tezahürü -bütün bunlar- Âdem'in meziyetini ve hilafete liyakatini gösterme hususunda, meydana gelen bu hadiselerin tamamıyla irtibatlı kılınmamış olsaydı salt isimleri öğrenmesi rütbesinden çok daha yücedir. *İsim* (اسْم) lafzının mefhumu, idraki başkasının idrakine bağlı olan izafî mefhumlardan olduğu için -çünkü isim ancak bir müsemmâ için söz konusu olur-,

ذِكْرُ الْأَسْمَاءِ مُشْعِرًا لَا مَحَالَةَ بِالْمُسَمَّيَاتِ فَجَازَ لِلْبَلِيغِ أَنْ يَعْتَمِدَ عَلَى ذَلِكَ وَيَحْذِفَ لَفْظَ الْمُسَمَّيَاتِ إِيجَازًا.

isimlerin zikredilmesi kaçınılmaz olarak müsemmâları da hissettirmiştir; dolayısıyla beliğ bir kimsenin buna dayanarak icaz amacıyla müsemmâ lafzını hazfetmesi caiz olmuştur.

وَضَمِيرُ عَرَضَهُمْ لِلْمُسَمَّيَاتِ لِأَنَّهَا الَّتِي تُعْرَضُ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ وَبِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها، فَإِنَّ الِاسْمَ يَقْتَضِي مُسَمًّى وَهَذَا مِنْ إِيجَازِ الْحَذْفِ وَأَمَّا الْأَسْمَاءُ فَلَا تُعْرَضُ لِأَنَّ الْعَرْضَ إِظْهَارُ الذَّاتِ بَعْدَ خَفَائِهَا وَمِنْهُ عَرْضُ الشَّيْءِ لِلْبَيْعِ وَيَوْمُ الْعَرْضِ وَالْأَلْفَاظُ لَا تَظْهَرُ فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمَعْرُوضَ مَدْلُولَاتُ الْأَسْمَاءِ إِمَّا بِأَنْ

{ عَرَضَهُمْ } ifadesindeki zamir müsemmâlara aittir; çünkü { أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ } kavlinin ve { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا } kavlinin karinesiyle arz edilenler onlardır; zira isim bir müsemmâyı iktiza eder ve bu da hazif yoluyla yapılan icazdandır. İsimlerin kendileri ise arz edilmez; çünkü arz (sunma), zatın gizli kaldıktan sonra açığa çıkarılmasıdır ki bir şeyin satılmak üzere pazara çıkarılması (arzı) ve kıyametteki Arz Günü de bundandır; lafızlar ise bizzat böyle zuhur etmez. Dolayısıyla arz edilenlerin isimlerin medlûlleri olması taayyün etmiştir; bu da ya

تُعْرَضَ صُوَرٌ مِنَ الذَّوَاتِ فَقَطْ وَيُسْأَلُ عَنْ مَعْرِفَةِ أَسْمَائِهَا أَيْ مَعْرِفَةِ الْأَلْفَاظِ الدَّالَّةِ عَلَيْهَا، أَوْ عَنْ بَيَانِ مَوَاهِيِّهَا وَخَصَائِصِهَا وَإِمَّا بِأَنْ تُعْرَضَ الذَّوَاتُ وَالْمَعَانِي بِخَلْقِ أَشْكَالٍ دَالَّةٍ عَلَى الْمَعَانِي كَعَرْضِ الشَّجَاعَةِ فِي صُورَةِ فِعْلِ صَاحِبِهَا وَالْعِلْمِ فِي صُورَةِ إِفَاضَةِ الْعَالِمِ فِي دَرْسِهِ أَوْ تَحْرِيرِهِ كَمَا نَرَى فِي الصُّوَرِ الْمَنْحُوتَةِ أَوِ الْمَدْهُونَةِ لِلْمَعَانِي الْمَعْقُولَةِ عِنْدَ الْيُونَانَ وَالرُّومَانِ وَالْفُرْسِ وَالصُّوَرِ الذِّهْنِيَّةِ عِنْدَ الْإِفْرِنْجِ، بِحَيْثُ يَجِدُ الْمَلَائِكَةُ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ تِلْكَ الْهَيْئَةِ أَنَّ الْمَعْرُوضَ مَعْنَى شَجَاعَةٍ أَوْ مَعْنَى عِلْمٍ وَيَقْرُبُ ذَلِكَ مَا يَحْصُلُ فِي الْمَرَائِي الْحُلْمِيَّةِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْحَالَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْآيَةِ حَالَةُ عَالَمٍ أَوْسَعَ مِنْ عَالَمِ الْمَحْسُوسَاتِ وَالْمَادَّةِ.

sadece zatların suretlerinin arz edilip isimlerinin yani onlara delalet eden lafızların bilinmesinin ya da mahiyet ve özelliklerinin beyan edilmesinin sorulması şeklinde olur; ya da Yunan, Roma ve Farslarda akledilen manalar için yapılan yontulmuş heykeller veya boyanmış tablolarda, Frenklerdeki zihnî tasvirlerde gördüğümüz gibi -mesela cesaretin sahibinin fiili suretinde, ilmin ise âlimin dersinde veya telifindeki feyzi suretinde gösterilmesi gibi- manalara delalet eden şekiller yaratılarak hem zatların hem manaların arz edilmesi şeklinde olur; öyle ki melekler bu heyeti müşahede ettiklerinde arz edilenin bir şecaat veya ilim manası olduğunu anlarlar. Rüyalarda meydana gelen haller de buna yaklaşır. Hâsılı, ayette zikredilen bu hal, duyulurlar ve madde âleminden çok daha geniş bir âlemin halidir.

وَإِعَادَةُ ضَمِيرِ الْمُذَكِّرِ الْعَاقِلِ عَلَى الْمُسَمَّيَاتِ فِي قَوْلِهِ: عَرَضَهُمْ لِلتَّغْلِيبِ لِأَنَّ أَشْرَفَ الْمَعْرُوضَاتِ ذَوَاتُ الْعُقَلَاءِ وَصِفَاتُهُمْ عَلَى أَنَّ وُرُودَ مِثْلِهِ بِالْأَلْفَاظِ الَّتِي أَصْلُهَا لِلْعُقَلَاءِ طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا [الْإِسْرَاء: ٣٦] . وَالدَّاعِي إِلَى هَذَا أَنْ يُعْلَمَ ابْتِدَاءً أَنَّ الْمَعْرُوضَ غَيْرُ الْأَسْمَاءِ حَتَّى لَا يَضِلَّ فَهْمُ السَّامِعِ قَبْلَ سَمَاعِ قَرِينَةِ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ.

{ عَرَضَهُمْ } kavlinde akıl sahibi müzekker zamirinin müsemmâlara döndürülmesi tağlîb yoluyladır; zira arz edilenlerin en şereflisi akıl sahiplerinin zatları ve sıfatlarıdır. Kaldı ki aslı akıl sahipleri için olan lafızların bu şekilde kullanılması, Allah Teâlâ'nın { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولًا } [İsrâ: 36] kavlinde olduğu gibi Arapça bir üsluptur. Buna sevk eden amil, dinleyicinin zihni { أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ } karinesini işitmeden önce yanılgıya düşmesin diye, arz edilenin isimlerden başka bir şey olduğunun baştan bilinmesini sağlamaktır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَقالَ أَنْبِئُونِي تَفْرِيعٌ عَلَى الْعَرْضِ وَقُرِنَ بِالْفَاءِ لِذَلِكَ. وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: أَنْبِئُونِي أَمر نعجيز بِقَرِينَةِ كَوْنِ الْمَأْمُورِ يَعْلَمُ أَنَّ الْآمِرَ عَالِمٌ بِذَلِكَ فَلَيْسَ هَذَا مِنَ التَّكْلِيفِ بِالْمُحَالِ كَمَا ظَنَّهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ. وَاسْتِعْمَالُ صِيغَةِ الْأَمْرِ فِي التَّعْجِيزِ مَجَازٌ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْمَعْنَى الْمَجَازِيَّ يَسْتَلْزِمُ عِلْمَ الْآمِرِ بِعَجْزِ الْمَأْمُورِ وَذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ عِلْمَ الْآمِرِ بِالْمَأْمُورِ بِهِ.

Allah Teâlâ'nın { فَقَالَ أَنْبِئُونِي } kavli, arza terettüp eden bir sonuçtur ve bu sebeple fâ harfi ile bağlanmıştır. { أَنْبِئُونِي } kavlindeki emir; emredilenin, emredenin bunu bildiğini bilmesi karinesiyle bir ta'ciz (aciz bırakma) emridir. Dolayısıyla bu, bazı müfessirlerin zannettiği gibi muhali teklif etme kabilinden değildir. Emir sîgasının ta'ciz için kullanılması mecazdır; ayrıca bu mecazî mana emredenin emredilenin acziyetini bildiğini, bu da emredenin emredilen şeyi bildiğini gerektirir.

وَالْإِنْبَاءُ الْإِخْبَارُ بِالنَّبَأِ وَهُوَ الْخَبَرُ ذُو الْفَائِدَةِ الْعَظِيمَةِ وَالْأَهَمِّيَّةِ بِحَيْثُ يَحْرِصُ السَّامِعُونَ عَلَى اكْتِسَابِهِ، وَلِذَلِكَ تَضَمَّنَ الْإِنْبَاءُ مَعْنَى الْإِعْلَامِ لِأَنَّ الْمُخْبَرَ بِهِ يُعَدُّ مِمَّا يُعْلَمُ وَيُعْتَقَدُ بِوَجْهٍ أَخَصَّ مِنِ اعْتِقَادِ مُطْلَقِ الْخَبَرِ فَهُوَ أَخَصُّ مِنَ الْخَبَرِ.

İnbâ (الْإِنْبَاءُ), *nebe* (النَّبَأ) ile haber vermektir; nebe ise dinleyicilerin elde etmeye can atacağı derecede büyük fayda ve ehemmiyet taşıyan haberdir. Bu sebeple inbâ, bildirme (i'lâm) manasını da tazammun eder; zira kendisiyle haber verilen şey, mutlak haberin itikad edilmesinden daha hususi bir veçhile bilinen ve itikat edilen şeylerden sayılır; dolayısıyla o, haberden daha hastır.

وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ إِمَّا أَرَادَ بِهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِي أَنَّكُمْ أَفْضَلُ مِنْ هَذَا الْمَخْلُوقِ إِنْ كَانَ قَوْلُهُمْ: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ إِلَخْ تَعْرِيضًا بِأَنَّهُمْ أَحِقَّاءُ بِذَلِكَ، أَوْ أَرَادَ إِنْ كُنْتُمْ

{ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } kavliyle; şayet onların «Biz seni tesbih ederiz...» sözü buna kendilerinin layık olduğuna dair bir ima taşıyorduysa «şayet bu mahluktan daha faziletli olduğunuz iddianızda doğru sözlü iseniz» manası kastedilmiştir; ya da tercih ettiğimiz görüşe göre onların «Biz seni hamdinle tesbih ederiz...» [Bakara: 30] sözleri

صَادِقِينَ فِي عَدَمِ جَدَارَةِ آدَمَ بِالْخِلَافَةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُمْ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [الْبَقَرَة: ٣٠] كَانَ قَوْلُهُمْ: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ [الْبَقَرَة: ٣٠] لِمُجَرَّدِ التَّفْوِيضِ أَوِ الْإِعْلَانِ لِلسَّامِعِينَ مِنْ أَهْلِ الْمَلَأِ الْأَعْلَى بِالْبَرَاءَةِ مِنْ شَائِبَةِ الِاعْتِرَاضِ عَلَى مَا اخْتَرْنَاهُ.

sadece işi Allah'a havale etmek veya Mele-i A'lâ ehlinden dinleyenlere itiraz şaibesinden berî olduklarını ilan etmek için idiyse, { أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا } [Bakara: 30] sözlerinin delalet ettiği üzere «Âdem'in hilafete ehil olmadığı iddianızda doğru sözlü iseniz» manası kastedilmiştir.

وَوَجْهُ الْمُلَازِمَةِ بَيْنَ الْإِنْبَاءِ بِالْأَسْمَاءِ وَبَيْنَ صِدْقِهِمْ فِيمَا ادَّعَوْهُ الَّتِي اقْتَضَاهَا رَبْطُ

Cezanın şarta bağlanmasının gerektirdiği isimleri haber verme ile iddia ettikleri şeydeki doğrulukları arasındaki mülazemetin (bağın) veçhi şudur:

الْجَزَاءِ بِالشَّرْطِ أَنَّ الْعِلْمَ بِالْأَسْمَاءِ عِبَارَةٌ عَنِ الْقُوَّةِ النَّاطِقَةِ الصَّالِحَةِ لِاسْتِفَادَةِ الْمَعَارِفِ وَإِفَادَتِهَا، أَوْ عِبَارَةٌ عَنْ مَعْرِفَةِ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ وَخَصَائِصِهَا، أَوْ عِبَارَةٌ عَنْ مَعْرِفَةِ أَسْمَاءِ الذَّوَاتِ وَالْمَعَانِي، وَكُلُّ ذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ ثُبُوتَ الْعَالَمِيَّةِ بِالْفِعْلِ أَوْ بِالْقُوَّةِ، وَصَاحِبُ هَذَا الْوَصْفِ هُوَ الْجَدِيرُ بِالِاسْتِخْلَافِ فِي الْعَالَمِ لِأَنَّ وَظِيفَةَ هَذَا الِاسْتِخْلَافِ تَدْبِيرُ وَإِرْشَادُ وَهَدْيُ وَوَضْعُ الْأَشْيَاءِ مَوَاضِعَهَا دُونَ احْتِيَاجٍ إِلَى التَّوْقِيفِ فِي غَالِبِ التَّصَرُّفَاتِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحْتَاجٌ إِلَى الْقُوَّةِ النَّاطِقَةِ أَوْ فُرُوعِهَا، وَالْقُوَى الْمِلْكِيَّةِ عَلَى شَرَفِهَا إِنَّمَا تَصْلُحُ لِأَعْمَالٍ مُعَيَّنَةٍ قَدْ سُخِّرَتْ لَهَا لَا تَعْدُوهَا وَلَا تَتَصَرَّفُ فِيهَا بِالتَّحْلِيلِ وَالتَّرْكِيبِ، وَمَا يُذْكَرُ مِنْ تَنَوُّعِ تَصَرُّفِهَا وَصَوَابِ أَعْمَالِهَا إِنَّمَا هُوَ مِنْ تَوْجِيهِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهَا وَتَلْقِينِهِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِالتَّسْخِيرِ، وَبِذَلِكَ ظَهَرَ وَجْهُ ارْتِبَاطِ الْأَمْرِ بِالْإِنْبَاءِ بِهَذَا الشَّرْطِ وَقَدْ تَحَيَّرَ فِيهِ كَثِيرٌ.

İsimleri bilmek; bilgileri edinmeye ve aktarmaya elverişli nutuk gücünden yahut eşyanın hakikatlerini ve özelliklerini bilmekten ya da zat ve mana isimlerini bilmekten ibarettir. Bunların hepsi ise bilfiil veya bilkuvve âlim oluşun sabitliğini gerektirir. Bu vasfın sahibi olan kimse âlemde halife kılınmaya en layık olandır; çünkü bu hilafetin vazifesi tasarrufların çoğunda tevkife (vahiy/talimata) ihtiyaç duymaksızın tedbir etmek, irşat etmek, yol göstermek ve eşyayı yerli yerine koymaktır. Bütün bunlar ise nutuk gücüne veya onun şubelerine muhtaçtır. Meleklere has kuvvetler ise şereflerine rağmen ancak kendilerine musahhar kılındıkları belirli amellere elverişlidir; onları aşamazlar ve onlarda tahlil ve terkip yoluyla tasarrufta bulunamazlar. Onların tasarruflarının çeşitliliği ve amellerinin isabeti olarak zikredilen hususlar ise ancak Allah Teâlâ'nın onları yönlendirmesinden ve teshîr diye tabir edilen telkininden ibarettir. Böylece pek çok kimseyi hayrete düşüren haber verme emrinin bu şarta bağlanma veçhi ortaya çıkmış olmaktadır.

وَإِذَا انْتَفَى الْإِنْبَاءُ انْتَفَى كَوْنُهُمْ صَادِقِينَ فِي إِنْكَارِهِمْ خِلَافَةَ آدَمَ، فَإِنْ كَانَ مَحَلُّ الصِّدْقِ هُوَ دَعْوَاهُمْ أَنَّهُمْ أَجْدَرُ فَقَدْ ثَبَتَ عَدَمُهَا، وَإِنْ كَانَ مَحَلُّ التَّصْدِيقِ هُوَ دَعْوَاهُمْ أَنَّ الْبَشَرَ غَيْرُ صَالِحٍ لِلِاسْتِخْلَافِ فَانْتِفَاءُ الْإِنْبَاءِ لَا يَدُلُّ عَلَى انْتِفَاءِ دَعْوَاهُمْ وَلَكِنَّهُ تَمْهِيدٌ لَهُ لِأَنَّ بَعْدَهُ إِنْبَاءَ آدَمَ بِالْأَسْمَاءِ لِأَنَّ الْمَقَامَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ لَمَّا أُمِرُوا أَمْرَ تَعْجِيزٍ وَجُعِلَ الْمَأْمُورُ بِهِ دَلَالَةً عَلَى الصِّدْقِ كَانَ وَرَاءَ ذَلِكَ إنباء آخر مترقبا مِنَ الَّذِي طَعَنُوا فِي جَدَارَتِهِ وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى لَهُمْ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ٣٠] .

Haber verme durumu ortadan kalkınca, Âdem'in hilafetini inkâr etme hususunda doğru sözlü olmaları da ortadan kalkmış olur. Şayet doğruluğun yeri kendilerinin daha layık olduğu iddiası ise bunun bulunmadığı sabit olmuştur; şayet tasdikin yeri insanın hilafete elverişli olmadığı iddiası ise haber vermenin yokluğu bu iddialarının geçersizliğine [tek başına] delalet etmez, fakat buna bir zemin hazırlar. Çünkü bunun ardından Âdem'in isimleri haber vermesi gelecektir; zira makam, meleklere ta'ciz emri verilip emrolunan şey doğruluğa bir delil kılındığında, bunun arkasında liyakatine dil uzattıkları kimseden beklenen başka bir haber vermenin bulunduğunu hissettirmektedir. Allah Teâlâ'nın onlara hitaben söylediği { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } [Bakara: 30] kavli de buna delalet etmektedir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٣٢]

[Bakara Suresi (2): Âyet 32]

قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢)

{ قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) } “[Melekler:] «Seni tenzih ederiz; bizim, senin bize öğrettiğinden başka ilmimiz yoktur. Şüphesiz sen hakkıyla bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin» dediler. (32)”

جَرَّدَ قالُوا مِنَ الْفَاءِ لِأَنَّهُ مُحَاوَرَةٌ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [الْبَقَرَة: ٣٠] وَافْتِتَاحُ كَلَامِهِمْ بِالتَّسْبِيحِ وُقُوفٌ فِي مَقَامِ الْأَدَبِ وَالتَّعْظِيمِ لِذِي الْعَظَمَةِ الْمُطْلَقَةِ، وَسُبْحَانَ اسْمُ التَّسْبِيحِ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ [الْبَقَرَة:

Allah Teâlâ'nın { قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا } [Bakara: 30] kavlinde geçtiği üzere bir diyalog olduğu için { قَالُوا } kelimesi fâ harfinden tecrit edilmiştir. Sözlerine tesbih ile başlamaları, mutlak azamet sahibine karşı edep ve tazim makamında durmaktır. *Sübhân* (سُبْحَانَ) tesbihin ismidir; { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } [Bakara: 30] kavlinde daha önce geçmişti.

٣٠] وَهُوَ اسْمُ مَصْدَرِ سَبَّحَ الْمُضَاعَفِ وَلَيْسَ مَصْدَرًا لِأَنَّهُ لم يجىء عَلَى أَبْنِيَةِ مَصَادِرِ الرُّبَاعِيِّ وَقِيلَ هُوَ مَصْدَرُ سَبَحَ مُخَفَّفًا

O, şeddeli *sebbeha* (سَبَّحَ) fiilinin masdar ismi olup masdar değildir; çünkü rubâî masdarların vezinleri üzere gelmemiştir. Tenzih etti manasında hafif (şeddesiz)

بِمَعْنَى نَزَّهَ فَيَكُونُ كَالْغُفْرَانِ وَالشُّكْرَانِ، وَالْكُفْرَانِ مِنْ غَفَرَ وَشَكَرَ وَكَفَرَ وَقَدْ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ بإضمار فعله ك مَعاذَ اللَّهِ [يُوسُف: ٢٣] وَقَدْ يَخْرُجُ عَنْ ذَلِكَ نَادِرًا قَالَ: «سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ ذَا السُّبْحَانِ» وَكَأَنَّهُمْ لَمَّا خَصَّصُوهُ فِي الِاسْتِعْمَالِ بِجَعْلِهِ كَالْعَلَمِ عَلَى التَّنْزِيهِ عَدَلُوا عَنْ قِيَاسِ اشْتِقَاقِهِ فَصَارَ سُبْحَانَ كَالْعَلَمِ الْجِنْسِيِّ مِثْلَ بَرَّةَ وَفَجَارِ- بِكَسْرِ الرَّاءِ- فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:

*sebeha* (سَبَحَ) fiilinin masdarı olduğu da söylenmiştir; bu takdirde *ğafera*, *şekera* ve *kefere* fiillerinden gelen *ğufrân*, *şükrân* ve *küfrân* gibi olur. { مَعَاذَ اللَّهِ } [Yûsuf: 23] lafzında olduğu gibi fiili hazfedilerek mef'ûl-i mutlak olarak mansub kullanılması yaygınlaşmıştır. Nadiren bunun dışına da çıkabilir; nitekim «Ey Sübhan olan Allah'ım, seni tenzih ederiz» denilmiştir. Sanki Araplar bu kelimeyi tenzih için özel isim gibi kılarak kullanımda tahsis ettiklerinde iştikak kıyasından ayrılmışlar ve *sübhân*, Nâbiğa'nın şu beytindeki *Berra* ve sonu kesreli *Fecâri* gibi cins alemine dönüşmüştür:

فَحَمَلْتُ بَرَّةَ وَاحْتَمَلْتَ فَجَارِ

«İyiliği yüklendim, sen ise kötülüğü yüklendin.»

وَمَنَعُوهُ مِنَ الصَّرْفِ لِلْعَلَمِيَّةِ وَزِيَادَةِ الْأَلِفِ وَالنُّونِ قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَأَمَّا تَرْكُ تَنْوِينِ (سُبْحَانَ) فَلِأَنَّهُ صَارَ عِنْدَهُمْ مَعْرِفَةً وَقَوْلُ الْمَلَائِكَةِ: لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا خَبَرٌ مُرَادٌ مِنْهُ الِاعْتِرَافُ بِالْعَجْزِ لَا الْإِخْبَارُ عَنْ حَالِهِمْ لِأَنَّهُمْ يُوقِنُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَضَمَّنَهُ كَلَامُهُمْ.

Alem oluşu ile elif ve nûn ziyadeliği sebebiyle onu gayrimunsarif kılmışlardır. Sîbeveyhi şöyle demiştir: «*Sübhân* kelimesinin tenvin almayışı, onların nezdinde marife haline gelmesindendir.» Meleklerin { لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا } sözü; acziyetlerini itiraf etmeyi murat eden bir haberdir, yoksa kendi durumlarını [Allah'a] haber vermek değildir; zira onlar Allah'ın kendi sözlerinin tazammun ettiği şeyi bildiğine kesinlikle inanırlar.

وَلَا أَنَّهُمْ قَصَدُوا لَازِمَ الْفَائِدَةِ وَهِيَ أَنَّ الْمُخْبِرَ عَالِمٌ بِالْخَبَرِ فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْخَبَرَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِاعْتِرَافِ.

Haber verenin o haberi bildiğini ifade eden haberin gereğini (lâzımü'l-fâide) de kastetmiş değillerdir; dolayısıyla bu haber cümlesinin itiraf makamında kullanıldığı taayyün etmiştir.

ثُمَّ إِنَّ كَلَامَهُمْ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عُلُومَهُمْ مَحْدُودَةٌ غَيْرُ قَابِلَةٍ لِلزِّيَادَةِ فَهِيَ مَقْصُورَةٌ عَلَى مَا أَلْهَمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَمَا يَأْمُرُهُمْ، فَلِلْمَلَائِكَةِ عِلْمُ قَبُولِ الْمَعَانِي لَا عِلْمُ اسْتِنْبَاطِهَا.

Ayrıca meleklerin bu sözü, onların ilimlerinin sınırlı olup artmaya elverişli olmadığına, Allah Teâlâ'nın kendilerine ilham ettiği ve emrettiği şeylerle kısıtlı bulunduğuna delalet eder. Dolayısıyla meleklerde manaları istinbat etme ilmi değil, manaları kabul etme ilmi vardır.

وَفِي تَصْدِيرِ كَلَامِهِمْ بِسُبْحَانَكَ إِيمَاءٌ إِلَى الِاعْتِذَارِ عَنْ مُرَاجَعَتِهِمْ بِقَوْلِهِمْ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [الْبَقَرَة: ٣٠] فَهُوَ افْتِتَاحٌ مِنْ قَبِيلِ بَرَاعَةِ الِاسْتِهْلَالِ عَنِ الِاعْتِذَارِ.

Sözlerine { سُبْحَانَكَ } “Seni tenzih ederiz” ile başlamalarında, { أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا } [Bakara: 30] “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?” diyerek yaptıkları müracaattan ötürü bir özür dilemeye ima vardır. Dolayısıyla bu başlangıç, özür dileme konusunda berâat-i istihlâl kabilindendir.

وَالِاعْتِذَارُ وَإِنْ كَانَ يَحْصُلُ بِقَوْلِهِمْ: لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا لَكِنَّ حُصُولَ ذَلِكَ مِنْهُ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ دُونَ التَّصْرِيح وَيحصل آخرا لَا ابْتِدَاء فَكَانَ افْتِتَاحُ كَلَامِهِمْ بِالتَّنْزِيهِ تَعْجِيلًا بِمَا يَدُلُّ عَلَى مُلَازَمَةِ جَانِبِ الْأَدَبِ الْعَظِيمِ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ سَاقُوهُ مَسَاقَ التَّعْلِيلِ لِقَوْلِهِمْ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا لِأَنَّ الْمُحِيطَ عِلْمُهُ بِكُلِّ شَيْءٍ الْمُحْكِمَ لِكُلِّ خَلْقٍ إِذَا لَمْ يَجْعَلْ لِبَعْضِ مَخْلُوقَاتِهِ سَبِيلًا إِلَى عِلْمِ شَيْءٍ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ قِبَلٌ بِعِلْمِهِ إِذِ الْحُصُولُ بِقَدْرِ الْقَبُولِ وَالِاسْتِعْدَادِ أَيْ فَلَا مَطْمَعَ لَنَا فِي تَجَاوُزِ الْعِلْمِ إِلَى مَا لم تهيىء لَنَا عِلْمَهُ بِحَسْبَ فِطْرَتِنَا.

Özür dileme, her ne kadar { لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا } “Senin bize öğrettiğinden başka ilmimiz yoktur” sözleriyle de hasıl olsa bile, bunun meydana gelişi açıkça değil kinaye yoluyladır ve başta değil sonda gerçekleşir. Dolayısıyla sözlerine tenzih ile başlamaları, yüce bir edebin gereğine sarılmaya delalet eden şeye acele etmek içindi. { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz sen hakkıyla bilensin, hüküm ve hikmet sahibisin” ifadesini ise { لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا } “Senin bize öğrettiğinden başka ilmimiz yoktur” sözlerine bir gerekçe olarak getirdiler. Çünkü ilmi her şeyi kuşatan ve her yaratışı sağlam kılan [Allah], bazı yaratılmışlarına bir şeyi bilmeye giden bir yol vermemişse onların onu bilmeye takatleri olamaz. Zira [ilmin] meydana gelişi, kabul ve istidat oranındadır; yani fıtratımıza göre ilmini bize hazırlamadığın şeye ilmimizi taşırmaya bizim bir ümidimiz yoktur.

وَالَّذِي دَلَّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مَسُوقٌ لِلتَّعْلِيلِ وَلَيْسَ مُجَرَّدَ ثَنَاءٍ هُوَ تَصْدِيرُهُ بِإِنَّ فِي غير مقَام رَدِّ إِنْكَارٍ وَلَا تَرَدُّدٍ.

Bu sözün sırf bir övgü değil de ta'lil (gerekçelendirme) için sevk edildiğine delalet eden şey, bir inkârı reddetme veya tereddüt makamı olmadığı halde cümleye *inne* (إِنَّ) ile başlanmış olmasıdır.

قَالَ الشَّيْخُ فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» وَمِنْ شَأْنِ إِنَّ إِذَا جَاءَتْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ (أَيْ أَنْ تَقَعَ إِثْرَ كَلَامٍ وَتَكُونُ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ) أَنْ تُغْنِيَ غَنَاءَ الْفَاءِ الْعَاطِفَةِ (مَثَلًا) وَأَنْ تُفِيدَ مِنْ رَبْطِ الْجُمْلَةِ بِمَا قَبْلَهَا أَمْرًا عَجِيبًا فَأَنْتَ تَرَى الْكَلَامَ بِهَا مَقْطُوعًا مَوْصُولًا، وَأَنْشَدَ قَوْلَ بِشَارٍ:

Şeyh [Abdülkâhir el-Cürcânî], Delâilü'l-İ'câz adlı eserinde şöyle demiştir: «İnne (إِنَّ) edatı bu vecih üzere geldiğinde (yani bir sözün ardından gelip yalnızca ihtimam [vurgulamak] için olduğunda), [mesela] atıf fâ'sının yerini tutar ve cümleyi kendisinden öncekine bağlama hususunda hayret verici bir fayda sağlar; öyle ki sen onunla kelamı [aynı anda] hem maktû (bağlaçsız) hem mevsûl (bağlantılı) görürsün.» Ve Beşşâr'ın şu sözünü inşad etti:

بَكِّرَا صَاحِبَيَّ قَبْلَ الْهَجِيرِ ... إِنَّ ذَاكَ النَّجَاحَ فِي التَّبْكِيرِ

«Ey iki yoldaşım, sıcağın şiddetlenmesinden önce erkenden yola çıkın... Muhakkak ki o başarı, erken davranmaktadır.»

وَقَوْلَ بَعْضِ الْعَرَبِ:

Ve bazı Arapların şu sözünü [de inşad etti]:

فَغَنِّهَا وَهْيَ لَكَ الْفِدَاءُ ... إِنْ غِنَاءَ الْإِبِلِ الْحُدَاءُ

«Ona şarkı söyle, sana feda olsun... Şüphesiz develerin şarkısı hudâdır (deve sürme türküsüdür).»

فَإِنَّهُمَا اسْتَغْنَيَا بِذِكْرِ إِنَّ عَنِ الْفَاءِ، وَإِنَّ خَلَفًا الْأَحْمَرَ لَمَّا سَأَلَ بشارا لماذَا لَمْ يَقُلْ:

Çünkü her iki şair de *inne*yi zikrederek *fâ* harfine ihtiyaç duymamışlardır. Nitekim Halef el-Ahmer, Beşşâr'a neden:

«بَكِّرَا فَالنَّجَاحُ فِي التَّبْكِيرِ» أَجَابَهُ بَشَارٌ بِأَنَّهُ أَتَى بِهَا عَرَبِيَّةً بَدَوِيَّةً وَلَوْ قَالَ: «فَالنَّجَاحُ» لَصَارَتْ مِنْ كَلَامِ الْمُوَلَّدِينَ (أَيْ أَجَابَهُ جَوَابًا أَحَالَهُ فِيهِ عَلَى الذَّوْقِ) وَقَدْ بَيَّنَ الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ سَبَبَهُ. وَقَالَ الشَّيْخُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ (١) أَلَا تَرَى أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ قَوْلِهِ: «إِنَّ ذَاكَ النَّجَاحَ فِي التَّبْكِيرِ» أَنْ يُبَيِّنَ الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ لِصَاحِبَيْهِ «بَكِّرَا» وَأَنْ يَحْتَجَّ لِنَفْسِهِ فِي الْأَمْرِ بِالتَّبْكِيرِ وَيُبَيِّنَ وَجْهَ الْفَائِدَةِ مِنْهُ» اهـ.

«*Bekkîrâ fennecâhu fit-tebkîri* (Erkenden çıkın, zira başarı erken davranmaktadır)» demediğini sorduğunda Beşşâr, onu bedevî Arap tarzıyla getirdiğini, şayet *fennecâhu* deseydi bunun sonradan gelenlerin (müvelledûn) sözü haline geleceğini söyleyerek cevap vermiştir (yani ona zevk-i selime havale ettiği bir cevap vermiştir). Şeyh Abdülkâhir bunun sebebini açıklamıştır. Şeyh başka bir yerde de (1) şöyle demiştir: «Görmez misin ki onun 'Muhakkak ki o başarı erken davranmaktadır' sözünden maksadı, iki arkadaşına 'Erkenden yola çıkın' sözündeki manayı açıklamak, erken davranmayı emretmede kendi haklılığını ortaya koymak ve bundaki faydanın cihetini beyan etmektir» [sözü burada] bitti.

(والعليم) الْكَثِيرُ الْعِلْمِ وَهُوَ مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ عَلَى الصَّحِيحِ وَيَجُوزُ كَوْنُهُ صِفَةً مُشَبَّهَةً عَلَى تَقْدِيرِ تَحْوِيلِ عَلِمَ- الْمَكْسُورِ اللَّامِ- إِلَى عَلُمَ بِضَمِّ اللَّامِ لِيَصِيرَ مِنْ أَفْعَالِ السَّجَايَا نَحْوَ مَا قَرَّرْنَاهُ فِي الرَّحِيمِ وَنَحْنُ فِي غُنْيَةٍ عَنْ هَذَا التَّكَلُّفِ إِذْ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَبْقَى اخْتِلَافٌ فِي أَنَّ وزن فعيل يجيىء لِمَعْنَى الْمُبَالَغَةِ وَإِنَّمَا أَنْشَأَ هَذِهِ التَّمَحُّلَاتِ مَنْ زَعَمُوا أَنَّ فَعِيلًا لَا يَجِيءُ لِلْمُبَالَغَةِ.

el-Alîm (العليم), ilmi çok olandır; doğru olan görüşe göre mübalağa sigalarındandır. *er-Rahîm* kelimesinde takrir ettiğimize benzer şekilde, fıtrî seciye fiillerinden olması için lâm harfi esreli olan *alime* fiilinin lâm harfi ötreli kılınarak *alume* haline dönüştürülmesi takdiriyle sıfat-ı müşebbehe olması da caizdir. Biz bu tekellüfe muhtaç değiliz; çünkü *faîl* vezninin mübalağa manası için geldiğinde bir ihtilaf kalmamalıdır. Bu zorlama yorumları ancak *faîl* vezninin mübalağa için gelmeyeceğini iddia edenler ortaya çıkarmıştır.

(الْحَكِيمُ) فَعِيلٌ مِنْ أَحْكَمَ إِذَا أَتْقَنَ الصُّنْعَ بِأَنْ حَاطَهُ مِنَ الْخَلَلِ. وَأَصْلُ مَادَّةِ حَكَمَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِلْمَنْعِ مِنَ الْفَسَادِ وَالْخَلَلِ وَمِنْهُ حَكَمَةُ الدَّابَّةِ (بِالتَّحْرِيكِ) لِلْحَدِيدَةِ الَّتِي تُوضَعُ فِي فَمِ الْفَرَسِ لِتَمْنَعَهُ مِنِ اخْتِلَالِ السَّيْرِ، وَأَحْكَمَ فُلَانٌ فُلَانًا مَنَعَهُ قَالَ جَرِيرٌ:

el-Hakîm (الْحَكِيمُ), işi kusurdan koruyarak muhkem ve sağlam yaptığında kullanılan *ehkame* (أَحْكَمَ) fiilinden gelen *faîl* veznidir. Arap kelamında *hakame* kökünün aslı fesat ve bozulmayı engellemek içindir. Atın yürüyüşünün bozulmasını önlemek için ağzına takılan demire *hakemetü'd-dâbbe* (حَكَمَةُ الدَّابَّةِ - harekeyle) denmesi de bundandır. [Bir kimse] filancayı engellediğinde *ehkame fülânün fülânen* (أَحْكَمَ فُلَانٌ فُلَانًا) denir. Cerîr şöyle demiştir:

أَبَنِي حَنِيفَةَ أَحْكِمُوا سُفَهَاءَكُمْ ... إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمُ أَنْ أَغْضَبَا

«Ey Hanîfeoğulları, sefihlerinizi engelleyin... Şüphesiz ben öfkelenmemden sizin adınıza korkarım.»

وَالْحِكْمَةُ بِكَسْرِ الْحَاءِ ضَبْطُ الْعِلْمِ وَكَمَالُهُ، فَالْحَكِيمُ إِمَّا بِمَعْنَى الْمُتْقِنِ لِلْأُمُورِ كُلِّهَا أَوْ بِمَعْنَى ذِي الْحِكْمَةِ وَأَيًّا مَا كَانَ فَقَدْ جَرَى بِوَزْنِ فَعِيلٍ عَلَى غَيْرِ فِعْلٍ ثُلَاثِيٍّ وَذَلِكَ مَسْمُوعٌ قَالَ عَمْرو بن معديكرب:

Hâ harfinin kesresiyle *el-Hikme* (الْحِكْمَةُ), ilmi zapt etmek ve onun kemalidir. Dolayısıyla *el-Hakîm*, ya bütün işleri muhkem ve sağlam kılan manasındadır yahut hikmet sahibi manasındadır. Hangisi olursa olsun, sülâsî olmayan bir fiilden *faîl* vezni üzere gelmiştir ki bu [Araplardan] işitilmiştir. Amr b. Ma'dîkerib şöyle demiştir:

أَمِنْ رَيْحَانَةِ الدَّاعِي السَّمِيعِ ... يُؤَرِّقُنِي وَأَصْحَابِي هُجُوعُ

«Arkadaşlarım uykudayken, beni uykusuz bırakan o işiten çağırıcı Reyhâne midir?»

وَمِنْ شَوَاهِدِ النَّحْوِ مَا أَنْشَدَهُ أَبُو عَلِيٍّ وَلَمْ يَعْزُهُ:

Nahiv şahitlerinden biri de Ebû Ali'nin kime ait olduğunu belirtmeksizin inşad ettiği şu beyittir:

فَمَنْ يَكُ لَمْ يُنْجِبْ أَبُوهُ وَأُمُّهُ ... فَإِنَّ لَنَا الْأُمَّ النَّجِيبَةَ وَالْأَبَ

«Kimin anası ve babası soylu evlat dünyaya getirmemişse bilsin ki... Bizim asil evlat doğuran anamız ve babamız vardır.»

أَرَادَ الْأُمَّ الْمُنْجِبَةَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ لَمْ يُنْجِبْ أَبُوهُ وَفِي الْقُرْآنِ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْبَقَرَة: ١١٧] وَوَصْفُُُ

[Şair burada], «babası soylu evlat dünyaya getirmemişse» sözünün delaletiyle asil evlat doğuran anayı kastetmiştir. Kur'ân'da geçen { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri eşsiz ve örneksiz yaratandır” [el-Bakara: 117] [ifadesi] ve [Allah Teâlâ'nın] el-Hakîm sıfatı

الْحَكِيمِ وَالْعَرَبُ تُجْرِي أَوْزَانَ بَعْضِ الْمُشْتَقَّاتِ عَلَى بَعْضٍ فَلَا حَاجَةَ إِلَى التَّكَلُّفِ بِتَأَوُّلِ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بِبَدِيعِ سَمَاوَاتِهِ وَأَرْضِهِ أَيْ عَلَى أَنَّ (أَلْ) عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ فَتَكُونُ الْمَوْصُوفُ بِحَكِيمٍ هُوَ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَهِيَ مُحْكَمَةُ

böyledir. Araplar bazı müştakların vezinlerini diğerlerinin yerine kullanırlar. Dolayısıyla { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesini, harf-i tarifin (el-) muzafun ileyhin yerine geçtiği kabulüyle «kendi göklerinin ve yerinin eşsiz yaratıcısı» şeklinde tevil etme külfetine lüzum yoktur; bu takdirde el-Hakîm ile nitelenen şey gökler ve yer olmuş olur ki onlar yaratılışı sağlam kılınmış

الْخَلْقِ فَإِنَّ مَسَاقَ الْآيَةِ تَمْجِيدُ الْخَالِقِ لَا عَجَائِبَ مَخْلُوقَاتِهِ حَتَّى يكون بِمَعْنى مفعول، وَلَا إِلَى تَأْوِيلِ الْحَكِيمِ بِمَعْنَى ذِي الْحِكْمَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُجْدِي فِي دَفْعِ بَحْثِ مَجِيئِهِ مِنْ غَيْرِ ثُلَاثِيٍّ.

şeylerdir. Halbuki ayetin akışı, mef'ûl manasında olması için mahlûkatının harikalarını değil, Yaratıcı'yı yüceltmektir. el-Hakîm kelimesini hikmet sahibi manasında tevil etmeye de lüzum yoktur; zira bu, onun sülâsî dışından gelişi konusundaki tartışmayı gidermede fayda sağlamaz.

وَتَعْقِيبُ الْعَلِيمِ بِالْحَكِيمِ مِنْ إِتْبَاعِ الْوَصْفِ بِأَخَصَّ مِنْهُ فَإِنَّ مَفْهُومَ الْحِكْمَةِ زَائِدٌ عَلَى مَفْهُومِ الْعِلْمِ لِأَنَّ الْحِكْمَةَ كَمَالٌ فِي الْعِلْمِ فَهُوَ كَقَوْلِهِمْ خَطِيبٌ مِصْقَعٌ وَشَاعِرٌ مُفْلِقٌ.

el-Alîm vasfının ardından el-Hakîm'in getirilmesi, vasfı kendisinden daha özel olanla peş peşe getirme kabilindendir; çünkü hikmet mefhumu ilim mefhumundan daha fazladır, zira hikmet ilimdeki kemaldir. Dolayısıyla bu, onların 'hitabeti güçlü hatip' ve 'usta şair' demeleri gibidir.

وَفِي «مَعَارِجِ النُّورِ» لِلشَّيْخِ لُطْفِ اللَّهِ الْأَرْضَرُومِيِّ: وَفِي الْحَكِيمِ ذُو الْحِكْمَةِ وَهِيَ الْعِلْمُ بِالشَّيْءِ وَإِتْقَانُ عَمِلَهِ وَهُوَ الْإِيجَادُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ وَالتَّدْبِيرُ بِأَكْمَلِ مَا تَسْتَعِدُّ لَهُ ذَاتُ الْمُدَبَّرِ (بِفَتْحِ الْبَاءِ) وَالِاطِّلَاعِ عَلَى حَقَائِقِ الْأُمُورِ اهـ.

Şeyh Lütfullah el-Erzurûmî'nin *Meâricu'n-Nûr* adlı eserinde şöyle denir: «Hakîm lafzında hikmet sahibi manası vardır. Hikmet ise bir şeyi bilmek ve onun amelini sağlam kılmaktır; bu da O'na nispetle icat etmektir ve tedbir edilen zatın istidat kazandığı en mükemmel şekilde tedbir etmek ve işlerin hakikatlerine vakıf olmaktır» [sözü burada] bitti.

وَقَالَ أَبُو حَامِدٍ الْغَزَالِيُّ فِي «الْمَقْصِدِ الْأَسْنَي» : الْحَكِيمُ ذُو الْحِكْمَةِ وَالْحِكْمَةُ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَعْرِفَةِ بِأَفْضَلِ الْأَشْيَاءِ، فَأَفْضَلُ الْعُلُومِ الْعِلْمُ بِاللَّهِ وَأَجَلُّ الْأَشْيَاءِ هُوَ اللَّهُ وَقَدْ سَبَقَ أَنَّهُ لَا يَعْرِفُهُ كُنْهَ مَعْرِفَتِهِ غَيْرُهُ وَجَلَالَةُ الْعِلْمِ بِقَدْرِ جَلَالَةِ الْمَعْلُومِ فَهُوَ الْحَكِيمُ الْحَقُّ لِأَنَّهُ يَعْلَمُ أَجَلَّ الْأَشْيَاءِ بِأَجَلِّ الْعُلُومَ إِذْ أَجَلُّ الْعُلُومِ هُوَ الْعِلْمُ الْأَزَلِيُّ الْقَدِيمُ الَّذِي لَا يُتَصَوَّرُ زَوَالُهُ الْمُطَابِقُ لِلْمَعْلُومِ مُطَابَقَةً لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهَا خَفَاءٌ، وَلَا شُبْهَةٌ وَلَا يُتَصَوَّرُ ذَلِكَ إِلَّا فِي عِلْمِ الله اهـ. وسيجيئ الْكَلَامُ عَلَى الْحِكْمَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ [الْبَقَرَة:

Ebû Hâmid el-Gazzâlî *el-Maksadü'l-Esnâ* adlı eserinde şöyle demiştir: «Hakîm hikmet sahibidir. Hikmet ise en faziletli şeyleri bilmekten ibarettir. İlimlerin en faziletlisi Allah'ı bilmektir, şeylerin en yücesi ise Allah'tır. Daha önce geçmişti ki O'nu O'ndan başkası hakiki künhüyle bilemez. İlmin yüceliği de bilinenin yüceliği nispetindedir. Dolayısıyla O, hakiki Hakîm'dir; çünkü O, ilimlerin en yücesiyle şeylerin en yücesini bilmektedir. Zira ilimlerin en yücesi; zevali tasavvur edilemeyen, bilinene kendisine kapalılık ve şüphe sızmayacak şekilde mutabık olan ezeli ve kadim ilimdir; bu da ancak Allah'ın ilminde tasavvur olunabilir» [sözü burada] bitti. Hikmet hakkındaki kelam, Yüce Allah'ın { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ } [Bakara: 269] “Hikmeti dilediğine verir”

٢٦٩] .

kavlinin tefsirinde gelecektir.

وأَنْتَ فِي إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ ضَمِيرُ فَصْلٍ، وَتَوْسِيطُهُ مِنْ صِيَغِ الْقَصْرِ فَالْمَعْنَى قَصْرُ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ عَلَى اللَّهِ قَصْرَ قَلْبٍ لِرَدِّهِمُ اعْتِقَادَهُمْ أَنْفُسَهُمْ أَنَّهُمْ عَلَى جَانِبٍ مِنْ عِلْمٍ وَحِكْمَةٍ حِينَ رَاجَعُوا بِقَوْلِهِمْ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [الْبَقَرَة: ٣٠] أَوْ تَنْزِيلِهِمْ مُنَزَّلَةَ مَنْ يَعْتَقِدُ ذَلِكَ عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ، أَوْ هُوَ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ ادِّعَائِيٌّ مُرَادٌ مِنْهُ قَصْرُ كَمَالِ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ عَلَيْهِ تَعَالَى.

{ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } ayetindeki { أَنْتَ } zamir-i fasıldır. Onun araya getirilmesi hasr (kasr) sigalarındandır. Dolayısıyla mana; { أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا } [Bakara: 30] “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?” diyerek müracaatta bulunduklarında kendilerinin bir ilim ve hikmet tarafında oldukları inançlarını reddetmek için ilim ve hikmetin kasr-ı kalb yoluyla Allah'a has kılınmasıdır; yahut geçen iki ihtimale binaen kendilerini böyle inanan kimse konumuna indirmektir; ya da bu, ilim ve hikmet kemalinin Yüce Allah'a has kılınmasının kastedildiği hakiki iddiaî bir hasrdır.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٣٣]

[BAKARA SURESİ (2) AYET 33]

قالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣)

{ قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “[Allah] buyurdu ki: «Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver.» O da bunların isimlerini onlara haber verince [Allah] buyurdu ki: «Size demedim mi, şüphesiz ben göklerin ve yerin gaybını bilirim; açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim!»” (33)