Binûn

2- Bakara Suresi — 16. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ.

{ قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ } “[Allah] buyurdu ki: «Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver.»”

لَمَّا دَخَلَ هَذَا الْقَوْلُ فِي جُمْلَةِ الْمُحَاوَرَةِ جُرِّدَتِ الْجُمْلَةُ مِنَ الْفَاءِ أَيْضًا كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِهِ لِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ إِقْبَالًا بِالْخِطَابِ عَلَى غَيْرِ الْمُخَاطَبِينَ بِالْأَقْوَالِ الَّتِي قَبْلَهُ فَهُوَ بِمَثَابَةِ

Bu söz muhaverenin (diyaloğun) içine girdiği için, benzerlerinde daha önce geçtiği üzere cümle yine fâ harfinden soyutlanmıştır. Çünkü kendisinden önceki sözlerin muhataplarından başkasına yönelen bir hitap olsa bile,

خِطَابٍ لَهُمْ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ خِطَابِ آدَمَ بِذَلِكَ أَنْ يُظْهِرَ عَقِبَهُ فَضْلَهُ عَلَيْهِمْ فِي الْعِلْمِ مِنْ هَاتِهِ النَّاحِيَةِ فَكَانَ

onlara yapılmış bir hitap mesabesindedir. Zira bu sözle Âdem'e hitap edilmesinden maksat, hemen ardından ilimde onların üzerindeki üstünlüğünü bu cihetten ortaya çıkarmaktır.

الْخِطَابُ بِمَنْزِلَةِ أَنْ يَكُونَ مَسُوقًا إِلَيْهِمْ لِقَوْلِهِ عَقِبَ ذَلِكَ: قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.

Bunun hemen peşinden gelen: { قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “[Allah] buyurdu ki: «Size demedim mi, şüphesiz ben göklerin ve yerin gaybını bilirim!»” kavli sebebiyle bu hitap onlara yöneltilmiş konumundaydı.

وَابْتِدَاءُ خِطَابِ آدَمَ بِنِدَائِهِ مَعَ أَنَّهُ غَيْرُ بَعِيدٍ عَنْ سَمَاعِ الْأَمْرِ الْإِلَهِيِّ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ آدَمَ وَإِظْهَارِ اسْمِهِ فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى حَتَّى ينَال بذلك حُسْنَ السُّمْعَةِ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ التَّكْرِيمِ عِنْدَ الْآمِرِ لِأَنَّ شَأْنَ الْآمِرِ وَالْمُخَاطِبِ- بِالْكَسْرِ- إِذَا تَلَطَّفَ مَعَ الْمُخَاطَبِ- بِالْفَتْحِ- أَنْ يَذْكُرَ اسْمَهُ وَلَا يَقْتَصِرَ عَلَى ضَمِيرِ الْخِطَابِ حَتَّى لَا يُسَاوِيَ بِخِطَابِهِ كُلَّ خِطَابٍ، وَمِنْهُ مَا جَاءَ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ بَعْدَ ذِكْرِ سُجُودِ النَّبِيءِ وَحَمْدِهِ اللَّهَ بِمَحَامِدَ يُلْهِمُهُ إِيَّاهَا

İlahi emri işitmekten uzak olmadığı halde Âdem'e yapılan hitabın nida ile başlaması; Âdem'in şanını yüceltmek, mele-i a'lâda onun ismini açığa vurmak ve böylece bu sayede güzel bir şöhrete kavuşmasını sağlamak içindir. Bununla birlikte emredenin katında bir ikram da vardır. Zira emredenin ve hitap edenin şanı, muhataba lütufta bulunduğunda hitabını her hitapla bir kılmamak için onun ismini zikretmesi ve sadece hitap zamiriyle yetinmemesidir. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] secdesini ve Allah'ın kendisine ilham edeceği övgülerle Allah'a hamdetmesini zikrettikten sonra şefaat hadisinde gelen rivayet de bu kabildendir:

فَيَقُولُ: «يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ سَلْ تُعْطَ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ»

Bunun üzerine şöyle buyurur: «Ey Muhammed! Başını kaldır, iste sana verilsin; şefaat et, şefaatin kabul edilsin.»

وَهَذِهِ نُكْتَةُ ذِكْرِ الِاسْمِ حَتَّى فِي أَثْنَاءِ الْمُخَاطَبَةِ كَمَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

İmrüülkays'ın şu sözünde olduğu gibi muhatap esnasında bile ismin zikredilmesinin nüktesi budur:

أَفَاطِمُ مَهْلًا بَعْضَ هَذَا التَّدَلُّلِ

«Ey Fâtıma, yavaş ol, bu nazlanmanın bir kısmını [bırak]!»

وَرُبَّمَا جَعَلُوا النِّدَاءَ طَرِيقًا إِلَى إِحْضَارِ اسْمِهِ الظَّاهِرِ لِأَنَّهُ لَا طَرِيقَ لِإِحْضَارِهِ عِنْدَ الْمُخَاطَبَةِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ النِّدَاءِ فَالنِّدَاءُ عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ الْمَجَازِيِّ.

Kimi zaman da nidayı, muhatabın zahir ismini hazır etmeye bir vesile kılarlar; zira hitap esnasında onun ismini getirmeye nidadan başka yol yoktur. Dolayısıyla nida her takdirde mecazi manasında kullanılmıştır.

فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ.

{ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ } “O da bunların isimlerini onlara haber verince”

الْإِنْبَاءُ إِخْبَارُهُمْ بِالْأَسْمَاءِ، وَفِيهِ إِيمَاءٌ بِأَنَّ الْمُخْبَرَ بِهِ شَيْءٌ مُهِمٌّ. وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِالْإِضَافَةِ ضَمِيرُ الْمُسَمَّيَاتِ مِثْلُ ضَمِيرِ عَرَضَهُمْ، وَفِي إِجْرَائِهِ عَلَى صِيغَةِ ضَمَائِرِ الْعُقَلَاءِ مَا قَرَّرَ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ عَرَضَهُمْ [الْبَقَرَة: ٣١] .

İnbâ (إِنْبَاء), isimleri onlara haber vermektir; bunda haber verilen şeyin mühim bir husus olduğuna dair bir ima vardır. İzafetle mecrur olan zamir, { عَرَضَهُمْ } ifadesindeki zamir gibi isimlendirilenlerin (müsemmeyât) zamiridir. Akıl sahiplerinin zamirleri sigası üzere getirilmesinde ise { ثُمَّ عَرَضَهُمْ } [Bakara: 31] kavlinde takrir edilen kural geçerlidir.

وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ الضَّمِيرُ فِي (أَنْبَأَ) لِآدَمَ وَفِي (قَالَ) ضَمِيرُ اسْمِ الْجَلَالَةِ وَإِنَّمَا لَمْ يُؤْتَ بِفَاعِلِهِ اسْمًا ظَاهِرًا مَعَ أَنَّهُ جَرَى عَلَى غَيْرِ مَنْ هَوَ لَهُ أَيْ عَقِبَ ضَمَائِرِ آدَمَ فِي قَوْلِهِ: أَنْبِئْهُمْ وأَنْبَأَهُمْ لِأَنَّ السِّيَاقَ قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ لَا يَصْدُرُ مِنْ مِثْلِ آدَمَ.

{ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ } kavlinde; { أَنْبَأَ } fiilindeki zamir Âdem'e, { قَالَ } fiilindeki zamir ise Lafza-i Celâl'e aittir. { أَنْبِئْهُمْ } ve { أَنْبَأَهُمْ } sözündeki Âdem'e ait zamirlerin hemen ardından gelerek ait olmadığı kimseye raci kılındığı halde fâilinin zahir isim olarak getirilmemesi, siyakın bu sözün Âdem gibi birinden sâdır olmayacağına karine teşkil etmesindendir.

قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.

{ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “[Allah] buyurdu ki: «Size demedim mi, şüphesiz ben göklerin ve yerin gaybını bilirim!»”

جَوَابُ (لَمَّا) وَالْقَائِلُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ [الْبَقَرَة:

{ لَمَّا } edatının cevabıdır; söyleyen ise Allah Teâlâ'dır. O da { وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ } [Bakara: 30] kavlinde zikredilendir.

٣٠] وَعَادَتْ إِلَيْهِ ضَمَائِرُ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ [الْبَقَرَة: ٣٠] وعَلَّمَ [الْبَقَرَة: ٣١] وعَرَضَهُمْ وَمَا قَبْلَهُ مِنَ الضَّمَائِرِ وَهُوَ تَذْكِيرٌ لَهُمْ بِقَوْلِهِ لَهُمْ فِي أَوَّلِ الْمُحَاوَرَةِ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَذَلِكَ الْقَوْلُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ: أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ

{ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ } [Bakara: 30], { وَعَلَّمَ } [Bakara: 31], { عَرَضَهُمْ } lafızlarındaki ve bundan önceki zamirler O'na dönmüştür. Bu, muhaverenin başında kendilerine söylediği { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” sözünü onlara hatırlatmadır. Her ne kadar o sözde:

صَرَاحَةً إِلَّا أَنَّهُ يَتَضَمَّنُهُ

«göklerin ve yerin gaybını bilirim» ifadesi sarahaten geçmemiş olsa da onu tazammun etmektedir.

لِأَنَّ عُمُومَ مَا لَا تَعْلَمُونَ يَشْمَلُ جَمِيعَ ذَلِكَ فَيَكُونُ قَوْلُهُ هُنَا: إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَيَانًا لِمَا أُجْمِلَ فِي الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لِأَنَّهُ يُسَاوِيه مَا صدقا لِأَنَّ مَا لَا تَعْلَمُونَ هُوَ غيب السَّمَوَات وَالْأَرْضِ وَقَدْ زَادَ الْبَيَانُ هُنَا عَلَى الْمُبَيَّنِ بِقَوْلِهِ:

Çünkü { مَا لَا تَعْلَمُونَ } “bilmedikleriniz” ifadesinin umumiyeti bütün bunları kapsar; dolayısıyla buradaki { إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } sözü, ilk sözde mücmel bırakılan şeyin beyanı olur. Zira mâsadakı (işaret ettiği fertler) itibarıyla ona eşittir; çünkü bilmedikleri şey, göklerin ve yerin gaybıdır. Buradaki beyan, mübeyyene nispetle şu sözle artırılmıştır:

وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ.

{ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “Açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim!”

وَإِنَّمَا جِيءَ بِالْإِجْمَالِ قَبْلَ ظُهُورِ الْبُرْهَانِ وَجِيءَ بِالتَّفْصِيلِ بَعْدَ ظُهُورِهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْحِجَاجِ وَهُوَ إِجْمَالُ الدَّعْوَى وَتَفْصِيلُ النَّتِيجَةِ لِأَنَّ الدَّعْوَى قَبْلَ الْبُرْهَانِ قَدْ يَتَطَرُّقَهَا شَكُّ السَّامِعِ بِأَنْ يَحْمِلَهَا عَلَى الْمُبَالَغَةِ وَنَحْوِهَا وَبَعْدَ الْبُرْهَانِ يَصِحُّ لِلْمُدَّعِي أَنْ يُوقِفَ الْمَحْجُوجَ عَلَى غَلَطِهِ وَنَحْوِهِ وَأَنْ يَتَبَجَّحَ عَلَيْهِ بِسُلْطَانِ بُرْهَانِهِ فَإِنَّ لِلْحَقِّ صَوْلَةً. وَنَظِيرُهُ قَوْلُ صَاحِبِ مُوسَى: سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً أَمَّا السَّفِينَةُ [الْكَهْف: ٧٨، ٧٩] إِلَى قَوْلِهِ: وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي [الْكَهْف: ٨٢] ثُمَّ قَالَ: ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً [الْكَهْف: ٨٢] . فَجَاءَ بِاسْمِ إِشَارَةِ الْبَعِيدِ تَعْظِيمًا لِلتَّأْوِيلِ بَعْدَ ظُهُورِهِ. وَهَذِهِ طَرِيقَةٌ مَسْلُوكَةٌ لِلْكُتَّابِ وَالْخُطَبَاءِ وَهِيَ تَرْجِعُ إِلَى قَاعِدَةِ أَخْذِ النَّتَائِجِ مِنَ الْمُقَدِّمَاتِ فِي صِنَاعَةِ الْإِنْشَاءِ كَمَا بَيَّنْتُهُ فِي كِتَابِ «أُصُولِ الْإِنْشَاءِ وَالْخَطَابَةِ» وَأَكْثَرُ الْخُطَبَاءِ يُفْضَى إِلَى الْغَرَضِ مِنْ خُطْبَتِهِ بَعْدَ الْمُقَدِّمَاتِ وَالتَّمْهِيدَاتِ وَقَدْ جَاءَتِ الْآيَةُ عَلَى طَرِيقَةِ الْخُطَبَاءِ وَالْبُلَغَاءِ فِيمَا ذَكَرْنَا تَعْلِيمًا لِلْخَلْقِ وَجَرْيًا عَلَى مُقْتَضَى الْحَالِ الْمُتَعَارَفِ مِنْ غَيْرِ مُرَاعَاةٍ لِجَانِبِ الْأُلُوهِيَّةِ فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا يَمْتَرُونَ فِي أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى الْحَقُّ وَوَعْدَهُ الصِّدْقُ فَلَيْسُوا بِحَاجَةٍ إِلَى نَصْبِ الْبَرَاهِينِ.

Delil ortaya çıkmadan önce icmâl (özetleme) yapılıp, delil ortaya çıktıktan sonra tafsilata gidilmesi münazara ve ikna yöntemine (hicâc) göredir ki bu da iddianın mücmel tutulup neticenin tafsil edilmesidir. Zira delilden önceki iddiaya, dinleyicinin onu mübalağa ve benzerine hamletmesi gibi şüpheler arız olabilir; delilden sonra ise iddia sahibinin aleyhine delil getirilen kişiyi hatasına vb. vakıf kılması ve delilinin otoritesiyle ona karşı üstünlüğünü ortaya koyması sahih olur; çünkü hakkın bir savleti (baskın gücü) vardır. Bunun benzeri, Mûsâ'nın arkadaşının [Hızır'ın] { سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً أَمَّا السَّفِينَةُ } [Kehf: 78-79] “Sabredemediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim: Gemiye gelince...” sözünden { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } [Kehf: 82] “Ben bunu kendiliğimden yapmadım” sözüne kadar olan kısım ve ardından söylediği { ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } [Kehf: 82] “İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur” kavlidir. Tevil ortaya çıktıktan sonra onu yüceltmek için uzaklık işaret ismini getirmiştir. Bu, yazarların ve hatiplerin takip ettiği bir yöntemdir; *Usûlü'l-İnşâ ve'l-Hitâbe* adlı kitabımda açıkladığım üzere inşa sanatında mukaddimelerden neticeler çıkarma kuralına dayanır. Hatiplerin çoğu, mukaddimeler ve hazırlıklardan sonra hutbesindeki asıl maksada geçer. Ayet-i kerime, insanlara öğretmek ve ilahlık makamı cihetini gözetmeksizin bilinen durumun gereğine göre yürümek üzere zikrettiğimiz şekilde hatiplerin ve beliğlerin yöntemi üzere gelmiştir. Zira melekler Allah Teâlâ'nın sözünün hak ve vaadinin doğru olduğunda şüphe etmezler, dolayısıyla delil ikame edilmesine muhtaç değillerdir.

وكُنْتُمْ فِي قَوْلِهِ: وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ الْأَظْهَرُ أَنَّهَا زَائِدَةٌ لِتَأْكِيدِ تَحَقُّقِ الْكِتْمَانِ فَإِنَّ الَّذِي يَعْلَمُ مَا اشْتَدَّ كِتْمَانُهُ يَعْلَمُ مَا لَمْ يُحْرَصْ عَلَى كِتْمَانِهِ وَيَعْلَمُ ظَوَاهِرَ الْأَحْوَالِ بِالْأَوْلَى.

{ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } kavlindeki { كُنْتُمْ } fiilinin zâit olması daha açıktır; bu da gizlemenin gerçekleştiğini pekiştirmek içindir. Zira gizlenmesi şiddetli olan şeyi bilen kimse, gizlenmesine özen gösterilmeyen şeyi ve zâhir halleri evleviyetle bilir.

وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ فِي تُبْدُونَ وتَكْتُمُونَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِ ذَلِكَ مِنْهُمْ فَيَقْتَضِي تَجَدُّدَ عِلْمِ اللَّهِ بِذَلِكَ كُلَّمَا تَجَدَّدَ مِنْهُمْ.

{ تُبْدُونَ } ve { تَكْتُمُونَ } fiillerindeki muzari kipi, bunun onlardan teceddüt ettiğine (yenilenip tekrarlandığına) delalet etmek içindir; bu da onlardan her yenilenişte Allah'ın buna dair ilminin teceddüt etmesini iktiza eder.

وَلِبَعْضِهِمْ هُنَا تَكَلُّفَاتٌ فِي جَعْلِ كُنْتُمْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الزَّمَانِ الْمَاضِي وَجَعْلِ تُبْدُونَ لِلِاسْتِقْبَالِ وَتَقْدِيرُ اكْتِفَاءٍ فِي الْجَانِبَيْنِ أَعْنِي وَمَا كُنْتُمْ تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ وَاكْتِفَاءٍ فِي غَيْبِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَعْنِي وَشَهَادَتُهُمَا وَكُلُّ ذَلِكَ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ.

Bazılarının burada { كُنْتُمْ } lafzını geçmiş zamana, { تُbْدُونَ } fiilini geleceğe delalet eder kılmaları; her iki tarafta «açığa vurmakta olduğunuz ve gizleyeceğiniz şeyler» şeklinde ve göklerin ve yerin gaybında «onların şahadeti/görüneni» şeklinde bir iktifa (birini zikredip diğeriyle yetinme) takdir etmeleri tekellüftür (zorlamadır); bütün bunlara gerek yoktur.

وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى عِلْمَ آدَمَ بِالْأَسْمَاءِ وَعَجْزَ الْمَلَائِكَةِ عَنْ ذَلِكَ عَلَامَةً عَلَى أَهْلِيَّةِ النَّوْعِ الْبَشَرِيَ لِخِلَافَتِهِ فِي الْأَرْضِ دُونَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ الْخِلَافَةَ فِي الْأَرْضِ هِيَ خِلَافَةُ اللَّهِ

Allah Teâlâ, meleklerin değil de beşer türünün yeryüzündeki halifeliğine liyakatine, Âdem'in isimleri bilmesini ve meleklerin bundan aciz kalmasını bir alamet kılmıştır; çünkü yeryüzündeki halifelik, Allah'ın halifeliğidir.

تَعَالَى فِي الْقِيَامِ

bütün halleri ve kollarıyla imar edilmesinden murat ettiği şeyin

بِمَا أَرَادَهُ مِنَ الْعُمْرَانِ بِجَمِيعِ أَحْوَالِهِ وَشُعَبِهِ بِمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَاطَ بِالنَّوْعِ الْبَشَرِيِّ إِتْمَامَ مُرَادِهِ مِنَ الْعَالَمِ فَكَانَ تَصَرُّفُ هَذَا النَّوْعِ فِي الْأَرْضِ قَائِمًا مَقَامَ مُبَاشَرَةِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِجَمِيعِ الْأَعْمَالِ الَّتِي يَقُومُ بِهَا الْبَشَرُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْخِلَافَةَ لَا تَتَقَوَّمُ إِلَّا بِالْعِلْمِ أَعْنِي اكْتِسَابَ الْمَجْهُولِ مِنَ الْمَعْلُومِ وَتَحْقِيقَ الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ الْأَشْيَاءِ وَمَوَاقِعِهَا وَمُقَارَنَاتِهَا وَهُوَ الْعِلْمُ الِاكْتِسَابِيُّ الَّذِي يُدْرِكُ بِهِ الْإِنْسَانُ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ وَيَسْتَطِيعُ بِهِ فِعْلَ الْخَيْرِ وَفِعْلَ الشَّرِّ كُلٌّ فِي مَوْضِعِهِ وَلَا يَصْلُحُ لِهَذَا الْعِلْمِ إِلَّا الْقُوَّةُ النَّاطِقَةُ وَهِيَ قُوَّةُ التَّفْكِيرِ الَّتِي أَجْلَى مَظَاهِرِهَا مَعْرِفَةُ أَسْمَاءِ الْأَشْيَاءِ وَأَسْمَاءِ خَصَائِصِهَا وَالَّتِي تَسْتَطِيعُ أَنْ تُصْدِرَ الْأَضْدَادَ مِنَ الْأَفْعَالِ لِأَنَّ تِلْكَ الْقُوَّةَ هِيَ الَّتِي لَا تَنْحَصِرُ مُتَعَلَّقَاتُهَا وَلَا تَقِفُ مَعْلُومَاتُهَا كَمَا شُوهِدَ مِنْ أَحْوَالِ النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ مُنْذُ النَّشْأَةِ إِلَى الْآنَ وَإِلَى مَا شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَالْمَلَائِكَةُ لَمَّا لَمْ يُخْلَقُوا مُتَهَيِّئِينَ لِذَلِكَ حَتَّى أَعْجَزَهُمْ وَضْعُ الْأَسْمَاءِ لِلْمُسَمَّيَاتِ وَكَانُوا مَجْبُولِينَ عَلَى سَجِيَّةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ سَجِيَّةُ الْخَيْرِ الَّتِي لَا تَخْتَلِفُ وَلَا تَتَخَلَّفُ لَمْ يَكُونُوا مُؤَهَّلِينَ لِاسْتِفَادَةِ الْمَجْهُولَاتِ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ حَتَّى لَا تَقِفَ مَعَارِفُهُمْ. وَلَمْ يَكُونُوا مَصَادِرَ لِلشُّرُورِ الَّتِي يَتَعَيَّنُ صُدُورُهَا لإِصْلَاح الْعَالم فخيرتهم وَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً لِاسْتِقَامَةِ عَالَمِهِمُ الطَّاهِرِ لَمْ تَكُنْ صَالِحَةً لِنِظَامِ عَالَمٍ مَخْلُوطٍ، وَحِكْمَةُ خَلْطِهِ ظُهُورُ مُنْتَهَى الْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ كَمَا قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ:

Allah Teâlâ adına yerine getirilmesidir. Şu anlamda ki; Allah Teâlâ âlemden muradının tamamlanmasını insan türüne bağlamıştır. Dolayısıyla bu türün yeryüzündeki tasarrufu, insanın yerine getirdiği tüm fiillerde Allah Teâlâ'nın kudretinin doğrudan tecellisi makamına kaim olmuştur. Şüphe yok ki bu halifelik ancak ilimle kaim olur; yani bilinenden bilinmeyenin elde edilmesi, nesneler ile bunların konumları ve mukaseneleri arasındaki uygunluğun tahakkuk ettirilmesiyle gerçekleşir. Bu da insanın kendisiyle hayrı ve şerri kavradığı, her birini yerli yerince yaparak hayır ve şer işleyebildiği kesbî ilimdir. Bu ilme ise ancak nâtık güç (düşünme yetisi) elverişlidir; o da en belirgin tezahürü nesnelerin ve özelliklerinin isimlerini bilmek olan ve birbirine zıt fiilleri ortaya koyabilen düşünme gücüdür. Çünkü bu güç, insanın yaratılışından bugüne ve Allah Teâlâ'nın dilediği zamana kadar insan türünün hallerinde müşahede edildiği üzere, taallukları sınırlanmayan ve bilgileri durup tükenmeyen bir güçtür. Melekler ise buna elverişli yaratılmadıkları için nesnelere isim koymaktan aciz kalmışlar ve değişmeyen, aksamayan tek bir seciye, yani hayır seciyesi üzerine yaratıldıklarından, marifetlerinin duraklamaması adına bilinmeyenleri bilinenlerden çıkarma liyakatine sahip olamamışlardır. Âlemin ıslahı için kendilerinden sadır olması gereken şerlerin kaynağı da olamazlardı. Dolayısıyla onların hayrı, her ne kadar kendi tertemiz âlemlerinin istikameti için uygun olsa da, [hayır ve şerrin] karışık olduğu bir âlemin nizamı için uygun değildi. Bu âlemin karışık olmasının hikmeti ise ilahi ilmin nihayetinin ortaya çıkmasıdır; nitekim Ebü't-Tayyib şöyle demiştir:

وَوَضْعُ النَّدَى فِي مَوْضِعِ السَّيْفِ بِالْعُلَا ... مُضِرٌّ كَوَضْعِ السَّيْفِ فِي مَوْضِعِ النَّدَى

Yücelik adına ihsanı kılıcın yerine koymak, kılıcı ihsanın yerine koymak kadar zararlıdır.

وَالْآيَةُ تَقْتَضِي مَزِيَّةً عُظْمَى لِهَذَا النَّوْعِ فِي هَذَا الْبَابِ وَفِي فَضْلِ الْعِلْمِ وَلَكِنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى أَفْضَلِيَّةِ النَّوْعِ الْبَشَرِيِّ عَلَى الْمَلَائِكَةِ إِذِ الْمَزِيَّةُ لَا تَقْتَضِي الْأَفْضَلِيَّةَ كَمَا بَينه الشهَاب القراقي فِي الْفَرْقِ الْحَادِي وَالتِسْعِينَ فَهَذِهِ فَضِيلَةٌ مِنْ نَاحِيَةٍ وَاحِدَةٍ وَإِنَّمَا يَعْتَمِدُ التَّفْضِيلُ الْمُطْلَقُ مَجْمُوعَ الْفَضَائِلِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ مُوسَى وَالْخَضِرِ.

Ayet, bu alanda ve ilmin faziletinde bu türe büyük bir meziyet gerektirmektedir; fakat meleklerden üstün olduğuna delalet etmez. Zira Şihâb el-Karâfî'nin doksan birinci farkta açıkladığı üzere, meziyet mutlak üstünlüğü (efdaliyeti) gerektirmez. Bu, yalnızca tek bir yönden fazilettir; mutlak üstünlük ise Musa ve Hızır hadisinin de gösterdiği gibi bütün faziletlerin toplamına dayanır.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِلَخْ تَقْرِيرِيٌّ لِأَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ وَالْمَلَائِكَة لَا يَعْلَمُونَ وُقُوعَهُ وَلَا يُنْكِرُونَهُ. وَإِنَّمَا أَوْقَعَ الِاسْتِفْهَامَ عَلَى نَفْيِ الْقَوْلِ لِأَنَّ غَالِبَ الِاسْتِفْهَامِ التقريري يقحم فِيهِ مَا يُفِيدُ النَّفْيَ لِقَصْدِ التَّوْسِيعِ عَلَى الْمُقَرَّرِ حَتَّى يُخَيَّلَ إِلَيْهِ أَنَّهُ يُسْأَلُ عَنْ نَفْيِ وُقُوعِ الشَّيْءِ فَإِنْ أَرَادَ أَنْ يَزْعُمَ نَفْيَهُ فَقَدْ وَسَّعَ الْمُقَرِّرُ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُ يَتَحَقَّقُ أَنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ إِنْكَارَهُ فَلِذَلِكَ يُقَرِّرُهُ عَلَى نَفْيِهِ، فَإِذَا أَقَرَّ كَانَ إِقْرَارُهُ لَازِمًا لَهُ لَا مَنَاصَ لَهُ مِنْهُ. فَهَذَا قَانُونُ الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ الْغَالِبُ عَلَيْهِ وَهُوَ الَّذِي تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنُُِ

{ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ } [Bakara: 33] kavlindeki soru takrirîdir (onaylatma amaçlıdır). Çünkü bu söz muhakkak vuku bulmuştur; melekler bunun vuku bulduğunu bilmezlikten gelmez ve inkâr da etmezler. Sorunun sözün nefyine yöneltilmesi ise, takrirî istifhamın çoğunda muhataba genişlik tanımak amacıyla nefy ifade eden ifadenin araya sokulmasından ileri gelir; ta ki muhataba bir şeyin vuku bulmadığının sorulduğu vehmi verilsin. Şayet onun yokluğunu iddia etmek isterse, soran ona bu imkânı tanımıştır; fakat muhatap onu inkâr edemeyeceğini anlar ve bu yüzden onu nefiy üzerinden ikrar ettirir. İkrar ettiğinde ise bu ikrarı kendisini bağlar ve bundan kaçış yolu kalmaz. İşte takrirî istifhamın galip kuralı budur ve Kur'an'da tekrarlanan da budur.

وَبَنَى عَلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» مَعَانِيَ آيَاتِهِ الَّتِي مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الْبَقَرَة: ١٠٦] وَتَوَقَّفَ فِيهِ ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» وَرَدَّهُ عَلَيْهِ شَارِحُهُ. وَقَدْ يَقَعُ

*el-Keşşâf* sahibi, Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } [Bakara: 106] “Bilmez misin ki Allah her şeye kadirdir” ayetinin de aralarında bulunduğu ayetlerin manalarını buna dayandırmıştır. İbn Hişâm *Muğni'l-Lebîb* adlı eserinde bunda duraklamış, şârihi ise ona reddiye vermiştir. Bazen de

التَّقْرِيرُ بِالْإِثْبَاتِ عَلَى الْأَصْلِ نَحْوُ: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ [الْمَائِدَة: ١١٦] وَهُوَ تَقْرِيرٌ مُرَادٌ بِهِ إِبْطَالُ دَعْوَى النَّصَارَى، وَقَوْلِهِ: قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ [الْأَنْبِيَاء: ٦٢] .

takrir asıl üzere olumlu ifadeyle gelir: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ } [Mâide: 116] “İnsanlara sen mi söyledin?” ayeti gibi; bu, Hristiyanların iddiasını iptal etmeyi amaçlayan bir takrirdir. Yine: { قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ } [Enbiyâ: 62] “'Bunu ilahlarımıza sen mi yaptın ey İbrahim?' dediler” kavli de böyledir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٣٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 34]

وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤)

{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤) } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik; İblis hariç hepsi hemen secde ettiler. O ise direndi, büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. (34)”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَة: ٣٠] عَطْفُ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ. وَإِعَادَةُ (إِذْ) بَعْدَ حَرْفِ الْعَطْفِ الْمُغْنِي عَنْ إِعَادَةِ ظَرْفِهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ مَقْصُودَةٌ بِذَاتِهَا لِأَنَّهَا مُتَمَيِّزَةٌ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ الْعَجِيبَةِ فَجَاءَتْ عَلَى أُسْلُوبٍ يُؤْذِنُ بِالِاسْتِقْلَالِ وَالِاهْتِمَامِ، وَلِأَجْلِ هَذِهِ الْمُرَاعَاةِ لَمْ يُؤْتَ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ مَعْطُوفَةً بِفَاءِ التَّفْرِيع فَيَقُول: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ وَإِنْ كَانَ مَضْمُونُهَا فِي الْوَاقِعِ مُتَفَرِّعًا عَلَى مَضْمُونِ الَّتِي قَبْلَهَا فَإِنَّ أَمْرَهُمْ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ مَا كَانَ إِلَّا لِأَجْلِ ظُهُورِ مَزِيَّتِهِ عَلَيْهِمْ إِذْ عَلِمَ مَا لَمْ يَعْلَمُوهُ وَذَلِكَ مَا اقْتَضَاهُ تَرْتِيبُ ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَصِ بَعْضِهَا بَعْدَ بَعْضٍ ابْتِدَاءً مِنْ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا طَرَأَ بَعْدَهُ مِنْ أَطْوَارِ أُصُولِ الْعَامِرِينِ الْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ السَّمَاءِ فَإِنَّ الْأَصْلَ فِي الْكَلَامِ أَنْ يَكُونَ تَرْتِيبُ نَظْمِهِ جَارِيًا عَلَى تَرْتِيبِ حُصُولِ مَدْلُولَاتِهِ فِي الْخَارِجِ مَا لَمْ تَنْصَبَّ قَرِينَةٌ عَلَى مُخَالَفَةِ ذَلِكَ.

{ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [Bakara: 30] “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti” cümlesine atıftır; bir kıssanın diğer kıssaya atfedilmesidir. Zarfının tekrarını gereksiz kılan atıf harfinden sonra { إِذْ } lafzının tekrar edilmesi, cümlenin bizzat kendisinin kastedildiğine dikkat çekmek içindir; zira bu cümle, bu hayret verici kıssa ile müstakil bir nitelik kazanmıştır. Bu sebeple bağımsızlık ve önem bildiren bir üslupla gelmiştir. Bu incelik gözetildiği için bu kıssa ta'kîb ifade eden fâ (فَـ) harfiyle atfedilip «Ve o vakit meleklere Âdem'e secde edin demiştik» şeklinde getirilmemiştir; gerçi muhtevası gerçekte bir öncekinin muhtevasına terettüp etmektedir (ondan kaynaklanmaktadır). Zira onlara Âdem'e secde etmelerinin emredilmesi, ancak onların bilmediklerini bildiği için Âdem'in kendilerine olan meziyetinin ortaya çıkmasından dolayı idi. Göklerin ve yerin yaratılmasından başlayarak, sonrasında yeryüzünü imar edenlerin asıllarının geçirdiği evreler ve yer ile gök arasındakiler şeklinde bu kıssaların birbiri ardınca zikrediliş sırası da bunu gerektirmektedir. Zira kelâmda asıl olan, aksine bir karine bulunmadığı sürece, diziliş tertibinin hariçteki delaletlerinin meydana geliş tertibine uygun olarak akmasıdır.

وَلَا يَرِيبُكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٢٨، ٢٩] إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ لِأَنَّ تِلْكَ حَكَتِ الْقِصَّةَ بِإِجْمَالٍ فَطَوَتْ أَنْبَاءَهَا طَيًّا جَاءَ تَبْيِينُهُ فِي مَا تَكَرَّرَ مِنْهَا فِي آيَاتٍ أُخْرَى وَأَوْضَحُهَا أَيَّةُ الْبَقَرَةِ لِاقْتِضَاءِ الْآيَةِ السَّابِقَةِ أَنَّ فَضِيلَةَ آدَمَ لَمْ تَظْهَرْ لِلْمَلَائِكَةِ إِلَّا بَعْدَ تَعْلِيمِهِ الْأَسْمَاءَ وَعَرْضِهَا عَلَيْهِمْ وَعَجْزِهِمْ عَنِ الْإِنْبَاءِ بِهَا وَأَنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتَرَقِّبِينَ بَيَانَ مَا يَكْشِفُ ظَنَّهُمْ بِآدَمَ أَنْ يَكُونَ مُفْسِدًا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ أَنْ لَازَمُوا جَانِبَ التَّوَقُّفِ لِمَا قَالَ اللَّهُ لَهُمْ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ٣٠] ، فَكَانَ إِنْبَاءُ آدَمَ بِالْأَسْمَاءِ عِنْدَ عَجْزِهِمْ عَنِ الْإِنْبَاءِ بِهَا بَيَانًا لِكَشْفِ شُبْهَتِهِمْ فَاسْتَحَقُّوا أَنْ يَأْتُوا بِمَا فِيهِ مَعْذِرَةٌ عَنْ عَدَمِ عِلْمِهِمْ بِحَقِّهِ.

Hicr Suresi'ndeki: { إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ } [Hicr: 28-29] “Ben kuru bir çamurdan, şekillendirilmiş bir balçıktan bir beşer yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın” kavli seni şüpheye düşürmesin. Çünkü o ayet kıssayı mücmel olarak anlatmış, haberlerini özetlemiştir; bunun açıklaması ise diğer ayetlerdeki tekrarlarında gelmiştir ve bunların en açığı Bakara Suresi'ndeki ayettir. Zira önceki ayet, Âdem'in faziletinin meleklere ancak isimlerin öğretilmesi, onlara arz edilmesi ve meleklerin bunları bildirmekten aciz kalmasından sonra zahir olduğunu iktiza etmektedir. Onlar bundan önce, Allah kendilerine: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } [Bakara: 30] “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurduğunda tevakkuf tarafına çekildikten sonra, Âdem'in yeryüzünde fesat çıkarıcı olacağı yönündeki zannlarını giderecek açıklığı beklemekteydiler. Dolayısıyla meleklerin isimleri bildirmekten aciz kaldığı sırada Âdem'in bunları bildirmesi, onların şüphelerini gideren bir beyan oldu; böylece onun hakkını bilmeyişlerinden ötürü mazeret bildiren bir tavır takınmayı hak ettiler.

وَقَدْ أُرِيدَ مِنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ إِظْهَارُ مَزِيَّةِ نَوْعِ الْإِنْسَانِ وَأَنَّ اللَّهَ يَخُصُّ أَجْنَاسَ مَخْلُوقَاتِهِ وَأَنْوَاعَهَا بِمَا اقْتَضَتْهُ حِكْمَتُهُ مِنَ الْخَصَائِصِ وَالْمَزَايَا لِئَلَّا يَخْلُوَ شَيْءٌ مِنْهَا عَنْ فَائِدَةٍ مِنْ وُجُودِهِ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَإِظْهَارِ فَضِيلَةِ الْمَعْرِفَةِ، وَبَيَانِ أَنَّ الْعَالِمَ حَقِيقٌ بِتَعْظِيمِ مَنْ حَوْلَهُ إِيَّاهُ وَإِظْهَارِ مَا لِلنُّفُوسِ الشِّرِّيرَةِ الشَّيْطَانِيَّةِ مِنَ الْخَبَثِ وَالْفَسَادِ، وَبَيَانُ أَنَّ الِاعْتِرَافَ بِالْحَقِّ مِنْ

Bu kıssa ile insan türünün meziyetinin gösterilmesi; Allah'ın, bu âlemdeki varlığından bir fayda hâsıl olmayan hiçbir şey kalmasın diye yarattıklarının cins ve nevilerini hikmetinin iktiza ettiği özellik ve meziyetlerle donattığının ortaya konulması; marifetin faziletinin gösterilmesi; âlimin etrafındakilerce tazim edilmeye layık olduğunun açıklanması; şeytani şerli nefislerin taşıdığı habaset ve fesadın teşhir edilmesi; hakkı itiraf etmenin

خِصَالِ الْفَضَائِلِ الْمَلَائِكِيَّةِ، وَأَنَّ الْفَسَادَ وَالْحَسَدَ وَالْكِبْرَ مِنْ مَذَامِّ ذَوِي الْعُقُولِ.

meleki erdemlerin hasletlerinden olduğunun, fesat, haset ve kibrin ise akıl sahiplerinin yerilen vasıflarından olduğunun beyanı murat edilmiştir.

وَالْقَوْلُ فِي إِعْرَابِ (إِذْ) كَالْقَوْلِ الَّذِي تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَة: ٣٠] .

{ إِذْ } edatının irabına dair söz, { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [Bakara: 30] kavlinin tefsirinde geçen söz gibidir.

وَإِظْهَارُ لَفْظِ الْمَلَائِكَةِ وَلَفْظِ آدَمَ هُنَا دُونَ الْإِتْيَانِ بِضَمِيرَيْهِمَا كَمَا فِي قَوْلِهِ: قالُوا سُبْحانَكَ [الْبَقَرَة: ٣٢] وَقَوْلِهِ: فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ [الْبَقَرَة: ٣٣] لِتَكُونَ الْقِصَّةُ الْمَعْطُوفَةُ مَعْنُونَةً بِمِثْلِ عُنْوَانِ الْقِصَّةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا إِشَارَةً إِلَى جَدَارَةِ الْمَعْطُوفَةِ بِأَنْ تكون قصَّة مَقْصُورَة غَيْرَ مُنْدَمِجَةٍ فِي الْقِصَّةِ الَّتِي قَبْلَهَا.

{ قالُوا سُبْحانَكَ } [Bakara: 32] ve { فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ } [Bakara: 33] kavillerinde olduğu gibi zamirleri getirilmek yerine burada «melekler» ve «Âdem» lafızlarının açıkça zikredilmesi, matuf kıssanın matufun aleyh olan kıssanın başlığına benzer bir başlıkla anılması ve matuf olanın önceki kıssaya dahil edilmeyip bağımsız bir kıssa kılınmaya layık olduğuna işaret etmek içindir.

وَغُيِّرَ أُسْلُوبُ إِسْنَادِ الْقَوْلِ إِلَى اللَّهِ فَأُتِيَ بِهِ مُسْنَدًا إِلَى ضَمِيرِ الْعَظَمَةِ وَإِذْ قُلْنا وَأَتَى بِهِ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ مُسْنَدًا إِلَى رَبِّ النَّبِيءِ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ [الْبَقَرَة: ٣٠] لِلتَّفَنُّنِ وَلِأَنَّ الْقَوْلَ هُنَا تَضَمَّنَ أَمْرًا بِفِعْلٍ فِيهِ غَضَاضَةٌ عَلَى الْمَأْمُورِينَ فَنَاسَبَهُ إِظْهَارُ عَظَمَةِ الْآمِرِ، وَأَمَّا القَوْل السَّابِق بِمُجَرَّد إِعْلَامٍ مِنَ اللَّهِ بِمُرَادِهِ لِيُظْهِرَ رَأْيَهُمْ، وَلِقَصْدِ اقْتِرَانِ الِاسْتِشَارَةِ بِمَبْدَأِ تَكْوِينِ الذَّاتِ الْأَوْلَى مِنْ نَوْعِ الْإِنْسَانِ الْمُحْتَاجِ إِلَى التَّشَاوُرِ فَنَاسَبَهُ الْإِسْنَادُ إِلَى الْمَوْصُوفِ بِالرُّبُوبِيَّةِ الْمُؤْذِنَةِ بِتَدْبِيرِ شَأْنِ الْمَرْبُوبَيْنِ. وَأُضِيفَ إِلَى ضَمِيرِ أَشْرَفِ الْمَرْبُوبِينَ وَهُوَ النَّبِيءُ ﷺ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً.

Sözün Allah'a isnat ediliş üslubu değiştirilmiş, tefennün (üslup zenginliği) kabilinden ve buradaki söz muhataplara ağır gelecek bir fiille emir ihtiva ettiği için emredenin azametini göstermek münasip düştüğünden, azamet zamirine isnat edilerek: { وَإِذْ قُلْنا } şeklinde getirilmiştir. Önceki ayette ise: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ } [Bakara: 30] şeklinde Peygamber'in Rabbine isnat edilmiştir. Zira önceki söz, meleklerin görüşünü ortaya çıkarmak üzere Allah'ın muradını sadece bildirmesi mahiyetindeydi ve istişareye muhtaç olan insan türünün ilk zatının yaratılışının başlangıcına istişareyi bitiştirmek kastıyla idi; dolayısıyla yaratılanların işini tedbir etmeyi bildiren rububiyet sıfatı sahibine isnat uygun düşmüştür. Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } kavlinde daha önce geçtiği üzere, yaratılmışların en şereflisi olan Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine muzaf kılınmıştır.

وَحَقِيقَةُ السُّجُودِ طَأْطَأَةُ الْجَسَدِ أَوْ إِيقَاعُهُ عَلَى الْأَرْضِ بِقَصْدِ التَّعْظِيمِ لِمُشَاهَدٍ بِالْعِيَانِ كَالسُّجُودِ لِلْمَلِكِ وَالسَّيِّدِ وَالسُّجُودِ لِلْكَوَاكِبِ، قَالَ تَعَالَى: وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً [يُوسُف:

Secdenin hakikati; bizzat gözle görülen bir şeye tazim kastıyla bedeni eğmek veya yere kapanmaktır; krala ve efendiye secde etmek yahut yıldızlara secde etmek gibi. Nitekim Allah Teâlâ: { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } [Yûsuf: 100] “Onun için secdeye kapandılar” buyurmuştur.

١٠٠] ، وَقَالَ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ [فصلت: ٣٧] وَقَالَ الْأَعْشَى:

Yine: { لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ } [Fussilet: 37] “Güneşe de aya da secde etmeyin” buyurmuştur. el-A'şâ da şöyle demiştir:

فَلَمَّا أَتَانَا بُعَيْدَ الْكَرَى ... سَجَدْنَا لَهُ وَخَلَعْنَا الْعَمَارَا

Uykudan hemen sonra yanımıza geldiğinde, onun için secdeye kapandık ve taçlarımızı çıkardık.

وَقَالَ أَيْضًا:

Ve yine şöyle demiştir:

يُرَاوِحُ مِنْ صَلَوَاتِ الْمَلِي ... كِ طَوْرًا سُجُودًا وَطَوْرًا جُؤَارَا

Kralın dualarından kâh secdeye vararak kâh yakararak nöbetleşe geçirir.

أَوْ

Yahut

لِمُشَاهَدٍ بِالتَّخَيُّلِ وَالِاسْتِحْضَارِ وَهُوَ السُّجُودُ لِلَّهِ، قَالَ تَعَالَى: فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا [النَّجْم: ٦٢] .

tahayyül ve zihinde hazır kılma yoluyla müşahede edilene yapılır ki bu da Allah için yapılan secdedir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا } [Necm: 62] “Haydi Allah'a secde edin ve kullukta bulunun” buyurmuştur.

وَالسُّجُودُ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ فِي الْإِسْلَامِ. وَأَمَّا سُجُودُ الْمَلَائِكَةِ فَهُوَ تَمْثِيلٌ لِحَالَةٍ فِيهِمْ تَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمٍ، وَقَدْ جَمَعَ مَعَانِيَهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ [النَّحْل: ٤٩] . فَكَانَ السُّجُودُ أَوَّلَ تَحِيَّةٍ تَلَقَّاهَا الْبَشَرُ عِنْدَ خَلْقِ الْعَالِمِ.

Secde, İslam'da namazın rükünlerinden biridir. Meleklerin secdesi ise onlardaki tazime delalet eden bir halin temsilidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } [Nahl: 49] “Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler büyüklük taslamaksızın Allah'a secde ederler” kavli bunun manalarını bir araya getirmiştir. Böylece secde, âlemin yaratılışında insanın karşılaştığı ilk selamlama olmuştur.

وَقَدْ عُرِفَ السُّجُودُ مُنْذُ أَقْدَمِ عُصُورِ التَّارِيخِ فقد وجد عى الْآثَارِ الْكِلْدَانِيَّةِ مُنْذُ الْقَرْنِ التَّاسِعَ عَشَرَ قَبْلَ الْمَسِيحِ صُورَةُ حَمُورَابِي مَلِكِ كِلْدِيَةَ رَاكِعًا أَمَامَ الشَّمْسِ، وَوُجِدَتْ عَلَى الْآثَارِ الْمِصْرِيَّةِ صُوَرُ أَسْرَى الْحَرْبِ سُجَّدًا لِفِرْعَوْنَ، وَهَيْآتُ السُّجُودِ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْعَوَائِدِ. وَهَيْئَةُ سُجُودِ الصَّلَاةِ مُخْتَلِفَةٌ بِاخْتِلَافِ الْأَدْيَانِ. وَالسُّجُودُ فِي صَلَاةِ الْإِسْلَامِ الْخُرُورُ عَلَى الْأَرْضِ بِالْجَبْهَةِ وَالْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ.

Secde tarihin en eski çağlarından beri bilinmektedir; nitekim Keldani kalıntılarında Milattan önce on dokuzuncu yüzyıldan kalma Keldan kralı Hammurabi'nin güneşin önünde rükû eder haldeki resmi bulunmuştur. Mısır kalıntılarında da savaş esirlerinin Firavun'a secde eder resimleri yer almaktadır. Secdenin şekilleri adetlere göre değişiklik gösterir. Namazdaki secde şekli de dinlere göre farklıdır. İslam namazındaki secde ise alın, eller ve ayaklar üzere yere kapanmaktır.

وَتَعْدِيَةُ اسْجُدُوا لِاسْمِ آدَمَ بِاللَّامِ دَالٌّ عَلَى أَنَّهُمْ كُلِّفُوا بِالسُّجُودِ لِذَاتِهِ وَهُوَ أَصْلُ دَلَالَةِ لَامِ التَّعْلِيلِ إِذَا عُلِّقَ بِمَادَّةِ السُّجُودِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا [النَّجْم:

{ اسْجُدُوا } fiilinin Âdem ismine lâm harf-i ceriyle geçişli kılınması, bizzat onun zatına secde etmekle mükellef kılındıklarına delalet eder. Nitekim secde maddesine bağlandığında illet lâmının asıl delaleti budur; Allah Teâlâ'nın: { فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا } [Necm: 62] “Haydi Allah'a secde edin ve kullukta bulunun”

٦٢] وَقَوْلِهِ: لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ [فصلت: ٣٧] وَلَا يُعَكِّرُ عَلَيْهِ أَنَّ السُّجُودَ فِي الْإِسْلَامِ لِغَيْرِ اللَّهِ مُحَرَّمٌ لِأَنَّ هَذَا شَرْعٌ جَدِيدٌ نَسَخَ مَا كَانَ فِي الشَّرَائِعِ الْأُخْرَى وَلِأَنَّ سُجُودَ الْمَلَائِكَةِ مِنْ عَمَلِ الْعَالَمِ الْأَعْلَى وَلَيْسَ ذَلِكَ بِدَاخِلٍ تَحْتَ تَكَالِيفِ أَهْلِ الْأَرْضِ فَلَا طَائِلَ تَحْتَ إِطَالَةِ الْبَحْثِ فِي أَنَّ آدَمَ مَسْجُودٌ لَهُ أَوْ هُوَ قِبْلَةٌ لِلسَّاجِدِينَ كَالْكَعْبَةِ لِلْمُسْلِمِينَ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى التَّكَلُّفِ بِجَعْلِ اللَّامِ بِمَعْنَى إِلَى مِثْلَهَا فِي قَوْلِ حَسَّانَ:

kavlinde ve: { لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ } [Fussilet: 37] “Güneşe de aya da secde etmeyin” kavlinde olduğu gibi. İslam'da Allah'tan başkasına secdenin haram olması buna engel teşkil etmez; çünkü bu, diğer şeriatlerde olanı nesh eden yeni bir şeriattır ve meleklerin secdesi yüce âlemin amelindendir, yeryüzü ehlinin mükellefiyetleri altına girmez. Dolayısıyla Âdem'in kendisine secde edilen mi olduğu, yoksa Müslümanlar için Kâbe gibi secde edenlerin kıblesi mi olduğu konusundaki tartışmayı uzatmanın bir faydası yoktur. Hassân'ın:

أَلَيْسَ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى لِقِبْلَتِكُمْ فَإِنَّ لِلضَّرُورَةِ أَحْكَامًا. لَا يُنَاسب أَن يُقَال بِهَا أَحْسَنُ الْكَلَامِ نِظَامًا.

«Kıblenize ilk namaz kılan o değil midir?» sözündeki gibi lâm harfini «ilâ» (إِلَى) manasına alarak zorlamaya da gerek yoktur; zira [şiirdeki] zaruretin hükümleri vardır, sözün en güzel nazmı olan kelâmın buna göre yorumlanması uygun düşmez.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَنْزَعٌ بَدِيعٌ لِتَعْظِيمِ شَأْنِ الْعِلْمِ وَجَدَارَةِ الْعُلَمَاءِ بِالتَّعْظِيمِ وَالتَّبْجِيلِ لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا عَلَّمَ آدَمَ عِلْمًا لَمْ يُؤَهِّلْ لَهُ الْمَلَائِكَةَ كَانَ قَدْ جَعَلَ آدَمَ أُنْمُوذَجًا لِلْمُبْدَعَاتِ وَالْمُخْتَرَعَاتِ وَالْعُلُومِ الَّتِي ظَهَرَتْ فِي الْبَشَرِ مِنْ بَعْدُ وَالَّتِي سَتَظْهَرُ إِلَى فَنَاءِ هَذَا الْعَالَمِ.

Bu ayette ilmin şanını yüceltmeye ve âlimlerin tazim ve hürmete liyakatine dair eşsiz bir nükte bulunmaktadır. Çünkü Allah, Âdem'e melekleri ehil kılmadığı bir ilmi öğrettiğinde, Âdem'i sonradan insanlıkta ortaya çıkan ve bu âlemin son bulmasına kadar ortaya çıkacak olan icatların, keşiflerin ve ilimlerin bir numunesi kılmıştır.

وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ فِي أَشْهَرِ الرِّوَايَةِ عَنْهُ (لِلْمَلَائِكَةُ اسْجُدُوا) بِضَمَّةٍ عَلَى التَّاءِ فِي حَالِ الْوَصْلِ عَلَى إِتْبَاعِ حَرَكَةِ التَّاءِ لِضَمَّةِ الْجِيمِ فِي (اسْجُدُوا) لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِالسَّاكِنِ الْفَاصِلِ بَيْنَ الْحَرْفَيْنِ لِأَنَّهُ حَاجِزٌ غَيْرُ حَصِينٍ، وَقِرَاءَتُهُ هَذِهِ رِوَايَةٌ وَهِيَ جَرَتْ عَلَى لُغَةٍ ضَعِيفَةٍ فِي مِثْلِ هَذَا فَلِذَلِكَ قَالَ الزَّجَّاجُ وَالْفَارِسِيُّ: هَذَا خَطَأٌ مِنْ أَبِي جَعْفَرٍ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: لَا يَجُوزُ اسْتِهْلَاكُ الْحَرَكَةِ الْإِعْرَابِيَّةِ بِحَرَكَةِ الْإِتْبَاعِ إِلَّا فِي لُغَةٍ ضَعِيفَةٍ كَقِرَاءَةِ الْحَسَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ [الْفَاتِحَة: ٢]- بِكَسْرِ الدَّالِّ- قَالَ ابْنُ جِنِّي: وَإِنَّمَا يَجُوزُ هَذَا الَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ

Ebû Ca'fer, kendisinden gelen en meşhur rivayette, vasıl halinde iki harfi ayıran sükûnu sağlam bir engel görmeyerek te harfinin harekesini { اسْجُدُوا } kelimesindeki cîm harfinin ötrakesine tabi kılmak suretiyle te harfini ötre ile (لِلْمَلَائِكَةُ اسْجُدُوا) şeklinde okumuştur. Onun bu kıraati bir rivayettir ve böylesi durumlarda zayıf bir lügate göre cereyan etmiştir. Bu sebeple ez-Zeccâc ve el-Fârisî: «Bu, Ebû Ca'fer'den bir hatadır» demişlerdir. ez-Zemahşerî de şöyle demiştir: «İrab harekesini itba harekesiyle yok etmek, ancak el-Hasan'ın { الْحَمْدُ لِلَّهِ } [Fâtiha: 2] ayetinde dâl harfinin kesresiyle okuması gibi zayıf bir lügatte caiz olur.» İbn Cinnî ise şöyle demiştir: «Ebû Ca'fer'in benimsediği bu uygulama,

أَبُو جَعْفَرٍ إِذَا كَانَ مَا قَبْلَ الْهَمْزَةِ سَاكِنًا صَحِيحًا نَحْوَ: وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٣١] اهـ وَإِنَّمَا حَمَلُوا عَلَيْهِ هَذِهِ الْحَمْلَةَ لِأَنَّ قِرَاءَتَهُ مَعْدُودَةٌ فِي الْقِرَاءَاتِ الْمُتَوَاتِرَةِ فَمَا كَانَ يَحْسُنُ فِيهَا مِثْلُ هَذَا الشُّذُوذِ، وَإِنْ كَانَ شُذُوذًا فِي وُجُوهِ الْأَدَاءِ لَا يُخَالِفُ رَسْمَ الْمُصْحَفِ.

ancak hemzeden önceki harf Yûsuf Suresi'ndeki: { وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ } [Yûsuf: 31] kavlinde olduğu gibi sahih bir sâkin olduğunda caizdir.» [İbn Cinnî'nin sözü bitti]. Ona bu denli yüklenmelerinin sebebi, onun kıraatinin mütevatir kıraatlerden sayılması ve Mushaf resmine muhalif olmasa da eda vecihlerindeki böylesi bir şâzlığın bu kıraate yakışmamasıdır.

وَعَطْفُ فَسَجَدُوا بِفَاءِ التَّعْقِيبِ يُشِيرُ إِلَى مُبَادَرَةِ الْمَلَائِكَةِ بِالِامْتِثَالِ وَلَمْ يَصُدَّهُمْ مَا كَانَ فِي نُفُوسِهِمْ مِنَ التَّخَوُّفِ مِنْ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْمَخْلُوقُ مَظْهَرَ فَسَادٍ وَسَفْكِ دِمَاءٍ لِأَنَّهُمْ مُنَزَّهُونَ عَنِ الْمَعَاصِي.

{ فَسَجَدُوا } fiilinin ta'kîb ifade eden fâ ile atfedilmesi, meleklerin hemen emre uyduklarına işaret eder; içlerinde bu varlığın bir fesat ve kan dökme kaynağı olabileceğine dair taşıdıkları endişe onları bundan alıkoymamıştır, çünkü onlar günahlardan münezzehtirler.

وَاسْتِثْنَاءُ إِبْلِيسَ مِنْ ضَمِيرِ الْمَلَائِكَةِ فِي فَسَجَدُوا اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ لِأَنَّ إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٥٠] إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ وَلَكِنَّ اللَّهَ جَعَلَ أَحْوَالَهُ كَأَحْوَالِ النُّفُوسِ الْمَلَكِيَّةِ بِتَوْفِيقٍ غَلَبَ عَلَى جِبِلَّتِهِ لِتَتَأَتَّى مُعَاشَرَتُهُ بِهِمْ وَسَيْرُهُ عَلَى سِيرَتِهِمْ فَسَاغَ اسْتِثْنَاءُ حَالِهِ مِنْ أَحْوَالِهِمْ فِي مَظِنَّةِ أَنْ يَكُونَ مُمَاثِلًا لِمَنْ هُوَ فِيهِمْ.

{ فَسَجَدُوا } fiilindeki meleklerin zamirinden İblis'in istisnası münkatı' (kesintili) bir istisnadır; çünkü İblis meleklerin cinsinden değildi. Nitekim Allah Teâlâ Kehf Suresi'nde: { إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ } [Kehf: 50] “İblis hariç; o cinlerdendi” buyurmuştur. Ancak Allah, meleklerle muaşerette bulunabilmesi ve onların yolu üzere yürüyebilmesi için fıtratına galip gelen bir tevfîk ile onun hallerini melek nefislerinin halleri gibi kılmıştı; bu yüzden aralarında bulunduğu kimselere benzer olduğu zannı altında onun halinin meleklerin hallerinden istisna edilmesi caiz olmuştur.

وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مَقْصُودًا فِي الْخَبَرِ الَّذِي أُخْبِرَ بِهِ الْمَلَائِكَةُ إِذْ قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَة: ٣٠] وَفِي الْأَمْرِ الَّذِي أَمَرَ بِهِ الْمَلَائِكَةَ إِذْ قَالَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِآدَمَ ذَلِكَ أَنَّ جِنْسَ الْمُجَرَّدَاتِ كَانَ فِي ذَلِكَ الْعَالَمِ مَغْمُورًا بِنَوْعِ الْمَلَكِ إِذْ خَلَقَ اللَّهُ مِنْ نَوْعِهِمْ أَفْرَادًا كَثِيرَةً كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ صِيغَةُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ [الْبَقَرَة: ٣٠] وَلَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ مِنْ نَوْعِ الْجِنِّ إِلَّا أَصْلَهُمْ وَهُوَ إِبْلِيسُ، وَخَلَقَ مِنْ نَوْعِ الْإِنْسَانِ أَصْلَهُمْ وَهُوَ آدَمُ. وَقَدْ أَقَامَ اللَّهُ إِبْلِيسَ بَيْنَ الْمَلَائِكَةِ إِقَامَةَ ارْتِيَاضٍ وَتَخَلُّقٍ وَسَخَّرَهُ لِاتِّبَاعِ سُنَّتِهِمْ فَجَرَى عَلَى ذَلِكَ السَّنَنِ أَمَدًا طَوِيلًا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ ثُمَّ ظَهَرَ مَا فِي نَوْعِهِ مِنَ الْخَبَثِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٥٠] فَعَصَى رَبَّهُ حِينَ أَمَرَهْ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ.

Ayet; Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [Bakara: 30] “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurarak meleklere verdiği haberde ve onlara: { اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Âdem'e secde edin” diye emrettiği emirde İblis'in de kastedildiğine delalet etmiştir. Zira o âlemde soyut varlıklar cinsi melek türünün çokluğu içinde kalmıştı; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ } [Bakara: 30] kavlindeki çoğul kipi meleklerin türünden pek çok fert yarattığına delalet eder. Cin türünden ise sadece onların aslı olan İblis'i, insan türünden de onların aslı olan Âdem'i yaratmıştı. Allah İblis'i meleklerin arasında bir nevi terbiye ve ahlak edinme maksadıyla ikame etmiş, onların sünnetine uymaya müsahhar kılmıştı. İblis bu yol üzere Allah'tan başkasının bilmediği uzun bir müddet devam etti; sonra Kehf Suresi'ndeki: { فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } [Kehf: 50] “Böylece Rabbinin emrinden çıktı” kavlinin işaret ettiği gibi kendi türündeki habaset açığa çıktı ve Âdem'e secde etmesi emredildiğinde Rabbine isyan etti.

وَإِبْلِيسُ اسْمُ الشَّيْطَانِ الْأَوَّلِ الَّذِي هُوَ مُوَلِّدُ الشَّيَاطِينِ، فَكَانَ إِبْلِيسُ لِنَوْعِ الشَّيَاطِينِ وَالْجِنِّ بِمَنْزِلَةِ آدَمَ لِنَوْعِ الْإِنْسَانِ. وَإِبْلِيسُ اسْمٌ مُعَرَّبٌ مِنْ لُغَةٍ غَيْرِ عَرَبِيَّةٍ لَمْ يُعَيِّنْهَا أَهْلُ اللُّغَةِ، وَلَكِنْ يَدُلُّ لِكَوْنِهِ مُعَرَّبًا أَنَّ الْعَرَبَ مَنَعُوهُ مِنَ الصَّرْفِ وَلَا سَبَبَ فِيهِ سِوَى الْعَلَمِيَّةِ وَالْعُجْمَةِ وَلِهَذَا جَعَلَ الزَّجَّاجُ هَمْزَتَهُ أَصْلِيَّةً، وَقَالَ وَزْنُهُ عَلَى فِعْلِيلَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ اسْمٌ عَرَبِيٌّ مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِبْلَاسِ وَهُوَ الْبُعْدُ مِنَ الْخَيْرِ وَالْيَأْسُ مِنَ الرَّحْمَةِ وَهَذَا اشْتِقَاقٌ حَسَنٌ لَوْلَا أَنَّهُ يُنَاكِدُ مَنْعَهُ مِنَ الصَّرْفِ وَجَعَلُوا وَزْنَهُ إِفْعِيلَ لِأَنَّ هَمْزَتَهُ مَزِيدَةٌ وَقَدِ اعْتُذِرَ عَنْ مَنْعِهِ

İblis, şeytanların türediği ilk şeytanın ismidir. Dolayısıyla İblis şeytan ve cin türü için, Âdem'in insan türü için bulunduğu konumdadır. İblis, dilcilerin belirlemediği Arapça dışındaki bir dilden muarreb (Arapçalaştırılmış) bir isimdir. Ancak onun muarreb olduğuna delalet eden husus, Arapların onu gayrimunsarif (tenvinsiz) kılmasıdır; bunda alem ve ucme (yabancı kökenlilik) dışında bir sebep yoktur. Bu yüzden ez-Zeccâc onun hemzesini asli kabul etmiş ve vezninin *fi'lîl* olduğunu söylemiştir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: «O, hayırdan uzaklaşmak ve rahmetten ümit kesmek anlamına gelen *iblâs* kökünden türetilmiş Arapça bir isimdir.» Şayet gayrimunsarif olmasına ters düşmeseydi bu güzel bir türetme olurdu; nitekim hemzesi zait olduğu için veznini *if'îl* kılmışlar ve onun gayrimunsarif oluşunu,

مِنَ الصَّرْفِ بِأَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَكُنْ لَهُ نَظِيرٌ فِي الْأَسْمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ عُدَّ بِمَنْزِلَةِ الْأَعْجَمِيِّ وَهُوَ اعْتِذَارٌ رَكِيكٌ. وَأَكْثَرُ الَّذِينَ أَحْصَوُا الْكَلِمَاتِ الْمُعَرَّبَةَ فِي الْقُرْآنِ لَمْ يَعُدُّوا مِنْهَا اسْمَ إِبْلِيسَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يتبينوا ذَلِك وصلاحية الِاسْمِ لِمَادَّةٍ عَرَبِيَّةٍ وَمُنَاسَبَتِهِ لَهَا.

Arapça isimlerde bir benzeri bulunmadığı için yabancı bir isim mesabesinde sayılmasıyla açıklamışlardır ki bu zayıf bir gerekçedir. Kur'an'daki muarreb kelimeleri sayanların çoğu, bu durumu ve ismin Arapça bir köke uygunluğunu ve elverişliliğini açıkça göremedikleri için İblis ismini bunlardan saymamışlardır.

وَجُمَلُ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ مُخَالَفَةَ حَالِهِ لِحَالِ الْمَلَائِكَةِ فِي السُّجُودِ لِآدَمَ، شَأْنُهُ أَنْ يُثِيرَ سُؤَالًا فِي نَفْسِ السَّامِعِ كَيْفَ لَمْ يَفْعَلْ إِبْلِيسُ مَا أُمِرَ بِهِ وَكَيْفَ خَالَفَ حَالَ جَمَاعَتِهِ وَمَا سَبَبُ ذَلِكَ لِأَنَّ مُخَالَفَتَهُ لِحَالَةِ مَعْشَرِهِ مُخَالَفَةٌ عَجِيبَةٌ إِذِ الشَّأْنُ الْمُوَافَقَةُ بَيْنَ الْجَمَاعَاتِ كَمَا قَالَ دُرَيْدُ بْنُ الصِّمَّةِ:

{ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } cümleleri istînâf-ı beyânîdir; İblis'in Âdem'e secde etme konusundaki halinin meleklerin haline muhalif olmasının, dinleyicinin zihninde «İblis kendisine emredileni nasıl yapmadı, topluluğunun haline nasıl muhalefet etti ve bunun sebebi neydi?» şeklinde bir soru uyandırmaya elverişli olduğuna işaret eder. Zira onun kendi topluluğunun durumuna muhalefet etmesi hayret verici bir muhalefettir; nitekim Dureyd b. es-Sımme'nin:

وَهَلْ أَنَا إِلَّا مِنْ غَزِيَّةَ إِنْ غَوَتْ ... غَوَيْتُ وَإِنْ تَرْشُدْ غَزِيَّةُ أَرْشَدِ

«Ben ancak Gaziyye kabilesindenim; onlar yoldan saparsa saparım, doğru yola ererlerse ben de doğru yola ererim» dediği gibi, topluluklar arasında asıl olan uyumdur.

فَبَيَّنَ السَّبَبَ بِأَنَّهُ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَفَرَ بِاللَّهِ.

Bunun üzerine [Cenâb-ı Hak] onun direnmesi, büyüklük taslaması ve Allah'ı inkâr etmesi sebebiyle gerekçesini açıklamıştır.

وَالْإِبَاءُ الِامْتِنَاعُ مِنْ فِعْلٍ أَوْ تَلَقِّيهِ. وَالِاسْتِكْبَارُ شِدَّةُ الْكِبْرِ وَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلْعَدِّ أَيْ عَدَّ نَفْسَهُ كَبِيرًا مِثْلَ اسْتَعْظَمَ وَاسْتَعْذَبَ الشَّرَابَ أَوْ يَكُونُ السِّينُ وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلَ اسْتَجَابَ وَاسْتَقَرَّ فَمَعْنَى اسْتَكْبَرَ اتَّصَفَ بِالْكِبْرِ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُ اسْتَكْبَرَ عَلَى اللَّهِ بِإِنْكَارِ أَنْ يَكُونَ آدَمُ مُسْتَحِقًّا لِأَنْ يَسْجُدَ هُوَ لَهُ إِنْكَارًا عَنْ تَصْمِيمٍ لَا عَنْ مُرَاجَعَةٍ أَوِ اسْتِشَارَةٍ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخْرَى مِثْلُ قَوْلِهِ: قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [الْأَعْرَاف: ١٢] وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ خَالَفَ فِعْلُ إِبْلِيسَ قَوْلَ الْمَلَائِكَةِ حِينَ قَالُوا: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ [الْبَقَرَة: ٣٠] ، لِأَنَّ ذَلِكَ كَانَ عَلَى وَجْهِ التَّوَقُّفِ فِي الْحِكْمَةِ وَلِذَلِكَ قَالُوا:

İbâ (direnme), bir fiilden veya onu kabul etmekten kaçınmaktır. İstikbâr ise kibrin aşırı olmasıdır; buradaki sîn ve tâ harfleri addetmek (saymak) içindir; yani tıpkı bir şeyi büyük saymak veya içeceği tatlı saymak gibi kendini büyük saymıştır; yahut sîn ve tâ harfleri isticâbe ve istikrâr kelimelerinde olduğu gibi mübalağa içindir, dolayısıyla istikbere'nin manası kibir sıfatıyla nitelenmektir. Mana ise şudur: İblis, başka ayetlerde geçen: { قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } [A'râf: 12] “'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın' dedi” kavlinin gösterdiği gibi, bir müracaat veya istişare yoluyla değil, kesin bir kararlılıkla yapılan bir inkâr ile Âdem'in kendisine secde edilmeye layık oluşunu inkâr ederek Allah'a karşı büyüklük taslamıştır. Bu bakımdan İblis'in fiili, meleklerin: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } [Bakara: 30] “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” dedikleri sözlerine muhalif olmuştur; çünkü meleklerin sözü hikmeti anlama konusundaki bir duraklama kabilindendi ve bundan dolayı:

وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ [الْبَقَرَة: ٣٠] فَإِبْلِيسُ بِإِبَائِهِ انْتَقَضَتِ الْجِبِلَّةُ الَّتِي جُبِلَ عَلَيْهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ، فَاسْتَحَالَتْ إِلَى جِبِلَّةٍ أُخْرَى عَلَى نَحْوِ مَا يَعْرِضُ مِنْ تَطَوُّرٍ لِلْعَاقِلِ حِينَ يَخْتَلُّ عَقْلُهُ وَلِلْقَادِرِ حِينَ تُشَلُّ بَعْضُ أَعْضَائِهِ، وَمِنَ الْعِلَلِ عِلَلٌ جُسْمَانِيَّةٌ وَمِنْهَا عِلَلٌ رُوحَانِيَّةٌ كَمَا قَالَ:

{ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } [Bakara: 30] “Biz ise seni hamdinle tesbih ve seni takdis ediyoruz” demişlerdi. İblis ise direnmesiyle başlangıçta yaratıldığı fıtratı bozmuş ve akıllının aklı bozulduğunda veya güç yetirenin bazı uzuvları felç olduğunda uğradığı değişime benzer şekilde başka bir cibilliyete dönüşmüştür. Hastalıkların bir kısmı cismani, bir kısmı da ruhânidir; nitekim [şair] şöyle demiştir:

فَكُنْتُ كَذِي رِجْلَيْنِ رِجْلٍ صَحِيحَةٍ ... وَرِجْلٍ رَمَى فِيهَا الزَّمَانُ فَشَلَّتِ

Biri sağlam, diğerine ise zamanın vurup felç ettiği iki ayaklı bir adam gibiydim.

وَالِاسْتِكْبَارُ التَّزَايُدُ فِي الْكِبْرِ لِأَنَّ السِّينَ وَالتَّاءَ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ لَا لِلطَّلَبِ كَمَا عَلِمْتَ، وَمِنْ لَطَائِفِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّ مَادَّةَ الِاتِّصَافِ بِالْكبرِ لم تجىء مِنْهَا إِلَّا بِصِيغَةِ الِاسْتِفْعَالِ أَوِ التَّفَعُّلِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ صَاحِبَ صِفَةِ الْكِبْرِ لَا يَكُونُ إِلَّا مُتَطَلِّبًا الْكِبْرَ أَوْ مُتَكَلِّفًا لَهُ وَمَا هُوَ بِكَبِيرٍ حَقًّا وَيَحْسُنُ هُنَا أَنْ نَذْكُرَ قَوْلَ أَبِي الْعَلَاءِ:

İstikbâr, kibirlenmede ileri gitmektir; çünkü bildiğin gibi buradaki sîn ve tâ harfleri talep için değil, mübalağa içindir. Arap dilinin inceliklerindendir ki, kibir vasfıyla nitelenme maddesi ancak *istif'âl* veya *tefa''ul* babında gelmiştir; bu da kibir sahibinin ancak kibri talep eden veya ona zorla özenen biri olduğuna ve hakikatte büyük olmadığına işaret eder. Burada Ebu'l-Alâ'nın şu sözünü zikretmek yerinde olur:

عَلَوْتُمُ فَتَوَاضَعْتُمْ عَلَى ثِقَةٍ ... لَمَّا تَوَاضَعَ أَقْوَامٌ عَلَى غَرَرِ

Bir takım insanlar gafletle tevazu gösterirken, sizler ise yükseldiniz ve tam bir güvenle tevazu gösterdiniz.

وَحَقِيقَةُ الْكِبْرِ قَالَ فِيهَا حُجَّةُ الْإِسْلَامِ فِي كِتَابِ «الْإِحْيَاءِ» : الْكِبْرُ خُلُقٌ فِي النَّفْسِ وَهُوَ الِاسْتِرْوَاحُ وَالرُّكُونُ إِلَى اعْتِقَادِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ فَوْقَ التَّكَبُّرِ عَلَيْهِ، فَإِنَّ الْكِبْرَ يَسْتَدْعِي مُتَكَبَّرًا عَلَيْهِ وَمُتَكَبَّرًا بِهِ وَبِذَلِكَ يَنْفَصِلُ الْكِبْرُ عَنِ الْعُجْبِ فَإِنَّ الْعُجْبَ لَا يَسْتَدْعِي غَيْرَ الْمُعْجَبِ وَلَا يَكْفِي أَنْ يَسْتَعْظِمَ الْمَرْءُ نَفْسَهُ لِيَكُونَ مُتَكَبِّرًا فَإِنَّهُ قَدْ يَسْتَعْظِمُ نَفْسَهُ وَلَكِنَّهُ يَرَى غَيْرَهُ أَعْظَمَ مِنْ نَفْسِهِ أَوْ مُمَاثِلًا لَهَا فَلَا يَتَكَبَّرُ عَلَيْهِ، وَلَا يَكْفِي أَنْ يَسْتَحْقِرَ غَيْرَهُ فَإِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ لَوْ رَأَى نَفْسَهُ أَحْقَرَ لَمْ يَتَكَبَّرْ وَلَوْ رَأَى غَيْرَهُ مِثْلَ نَفْسِهِ لَمْ يَتَكَبَّرْ بَلْ أَنْ يَرَى لِنَفْسِهِ مَرْتَبَةً وَلِغَيْرِهِ مَرْتَبَةً ثُمَّ يَرَى مَرْتَبَةَ نَفْسِهِ فَوْقَ مَرْتَبَةِ غَيْرِهِ، فَعِنْدَ هَذِهِ الِاعْتِقَادَاتِ الثَّلَاثَةِ يَحْصُلُ خُلُقُ الْكِبْرِ وَهَذِهِ الْعَقِيدَةُ تَنْفُخُ فِيهِ فَيَحْصُلُ فِي نَفْسِهِ اعْتِدَادٌ وَعِزَّةٌ وَفَرَحٌ وَرُكُونٌ إِلَى مَا اعْتَقَدَ، وَعَزَّ فِي نَفْسِهِ بِسَبَبِ ذَلِكَ فَتِلْكَ الْعِزَّةُ وَالْهِزَّةُ وَالرُّكُونُ إِلَى تِلْكَ الْعَقِيدَةِ هُوَ خُلُقُ الْكِبْرِ.

Kibrin hakikati hakkında Hüccetü'l-İslam *İhyâ* adlı eserinde şöyle demiştir: Kibir nefiste bir ahlaktır; kişinin kendisine karşı kibirlenilenden üstün olduğuna inanmasıyla rahatlaması ve buna dayanmasıdır. Çünkü kibir, aleyhine kibirlenilen bir kimseyi ve kendisiyle kibirlenilen bir sebebi gerektirir; kibir ucuptan (kendini beğenmişlikten) bu yönüyle ayrılır. Zira ucup, kendisini beğenen kimseden başkasını gerektirmez. Bir kimsenin mütekebbir olması için sadece nefsini büyük görmesi yetmez; zira nefsini büyük görebilir ancak başkasını nefsinden daha büyük veya nefsine denk görebilir ve ona karşı büyüklük taslamaz. Başkasını hakir görmesi de yetmez; zira bununla birlikte nefsini daha hakir görseydi yahut başkasını nefsi gibi görseydi büyüklük taslamazdı. Bilakis kendisi için bir mertebe, başkası için de bir mertebe görmesi ve sonra kendi nefsinin mertebesini başkasının mertebesinin üstünde görmesi gerekir. İşte bu üç inanç bir araya geldiğinde kibir ahlakı hâsıl olur; bu inanç onun içinde kabarır ve nefsinde bir gurur, bir izzet, sevinç ve inandığı şeye güvenme meydana gelir ve bundan dolayı kendisini aziz görür. İşte o izzet, kabarma ve o inanca dayanma hali kibrin bizzat kendisidir.

وَقَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَنَظَائِرُهَا مَثَارَ اخْتِلَافٍ بَيْنَ عُلَمَاءِ أُصُولِ الْفِقْهِ فِيمَا تَقْتَضِيهِ دَلَالَةُ الِاسْتِثْنَاءِ مِنْ حُكْمٍ يَثْبُتُ لِلْمُسْتَثْنَى فَقَالَ الْجُمْهُورُ: الِاسْتِثْنَاءُ يَقْتَضِي اتِّصَافَ الْمُسْتَثْنَى بِنَقِيضِ مَا حَكَمَ بِهِ للمستثنى مِنْهُ فَلِذَلِكَ كَثُرَ الِاكْتِفَاءُ بِالِاسْتِثْنَاءِ دُونَ أَنْ يُتْبَعَ بِذَكَرِ حُكْمٍ مُعَيَّنٍ لِلْمُسْتَثْنَى سَوَاءً كَانَ الْكَلَامُ مُثْبَتًا أَوْ مَنْفِيًّا. وَيَظْهَرُ ذَلِكَ جَلِيًّا فِي كَلِمَةِ الشَّهَادَةِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِنَّهُ لَوْلَا إِفَادَةُ الِاسْتِثْنَاءِ أَنَّ الْمُسْتَثْنَى يَثْبُتُ لَهُ نَقِيضُ مَا حَكَمَ بِهِ لِلْمُسْتَثْنَى مِنْهُ لَكَانَتْ كَلِمَةُ الشَّهَادَةِ غَيْرَ مُفِيدَةٍ سِوَى نَفْيِ الْإِلَهِيَّةِ عَمَّا عَدَا اللَّهَ فَتَكُونُ إِفَادَتُهَا الْوَحْدَانِيَّةَ لِلَّهِ بِالِالْتِزَامِ.

Bu ayet ve benzerleri, istisnanın delaletinin müstesna için sabit kıldığı hüküm konusunda fıkıh usulü âlimleri arasında bir ihtilaf sebebi olmuştur. Cumhur şöyle demiştir: İstisna, müstesnanın, müstesna minh için hükmedilen şeyin zıddıyla nitelenmesini iktiza eder; bu sebeple kelâm ister müspet (olumlu) ister menfi (olumsuz) olsun, müstesna için muayyen bir hüküm zikredilmeksizin istisna ile yetinilmesi çokça vaki olmuştur. Bu durum { لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ } kelime-i şehadetinde açıkça görülür; zira şayet istisna, müstesna minh için hükmedilenin zıddının müstesna için sabit olduğunu ifade etmeseydi, kelime-i şehadet Allah'tan başkasından ilahlığı nefyetmekten başka bir şey ifade etmez ve Allah için vahdaniyeti ifade etmesi yalnızca iltizâm yoluyla olurdu.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ كَلَامٍ مَنْفِيٍّ يُثْبِتُ لِلْمُسْتَثْنَى نَقِيضَ مَا حَكَمَ بِهِ لِلْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ كَلَامٍ مُثْبَتٍ لَا يُفِيدُ إِلَّا أَنَّ الْمُسْتَثْنَى يَثْبُتُ لَهُ نَقِيضُ الْحُكْمِ لَا نَقِيضُ الْمَحْكُومِ بِهِ، فَالْمُسْتَثْنَى بِمَنْزِلَةِ الْمَسْكُوتِ عَنْ وَصْفِهِ،

Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Menfi kelâmdan yapılan istisna, müstesna minh için hükmedilenin zıddını müstesna için sabit kılar; müspet kelâmdan yapılan istisna ise müstesna için mahkûmun bih'in (hükmedilen vasfın) zıddını değil, yalnızca hükmün zıddının sabit olduğunu ifade eder; dolayısıyla müstesna vasfı hakkında susulmuş mesabesindedir.

فَعِنْدَ الْجُمْهُورِ الْمُسْتَثْنَى مُخْرَجٌ مِنَ الْوَصْفِ الْمَحْكُومِ بِهِ لِلْمُسْتَثْنَى مِنْهُ وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ الْمُسْتَثْنَى مُخْرَجٌ مِنَ الْحُكْمِ عَلَيْهِ فَهُوَ كَالْمَسْكُوتِ عَنْهُ.

Buna göre cumhura göre müstesna, müstesna minh için hükmedilen vasıftan çıkarılmıştır; Ebû Hanîfe'ye göre ise müstesna aleyhine verilen hükümden çıkarılmıştır, dolayısıyla hakkında susulmuş gibidir.

وَسَوَّى الْمُتَأَخِّرُونَ مِنَ الْحَنَفِيَّةِ بَيْنَ الِاسْتِثْنَاءِ مِنْ كَلَامٍ مَنْفِيٍّ وَالِاسْتِثْنَاءِ مِنْ كَلَامٍ مُثْبَتٍ فِي أَنَّ كِلَيْهِمَا لَا يُفِيدُ الْمُسْتَثْنَى الِاتِّصَافَ بِنَقِيضِ الْمَحْكُومِ بِهِ لِلْمُسْتَثْنَى مِنْهُ وَهَذَا رَأْيٌ ضَعِيفٌ لَا تُسَاعِدُهُ اللُّغَةُ وَلَا مَوَارِدُ اسْتِعْمَالِهِ فِي الشَّرِيعَةِ.

Müteahhir Hanefî âlimleri ise, menfi kelâmdan yapılan istisna ile müspet kelâmdan yapılan istisna arasında bir fark görmeyerek her ikisinin de müstesna minh için hükmedilen şeyin zıddıyla müstesnanın nitelenmesini ifade etmediğini söylemişlerdir. Bu ise dilin desteklemediği ve şeriattaki kullanım yerlerine uymayan zayıf bir görüştür.

فَعَلَى رَأْيِ الْجُمْهُورِ تَكُونُ جُمْلَةُ أَبى وَاسْتَكْبَرَ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، وَعَلَى رَأْيِ الْحَنَفِيَّةِ تَكُونُ بَيَانًا لِلْإِجْمَالِ الَّذِي اقْتَضَاهُ الِاسْتِثْنَاءُ وَلَا تَنْهَضُ مِنْهَا حُجَّةٌ تَقْطَعُ الْجِدَالَ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ.

Cumhurun görüşüne göre { أَبى وَاسْتَكْبَرَ } cümlesi istînâf-ı beyânî (açıklayıcı başlangıç cümlesi) olur; Hanefîlerin görüşüne göre ise istisnanın gerektirdiği kapalılığın beyanı (açıklaması) olur. Dolayısıyla bu ifadeden iki grup arasındaki tartışmayı kesin olarak bitirecek bir delil çıkmaz.

وَجُمْلَةُ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ مَعْطُوف عَلَى الْجُمَلِ الْمُسْتَأْنَفَةِ، وَ (كَانَ) لَا تُفِيدُ إِلَّا أَنَّهُ اتَّصَفَ بِالْكُفْرِ فِي زَمَنٍ مَضَى قَبْلَ زَمَنِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّهُ اتَّصَفَ بِهِ قَبْلَ امْتِنَاعِهِ مِنَ السُّجُودِ لِآدَمَ، وَقَدْ تَحَيَّرَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ فِي بَيَانِ مَعْنَى الْآيَةِ مِنْ جِهَةِ حَمْلِهِمْ فِعْلَ (كَانَ) عَلَى الدِّلَالَةِ عَلَى الِاتِّصَافِ بِالْكُفْرِ فِيمَا مَضَى عَنْ وَقْتِ الِامْتِنَاعِ مِنَ السُّجُودِ، وَمِنَ الْبَدِيهِيِّ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ فَرِيقٌ يُوصَفُ بِالْكَافِرِينَ فَاحْتَاجُوا أَنْ يَتَمَحَّلُوا بِأَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ أَيْ فِي عِلْمِ اللَّهِ، وَتَمَحَّلَ بَعْضُهُمْ بِأَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مُظْهِرًا الطَّاعَةَ مُبْطِنًا الْكُفْرَ نِفَاقًا، وَاللَّهُ مُطَّلِعٌ عَلَى بَاطِنِهِ وَلَكِنَّهُ لَمْ يُخْبِرْ بِهِ الْمَلَائِكَةَ وَجَعَلُوا هَذَا الِاطِّلَاعَ عَلَيْهِ مِمَّا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ٣٠] وَكُلُّ ذَلِكَ تَمَحُّلٌ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ لِمَا عَلِمْتَ مِنْ أَنَّ فِعْلَ الْمُضِيِّ يُفِيدُ مُضِيَّ الْفِعْلِ قَبْلَ وَقْتِ التَّكَلُّمِ، وَأَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً الَّذِينَ جَعَلُوا كَانَ بِمَعْنَى صَارَ فَإِنَّهُ اسْتِعْمَالٌ مِنِ اسْتِعْمَالِ فِعْلِ كَانَ قَالَ تَعَالَى: وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ [هود: ٤٣] وَقَالَ: وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا [الْوَاقِعَة:

{ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } cümlesi ise müste'nef (yeni başlayan) cümlelere matuftur. (Kâne / كَانَ) fiili sadece, ayetin iniş zamanından önceki geçmiş bir zamanda onun küfürle nitelendiğini ifade eder; anlamı, Âdem'e secde etmekten imtina etmeden önce de küfürle nitelendiği demek değildir. Müfessirlerin çoğu, (kâne / كَانَ) fiilini secdeden kaçınma vaktinden daha önceki bir zamanda küfürle nitelenmeye delalet ettiği şeklinde yorumladıkları için ayetin anlamını açıklama hususunda hayrete düşmüşlerdir. Oysa o gün kâfirler diye nitelenen bir topluluğun bulunmadığı apaçık bir gerçektir. Bu yüzden, İblis'in kâfirlerden olmasının Allah'ın ilminde böyle olduğu şeklinde zorlama tevillere başvurmak zorunda kalmışlardır. Bazıları da İblis'in itaati gösterip küfrü nifakla gizlediği, Allah'ın onun içindekine muttali olduğu ancak bunu meleklere bildirmediği şeklinde zorlama bir tevile gitmiş ve bu muttali oluşu, Yüce Allah'ın şu kavlinin işaret ettiği şeylerden kılmışlardır: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” [Bakara: 30]. Bütün bunlar, geçmiş zaman fiilinin söz vaktinden önce fiilin meydana gelip bittiğini ifade ettiğini bildiğin için gereksiz zorlamalardır. Bu konuda en doğru yolda olanlar, (kâne / كَانَ) fiilini (sâre / صَارَ) "oldu" anlamında kabul edenlerdir; zira bu, (kâne / كَانَ) fiilinin kullanım biçimlerinden biridir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } “Derken aralarına dalga girdi de boğulanlardan oldu” [Hûd: 43]. Ve yine şöyle buyurmuştur: { وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا }

٥، ٦] وَقَوْلُ ابْنِ أَحْمَرَ:

“Dağlar paramparça edilip saçılmış toz haline geldiğinde” [Vâkıa: 5, 6]. İbn Ahmer'in şu sözü de [bu kabildendir]:

بِتَيْهَاءَ قَفْرِ وَالْمَطِيُّ كَأَنَّهَا ... قَطَا الْحَزْنِ قَدْ كَانَتْ فِرَاخًا بُيُوضُهَا

«Issız bir çölde binekler sanki sert arazinin bağırtlak kuşları gibidir, oysa [daha önce] yumurtaları yavru olmuştu.»

أَيْ صَارَ كَافِرًا بِعَدَمِ السُّجُودِ لِأَنَّ امْتِنَاعَهُ نَشَأَ عَنِ اسْتِكْبَارِهِ عَلَى اللَّهِ وَاعْتِقَادِ أَنَّ مَا أُمِرَ بِهِ غَيْرُ جَارٍ عَلَى حَقِّ الْحِكْمَةِ وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الِانْقِلَابَ الَّذِي عَرَضَ لِإِبْلِيسَ فِي جِبِلَّتِهِ كَانَ انْقِلَابَ اسْتِخْفَافٍ بِحِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَلِذَلِكَ صَارَ بِهِ كَافِرًا صَرَاحًا.

Yani secde etmemesi sebebiyle kâfir oldu; zira onun [secde etmekten] imtina etmesi, Allah'a karşı kibirlenmesinden ve kendisine emredilen şeyin hikmetin gereğine uygun cereyan etmediği inancından kaynaklanmıştır. Zaten İblis'in fıtratında meydana gelen dönüşümün, Yüce Allah'ın hikmetini hafife alma şeklinde bir dönüşüm olduğunu bilmiş bulunmaktasın; işte bu sebeple o, apaçık bir kâfir olmuştur.

وَالَّذِي أَرَاهُ أَحْسَنَ الْوُجُوهِ فِي مَعْنَى وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ أَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يَقُولَ وَكَفَرَ كَمَا قَالَ: أَبى وَاسْتَكْبَرَ فَعَدَلَ عَنْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ إِلَى وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ لِدَلَالَةِ (كَانَ)

{ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } ifadesinin anlamı hususunda en güzel gördüğüm vecih şudur: Zahirin gereği, tıpkı { أَبى وَاسْتَكْبَرَ } dediği gibi [mufred fiil ile] "ve-kefere" (inkâr etti) demesiydi. Ancak zahirin gereğinden dönülerek { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } buyrulmuştur. Çünkü (kâne / كَانَ)

فِي مِثْلِ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ عَلَى رُسُوخِ مَعْنَى الْخَبَرِ فِي اسْمِهَا، وَالْمَعْنَى أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَفَرَ كُفْرًا عَمِيقًا فِي نَفْسِهِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ [الْأَعْرَاف: ٨٣] ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ [النَّمْل: ٤١] دُونَ أَن يَقُول أم لَا تَهْتَدِيَ لِأَنَّهَا إِذَا رَأَتْ آيَةَ تَنْكِيرِ عَرْشِهَا وَلَمْ تَهْتَدِ كَانَتْ رَاسِخَةً فِي الِاتِّصَافِ بِعَدَمِ الِاهْتِدَاءِ، وَأَمَّا الْإِتْيَانُ بِخَبَرِ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ دُونَ أَنْ يَقُولَ وَكَانَ كَافِرًا فَلِأَنَّ إِثْبَاتَ الْوَصْفِ لِمَوْصُوفٍ بِعُنْوَانِ كَوْنِ الْمَوْصُوفِ وَاحِدًا من جمَاعَة تثبت لَهُمْ ذَلِكَ الْوَصْفُ أَدَلُّ عَلَى شِدَّةِ تَمَكُّنِ الْوَصْفِ مِنْهُ مِمَّا لَوْ أَثْبَتَ لَهُ الْوَصْفَ وَحْدَهُ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْوَاحِدَ يَزْدَادُ تَمَسُّكًا بِفِعْلِهِ إِذَا كَانَ قَدْ شَارَكَهُ فِيهِ جَمَاعَةٌ لِأَنَّهُ بِمِقْدَارِ مَا يَرَى مِنْ كَثْرَةِ الْمُتَلَبِّسِينَ بِمِثْلِ فِعْلِهِ تَبْعُدُ نَفْسُهُ عَنِ التَّرَدُّدِ فِي سَدَادِ عَمَلِهَا وَعَلَيْهِ جَاءَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

bu gibi kullanımlarda, haberin anlamının isminde kökleştiğine delalet eder. Anlamı şudur: Kaçındı, büyüklendi ve nefsinde son derece derin bir küfür ile küfre saptı. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ } “Biz de onu ve ailesini kurtardık; yalnız karısı müstesna, o geride kalanlardan oldu” [A'râf: 83]. Yine Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ } “Bakalım doğruyu bulacak mı, yoksa doğruyu bulamayanlardan mı olacak?” [Neml: 41]; burada "yoksa doğruyu bulmayacak mı" denmemiştir; zira o tahtının tanınmaz hale getirilişi mucizesini görüp de doğruyu bulamazsa, hidayete ermeme niteliğinde kökleşmiş olur. Kâne'nin haberinin "kâfir oldu" denilmeyip de { مِنَ الْكافِرِينَ } şeklinde getirilmesine gelince; zira bir vasfın mevsufta sabit olduğunu, o mevsufun bu vasfı taşıyan bir topluluğun ferdi olduğu şeklinde ifade etmek, o vasfın onda tek başına sabit kılınmasından çok daha kuvvetli bir şekilde yerleştiğine delalet eder. Çünkü insan, aynı fiilde kendisine ortak olan bir topluluk bulunduğunda kendi fiiline daha sıkı sarılır; nitekim kendi fiilinin benzerini işleyenlerin çokluğunu gördüğü ölçüde kendi nefsinde yaptığı işin doğruluğu hususunda tereddütten uzaklaşır. Yüce Allah'ın şu kavli de bu minval üzere gelmiştir:

أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ [النَّمْل: ٢٧] وَقَوْلُهُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ وَهُوَ دَلِيلٌ كَنَائِيٌّ وَاسْتِعْمَالٌ بَلَاغِيٌّ جَرَى عَلَيْهِ نَظْمُ الْآيَةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ جَمْعٌ مِنَ الْكَافِرِينَ بَلْ كَانَ إِبْلِيسُ وَحِيدًا فِي الْكُفْرِ. وَهَذَا منزع انتزعه مِنْ تَتَبُّعِ مَوَارِدِ مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ فِي هَاتَيْنِ الْخُصُوصِيَّتَيْنِ خُصُوصِيَّةِ زِيَادَةِ (كَانَ) وَخُصُوصِيَّةِ إِثْبَاتِ الْوَصْفِ لِمَوْصُوفٍ بِعُنْوَانِ أَنَّهُ وَاحِدٌ مِنْ جَمَاعَةٍ مَوْصُوفِينَ بِهِ وَسَيَجِيءُ ذَلِك قَرِيبا عَن قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın bakacağız” [Neml: 27] ve az önce zikrettiğimiz { أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ } “yoksa doğruyu bulamayanlardan mı olacak?” kavli böyledir. Bu, kinâyî bir delil ve belâğî bir kullanımdır ki ayetin nazmı bu minval üzere cereyan etmiştir; her ne kadar o gün kâfirlerden oluşan bir topluluk bulunmayıp İblis küfürde tek başına olsa da. Bu, şu iki hususiyette bu tür terkiplerin geçtiği yerleri incelemekten çıkardığım bir yöntemdir: (Kâne / كَانَ) ziyadeliği hususiyeti ve vasfın mevsufta, o vasıfla nitelenmiş bir topluluğun ferdi kılınarak sabit kılınması hususiyeti. Bu husus pek yakında Yüce Allah'ın şu kavlinde de gelecektir:

وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ [الْبَقَرَة: ٤٣] . وَإِذْ لَمْ يَكُنْ فِي زَمَنِ امْتِنَاعِ إِبْلِيسَ مِنَ السُّجُودِ جَمْعٌ مِنَ الْكَافِرِينَ كَانَ قَوْلُهُ: وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ جَارِيًا عَلَى الْمُتَعَارَفِ فِي أَمْثَالِ هَذَا الْإِخْبَارِ الْكِنَائِيِّ.

{ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Rükû edenlerle birlikte rükû edin” [Bakara: 43]. İblis'in secdeden imtina ettiği sırada kâfirlerden oluşan bir topluluk bulunmadığına göre, { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } kavli bu tür kinâyî haberlerdeki örfe uygun olarak cereyan etmiştir.

وَفِي هَذَا الْعُدُولِ عَنْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ مُرَاعَاةٌ لِمَا تَقْتَضِيهِ حُرُوفُ الْفَاصِلَةِ أَيْضًا، وَقَدْ رُتِّبَتِ الْأَخْبَارُ الثَّلَاثَةُ فِي الذِّكْرِ عَلَى حَسَبِ تَرْتِيبِ مَفْهُومَاتِهَا فِي الْوُجُودِ وَذَلِكَ هُوَ الْأَصْلُ فِي الْإِنْشَاءِ أَنْ يَكُونَ تَرْتِيبُ الْكَلَامِ مُطَابِقًا لِتَرْتِيبِ مَدْلُولَاتِ جُمَلِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ [هود: ٧٧] وَقَدْ أَشَرْتُ إِلَى ذَلِكَ فِي كِتَابِي «أُصُولِ الْإِنْشَاء الخطابة» .

Zahirin gereğinden yapılan bu dönmede fâsıla harflerinin gerektirdiği uyum da gözetilmiştir. Bu üç haber, zikredilişteki sıralaması bakımından vücuttaki mefhumlarının sıralanışına göre dizilmiştir. İnşâda (söz diziminde) asıl olan da kelâmın dizilişinin cümlelerinin medlûllerinin sıralanışına mutabık olmasıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ } “Elçilerimiz Lût'a geldiklerinde onlar yüzünden fenalaştı, içi daraldı ve: 'Bu pek çetin bir gün!' dedi” [Hûd: 77]. Buna «Usûlü'l-İnşâ ve'l-Hitâbe» adlı kitabımda işaret etmiştim.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٣٥]

[BAKARA SURESİ (2): AYET 35]

وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥)

{ وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥) } “Ve dedik ki: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennette oturun, oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.' (35)”

عَطْفٌ عَلَى قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا [الْبَقَرَة: ٣٤] أَيْ بَعْدَ أَنِ انْقَضَى ذَلِكَ قُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ. وَهَذِهِ تَكْرِمَةٌ أَكْرَمَ اللَّهُ بِهَا آدَمَ بَعْدَ أَنْ أَكْرَمَهُ بِكَرَامَةِ الْإِجْلَالِ مِنْ تِلْقَاءِ الْمَلَائِكَةِ.

{ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا } “Meleklere: 'Secde edin!' demiştik” [Bakara: 34] ifadesine matuftur; yani bu durum sona erdikten sonra dedik ki: Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin. Bu, melekler tarafından yapılan ta’zim ikramından sonra Allah'ın Âdem'e lütfettiği bir ikramdır.

وَنِدَاءُ آدَمَ قَبْلَ تَخْوِيلِهِ سُكْنَى الْجَنَّةِ نِدَاءُ تَنْوِيهٍ بِذِكْرِ اسْمِهِ بَيْنَ الْمَلَأِ الْأَعْلَى، لِأَنَّ نِدَاءَهُ يَسْتَرْعِي إِسْمَاعَ أَهْلِ الْمَلَأِ الْأَعْلَى فَيَتَطَلَّعُونَ لِمَا سَيُخَاطَبُ بِهِ، وَيُنْتَزَعُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْعَالِمَ جَدِيرٌ بِالْإِكْرَامِ بِالْعَيْشِ الْهَنِيءِ، كَمَا أُخِذَ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا أَنَّهُ جَدِيرٌ بِالتَّعْظِيمِ.

Cennette oturma salahiyeti verilmeden önce Âdem'e nida edilmesi, Mele-i A'lâ (yüce melekler topluluğu) huzurunda onun ismini yüceltmek için yapılan bir sesleniştir; zira ona nida edilmesi Mele-i A'lâ ehlinin dikkatini çeker ve kendisine ne söyleneceğini merak ederler. Bir önceki ayetten âlimin saygı görmeye layık olduğu anlaşıldığı gibi, bu ayetten de âlimin rahat ve huzurlu bir hayatla ikram edilmeye layık olduğu anlaşılır.

وَالْأَمْرُ بِقَوْلِهِ: اسْكُنْ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِامْتِنَانِ بِالتَّمْكِينِ وَالتَّخْوِيلِ وَلَيْسَ أَمْرًا لَهُ بِأَنْ يَسْعَى بِنَفْسِهِ لِسُكْنَى الْجَنَّةِ إِذْ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى ذَلِكَ السَّعْيِ فَلَا يُكَلَّفُ بِهِ.

{ اسْكُنْ } “oturun / yerleşin” kavlindeki emir, imkân verme ve yetki tanıma suretiyle minnet bildirmek (nimet vermek) için kullanılmıştır; yoksa cennette oturmak için bizzat kendisinin çaba sarf etmesine yönelik bir emir değildir; çünkü onun böyle bir çabaya gücü yetmez, dolayısıyla bununla mükellef tutulamaz.

وَضَمِيرُ (أَنْتَ) وَاقِعٌ لِأَجْلِ عَطْفِ وَزَوْجُكَ عَلَى الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِي اسْكُنْ وَهُوَ اسْتِعْمَالُ الْعَرَبِيَّةِ عِنْدَ عَطْفِ اسْمٍ، عَلَى ضَمِيرٍ مُتَّصِلٍ مَرْفُوعِ الْمَحَلِّ لَا يَكَادُونَ يَتْرُكُونَهُ، يَقْصِدُونَ بِذَلِكَ زِيَادَةَ إِيضَاحِ الْمَعْطُوفِ فَتَحْصُلُ فَائِدَةُ تَقْرِيرِ مَدْلُولِ الْمَعْطُوفِ لِئَلَّا يَكُونَ تَابِعَةُ

{ أَنْتَ } zamiri, { وَزَوْجُكَ } kelimesini { اسْكُنْ } içindeki müstetir (gizli) zamire atfetmek amacıyla gelmiştir. Bu, merfû konumdaki muttasıl bir zamire bir ismi atfederken Arap dilinin uyguladığı bir kuraldır ve Araplar bunu neredeyse hiç terk etmezler. Bununla matûfu daha da açıklamayı kastederler; böylece matûfun medlûlünün pekişmesi faydası hasıl olur ki

الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ أَبْرَزَ مِنْهُ فِي الْكَلَامِ، فَلَيْسَ الْفَصْلُ بِمِثْلِ هَذَا الضَّمِيرِ مُقَيَّدًا تَأْكِيدًا لِلنِّسْبَةِ لِأَنَّ الْإِتْيَانَ بِالضَّمِيرِ لَازِمٌ لَا خِيرَةَ لِلْمُتَكَلِّمِ فِيهِ فَلَا يَكُونُ مُقْتَضَى حَالٍ وَلَا يَعْرِفُ السَّامِعُ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ مُرِيدٌ بِهِ تَأْكِيدًا وَلَكِنَّهُ لَا يَخْلُو مِنْ حُصُولِ تَقْرِيرِ مَعْنَى الْمُضْمَرِ وَهُوَ مَا أَشَارَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» بِمَجْمُوعِ قَوْلِهِ: وَأَنْتَ تَأْكِيدٌ لِلضَّمِيرِ الْمَسْتَكِنِّ لِيَصِحَّ الْعَطْفُ عَلَيْهِ.

matûfun tabi olduğu şey (matûfun aleyh) kelâmda ondan daha belirgin olmasın. Dolayısıyla bu tür bir zamirle yapılan fasıl (ayırma), nispeti tekit etmekle kayıtlı değildir; çünkü bu zamirin getirilmesi zorunludur ve konuşanın onda bir serbestliği yoktur. Bu sebeple muktezâ-yı hâl (durumun gereği) olmaz ve dinleyen de konuşanın bununla tekit kastettiğini anlamaz; fakat yine de muzmerin (zamirin) anlamının pekişmesi faydasından hâlî kalmaz. Nitekim Keşşâf sahibinin şu toplu sözüyle işaret ettiği şey de budur: "{ وَأَنْتَ } kelimesi, üzerine atfın sahih olması için gizli zamirin tekididir."

وَالزَّوْجُ كُلُّ شَيْءٍ ثَانٍ مَعَ شَيْءٍ آخَرَ بَيْنَهُمَا تَقَارُنٌ فِي حَالٍ مَا. وَيَظْهَرُ أَنَّهُ اسْمٌ جَامِدٌ لِأَنَّ جَمِيعَ تَصَارِيفِهِ فِي الْكَلَامِ مُلَاحَظٌ فِيهَا مَعْنَى كَوْنِهِ ثَانِيَ اثْنَيْنِ أَوْ مُمَاثِلَ غَيْرِهِ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنِ اثْنَيْنِ مُقْتَرِنَيْنِ فِي حَالٍ مَا يُسَمَّى زَوْجًا لِلْآخَرِ قَالَ تَعَالَى: أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً [الشورى: ٥٠] أَيْ يَجْعَلُ لِأَحَدِ الطِّفْلَيْنِ زَوْجًا لَهُ أَيْ سِوَاهُ مِنْ غَيْرِ صِنْفِهِ، وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ اسْتِعْمَالُ لَفْظِ شَفْعٍ.

Zevc (زَوْج), herhangi bir durumda aralarında birliktelik bulunan başka bir şeyin yanındaki ikinci şeyin adıdır. Görünen o ki bu camid bir isimdir; çünkü dildeki bütün çekimlerinde onun iki şeyden ikincisi veya başkasının bir benzeri olması anlamı gözetilmiştir. Nitekim herhangi bir durumda birbiriyle eşleşen iki şeyden her birine diğerinin "zevc"i denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً } “Yahut onları hem erkek hem kız olarak çift verir” [Şûrâ: 50]; yani iki çocuktan birine diğer cinsten bir eş/çift kılar. Şef' (şef / شَفْع) lafzının kullanımı da bu kullanıma yakındır.

وَسُمِّيَتِ الْأُنْثَى الْقَرِينَةُ لِلرَّجُلِ بِنِكَاحٍ زَوْجًا لِأَنَّهَا اقْتَرَنَتْ بِهِ وَصَيَّرَتْهُ ثَانِيًا، وَيُسَمَّى الرَّجُلُ زَوْجًا لَهَا لِذَلِكَ بِلَا فَرْقٍ، فَمِنْ ثَمَّ لَا يُقَالُ لِلْمَرْأَةِ زَوْجَةً بِهَاءِ تَأْنِيثٍ لِأَنَّهُ اسْم وَلَيْسَ بوصفه. وَقَدْ لَحَّنُوا الْفَرَزْدَقَ فِي قَوْلِهِ:

Nikâh yoluyla erkeğe eş olan kadına, erkeğe bağlandığı ve onu ikinci kıldığı için "zevc" denilmiştir; aynı şekilde erkek de hiçbir fark olmaksızın kadının "zevc"i olarak isimlendirilir. Bundan dolayı kadına müenneslik te'si (hâ'sı) ile "zevce" (زَوْجَة) denmez; zira bu bir isimdir, vasıf değildir. Farazdak'ın şu sözünü de dil açısından hatalı bulmuşlardır:

وَإِنَّ الَّذِي يَسْعَى لِيُفْسِدَ زَوْجَتِي ... كَسَاعٍ إِلَى أَسد الثرى يَسْتَبِيلُهَا

«Eşimi (zevcetî) yoldan çıkarmaya çalışan kimse, üzerine bevletmek için toprak aslanına doğru yürüyen kimse gibidir.»

وَتَسَامَحَ الْفُقَهَاءُ فِي إِلْحَاقِ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ لِلزَّوْجِ إِذَا أَرَادُوا بِهِ امْرَأَةَ الرَّجُلِ لِقَصْدِ نَفْيِ الِالْتِبَاسِ فِي تَقْرِيرِ الْأَحْكَامِ فِي كُتُبِهِمْ فِي مِثْلِ قَوْلِهِمُ: الْقَوْلُ قَوْلُ الزَّوْجِ، أَوِ الْقَوْلُ قَوْلُ الزَّوْجَةِ وَهُوَ صَنِيعٌ حَسَنٌ.

Fakihler, kitaplarında hükümleri karara bağlarken iltibası (karışıklığı) gidermek amacıyla, erkeğin karısını kastettiklerinde zevc kelimesine müenneslik alameti ekleme hususunda müsamaha göstermişlerdir; nitekim "Söz kocanın (zevcin) sözüdür" yahut "Söz karının (zevcenin) sözüdür" şeklindeki sözleri böyledir ve bu güzel bir tasarruftur.

وَفِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُحَدِّثُ إِحْدَى نِسَائِهِ فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ فَدَعَاهُ يَا فُلَانٌ فَجَاءَ فَقَالَ لَهُ: هَذِهِ زَوْجَتَيْ فُلَانَةٌ»

Sahîh-i Müslim'de Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre «Nebi ﷺ hanımlarından biriyle konuşuyordu. Yanından bir adam geçti, Nebi ﷺ ona: 'Ey filan!' diye seslendi; adam gelince ona: 'Bu benim eşim (zevcetî) falandır' buyurdu»

الْحَدِيثَ، فَقَوْلُهُ: زَوْجَتِي بِالتَّاءِ فَتَعَيَّنَ كَوْنُهُ مِنْ عِبَارَةِ رَاوِي الْحَدِيثِ فِي السَّنَدِ إِلَى أَنَسٍ وَلَيْسَتْ بِعِبَارَةِ النَّبِيءِ ﷺ.

hadisi yer almaktadır. Hadisteki «zevcetî» ifadesi te (ت) harfi iledir; bu durumda onun Enes'e ulaşan senetteki hadis ravilerinden birinin ifadesi olduğu, bizzat Nebi ﷺ'in ifadesi olmadığı kesinlik kazanır.

وَطَوَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ خَلْقَ زَوْجِ آدَمَ، وَقَدْ ذُكِرَ فِي آيَاتٍ أُخْرَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها [النِّسَاء: ١] وَسَيَأْتِي ذَلِكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَسُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٨٩] .

Bu ayette Âdem'in eşinin yaratılışı zikredilmeyip özet geçilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın şu kavli gibi başka ayetlerde zikredilmiştir: { الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها } “Sizi tek bir nefisten yaratan ve ondan da eşini yaratan...” [Nisâ: 1]. Bu husus Nisâ Suresi'nde ve A'râf Suresi'nde [189] gelecektir.

وَلَمْ يَرِدِ اسْمُ زَوْجِ آدَمَ فِي الْقُرْآنِ وَاسْمُهَا عِنْدَ الْعَرَبِ حَوَّاءُ وَوَرَدَ ذِكْرُ اسْمِهَا

Âdem'in eşinin ismi Kur'an'da geçmemiştir; Araplar nezdinde onun ismi Havvâ'dır. İsminin zikri

فِي حَدِيثٍ رَوَاهُ ابْنُ سَعْدٍ فِي «طَبَقَاتِهِ» عَنْ خَالِدِ بْنِ خِدَاشٍ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ يَبْلُغُ بِهِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «النَّاسُ لِآدَمَ وَحَوَّاءَ كَطَفٍّ لصاع لن يملأوه»

İbn Sa'd'ın «Tabakât»ında Hâlid b. Hıdâş'tan, onun da İbn Vehb'den rivayet ettiği ve Resûlullah ﷺ'e ulaştırdığı şu hadiste geçmektedir; o şöyle buyurmuştur: «İnsanlar Âdem ile Havvâ'ya göre, tam dolduramayacakları bir ölçeğin silme taşan kısmı gibidirler.»

الْحَدِيثَ (طَفُّ الْمِكْيَالِ- بِفَتْحِ الطَّاءِ وَكَسْرِهَا- مَا قَرُبَ مِنْ مَلْئِهِ) أَيْ هُمْ لَا يَبْغُونَ الْكَمَالَ فَإِنَّ كُلَّ كَمَالٍ مِنَ الْبَشَرِ قَابِلٌ لِلزِّيَادَةِ.

hadisidir. (Mikyâlin taff'ı -ta harfinin fethası ve kesresiyle- onun dolmasına yakın olan kısmıdır), yani onlar kemale ulaşamazlar; zira insandan sadır olan her kemal artmaya müsaittir.

وَخَالِدُ بْنُ خِدَاشٍ بَصَرِيٌّ وَثَّقَهُ ابْنُ مَعِينٍ وَأَبُو حَاتِمٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ وَضَعَّفَهُ ابْنُ الْمَدِينِيِّ. فَاسْمُ زَوْجِ آدَمَ عِنْدَ الْعَرَبِ حَوَّاءُ وَاسْمُهَا فِي الْعِبْرَانِيَّةِ مُضْطَرَبٌ فِيهِ، فَفِي سِفْرِ التَّكْوِينِ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِي أَنَّ اسْمَهَا امْرَأَةٌ سَمَّاهَا كَذَلِكَ آدَمُ قَالَ: لِأَنَّهَا مِنِ امْرِئٍ أُخِذَتْ. وَفِي الْإِصْحَاحِ الثَّالِثِ أَنَّ آدَمَ دَعَا اسْمَ امْرَأَتِهِ حَوَّاءَ لِأَنَّهَا أُمُّ كُلِّ حَيٍّ. وَقَالَ ابْنُ سَعْدٍ نَامَ آدَمُ فَخُلِقَتْ حَوَّاءُ مِنْ ضِلَعِهِ فَاسْتَيْقَظَ وَوَجَدَهَا عِنْدَهُ فَقَالَ: أَثَا أَيِ امْرَأَةٌ بِالنَّبَطِيَّةِ، أَيِ اسْمُهَا بِالنَّبَطِيَّةِ الْمَرْأَةُ كَمَا سَمَّاهَا آدَمُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ [الْبَقَرَة: ٣١] أَنَّ آدَمَ دَعَا نَفْسَهُ، إِيشَ، فَلَعَلَّ أثا محرقة عَنْ إِشَا. وَاسْمهَا بالعبرية (خمواه) بِالْخَاءِ الْمُعْجَمَةِ وَبَهَاءٍ بَعْدَ الْأَلْفِ وَيُقَالُ أَيْضًا حَيْوَا بِحَاءٍ مُهْمِلَةٍ وَأَلِفٍ فِي آخِرِهِ فَصَارَتْ بِالْعَرَبِيَّةِ حَوَّاءَ وَصَارَتْ فِي الطليانية إِيپاوفي الفرنسية أَيپ. وَفِي التَّوْرَاةِ أَنَّ حَوَّاءَ خُلِقَتْ فِي الْجَنَّةِ بَعْدَ أَنْ أُسْكِنَ آدَمُ فِي الْجَنَّةِ وَأَنَّ اللَّهَ خَلَقَهَا لِتُؤْنِسَهُ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها [الْأَعْرَاف: ١٨٩] أَيْ يَأْنَسَ.

Hâlid b. Hıdâş Basralıdır; İbn Maîn, Ebû Hâtim ve Süleymân b. Harb onu sika kabul etmiş, İbnü'l-Medînî ise zayıf saymıştır. Âdem'in eşinin ismi Araplara göre Havvâ'dır; İbranicedeki ismi ise ihtilaflıdır. Nitekim Tekvin kitabının ikinci babında onun isminin 'kadın' olduğu, Âdem'in onu böyle isimlendirdiği ve: 'Çünkü o adamdan alındı' dediği yer alır. Üçüncü babta ise Âdem'in hanımının ismini 'Havva' olarak çağırdığı, çünkü onun bütün yaşayanların anası olduğu belirtilir. İbn Sa'd der ki: Âdem uyudu ve Havvâ onun kaburga kemiğinden yaratıldı. Âdem uyanıp onu yanında görünce: 'Esa', yani Nabatî dilinde 'kadın' dedi; yani Nabatîcedeki ismi, Âdem'in onu isimlendirdiği gibi 'kadın'dır. Yüce Allah'ın { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ } “Âdem'e isimleri öğretti” [Bakara: 31] kavlinin tefsirinde daha önce geçmişti ki, Âdem kendisine 'Îş' demiştir; dolayısıyla 'Esâ' kelimesi belki de 'Îşâ'dan bozulmadır. İbranicedeki ismi ise noktalı hı ve eliften sonra he ile 'Hamvâh'tır; noktasız ha ve sonunda elif ile 'Hayvâ' da denir; bu kelime Arapçada 'Havvâ', İtalyancada 'Eva' ve Fransızcada 'Eve' olmuştur. Tevrat'ta ise Havvâ'nın, Âdem cennete yerleştirildikten sonra cennette yaratıldığı ve Allah'ın onu Âdem'e can yoldaşı olsun diye yarattığı belirtilir. Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها } “Ondan da kendisine huzur bulsun diye eşini yarattı” [A'râf: 189], yani can yoldaşı olsun, ısınsın diye.