Binûn

2- Bakara Suresi — 17. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْأَمْرُ فِي اسْكُنْ أَمْرُ إِعْطَاءٍ أَيْ جَعَلَ اللَّهُ آدَمَ هُوَ وَزَوْجَهُ فِي الْجَنَّةِ.

{ اسْكُنْ } “oturun” ifadesindeki emir verme/tahsis etme emridir; yani Allah, Âdem'i ve eşini cennete koymuştur.

وَالسُّكْنَى اتِّخَاذُ الْمَكَانِ مَقَرًّا لِغَالِبِ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ.

Süknâ (سُكْنَى), insanın hallerinin çoğunda bir mekânı ikametgâh edinmesidir.

وَالْجَنَّةُ قِطْعَةٌ مِنَ الْأَرْضِ فِيهَا الْأَشْجَارٌ الْمُثْمِرَةٌ وَالْمِيَاهُ وَهِيَ أَحْسَنُ مَقَرٍّ لِلْإِنْسَانِ إِذَا لَفَحَهُ حَرُّ الشَّمْسِ وَيَأْكُلُ مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا جَاعَ وَيَشْرَبُ مِنَ الْمِيَاهِ الَّتِي يَشْرَبُ مِنْهَا الشَّجَرُ وَيَرُوقُهُ مَنْظَرُ ذَلِكَ كُلِّهِ، فَالْجَنَّةُ تَجَمَعُ مَا تَطْمَحُ إِلَيْهِ طَبِيعَةُ الْإِنْسَانِ مِنَ اللَّذَّاتِ.

Cennet (جَنَّة), yeryüzünde meyveli ağaçları ve suları bulunan bir parçadır ve güneşin sıcağı vurduğunda insan için en güzel karargâhtır; acıktığında meyvesinden yer, ağaçların sulandığı sulardan içer ve bütün bunların manzarası hoşuna gider. Dolayısıyla cennet, insan tabiatının arzu duyduğu lezzetleri kendisinde toplar.

وَتَعْرِيفُ (الْجَنَّةِ) تَعْرِيفُ الْعَهْدِ وَهِيَ جَنَّةٌ مَعْهُودَةٌ لِآدَمَ يُشَاهِدُهَا إِذَا كَانَ التَّعْرِيفُ فِي (الْجَنَّةِ) حِكَايَةً لِمَا يُرَادِفُهُ فِيمَا خُوطِبَ بِهِ آدَمُ، أَوْ أُرِيدَ بِهَا الْمَعْهُودُ لَنَا إِذَا كَانَتْ حِكَايَةُ قَوْلِ اللَّهِ لَنَا بِالْمَعْنَى وَذَلِكَ جَائِزٌ فِي حِكَايَةِ الْقَوْلِ.

{ الْجَنَّةَ } lafzındaki harf-i tarif ahd içindir; eğer { الْجَنَّةَ } lafzındaki harf-i tarif Âdem'e hitap edilen dildeki eşanlamlısının bir hikayesi ise o, Âdem'in bizzat gördüğü bilinen bir cennettir; yahut eğer Allah'ın kelâmının bize mana olarak nakledilmesi söz konusu ise bizim için bilinen [cennet] kastedilmiştir ki sözün aktarılmasında bu caizdir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ فِي تَعْيِينِ هَذِهِ الْجَنَّةِ فَالَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ جُمْهُورُ السَّلَفِ أَنَّهَا جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُصَدِّقِينَ رُسُلَهُ وَجَزَمُوا بِأَنَّهَا مَوْجُودَةٌ فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ عَالَمِ الْغَيْبِ أَيْ فِي السَّمَاءِ وَأَنَّهَا أَعَدَّهَا اللَّهُ لِأَهْلِ الْخَيْرِ بَعْدَ الْقِيَامَةِ وَهَذَا الَّذِي تَقَلَّدَهُ أَهْلُ السُّنَّةِ مِنْ عُلَمَاءِ الْكَلَامِ وَأَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ، وَهُوَ الَّذِي تَشْهَدُ بِهِ ظَوَاهِرُ الْآيَاتِ وَالْأَخْبَارِ الْمَرْوِيَّةِ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ. وَلَا تَعْدُو أَنَّهَا ظَوَاهِرُ كَثِيرَةٌ لَكِنَّهَا تُفِيدُ غَلَبَةَ الظَّنِّ وَلَيْسَ لِهَذِهِ الْقَضِيَّةِ تَأْثِيرٌ فِي الْعَقِيدَةِ.

İslam âlimleri bu cennetin neresi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Selef-i sâlihînin cumhurunun benimsediği görüşe göre o, Allah'ın müminlere ve peygamberlerini tasdik edenlere vaad ettiği ebediyet cennetidir (cennetü'l-huld). Onlar bu cennetin ulvî âlemde, yani gayb âleminde / gökte bulunduğunu ve Allah'ın onu kıyametten sonra hayır ehli için hazırladığını kesin olarak ifade etmişlerdir. Ehl-i Sünnet kelâm âlimleri ile Ebû Ali el-Cübbâî'nin kabul ettiği görüş de budur; nitekim ayetlerin zahirleri ile Nebi ﷺ'den rivayet edilen haberler de buna şahitlik etmektedir. Bunlar çok sayıdaki zahir delilden ibaret olsa da zann-ı gâlib ifade ederler; kaldı ki bu meselenin akide üzerinde bir tesiri yoktur.

وَذَهَبَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ مُحَمَّدُ بْنُ بَحْرٍ وَأَبُو الْقَاسِمِ الْبَلْخِيُّ وَالْمُعْتَزِلَةُ عَدَا الْجُبَّائِيَّ إِلَى أَنَّهَا جَنَّةٌ فِي الْأَرْضِ خَلَقَهَا اللَّهُ لِإِسْكَانِ آدَمَ وَزَوْجِهِ، وَنَقَلَ الْبَيْضَاوِيُّ عَنْهُمْ

Ebû Müslim el-İsfahânî Muhammed b. Bahr, Ebu'l-Kâsım el-Belhî ve Cübbâî hariç Mûtezile ise bunun, Allah'ın Âdem ve eşini yerleştirmek üzere yeryüzünde yarattığı bir cennet (bahçe) olduğu görüşüne varmışlardır. Beyzâvî onlardan naklen,

أَنَّهَا بُسْتَانٌ فِي فِلَسْطِينَ أَوْ هُوَ بَيْنَ فَارِسَ وَكِرْمَانَ، وَأَحْسَبُ أَن هَذَا ناشىء عَنْ تَطَلُّبِهِمْ تَعْيِينَ الْمَكَانِ الَّذِي ذُكِرَ مَا يُسَمَّى فِي التَّوْرَاةِ بِاسْمِ عَدْنٍ.

buranın Filistin'de veya Fars ile Kirman arasında bir bahçe olduğunu söylemiştir. Zannedersem bu [görüş], Tevrat'ta Aden ismiyle anılan yerin mekânını tespit etme arayışlarından kaynaklanmıştır.

فَفِي التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِي مِنْ سِفْرِ التَّكْوِينِ «وَأَخَذَ الرَّبُّ الْإِلَهُ آدَمَ وَوَضَعَهُ فِي جَنَّةِ عَدْنٍ لِيَعْمَلَهَا وَيَحْفَظَهَا- ثُمَّ قَالَتْ- فَأَخْرَجَهُ الرَّبُّ الْإِلَهُ مِنْ جَنَّةِ عَدْنٍ لِيَعْمَلَ الْأَرْضَ الَّتِي أُخِذَ مِنْهَا» وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ جَنَّةَ عَدْنٍ لَيْسَتْ فِي الْأَرْضِ لَكِنَّ الَّذِي عَلَيْهِ شُرَّاحُ التَّوْرَاةِ أَنَّ جَنَّةَ عَدْنٍ فِي الْأَرْضِ وَهُوَ ظَاهِرُ وَصْفِ نَهْرِ هَذِهِ الْجَنَّةِ الَّذِي يَسْقِيهَا بِأَنَّهُ نَهْرٌ يَخْرُجُ مِنْ عَدْنٍ فَيَسْقِي الْجَنَّةَ وَمِنْ هُنَاكَ يَنْقَسِمُ فَيصير أَرْبَعَة رُؤُوس اسْمُ الْوَاحِدِ (قَيْشُونُ) وَهُوَ الْمُحِيطُ بِجَمِيعِ أَرْضِ الْحُوَيْلَةِ وَهُمْ مِنْ بَنِي كُوشٍ كَمَا فِي الْإِصْحَاحِ مِنَ التَّكْوِينِ وَاسْمُ النَّهْرِ الثَّانِي (جَيْحُونُ) وَهُوَ الْمُحِيطُ بِجَمِيعِ أَرْضٍ كُوشٍ، وَاسْمُ النَّهْرِ الثَّالِثِ (حِدَّا قِلْ) وَهُوَ الْجَارِي شَرْقَ أَشُورْ (دِجْلَةَ) . وَالنَّهْرُ الرَّابِعُ الْفُرَاتُ.

Nitekim Tevrat'ta Tekvin kitabının ikinci babında şöyle denir: «Rab Tanrı adamı aldı, bakması ve koruması için onu Aden bahçesine koydu.» -Sonra şöyle denir:- «Böylece Rab Tanrı, yaratıldığı toprağı işlemek üzere onu Aden bahçesinden çıkardı.» Bu ise Aden bahçesinin yeryüzünde olmadığını iktiza eder; ancak Tevrat şârihlerinin benimsediği görüş, Aden bahçesinin yeryüzünde olduğudur. Bu bahçeyi sulayan ırmağın vasfı da bunu açıkça göstermektedir; zira bu ırmak Aden'den çıkıp bahçeyi sulamakta, oradan da ayrılarak dört kola ayrılmaktadır: Birincisinin adı (Pîşôn / Kayşûn)'dur ki bütün Havîla topraklarını çevreler; Tekvin'in bu babında geçtiği üzere bunlar Kûş oğullarındandır. İkinci ırmağın adı (Gîhôn / Ceyhûn)'dur ki bütün Kûş topraklarını çevreler. Üçüncü ırmağın adı (Hiddékel / Hiddâkıl)'dir ki Âşûr'un (Dicle'nin) doğusundan akar. Dördüncü ırmak ise Fırat'tır.

وَلَمْ أَقِفْ عَلَى ضَبْطِ عَدْنٍ هَذِهِ. وَرَأَيْتُ فِي كِتَابِ عَبْدِ الْحَقِّ الْإِسْلَامِيِّ السِّبْتِيِّ الَّذِي كَانَ

Ben bu Aden kelimesinin harekelenişini kesin olarak tespit edemedim. Ancak daha önce Yahudi olup

يَهُودِيًّا وَأَسْلَمَ وَأَلَّفَ كِتَابًا فِي الرَّدِّ عَلَى الْيَهُودِ سَمَّاهُ «الْحُسَامُ الْمَحْدُودُ فِي الرَّدِّ عَلَى الْيَهُودِ» كَتَبَهُ بِغِيدِنَ وَضَبَطَهُ بِالْعَلَامَاتِ بِكَسْرِ الْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ وَكَسْرِ الدَّالِ الْمُهْمَلَةِ وَلَعَلَّ النُّقْطَةَ عَلَى حَرْفِ الْعَيْنِ سَهْوٌ مِنَ النَّاسِخِ فَذَلِكَ هُوَ مَنْشَأُ قَوْلِ الْقَائِلِينَ أَنَّهَا بِعَدْنٍ أَوْ بِفِلَسْطِينَ أَوْ بَيْنَ فَارِسَ وَكِرْمَانَ، وَالَّذِي أَلْجَأَهُمْ إِلَى ذَلِكَ أَنَّ جَنَّةَ الثَّوَابِ دَارُ كَمَالٍ لَا يُنَاسِبُ أَنْ يَحْصُلَ فِيهَا الْعِصْيَانُ وَأَنَّهَا دَارُ خُلْدٍ لَا يَخْرُجُ سَاكِنُهَا، وَهُوَ التجاء بِلَا ملجىء لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَحْوَالِ سُكَّانٍ الْجَنَّةِ لَا لِتَأْثِيرِ الْمَكَانِ وَكُلُّهُ جَعْلُ الله تَعَالَى عِنْد مَا أَرَادَهُ.

sonradan Müslüman olan ve Yahudilere reddiye mahiyetinde «el-Hüsâmü'l-Mehdûd fi'r-Reddi ale'l-Yehûd» adını verdiği bir kitap yazan Abdülhak el-İslâmî es-Sebtî'nin kitabında bu kelimeyi 'Gîden' şeklinde yazdığını, noktalı gayn'ın kesresi ve noktasız dâl'ın kesresiyle harekelerle zaptettiğini gördüm; belki de ayn harfi üzerindeki nokta müstensihin bir zellesidir. İşte buranın Aden'de, Filistin'de veya Fars ile Kirman arasında olduğunu söyleyenlerin görüşünün kaynağı budur. Onları buna mecbur kılan sebep ise sevap yurdu olan cennetin kemal yurdu olması, dolayısıyla orada isyanın meydana gelmesinin uygun düşmemesi ve oranın ebediyet yurdu olup oraya girenin bir daha çıkmamasıdır. Oysa bu, mecbur kalmadan yapılan bir tevildir; zira bu durumlar mekânın tesirinden değil, cennet ehlinin hâllerinden kaynaklanır ve hepsi de Allah Teâlâ'nın dilediği vakitte kıldığı bir tasarruftur.

وَاحْتَجَّ أَهْلُ السُّنَّةِ بِأَنَّ أَلْ فِي (الْجَنَّةِ) لِلْعَهْدِ الْخَارِجِيِّ وَلَا مَعْهُودَ غَيْرَهَا، وَإِنَّمَا تَعَيَّنَ كَوْنُهَا لِلْعَهْدِ الْخَارِجِيِّ لِعَدَمِ صِحَّةِ الْحَمْلِ عَلَى الْجِنْسِ بِأَنْوَاعِهِ الثَّلَاثَةِ، إِذْ لَا مَعْنَى لِلْحَمْلِ عَلَى أَنَّهَا لَامُ الْحَقِيقَةِ لِأَنَّهَا قَدْ نِيطَ بِهَا فِعْلُ السُّكْنَى وَلَا مَعْنَى لِتَعَلُّقِهِ بِالْحَقِيقَةِ بِخِلَافِ نَحْوِ الرَّجُلُ خَيْرٌ مِنَ الْمَرْأَةِ، وَلَا مَعْنَى لِلْحَمْلِ عَلَى الْعَهْدِ الذِّهْنِيِّ إِذِ الْفَرْدُ مِنَ الْحَقِيقَةِ هُنَا مَقْصُودٌ مُعَيَّنٌ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْإِسْكَانِ جَزَاء وإكرام فَلَا بُد أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِجَنَّةٍ مَعْرُوفَةٍ، وَلَا مَعْنَى لِلْحَمْلِ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ لِظُهُورِ ذَلِكَ. وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ هُوَ الْجَزَاءَ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِأَمْرٍ مُعَيَّنٍ مَعْهُودٍ وَلَا مَعْهُودَ إِلَّا الْجنَّة الْمَعْرُوفَة لَا سِيمَا وَهُوَ اصْطِلَاحُ الشَّرْعِ.

Ehl-i Sünnet, { الْجَنَّةَ } kelimesindeki harf-i tarifin (el takısının) ahd-i hâricî için olduğunu ve ondan başka bilinen bir cennet bulunmadığını delil getirmiştir. Bunun ahd-i hâricî olmasının taayyün etmesi, cinsin üç türüne hamledilmesinin sahih olmamasından kaynaklanır: Zira hakikat lamı olmasına hamletmenin bir manası yoktur; çünkü iskân fiili ona bağlanmıştır ve "Erkek kadından hayırlıdır" misalinin aksine, iskânın hakikate bağlanmasının bir anlamı yoktur. Ahd-i zihnîye hamletmenin de bir anlamı yoktur; zira buradaki hakikatin ferdi belirli bir maksada mebnidir; çünkü iskân emri bir mükâfat ve ikramdır, dolayısıyla bilinen bir cennetle alakalı olması gerekir. İstiğraka (bütün fertleri kapsamaya) hamledilmesinin de açıkça bir anlamı yoktur. Maksat mükâfat olunca, bunun muayyen ve bilinen bir hususla alakalı olması taayyün eder; oysa özellikle şer'î ıstılahta bilinen cennetten başka ma'hud bir yer yoktur.

وَقد يُقَال يخْتَار أَنَّ اللَّامَ لِلْعَهْدِ وَلَعَلَّ الْمَعْهُودَ لِآدَمَ هُوَ جَنَّةٌ فِي الْأَرْضِ مُعَيَّنَةٍ أُشِيرَ إِلَيْهَا بِتَعْرِيفِ الْعَهْدِ وَلِذَلِكَ أَخْتَارُ أَنَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ لَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ الْقَصَصَ لَنَا حُكِيَ بِالْأَلْفَاظِ الْمُتَعَارَفَةِ لَدَيْنَا تَرْجَمَةٌ لِأَلْفَاظِ اللُّغَةِ الَّتِي

Şöyle de denebilir: Lamın ahd için olduğu tercih edilir; ancak Âdem için ma'hud olan yer, belki de ahd tarif ile işaret edilen yeryüzündeki belirli bir cennettir (bahçedir). Bundan dolayı benim tercihim şudur: Yüce Allah'ın { اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } kavlinden maksat kıssayı bize anlatmak olduğuna göre, Âdem'e hitap edilen dilin kelimelerinin tercümesi olarak

خُوطِبَ بِهَا آدَمُ أَوْ عَنِ الْإِلْهَامِ الَّذِي أُلْقِيَ إِلَى آدَمَ فَيَكُونُ تَعْرِيفُ (الْجَنَّةِ) مَنْظُورًا فِيهِ إِلَى مُتَعَارَفِنَا فَيَكُونُ آدَمُ قَدْ عَرَفَ الْمُرَادَ مِنْ مَسْكَنِهِ بِطَرِيقٍ آخَرَ غَيْرِ التَّعْرِيفِ وَيَكُونُ قَدْ حُكِيَ لَنَا ذَلِكَ بِطَرِيقَةِ التَّعْرِيفِ لِأَنَّ لَفْظَ الْجَنَّةِ الْمُقْتَرِنَ فِي كَلَامِنَا بِلَامِ التَّعْرِيفِ يَدُلُّ عَلَى عَيْنِ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الطَّرِيقُ الْآخَرُ الَّذِي عَرَفَ بِهِ آدَمُ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ قُلْنَا لَهُ اسْكُنِ الْبُقْعَةَ الَّتِي تُسَمُّونَهَا أَنْتُمُ الْيَوْمَ بِالْجَنَّةِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْأَظْهَرَ أَنَّ الْجَنَّةَ الَّتِي أُسْكِنَهَا آدَمُ هِيَ الْجَنَّةُ الْمَعْدُودَةُ دَارًا لِجَزَاءِ الْمُحْسِنِينَ.

yahut Âdem'e ilham edilen şeyden hareketle aramızda bilinen lafızlarla hikaye edilmiştir; dolayısıyla { الْجَنَّةَ } kelimesindeki tarif, bizim bildiğimiz kullanıma göre değerlendirilir. Böylece Âdem meskeninden neyin kastedildiğini tarif dışındaki başka bir yolla bilmiş olur; bize ise bu durum tarif yoluyla hikaye edilmiştir. Çünkü bizim kelâmımızda harf-i tarifle gelen "cennet" lafzı, Âdem'in Allah Teâlâ'nın muradını anladığı diğer yolun delalet ettiği şeyin aynısına delalet eder; yani ona: "Bugün sizin cennet diye isimlendirdiğiniz o beldede oturun" denilmiştir. Hâsılı, en zahir olan görüşe göre Âdem'in yerleştirildiği cennet, iyilik yapanların mükâfat yurdu olarak takdir edilen cennettir.

وَمَعْنَى الْأَكْلِ مِنَ الْجَنَّةِ مِنْ ثَمَرِهَا لِأَنَّ الْجَنَّةَ تَسْتَلْزِمُ ثِمَارًا وَهِيَ مِمَّا يُقْصَدُ بِالْأَكْلِ وَلِذَلِكَ تُجْعَلُ (مِنْ) تَبْعِيضِيَّةً بِتَنْزِيلِ بَعْضِ مَا يَحْوِيهِ الْمَكَانُ مُنْزِلَةَ بَعْضٍ لِذَلِكَ الْمَكَانِ.

Cennetten yemenin anlamı, onun meyvesinden yemektir; çünkü cennet meyveleri gerektirir ve yenmesi kastedilen şeyler de onlardır. Bu sebeple mekânın içerdiği şeylerin bir kısmı, o mekânın bir parçası konumuna getirilerek { مِنْ } harfi teb'îdiyye (parça bildiren) kılınır.

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةً إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْأَكْلَ الْمَأْذُونَ فِيهِ أَكْلُ مَا تُثْمِرُهُ تِلْكَ الْجَنَّةُ كَقَوْلِكَ هَذَا الثَّمَرُ مِنْ خَيْبَرَ.

Yenmesine izin verilen şeyin o cennetin verdiği meyveler olduğuna işaret etmek üzere { مِنْ } harfinin ibtidâiyye (başlangıç bildiren) olması da caizdir; tıpkı "Bu meyve Hayber'dendir" demen gibi.

وَالرَّغَدُ وَصْفٌ لِمَوْصُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ أَيْ أَكْلًا رَغَدًا، وَالرَّغَدُ الْهَنِيءُ الَّذِي لَا عَنَاءَ فِيهِ وَلَا تَقْتِيرٌ.

{ الرَّغَدُ } kelimesi, bağlamın delalet ettiği bir mevsubun sıfatıdır; yani 'bol ve afiyet dolu bir yiyişle yiyin' demektir. Ragad (رَغَد), içinde hiçbir zahmet ve kısıtlama bulunmayan bol ve afiyetli nimettir.

وَقَوْلُهُ: حَيْثُ شِئْتُما ظَرْفُ مَكَانٍ أَيْ مِنْ أَيِّ مَوَاضِعَ أَرَدْتُمَا الْأَكْلَ مِنْهَا، وَلَمَّا كَانَتْ مَشِيئَتُهُمَا لَا تَنْحَصِرُ بِمَوَاضِعَ اسْتُفِيدَ الْعُمُومُ فِي الْإِذْنِ بِطَرِيقِ اللُّزُومِ، وَفِي جَعْلِ الْأَكْلِ مِنَ الثَّمَرِ مِنْ أَحْوَالِ آدم وزوجه بَين إِنْشَائِهَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ الِاقْتِيَاتَ جِبِلَّةً لِلْإِنْسَانِ لَا تَدُومُ حَيَاتُهُ إِلَّا بِهِ.

{ حَيْثُ شِئْتُما } kavli mekân zarfıdır; yani "oradaki yerlerden neresinden yemek isterseniz" demektir. Onların diledikleri yerler belirli mekânlarla sınırlandırılamayacağı için, lüzûm yoluyla izinde umumilik (genellik) anlaşılmıştır. Meyveden yemenin yaratılışlarının hemen ardından Âdem ve eşinin hâllerinden biri kılınmasında, Allah'ın gıdalanmayı insanın fıtratına yerleştirdiğine ve hayatının ancak onunla devam edebileceğine bir dikkat çekme vardır.

وَقَوْلُهُ: وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ يَعْنِي بِهِ وَلَا تَأْكُلَا مِنَ الشَّجَرَةِ لِأَنَّ قُرْبَانَهَا إِنَّمَا هُوَ لِقَصْدِ الْأَكْلِ مِنْهَا فَالنَّهْيُ عَنِ الْقُرْبَانِ أَبْلَغُ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الْأَكْلِ لِأَنَّ الْقُرْبَ من الشَّيْء ينشىء دَاعِيَةً وميلا إِلَيْهِ

{ وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz” kavli, "o ağaçtan yemeyin" demektir; çünkü ona yaklaşmak ancak ondan yemek maksadıyla olur. Dolayısıyla yaklaşmaktan nehyetmek, yemekten nehyetmekten daha beliğdir; çünkü bir şeye yaklaşmak, ona karşı bir arzu ve meyil doğurur.

فَفِيهِ الْحَدِيثِ «مَنْ حَامَ حَوْلَ الْحِمَى يُوشِكُ أَنْ يَقَعَ فِيهِ»

Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Koru etrafında dolaşan kimsenin oraya düşmesi pek yakındır.»

وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ سَمِعْتُ الشَّاشِيَّ فِي مَجْلِسِ النَّظَرِ يَقُولُ: (إِذَا قِيلَ لَا تَقْرَبْ (بِفَتْحِ الرَّاءِ) كَانَ مَعْنَاهُ لَا تَتَلَبَّسْ بِالْفِعْلِ، وَإِذَا قِيلَ بِضَمِّ الرَّاءِ كَانَ مَعْنَاهُ لَا تَدْنُ مِنْهُ) اهـ. وَهُوَ غَرِيبٌ فَإِنَّ قَرُبَ وَقَرِبَ نَحْوَ كَرُمَ وَسَمِعَ بِمَعْنَى دَنَا، فَسَوَاءٌ ضَمَمْتَ الرَّاءَ أَوْ فَتَحْتَهَا فِي الْمُضَارِعِ فَالْمُرَادُ النَّهْيُ عَنِ الدُّنُوِّ إِلَّا أَنَّ الدُّنُوَّ بَعْضُهُ مَجَازِيُّ وَهُوَ التَّلَبُّسُ وَبَعْضُهُ حَقِيقِيُّ وَلَا يَكُونُ لِلْمَجَازِيِّ وَزْنٌ خَاصٌّ فِي الْأَفْعَالِ وَإِلَّا لَصَارَ مِنَ الْمُشْتَرَكِ لَا مِنَ الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الِاسْتِعْمَالُ خَصَّ الْمَجَازِيَّ بِبَعْضِ التَّصَارِيفِ فَتَكُونُ تِلْكَ الزِّنَةُ قَرِينَةً لَفْظِيَّةً لِلْمَجَازِ وَذَلِكَ حَسَنٌ وَهُوَ مِنْ مَحَاسِنِ فُرُوقِ اسْتِعْمَالِ الْأَلْفَاظِ الْمُتَرَادِفَةِ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ مِثْلُ تَخْصِيصِ بَعِدَ مَكْسُورِ الْعَيْنِ بِالِانْقِطَاعِ التَّامِّ وَبَعُدَ مَضْمُومِ الْعَيْنِ بِالتَّنَحِّي عَنِ

İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İlmî münazara meclisinde eş-Şâşî'nin şöyle dediğini işittim: ('Lâ takrab' [ra'nın fethasıyla] denildiğinde anlamı 'o fiili işlemeyin' olur; 'lâ takrub' [ra'nın dammesiyle] denildiğinde ise anlamı 'ona yaklaşmayın' olur). Bu garip bir tespittir; zira 'karube' ve 'karibe' fiilleri kerume ve semia bablarından olup 'yaklaştı' anlamındadır. Dolayısıyla muzaride ra harfini ister dammeli ister fethalı oku, kastedilen yaklaşmaktan nehyetmektir. Ancak yaklaşmanın bir kısmı mecazidir ki o fiili işlemektir; bir kısmı da hakikidir. Fiillerde mecazi mana için hususi bir vezin bulunmaz; aksi takdirde hakikat ve mecazdan değil, müşterek lafızlardan sayılırdı. Meğerki dil kullanımı mecazi manayı belirli kalıplara has kılmış olsun da bu vezin mecaz için lafzî bir karine teşkil etsin; bu ise güzeldir ve Arap dilinde eşanlamlı kelimelerin kullanımındaki ince farkların güzelliklerindendir. Tıpkı ayn harfi kesreli olan 'baide' fiilinin tamamen yok olup gitmeye, ayn harfi dammeli olan 'baude' fiilinin ise mekândan uzaklaşmaya tahsis edilmesi gibi;

الْمَكَانِ وَلِذَلِكَ خُصَّ الدُّعَاءُ بِالْمَكْسُورِ فِي قَوْلِهِمْ لِلْمُسَافِرِ لَا تَبْعِدْ، قَالَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ الْأَحْجَمِ الْخُزَاعِيَّةُ:

bu sebeple yolcuya 'lâ teb'ad' (helak olma / yok olma) derken yapılan dua kesreli olan fiile has kılınmıştır. Nitekim Fâtıma bintü'l-Ahcem el-Huzâiyye şöyle demiştir:

إِخْوَتِي لَا تَبْعَدُوا أَبَدًا ... وَبَلَى وَاللَّهِ قَدْ بَعِدُوا

«Kardeşlerim! Asla helak olup gitmeyin... Fakat evet, vallahi onlar yok olup gittiler.»

وَفِي تَعْلِيقِ النَّهْيِ بِقُرْبَانِ الشَّجَرَةِ إِشَارَةٌ إِلَى مَنْزَعِ سَدِّ الذَّرَائِعِ وَهُوَ أَصْلٌ مِنْ أُصُولِ مَذْهَبِ مَالِكٍ ﵀ وَفِيهِ تَفْصِيلٌ مُقَرَّرٌ فِي أُصُولِ الْفِقْه.

Yasağın ağaca yaklaşmaya bağlanmasında sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolları tıkama) ilkesine bir işaret vardır; bu da Mâlik'in radıyallâhu anh mezhebinin esaslarından biridir ve fıkıh usulünde yerleşmiş ayrıntıları bulunmaktadır.

وَالْإِشَارَة بِهَذِهِ إِلَى شَجَرَةٍ مَرْئِيَّةٍ لِآدَمَ وَزَوْجِهِ، وَالْمُرَادُ شَجَرَةٌ مِنْ نَوْعِهَا أَوْ كَانَتْ شَجَرَةً وَحِيدَةً فِي الْجَنَّةِ.

«Bu» (هَذِهِ) ile yapılan işaret, Âdem ve eşi tarafından görülen bir ağacadır. Kastedilen, o türden bir ağaç veya cennette tek olan bir ağaçtır.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْقَصَصِ فِي تَعْيِينِ نَوْعِ هَذِهِ الشَّجَرَةِ فَعَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالسُّدِّيِّ أَنَّهَا الْكَرْمَةُ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَجُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهَا الْحِنْطَةُ، وَعَنْ قَتَادَةَ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَنَسَبَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ إِلَى جَمْعٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّهَا شَجَرَةُ التِّينِ. وَوَقَعَ فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ مِنَ التَّوْرَاةِ إِبْهَامُهَا وَعُبِّرَ عَنْهَا بِشَجَرَةِ مَعْرِفَةِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ.

Kıssacı âlimler bu ağacın türünü belirlemede ihtilaf etmişlerdir: Ali, İbn Mes'ûd, Saîd b. Cübeyr ve es-Süddî'den onun asma olduğu; İbn Abbâs, el-Hasan ve müfessirlerin cumhurundan buğday olduğu; Katâde ve İbn Cüreyc'den —ki İbn Cüreyc bunu bir grup sahabeye nispet etmiştir— incir ağacı olduğu rivayet edilmiştir. Tevrat'ın Tekvin bölümünde ise ağaç müphem bırakılmış ve «iyilik ve kötülüğü bilme ağacı» olarak ifade edilmiştir.

وَقَوْلُهُ: فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ أَيْ مِنَ الْمُعْتَدِينَ وَأَشْهَرُ مَعَانِي الظُّلْمِ فِي اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ هُوَ الِاعْتِدَاءُ، وَالِاعْتِدَاءُ إِمَّا اعْتِدَاءٌ عَلَى نَهْيِ النَّاهِي إِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنَ النَّهْيِ الْجَزْمَ بِالتَّرْكِ وَإِمَّا اعْتِدَاءٌ عَلَى النَّفْسِ وَالْفَضِيلَةِ إِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الْأَكْلِ مِنَ الشَّجَرَةِ بَقَاءَ فَضِيلَةِ التَّنَعُّمِ لِآدَمَ فِي الْجَنَّةِ، فَعَلَى الْأَوَّلِ الظُّلْمُ لِأَنْفُسِهِمَا بِارْتِكَابِ غَضَبِ اللَّهِ وَعِقَابِهِ وَعَلَى الثَّانِي الظُّلْمُ لِأَنْفُسِهِمَا بِحِرْمَانِهَا مِنْ دوَام الْكَرَامَة.

{ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “yoksa zalimlerden olursunuz” kavli, 'haddi aşanlardan olursunuz' demektir. Arapların kullanımında zulmün en meşhur anlamı haddi aşmaktır (i'tidâ). Haddi aşmak ise; şayet yasaktan maksat terk edilmesini kesin olarak istemek ise yasaklayanın yasağına tecavüz etmektir; şayet ağaçtan yemenin yasaklanmasından maksat Âdem için cennetteki nimetlenme faziletinin sürmesi ise nefse ve fazilete tecavüz etmektir. Birinci ihtimale göre zulüm, Allah'ın gazabını ve cezasını üzerlerine çekerek nefislerine [zulmetmeleridir]; ikinci ihtimale göre ise nefislerini ikramın devamlılığından mahrum bırakarak nefislerine [zulmetmeleridir].

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٣٦]

[Bakara Suresi (2): Âyet 36]

فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦)

{ فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦) } “Bunun üzerine şeytan onları oradan kaydırdı da bulundukları yerden çıkardı. Biz de: 'Birbirinize düşman olarak inin; sizin için yeryüzünde bir süreye kadar bir yerleşme ve geçinme vardır' dedik.”

الْفَاءُ عَاطِفَةٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَلا تَقْرَبا [الْبَقَرَة: ٣٥] وَحَقُّهَا إِفَادَةُ التَّعْقِيبِ فَيَكُونُ التَّعْقِيبُ عُرْفِيًّا لِأَنَّ وُقُوعَ الْإِزْلَالِ كَانَ بَعْدَ مُضِيِّ مُدَّةٍ هِيَ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُدَّةِ الْمُرَادَةِ مِنْ سُكْنَى الْجَنَّةِ كَالْأَمَدِ الْقَلِيلِ. وَالْأَحْسَنُ جَعْلُ الْفَاءِ لِلتَّفْرِيعِ مُجَرَّدَةً عَنِ التَّعْقِيبِ.

«Fâ» (فَـ), { وَلا تَقْرَبا } [Bakara: 35] sözüne atıftır ve asıl görevi ta'kîb (aralıksız peş peşe oluş) bildirmektir; bu durumda ta'kîb örfî olur, çünkü kaydırmanın meydana gelmesi, cennette ikamet için murat edilen süreye kıyasla az bir müddet gibi olan bir vaktin geçmesinden sonra vuku bulmuştur. Daha güzeli ise fâ harfini ta'kîbden soyutlanmış olarak tefrî' (sebebe bağlama) için kabul etmektir.

وَالْإِزْلَالُ جَعْلُ الْغَيْرِ زَالًّا أَيْ قَائِمًا بِهِ الزَّلَلُ وَهُوَ كَالزَّلَقِ أَنْ تَسِيرَ الرِّجْلَانِ عَلَى الْأَرْضِ بِدُونِ اخْتِيَارٍ لِارْتِخَاءِ الْأَرْضِ بِطِينٍ وَنَحْوِهِ، أَيْ ذَاهِبَةً رِجْلَاهُ بِدُونِ إِرَادَةٍ، وَهُوَ مَجَازٌ مَشْهُورٌ فِي صُدُورِ الْخَطِيئَةِ وَالْغَلَطِ الْمُضِرِّ وَمِنْهُ سُمِّي الْعِصْيَانُ وَنَحْوُهُ الزَّلَلَ.

İzlâl (إِزْلَال), başkasını kaydırmak yani onda zelle meydana getirmektir. Bu, çamur ve benzeri sebeplerle zeminin gevşek olması yüzünden iki ayağın iradesizce yer üzerinde kayması yani ayaklarının istemsizce gitmesi gibi olan kayma (zelek) gibidir. Bu, hata ve zararlı yanılgının sadır olmasında meşhur bir mecazdır; nitekim isyan ve benzeri durumlara da bundan ötürü «zelele» denilmiştir.

وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: عَنْها يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى الشَّجَرَةِ لِأَنَّهَا أَقْرَبُ وَلِيَتَبَيَّنَ سَبَبُ

{ عَنْها } sözündeki zamirin ağaca raci olması caizdir; zira o daha yakındır ve zellenin sebebini

الزَّلَّةِ وَسَبَبُ الْخُرُوجِ مِنَ الْجَنَّةِ إِذْ لَوْ لَمْ يُجْعَلِ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الشَّجَرَةِ لَخَلَتِ الْقِصَّةُ عَنْ ذِكْرِ سَبَبِ الْخُرُوجِ. وَ (عَنْ) فِي أَصْلِ مَعْنَاهَا أَيْ أَزَلَّهُمَا إِزْلَالًا نَاشِئًا عَنِ الشَّجَرَةِ أَيْ عَنِ الْأَكْلِ مِنْهَا، وَتَقْدِيرُ الْمُضَافِ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ، وَلَيْسَتْ (عَنْ) لِلسَّبَبِيَّةِ وَمَنْ ذَكَرَ السَّبَبِيَّةَ أَرَادَ حَاصِلَ الْمَعْنَى كَمَا قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى [النَّجْم: ٣] أَنَّ مَعْنَاهُ وَمَا يَنْطِقُ بِالْهَوَى فَقَالَ الرَّضِيُّ: الْأَوْلَى أَنَّ (عَنْ) بِمَعْنَاهَا وَأَنَّ الْجَارَّ وَالْمَجْرُورَ صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ أَيْ نُطْقًا صَادِرًا عَنِ الْهَوَى. وَيَجُوزُ كَوْنُ الضَّمِيرِ لِلْجَنَّةِ وَتَكُونُ (عَنْ) عَلَى ظَاهِرِهَا وَالْإِزْلَالُ مَجَازًا فِي الْإِخْرَاجِ بِكُرْهٍ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْهُبُوطُ مِنَ الْجَنَّةِ مُكْرَهَيْنِ كَمَنْ يُزَلُّ عَنْ مَوْقِفِهِ فَيَسْقُطُ كَقَوْلِهِ: «وَكَمْ مَنْزِلٍ لَوْلَايَ طِحْتَ» .

ve cennetten çıkış sebebini açıklamak içindir; zira zamir ağaca raci kılınmasaydı kıssa, çıkış sebebinin zikrinden yoksun kalırdı. 'An' (عَنْ) harf-i cerri asıl anlamındadır; yani 'onları ağaçtan kaynaklanan bir kaydırma ile, yani ondan yemek suretiyle kaydırdı' demektir. Takdir edilen tamlanan (muzâf), { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } kavlinden anlaşılmaktadır. 'An' sebebiyet için değildir; sebebiyet olduğunu söyleyen kimse mânânın neticesini kastetmiştir. Nitekim Ebû Ubeyde, Teâlâ'nın: { وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى } [Necm: 3] kavlinde, onun mânâsının 'hevasıyla konuşmaz' (bi'l-hevâ) olduğunu söylemiştir. er-Radî ise şöyle demiştir: 'Evlâ olan, (عَنْ) harfinin kendi mânasında olması ve câr-mecrûrun mahzûf bir mastarın sıfatı olmasıdır; yani hebadan sâdır olan bir konuşma ile konuşmaz.' Zamirin cennete ait olması da caizdir; bu takdirde (عَنْ) zahirî mânasında olur, izlâl ise zorla çıkarmada mecaz olur; kastedilen de durduğu yerden ayağı kayıp düşen kimse gibi ikisinin istemeyerek cennetten indirilmeleridir. Nitekim şairin: «Ben olmasaydım nice konakta yere yığılıp düşerdin» sözü böyledir.

وَقَوْلُهُ: فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ تَفْرِيعٌ عَنِ الْإِزْلَالِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ لِلشَّجَرَةِ،

{ فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ } kavli, zamirin ağaca ait olduğu kabulüne göre izlâle bağlı bir tefrî'dir.

وَالْمُرَادُ مِنَ الْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ التَّعْظِيمُ، كَقَوْلِهِمْ قَدْ كَانَ مَا كَانَ، فَإِنْ جَعَلْتَ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: عَنْها عَائِدًا إِلَى الْجَنَّةِ كَانَ هَذَا التَّفْرِيعُ تَفْرِيعَ الْمُفَصَّلِ عَنِ الْمُجْمَلِ وَكَانَتِ الْفَاءُ لِلتَّرْتِيبِ الذِّكْرِيِّ الْمُجَرَّدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ [الْأَعْرَاف: ٤] وَقَوْلِهِ: كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ [الْقَمَر: ٩] . أَمَّا دَلَالَةُ الْمَوْصُولِ عَنِ التَّعْظِيمِ فَهِيَ هِيَ.

İsm-i mevsûl ve sılasından maksat tazimdir; nitekim 'olan oldu' (kâne mâ kâne) derler. Şayet { عَنْها } kavlindeki zamiri cennete raci kılarsan, bu tefrî' mücmelden mufassala yapılan bir tefrî' olur ve 'fâ' da tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ } “Nice kentleri yok ettik; azabımız onlara geceleyin yahut gündüz uykusundayken geliverdi” [A'râf: 4] ve: { كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ } “Onlardan önce Nûh'un kavmi de yalanlamıştı; kulumuzu yalanladılar ve: 'Delidir' dediler, [baskıyla] engellendi” [Kamer: 9] kavillerinde olduğu gibi sırf zikrî tertip için olur. İsm-i mevsûlün tazime delaletine gelince, o aynen geçerlidir.

وَقَرَأَ حَمْزَةُ «فَأَزَالَهُمَا» بِأَلْفٍ بَعْدِ الزَّايِ وَهُوَ مِنَ الْإِزَالَةِ بِمَعْنَى الْإِبْعَادِ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ عَنْها عَائِدًا إِلَى الْجَنَّةِ لَا إِلَى الشَّجَرَةِ. وَقَدْ نَبَّهَ عَلَيْهِ بِخُصُوصِهِ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ مَنْ خَرَجَ مِنَ الْجَنَّةِ فَقَدْ خَرَجَ مِمَّا كَانَ فِيهِ إِحْضَارًا لِهَذِهِ الْخَسَارَةِ الْعَظِيمَةِ فِي ذِهْنِ السَّامِعِينَ حَتَّى لَا تَكُونَ اسْتِفَادَتُهَا بِدَلَالَةِ الِالْتِزَامِ خَاصَّةً فَإِنَّهَا دَلَالَةٌ قَدْ تَخْفَى فَكَانَتْ إِعَادَتُهُ فِي هَذِهِ الصِّلَةِ بِمُرَادِفِهِ كَإِعَادَتِهِ بِلَفْظِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ [طه: ٧٨] .

Hamza, zâ harfinden sonra elif ile «فَأَزَالَهُمَا» şeklinde okumuştur; bu da uzaklaştırmak anlamındaki izâle (إِزَالَة) kökündendir. Bu kıraate göre { عَنْها } lafzının zamirinin ağaca değil cennete raci olması kesinleşir. Cennetten çıkan kimsenin zaten içinde bulunduğu durumdan çıkmış olduğu bilinmesine rağmen bunun hususen belirtilmesi, bu büyük kaybı dinleyenlerin zihninde canlandırmak içindir; ta ki bunun anlaşılması sadece iltizâmî delaletle olmasın; zira o bazen gizli kalabilen bir delalettir. Dolayısıyla bunun bu sıla cümlesinde eşanlamlısıyla tekrar edilmesi, Cenâb-ı Hakk'ın: { فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ } “denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi” [Tâhâ: 78] kavlinde lafzıyla tekrar edilmesi gibidir.

وَتُفِيدُ الْآيَةُ إِثَارَةَ الْحَسْرَةِ فِي نُفُوسِ بَنِي آدَمَ عَلَى مَا أَصَابَ آدَمَ مِنْ جَرَّاءِ عَدَمِ امْتِثَالِهِ لِوِصَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَوْعِظَةً تُنَبِّهُ بِوُجُوبِ الْوُقُوفِ عِنْدَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالتَّرْغِيبِ فِي السَّعْيِ إِلَى مَا يُعِيدُهُمْ إِلَى هَذِهِ الْجَنَّةِ الَّتِي كَانَتْ لِأَبِيهِمْ وَتَرْبِيَةَ الْعَدَاوَةِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الشَّيْطَانِ وَجُنْدِهِ إِذْ كَانَ سَبَبًا فِي جَرِّ هَذِهِ الْمُصِيبَةِ لِأَبِيهِمْ حَتَّى يَكُونُوا أَبَدًا ثَأْرًا لِأَبِيهِمْ مُعَادِينَ لِلشَّيْطَانِ وَوَسْوَسَتِهِ مُسِيئِينَ الظُّنُونَ بِإِغْرَائِهِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ [الْأَعْرَاف: ٢٧] وَقَوْلُهُ هُنَا: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ. وَهَذَا أَصْلٌ عَظِيمٌ فِي تَرْبِيَةِ الْعَامَّةِ وَلِأَجْلِهِ كَانَ قَادَةُ الْأُمَمِ يَذْكُرُونَ لَهُمْ سَوَابِقَ عَدَاوَاتِ مُنَافِسِيهِمْ وَمَنْ

Ayet, Âdemoğullarının nefislerinde, babaları Âdem'in Allah Teâlâ'nın tavsiyesine uymaması yüzünden başına gelenlere karşı bir hasret uyandırmayı; emir ve yasakların sınırında durmanın gerekliliğini hatırlatan bir öğüdü; babalarının içinde bulunduğu bu cennete kendilerini geri döndürecek şeylere yönelme arzusunu; babalarının başına bu musibeti getirmeye sebep olduğu için şeytan ve ordusuna karşı içlerinde bir düşmanlık beslemelerini, böylece babalarının intikamını almak üzere daima şeytana ve vesvesesine düşman kalıp onun ayartmalarına karşı suizan beslemelerini ifade eder. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli buna işaret etmektedir: { يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ } “Ey Âdemoğulları! Şeytan, ana babanızı cennetten çıkardığı gibi sakın sizi de fitneye düşürmesin” [A'râf: 27] ve buradaki: { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak” kavli de böyledir. Bu, halkın eğitiminde büyük bir esastır. Bu sebepledir ki milletlerin liderleri, intikam alma duygusunu harekete geçirsin diye kendilerine rakiplerinin ve savaşta kendilerine

غَلَبَهُمْ فِي الْحُرُوبِ لِيَكُونَ ذَلِكَ بَاعِثًا عَلَى أَخْذِ الثَّأْرِ.

galip gelenlerin eski düşmanlıklarını hatırlatırlardı.

وَعَطْفُ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بِالْوَاوِ دُونَ الْفَاءِ لِأَنَّهُ لَيْسَ متفرّع عَنِ الْإِخْرَاجِ بَلْ هُوَ مُتَقَدِّمٌ عَلَيْهِ وَلَكِنَّ ذِكْرَ الْإِخْرَاجِ قَبْلَ هَذَا لِمُنَاسَبَةِ سِيَاقِ مَا فَعَلَهُ الشَّيْطَانُ وَغُرُورِهِ بِآدَمَ فَلِذَلِكَ قُدِّمَ قَوْلُهُ: فَأَخْرَجَهُما إِثْرَ قَوْلِهِ: فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ. وَوَجْهُ جَمْعِ الضَّمِيرِ فِي اهْبِطُوا قِيلَ لِأَنَّ هُبُوطَ آدَمَ وَحَوَّاءَ اقْتَضَى أَنْ لَا يُوجَدَ نَسْلُهُمَا فِي الْجَنَّةِ فَكَانَ إِهْبَاطُهُمَا إِهْبَاطًا لِنَسْلِهِمَا، وَقِيلَ الْخِطَابُ لَهُمَا وَلِإِبْلِيسَ وَهُوَ وَإِنْ أُهْبِطَ عِنْدَ إِبَايَتِهِ السُّجُودَ كَمَا أَفَادَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ [الْأَعْرَاف: ١٢، ١٣] إِلَى قَوْلِهِ قالَ اخْرُجْ مِنْها

{ وَقُلْنَا اهْبِطُوا } ifadesinin fâ ile değil de vâv ile atfedilmesi, çıkarmadan teferru eden bir şey olmayıp aksine ondan önce gelmesindendir; fakat çıkarmanın bundan önce zikredilmesi, şeytanın yaptığı işin ve Âdem'i aldatmasının bağlamına uygun düşmesi içindir. Bu sebeple { فَأَخْرَجَهُما } kavli, { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ } kavlinin hemen peşinden öne alınmıştır. { اهْبِطُوا } fiilindeki zamirin çoğul kılınmasının veçhine gelince; Âdem ile Havva'nın inişi zürriyetlerinin cennette bulunmamasını gerektirdiğinden, ikisinin indirilmesi zürriyetlerinin indirilmesi sayılmıştır, denilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise hitap ikisine ve İblis'e yöneliktir. İblis, A'râf suresinde Cenâb-ı Hakk'ın: { قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ } “[İblis:] 'Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse in oradan! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir. Çık, şüphesiz sen alçaklardansın!'” [A'râf: 12, 13] kavlinden başlayıp { قالَ اخْرُجْ مِنْها }

مَذْءومًا مَدْحُوراً [الْأَعْرَاف: ١٨] إِلَى قَوْلِهِ وَيا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ [الْأَعْرَاف: ١٩] فَهَذَا إِهْبَاطٌ ثَانٍ فِيهِ تَحْجِيرُ دُخُولِ الْجَنَّةِ عَلَيْهِ وَالْإِهْبَاطُ الْأَوَّلُ كَانَ إِهْبَاطَ مَنْعٍ مِنَ الْكَرَامَةِ مَعَ تَمْكِينِهِ مِنَ الدُّخُولِ لِلْوَسْوَسَةِ وَكِلَا الْوَجْهَيْنِ بِعِيدٌ، فَالَّذِي أَرَاهُ أَنَّ جَمْعَ الضَّمِيرِ مُرَادٌ بِهِ التَّثْنِيَةُ لِكَرَاهِيَةِ تُوَالِي الْمُثَنَّيَاتِ بِالْإِظْهَارِ وَالْإِضْمَارِ مِنْ قَوْلِهِ: وَكُلا مِنْها رَغَداً [الْبَقَرَة: ٣٥] وَالْعَرَبُ يَسْتَثْقِلُونَ ذَلِكَ قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

{ مَذْءومًا مَدْحُوراً } “Kınanmış ve kovulmuş olarak oradan çık!” [A'râf: 18] kavline ve oradan da { وَيا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “Ey Âdem! Sen ve eşin cennette oturun” [A'râf: 19] kavline kadar ifade edildiği üzere secde etmekten kaçındığında indirilmiş olsa da, bu [ikinci emir] onun cennete girişinin tamamen yasaklandığı ikinci bir indirmedir; ilk indirme ise vesvese vermek amacıyla girişine imkân tanınmakla birlikte ikramdan men edilme indirmesiydi. Her iki vecih de uzaktır. Benim kanaatime göre ise çoğul zamiriyle tesniye murat edilmiştir; bu da { وَكُلا مِنْها رَغَداً } [Bakara: 35] kavlinden itibaren açık isim ve zamirlerle tesniyelerin art arda gelmesinin hoş karşılanmamasındandır; Araplar bunu ağır bulurlar. Nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

وُقُوفًا بِهَا صَحْبِي عَلَيَّ مَطِيُّهُمْ ... يَقُولُونَ لَا تَهْلِكْ أَسًى وَتَجَمَّلِ

«Arkadaşlarım bineklerini üzerime durdurup şöyle diyorlardı: Kederden helak olma, sabret ve metanetli davran!»

وَإِنَّمَا لَهُ صَاحِبَانِ لِقَوْلِهِ: «قَفَا نَبْكِ» إِلَخْ وَقَالَ تَعَالَى: فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ التَّحْرِيمِ [٤] .

Halbuki onun «Durunuz da ağlayalım...» sözünden dolayı sadece iki arkadaşı vardı. Nitekim Allah Teâlâ da { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } “çünkü ikinizin kalbi eğrilmişti” buyurmuştur; bu Tahrîm suresinde [4] gelecektir.

وَقَوْلُهُ: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ يَحْتَمِلُ أَنْ يُرَادَ بِالْبَعْضِ بَعْضُ الْأَنْوَاعِ وَهُوَ عَدَاوَةُ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ. إِنْ كَانَ الضَّمِيرُ فِي اهْبِطُوا لِآدَمَ وَزَوْجِهِ وَإِبْلِيسَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرَادَ عَدَاوَةُ بَعْضِ أَفْرَادِ نَوْعِ الْبَشَرِ، إِنْ كَانَ ضمير اهْبِطُوا لآدَم وَحَوَّاءَ فَيَكُونُ ذَلِكَ إِعْلَامًا لَهُمَا بِأَثَرٍ مِنْ آثَارِ عَمَلِهِمَا يُورَثُ فِي بَنِيهِمَا، وَلِذَلِكَ مَبْدَأُ ظُهُور آثَار الِاخْتِلَاف فِي تَكْوِينِ خِلْقَتِهِمَا بِأَنْ كَانَ عِصْيَانُهُمَا يُورث فِي بنيهما، وَلذَلِك مبدأ ظُهُور آثَار الاختلال فِي تكوين خلقتهما بِأَن كَانَ عصيانهما يُورَثُ فِي أَنْفُسِهِمَا وَأَنْفُسِ ذُرِّيَّتِهِمَا دَاعِيَةَ التَّغْرِيرِ وَالْحِيلَةِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَإِنَّ الْأَخْلَاقَ تُوَرَّثُ وَكَيْفَ لَا وَهِيَ مِمَّا يُعَدَّى بِكَثْرَةِ الْمُلَابَسَةِ وَالْمُصَاحَبَةِ وَقَدْ قَالَ أَبُو تَمَامٍ:

{ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak” kavlinde, şayet { اهْبِطُوا } lafzındaki zamir Âdem, eşi ve İblis için ise «bazı» ile türlerin bazısının yani insan ile cin arasındaki düşmanlığın kastedilmiş olması muhtemeldir. Şayet { اهْبِطُوا } lafzındaki zamir Âdem ve Havva için ise insan türünün bazı fertlerinin düşmanlığının murat edilmiş olması muhtemeldir. Bu durumda bu, onların yaptıkları işin zürriyetlerine miras kalacak bir eserinin onlara bildirilmesi olur. Bu sebeple onların hilkatlerinin yapısında ihtilaf belirtilerinin ortaya çıkış başlangıcı, ikisinin isyanının nefislerinde ve zürriyetlerinin nefislerinde aldatma ve hile dürtüsünü miras bırakmasıyla olmuştur; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ } “eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar vardır” kavli de bu kabildendir. Zira ahlak miras kalır; nasıl kalmasın ki, o çokça beraber bulunma ve arkadaşlık ile sirayet eden şeylerdendir. Nitekim Ebû Temmâm şöyle demiştir:

لَأَعْدَيْتَنِي بِالْحِلْمِ إِنَّ الْعُلَا تُعْدِي وَوَجْهُ الْمُنَاسِبَةِ بَيْنَ هَذَا الْأَثَرِ وَبَيْنَ مَنْشَئِهِ الَّذِي هُوَ الْأَكْلُ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنَّ الْأَكْلَ مِنَ

«Hilminle bana sirayet ettin; şüphesiz yücelikler sirayet eder.» Bu eser ile onun kaynağı olan ağaçtan yeme arasındaki münasebetin veçhi şudur: Ağaçtan

الشَّجَرَةِ كَانَ مُخَالَفَةً لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَرَفْضًا لَهُ وَسُوءُ الظَّنِّ بِالْفَائِدَةِ مِنْهُ دَعَا لِمُخَالَفَتِهِ الطَّمَعُ وَالْحِرْصُ عَلَى جَلْبِ نَفْعٍ لِأَنْفُسِهِمَا، وَهُوَ الْخُلُودُ فِي الْجَنَّةِ وَالِاسْتِئْثَارُ بِخَيْرَاتِهَا مَعَ سُوءِ الظَّنِّ بِالَّذِي نَهَاهُمَا عَنِ الْأَكْلِ مِنْهَا وَإِعْلَامِهِ لَهُمَا بِأَنَّهُمَا إِنْ أَكَلَا مِنْهَا ظَلَمَا أَنْفُسَهُمَا لِقَوْلِ إِبْلِيسَ لَهُمَا: مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ [الْأَعْرَاف: ٢٠] فَكَذَلِكَ كَانَتْ عَدَاوَةُ أَفْرَادِ الْبَشَرِ مَعَ مَا جُبِلُوا عَلَيْهِ مِنَ الْأُلْفَةِ وَالْأُنْسِ وَالِاتِّحَادِ مَنْشَؤُهَا رَفْضُ تِلْكَ الْأُلْفَةِ وَالِاتِّحَادِ لِأَجْلِ جَلْبِ النَّفْعِ لِلنَّفْسِ وَإِهْمَالِ مَنْفَعَةِ الْغَيْرِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ بَيْنَ ذَلِكَ الْخَاطِرِ الَّذِي بَعَثَهُمَا عَلَى الْأَكْلِ مِنَ الشَّجَرَةِ وَبَيْنَ أَثَرِهِ الَّذِي بَقِيَ فِي نُفُوسِهِمَا وَالَّذِي سَيُوَرِّثُونَهُ نَسْلَهُمَا فَيُخْلَقُ النَّسْلُ مُرَكَّبَةً عُقُولُهُمْ عَلَى التَّخَلُّقِ بِذَلِكَ الْخُلُقِ الَّذِي طَرَأَ عَلَى عَقْلُُِ

yemek, Allah Teâlâ'nın emrine bir muhalefetti, onu reddetmekti ve emrin faydası hakkında kötü zanda bulunmaktı. Bu muhalefete sevk eden şey ise nefislerine bir menfaat sağlama hırsı ve tamahıydı; bu da cennette ebedî kalmak ve oranın hayırlarını tekeline almaktı; bununla beraber kendilerine o ağaçtan yemeyi yasaklayan ve ondan yedikleri takdirde nefislerine zulmedeceklerini bildiren zata karşı bir suizandı; nitekim İblis onlara: { مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } “Rabbiniz size bu ağacı sırf melek olmayasınız yahut ölümsüzlerden olmayasınız diye yasakladı” [A'râf: 20] demişti. İşte tıpkı bunun gibi insan fertlerinin fıtratlarında bulunan ülfet, cana yakınlık ve birlikteliğe rağmen aralarındaki düşmanlığın kaynağı, sırf nefse menfaat sağlamak ve başkasının menfaatini göz ardı etmek için o ülfet ve birlikteliği terk etmektir. Dolayısıyla onları ağaçtan yemeye sevk eden o düşünce ile nefislerinde kalan ve nesillerine miras bırakacakları eser arasında tam bir bağ bulunması kaçınılmazdır; böylece nesil, akılları anne ve babalarının aklına

أَبَوَيْهِمَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ الْخُلُقَ الرَّاجِعَ لِإِيثَارِ النَّفْسِ بِالْخَيْرِ وَسُوءِ الظَّنِّ بِالْغَيْرِ هُوَ مَنْبَعُ الْعَدَاوَاتِ كُلِّهَا لِأَنَّ الْوَاحِدَ لَا يُعَادِي الْآخَرَ إِلَّا لِاعْتِقَادِ مُزَاحِمَةٍ فِي مَنْفَعَةٍ أَوْ لِسُوءِ ظَنٍّ بِهِ فِي مَضَرَّةٍ. وَفِي هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَسْأَلَةٍ أَخْلَاقِيَّةٍ وَهِيَ أَنَّ أَصْلَ الْأَخْلَاقِ حَسَنِهَا وَقَبِيحِهَا هُوَ الْخَوَاطِرُ الْخَيِّرَةُ وَالشِّرِّيرَةُ ثُمَّ يَنْقَلِبُ الْخَاطِرُ إِذَا تَرَتَّبَ عَلَيْهِ فِعْلٌ فَيَصِيرُ خُلُقًا وَإِذَا قَاوَمَهُ صَاحِبُهُ وَلَمْ يَفْعَلْ صَارَتْ تِلْكَ الْمُقَاوَمَةُ سَبَبًا فِي اضْمِحْلَالِ ذَلِكَ الْخَاطِرِ، وَلِذَلِكَ حَذَّرَتِ الشَّرِيعَةُ مِنَ الْهَمِّ بِالْمَعَاصِي وَكَانَ جَزَاءُ تَرْكِ فِعْلِ مَا يَهُمُّ بِهِ مِنْهَا حَسَنَةً وَأَمَرَتْ بِخَوَاطِرِ الْخَيْرِ فَكَانَ جَزَاءُ مُجَرَّدِ الْهَمِّ بِالْحَسَنَةِ حَسَنَةً وَلَوْ لَمْ يَعْمَلْهَا وَكَانَ الْعَمَلُ بِذَلِكَ الْهَمِّ عَشْرَ حَسَنَاتٍ كَمَا

âraz olan o ahlakla ahlaklanmaya programlanmış olarak yaratılır. Hiç şüphe yok ki hayrı kendine tahsis etmeye ve başkası hakkında suizanda bulunmaya dayanan o ahlak, bütün düşmanlıkların membaıdır; zira bir kimse diğerine ancak bir menfaatte çekişme olduğuna inandığı yahut bir zarar hususunda ona suizan beslediği için düşmanlık eder. Bunda ahlakî bir meseleye işaret vardır: İyi ve kötü ahlakın aslı iyi ve kötü düşüncelerdir (havâtır). Ardından bir fiil terettüp ettiğinde bu düşünce huya dönüşür; şayet sahibi ona direnir ve o fiili işlemezse bu direnç o düşüncenin silinip gitmesine sebep olur. Bu sebepledir ki şeriat günahları tasarlamaktan (hemim) sakındırmış, o tasarlanan günahı terk etmenin karşılığını hasene kılmıştır; iyilik düşüncelerini emretmiş, sırf iyiliği tasarlamanın karşılığını işlemese bile bir hasene kılmış ve o tasarıyı fiile dökmenin karşılığını ise

وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «مَنْ هَمَّ بِحَسَنَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا كَتَبَهَا اللَّهُ عِنْدَهُ حَسَنَةً كَامِلَةً- ثُمَّ قَالَ- وَمَنْ هَمَّ بِسَيِّئَةٍ فَعَمِلَهَا كُتِبَتْ لَهُ سَيِّئَةٌ وَاحِدَةٌ»

sahih hadiste varid olduğu üzere on hasene kılmıştır: «Kim bir iyiliğe niyetlenir de onu yapmazsa Allah onu kendi katında tam bir hasene olarak yazar... Kim de bir kötülüğe niyetlenir ve onu yaparsa ona tek bir günah yazılır.»

وَجَعَلَ الْعَفْوَ عَنْ حَدِيثِ النَّفْسِ مِنَّةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَمَغْفِرَةً

İçten geçen düşüncelerin (hadîsü'n-nefs) affedilmesini ise Allah Teâlâ'dan bir lütuf ve mağfiret kılmıştır;

فِي حَدِيثِ «إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ عَنْ أُمَّتِي فِيمَا حَدَّثَتْ بِهِ نُفُوسَهَا» .

nitekim «Şüphesiz Allah, ümmetimden içlerinden geçirdikleri şeyleri bağışlamıştır» hadisinde böyledir.

إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْإِنْسَانَ خَيِّرًا سَالِمًا مِنَ الشُّرُورِ وَالْخَوَاطِرِ الشِّرِّيرَةِ عَلَى صِفَةٍ مَلَكِيَّةٍ وَهُوَ مَعْنَى لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ [التِّين: ٤] ثُمَّ جَعَلَهُ أَطْوَارًا فَأَوَّلُهَا طَوْرُ تَعْلِيمِهِ النُّطْقَ وَوَضْعِ الْأَسْمَاءِ لِلْمُسَمَّيَاتِ لِأَنَّ ذَلِكَ مَبْدَأُ الْمَعْرِفَةِ وَبِهِ يَكُونُ التَّعْلِيمُ أَيْ يُعَلِّمُ بَعْضُ أَفْرَادِهِ بَعْضًا مَا عَلِمَهُ وَجَهِلَهُ الْآخَرُ فَكَانَ إِلْهَامُهُ اللُّغَةَ مَبْدَأَ حَرَكَةِ الْفِكْرِ الْإِنْسَانِيِّ وَهُوَ مَبْدَأٌ صَالِحٌ لِلْخَيْرِ وَمُعِينٌ عَلَيْهِ لِأَنَّ بِهِ عَلَّمَ النَّاسُ بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَلِذَلِكَ تَرَى الصَّبِيَّ يَرَى الشَّيْءَ فَيُسْرِعُ إِلَى قُرَنَائِهِ يُنَادِيهِمْ لِيَرَوْهُ مَعَهُ حِرْصًا عَلَى إِفَادَتِهِمْ فَكَانَ الْإِنْسَانُ مُعَلِّمًا بِالطَّبْعِ وَكَانَ ذَلِكَ مُعِينًا عَلَى خَيْرِيَّتِهِ إِلَّا أَنَّهُ صَالِحٌ أَيْضًا لِاسْتِعْمَالِ النُّطْقِ فِي التَّمْوِيهِ وَالْكَذِبِ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا نَهَاهُ عَنْ أَمْرٍ كَلَّفَهُ بِمَا فِي اسْتِطَاعَتِهِ أَنْ يَمْتَثِلَهُ وَأَنْ يُخَالِفَهُ فَتِلْكَ الِاسْتِطَاعَةُ مَبْدَأُ حَرَكَةِ نَفْسِهِ فِي الْحِرْصِ وَالِاسْتِئْثَارِ فَكَانَ خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ عَلَى

Allah Teâlâ insanı kötülüklerden ve şerli düşüncelerden uzak, melekî bir sıfat üzere iyi olarak yaratmıştır; { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } “Doğrusu biz insanı en güzel kıvamda yarattık” [Tîn: 4] kavlinin mânâsı da budur. Sonra onu evrelere ayırmıştır: İlki, ona konuşmanın ve varlıklara isim verilmesinin öğretildiği evredir; çünkü bu, marifetin başlangıcıdır ve eğitim bununla gerçekleşir, yani fertlerden biri bildiğini diğerinin bilmediğine öğretir. Dolayısıyla dilin ona ilham edilmesi insan düşüncesinin hareket başlangıcı olmuştur; bu da hayra elverişli ve ona yardımcı bir esastır, zira insanlar bununla birbirlerine öğretmişlerdir. Bu yüzden çocuğun bir şey gördüğünde, onlara fayda sağlama arzusuyla arkadaşlarına koşup kendisiyle beraber görmeleri için seslendiğini görürsün. Böylece insan fıtraten öğretici olmuş ve bu durum onun iyiliğine yardımcı olmuştur; ne var ki bu yetenek konuşmayı aldatma ve yalanda kullanmaya da elverişlidir. Sonra Allah Teâlâ ona bir şeyi yasakladığında, onu itaat de edebileceği karşı da gelebileceği gücü dahilinde bir şeyle mükellef kılmıştır. İşte o güç (istitaat), nefsinin hırs ve kendine ayırma duygusundaki hareketinin başlangıcı olmuştur. Böylece Allah Teâlâ'nın onu bu

تِلْكَ الِاسْتِطَاعَةِ مَبْدَأَ طَوْرِ جَدِيدٍ هُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ [التِّين:

güç üzere yaratması, { ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ } “Sonra onu aşağıların aşağısına çevirdik” [Tîn:

٥] ، ثُمَّ هَدَاهُ بِوَاسِطَةِ الشَّرَائِعِ فَصَارَ بِاتِّبَاعِهَا يَبْلُغُ إِلَى مَرَاتِبِ الْمَلَائِكَةِ وَيَرْجِعُ إِلَى تَقْوِيمِهِ الْأَوَّلِ وَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [التِّين: ٦] وَقَدْ أُشِيرَ إِلَى هَذَا الطَّوْرِ الْأَخِيرِ بِقَوْلِهِ فِيمَا يَأْتِي: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ [الْبَقَرَة: ٣٨] الْآيَةَ.

5] kavliyle işaret edilen yeni bir evrenin başlangıcı olmuştur. Sonra şeriatlar vasıtasıyla ona hidayet etmiştir; böylece insan şeriatlara tabi olmakla meleklerin derecelerine ulaşır ve ilk yaratılış kıvamına döner. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” [Tîn: 6] kavlinin mânâsı da budur. Bu son evreye ileride gelecek olan: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ } “Benden size bir hidayet geldiğinde kim hidayetime uyarsa...” [Bakara: 38] ayetiyle işaret edilmiştir.

وَجُمْلَةُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِمَّا مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا وَإِمَّا جُمْلَةُ حَال من ضير اهْبِطُوا وَهِيَ اسْمِيَّةٌ خَلَتْ مِنَ الْوَاوِ، وَفِي اعْتِبَارِ الْجُمْلَةِ الْإِسْمِيَّةِ الْخَالِيَةِ مِنَ الْوَاوِ حَالًا

{ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } cümlesi ya ibtidâî bir istînâf cümlesidir ya da { اهْبِطُوا } lafzındaki zamirden hâl cümlesidir; bu da vâv harfinden yoksun bir isim cümlesidir. Vâv harfinden yoksun isim cümlesinin hâl kabul edilmesi konusunda

خِلَافٌ بَيْنَ أَئِمَّةِ الْعَرَبِيَّةِ، مَنَعَ ذَلِكَ الْفَرَّاءُ وَالزَّمَخْشَرِيُّ وَأَجَازَهُ ابْنُ مَالِكٍ وَجَمَاعَةٌ. وَالْحَقُّ عِنْدِي أَنَّ الْجُمْلَةَ الْحَالِيَّةَ تَسْتَغْنِي بِالضَّمِيرِ عَنِ الْوَاوِ وَبِالْوَاوِ عَنِ الضَّمِيرِ فَإِذَا كَانَتْ فِي مَعْنَى الصِّفَةِ لِصَاحِبِهَا اشْتَمَلَتْ عَلَى ضَمِيرِهِ أَوْ ضَمِيرِ سَبَبِيِّهِ فَاسْتَغْنَتْ عَنِ الْوَاوِ نَحْوُ الْآيَةِ وَنَحْوُ جَاءَ زَيْدٌ يَدُهُ عَلَى رَأْسِهِ أَوْ أَبُوهُ يُرَافِقُهُ، وَإِلَّا وَجَبَتِ الْوَاوُ إِذْ لَا رَابِطَ حِينَئِذٍ غَيْرُهَا نَحْوُ جَاءَ زَيْدٌ وَالشَّمْسُ طَالِعَةٌ وَقَوْلُ تَأَبَّطَ شَرًّا:

Arap dili imamları arasında ihtilaf vardır; Ferrâ ve Zemahşerî bunu caiz görmemiş, İbn Mâlik ve bir topluluk ise caiz görmüştür. Bana göre doğru olan şudur: Hâl cümlesi zamir sayesinde vâv harfinden, vâv harfi sayesinde de zamirden müstağni olur. Şayet hâl sahibinin sıfatı anlamında ise onun zamirini veya sebebinin zamirini içerir, böylece bu ayette ve «Zeyd eli başında olarak geldi» veya «babası ona eşlik ederek geldi» misallerinde olduğu gibi vâv harfine ihtiyaç duymaz. Aksi takdirde vâv harfi vacip olur; çünkü o durumda «Zeyd güneş doğarken geldi» misalinde ve Teabbata Şerran'ın şu sözünde olduğu gibi başka bir rabıt yoktur:

فَخَالَطَ سَهْلَ الْأَرْضِ لَمْ يَكْدَحِ الصَّفَا ... بِهِ كَدْحَةٌ وَالْمَوْتُ خَزْيَانُ يَنْظُرُ

«Düz araziye karıştı; ölüm rezil bir halde bakarken sert taş onda tek bir tırmık dahi açamadı.»

وَقَوْلُهُ: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ ضَمِيرُهُ رَاجِعٌ إِلَى مَا رَجَعَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ اهْبِطُوا عَلَى التَّقَادِيرِ كُلِّهَا. وَالْحِينُ الْوَقْتُ وَالْمُرَادُ بِهِ وَقْتُ انْقِرَاضِ النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ وَالشَّيْطَانِيِّ بِانْقِرَاضِ الْعَالَمِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ ضَمِيرِ لَكُمْ التَّوْزِيعَ أَيْ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ. وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ مَتَاعًا لِأَنَّ الْحَيَاةَ أَمْرٌ مَرْغُوبٌ لِسَائِرِ الْبَشَرِ عَلَى أَنَّ الْحَيَاةَ لَا تَخْلُو مِنْ لَذَّاتٍ وَتَمَتُّعٍ بِمَا وَهَبَنَا اللَّهُ مِنَ الْمُلَائِمَاتِ. هَذَا إِنْ أُرِيدَ بِالْخَبَرِ الْمَجْمُوعِ أَيْ لِجَمِيعِكُمْ وَإِنْ أُرِيدَ بِهِ التَّوْزِيعُ فَالْحِينُ هُوَ وَقْتُ مَوْتِ كُلِّ فَرْدٍ عَلَى حَدِّ قَوْلِكَ لِلْجَيْشِ: هَذِهِ الْأَفْرَاسُ لَكُمْ أَيْ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْكُم فرس.

{ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } kavlindeki zamir, bütün takdirlere göre { اهْبِطُوا } zamirinin raci olduğu yere racidir. 'Hîn' (الْحِينُ) vakit demektir; kastedilen ise âlemin sona ermesiyle insan ve şeytan türünün sona erme vaktidir. { لَكُمْ } zamirinden taksim murat edilmiş olması da muhtemeldir; yani 'her biriniz için yeryüzünde belirli bir süreye kadar bir yerleşme ve geçinme vardır' demektir. Bunun metâ (geçimlik/faydalanma) olması, hayatın bütün insanlar için arzu edilen bir şey olmasından ve hayatın lezzetlerden ve Allah'ın bize lütfettiği uygun nimetlerden faydalanmaktan yoksun olmamasındandır. Bu durum, haber mecmua yani 'hepiniz için' anlamında kastedildiğinde geçerlidir; şayet taksim kastedilmişse 'hîn', orduya: 'Bu atlar sizindir' yani 'her biriniz için bir at vardır' demen gibi her ferdin ölüm vaktidir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٣٧]

[Bakara Suresi (2): Âyet 37]

فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧)

{ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧) } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı; [Rabbi de] onun tövbesini kabul buyurdu. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir.”

جَاءَ بِالْفَاءِ إِيذَانًا بِمُبَادَرَةِ آدَمَ بِطَلَبِ الْعَفْوِ. وَالتَّلَقِّي اسْتِقْبَالُ إِكْرَامٍ وَمَسَرَّةٍ قَالَ تَعَالَى:

Âdem'in af talebinde acele ettiğini bildirmek için 'fâ' (فَـ) harfi getirilmiştir. Telakkî (التَّلَقِّي), ikram ve sevinçle karşılamaktır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٣] وَوَجْهُ دَلَالَتِهِ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ صِيغَةُ تَفَعَّلَ مَنْ لَقِيَهُ وَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى التَّكَلُّفِ لِحُصُولِهِ وَتَطَلُّبِهِ وَإِنَّمَا يُتَكَلَّفُ وَيُتَطَلَّبُ لِقَاءُ الْأَمْرِ الْمَحْبُوبِ بِخِلَافِ لَاقَى فَلَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْمُلَاقَى مَحْبُوبًا بَلْ تَقُولُ لَاقَى الْعَدْوَ. وَاللِّقَاءُ الْحُضُورُ نَحْوُ الْغَيْرِ بِقَصْدٍ أَوْ بِغَيْرِ قَصْدٍ وَفِي خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً [الْأَنْفَال: ٤٥] الْآيَةَ فَالتَّعْبِيرُ بِتَلَقَّى هُنَا مُؤَذِنٌ بِأَنَّ الْكَلِمَاتِ الَّتِي أَخَذَهَا آدَمُ كَلِمَاتٌ نَافِعَةٌ لَهُ

{ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Melekler onları karşılar” [Enbiyâ: 103]. Buna delaletinin veçhi şudur: Bu kelime 'lekıye' fiilinden tefe''ul kalıbındadır ve o işi elde etmek için tekellüf ve talepte bulunmaya delalet eder; tekellüf ve talep ise ancak sevilen bir şeyin karşılanmasında olur; 'lâkâ' fiilinin aksine o karşılaşılan şeyin sevilir olduğuna delalet etmez, nitekim 'düşmanla karşılaştı' denilir. Likâ (اللِّقَاءُ) ise kasıtlı veya kasıtsız, hayırda veya şerde başkasına doğru yönelip hazır bulunmaktır; nitekim Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً } “Ey iman edenler! İnkâr edenlerle toplu halde karşılaştığınızda...” [Enfâl: 45] buyurmuştur. Dolayısıyla burada 'telakkâ' ile ifade edilmesi, Âdem'in aldığı kelimelerin kendisine faydalı kelimeler olduğunu bildirir;

فَعُلِمَ أَنَّهَا لَيْسَتْ كَلِمَاتِ زَجْرٍ وَتَوْبِيخٍ بَلْ كَلِمَاتُ عَفْو ومغفرة ورضى وَهِيَ إِمَّا كَلِمَاتٌ لُقِّنَهَا آدَمُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى لِيَقُولَهَا طَالِبًا الْمَغْفِرَةَ وَإِمَّا كَلِمَاتُ إِعْلَامٍ مِنَ اللَّهِ إِيَّاهُ بِأَنَّهُ عَفَا عَنْهُ بَعْدَ أَنْ أَهْبِطَهُ مِنَ الْجَنَّةِ اكْتِفَاءً بِذَلِكَ فِي الْعُقُوبَةِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا كَلِمَاتُ عَفْوٍ عَطْفُ فَتابَ عَلَيْهِ بِالْفَاءِ إِذْ لَوْ كَانَتْ كَلِمَاتِ تَوْبِيخٍ لَمَا صَحَّ التَّسَبُّبُ.

böylece bunların azar ve kınama kelimeleri değil, af, mağfiret ve rıza kelimeleri olduğu anlaşılır. Bunlar ya mağfiret talep ederek söylesin diye Allah Teâlâ tarafından Âdem'e belletilen kelimelerdir ya da cezada bununla yetinip onu cennetten indirdikten sonra kendisini affettiğini bildiren Allah'tan gelen kelimelerdir. Bunların af kelimeleri olduğuna delalet eden hususlardan biri de { فَتابَ عَلَيْهِ } kavlinin fâ ile atfedilmesidir; zira şayet kınama kelimeleri olsaydı sebebiyet ilişkisi sahih olmazdı.

وَتَلَقِّي آدَمَ لِلْكَلِمَاتِ إِمَّا بِطَرِيقِ الْوَحْيُُِ

Âdem'in kelimeleri telakkisi ya vahiy yoluyla

أَوِ الْإِلْهَامِ. وَلَهُمْ فِي تَعْيِينِ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ رِوَايَاتٌ أَعْرَضْنَا عَنْهَا لِقِلَّةِ جَدْوَى الِاشْتِغَالِ بِذَلِكَ، فَقَدْ قَالَ آدَمُ الْكَلِمَاتِ فَتِيبَ عَلَيْهِ فَلْنَهْتَمَّ نَحْنُ بِمَا يَنْفَعُنَا مِنَ الْكَلَامِ الصَّالِحِ وَالْفِعْلِ الصَّالِحِ.

ya da ilham iledir. Bu kelimeleri tayin etme hususunda rivayetler nakletmişlerdir; fakat bununla meşgul olmanın faydası az olduğu için biz onlara yer vermedik. Neticede Âdem bu kelimeleri söylemiş ve tövbesi kabul edilmiştir; o halde bizler de bize fayda verecek salih söz ve salih amellerle ilgilenelim.

وَلَمْ تُذْكَرْ تَوْبَةُ حَوَّاءَ هُنَا مَعَ أَنَّهَا مَذْكُورَةٌ فِي مَوَاضِعَ أُخْرَى نَحْوُ قَوْلِهِ: قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَاف: ٢٣] لِظُهُورِ أَنَّهَا تَتْبَعُهُ فِي سَائِرِ أَحْوَالِهِ وَأَنَّهُ أَرْشَدَهَا إِلَى مَا أُرْشِدَ إِلَيْهِ، وَإِنَّمَا لَمْ يُذْكَرْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ الْكَلَامَ جَرَى عَلَى الِابْتِدَاءِ بِتَكْرِيمِ آدَمَ وَجَعْلِهِ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فَكَانَ الِاعْتِنَاءُ بِذِكْرِ تَقَلُّبَاتِهِ هُوَ الْغَرَضَ الْمَقْصُودَ.

Havva'nın tövbesi başka yerlerde, mesela: { قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “İkisi dediler ki: 'Ey Rabbimiz! Biz nefislerimize zulmettik'” [A'râf: 23] kavlinde zikredilmişken burada zikredilmemiştir; çünkü onun her halinde Âdem'e tabi olduğu ve Âdem'in kendisine iletilen hidayeti ona da aktardığı açıktır. Bu ayette zikredilmemesinin sebebi ise, sözün Âdem'in tekrim edilmesi ve yeryüzünde halife kılınması ile başlamış olmasıdır; dolayısıyla onun geçirmiş olduğu halleri zikretmeye özen göstermek asıl hedeflenen gayeydi.

وَأَصْلُ مَعْنَى تَابَ رَجَعَ وَنَظِيرُهُ ثَابَ بِالْمُثَلَّثَةِ، وَلَمَّا كَانَتِ التَّوْبَةُ رُجُوعًا مِنَ التَّائِبِ إِلَى الطَّاعَةِ وَنَبْذًا لِلْعِصْيَانِ وَكَانَ قَبُولُهَا رُجُوعًا مِنَ الْمَتُوبِ إِلَيْهِ إِلَى الرضى وَحُسْنِ الْمُعَامَلَةِ وُصِفَ بِذَلِكَ رُجُوعُ الْعَاصِي عَنِ الْعِصْيَانِ وَرُجُوعُ الْمَعْصِيِّ عَنِ الْعِقَابِ فَقَالُوا تَابَ فُلَانٌ لِفُلَانٍ فَتَابَ عَلَيْهِ لِأَنَّهُمْ ضَمَّنُوا الثَّانِيَ مَعْنَى عَطْفٍ وَرَضًى فَاخْتِلَافُ مُفَادَيْ هَذَا الْفِعْلِ بِاخْتِلَافِ الْحَرْفِ الَّذِي يَتَعَدَّى بِهِ وَكَانَ أَصْلُهُ مَبْنِيًّا عَلَى الْمُشَاكَلَةِ.

'Tâbe' (تَابَ) fiilinin asıl anlamı döndü demektir, peltek se ile 'sâbe' (ثَابَ) de bunun benzeridir. Tövbe, tövbe edenin itaate dönmesi ve isyanı terk etmesi olduğunda; tövbenin kabulü de kendisine tövbe edilenin rızaya ve güzel muameleye dönmesi olduğunda, asinin isyandan dönmesi ve isyan edilen zatın cezalandırmadan vazgeçmesi bu kelimeyle vasfedilmiştir. Bu yüzden 'falan kişi falana tövbe etti, o da onun tövbesini kabul etti' (tâbe aleyhi) demişlerdir; zira ikinci fiile şefkat ve rıza mânâsı yüklemişlerdir. Dolayısıyla bu fiilin iki farklı mânâ ifade etmesi, geçişli kılındığı harf-i cerrin farklılığı sebebiyledir ve aslı müşâkele (ifade uyumu) esasına dayanır.

وَالتَّوْبَةُ تَتَرَكَّبُ مِنْ عِلْمٍ وَحَالٍ وَعَمَلٍ، فَالْعِلْمُ هُوَ مَعْرِفَةُ الذَّنَبِ وَالْحَالُ هُوَ تَأَلُّمُ النَّفْسِ مِنْ ذَلِكَ الضَّرَرِ وَيُسَمَّى نَدَمًا، وَالْعَمَلُ هُوَ التَّرْكُ لِلْإِثْمِ وَتَدَارُكُ مَا يُمْكِنُ تَدَارُكَهُ وَهُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّوْبَةِ، وَأَمَّا النَّدَمُ فَهُوَ الْبَاعِثُ عَلَى الْعَمَلِ وَلِذَلِكَ

Tövbe; ilim, hâl ve amelden meydana gelir: İlim günahı bilmektir; hâl o zarardan dolayı nefsin elem duymasıdır ki buna nedamet (pişmanlık) denir; amel ise günahı terk etmek ve telafisi mümkün olanı telafi etmektir ki tövbeden asıl maksat budur. Nedamet ise amele sevk eden âmildir; bundan dolayı

وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ: «النَّدَمُ تَوْبَةٌ»

hadiste: «Pişmanlık tövbedir» buyrulmuştur.

قَالَهُ الْغَزَالِيُّ، قُلْتُ: أَيْ لِأَنَّهُ سَبَبُهَا ضَرُورَةً أَنَّهُ لَمْ يُقَصِّرْ لِأَنَّ أَحَدَ الْجُزْءَيْنِ غَيْرُ مَعْرِفَةٍ.

Bunu Gazzâlî söylemiştir. Ben de derim ki: Yani pişmanlık tövbenin sebebidir; zira diğer iki cüzden biri marifet olmadığı için kusur etmemiş olması zorunludur.

ثمَّ التَّعْبِير بتاب عَلَيْهِ هُنَا مُشْعِرٌ بِأَنَّ أَكْلَ آدَمَ مِنَ الشَّجَرَةِ خَطِيئَةٌ إِثْم غَيْرَ أَنَّ الْخَطِيئَةَ يَوْمَئِذٍ لَمْ يَكُنْ مُرَتَّبًا عَلَيْهَا جَزَاءُ عِقَابٍ أُخْرَوِيٍّ وَلَا نَقْصٌ فِي الدِّينِ وَلَكِنَّهَا أَوْجَبَتْ تَأْدِيبًا عَاجِلًا لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَوْمَئِذٍ فِي طَوْرٍ كَطَوْرِ الصِّبَا فَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنِ ارْتِكَابُهَا بِقَادِحٍ فِي نُبُوءَةِ آدَمَ عَلَى أَنَّهَا لَا يَظْهَرُ أَنْ تُعَدَّ مِنَ الْكَبَائِرِ بَلْ قِصَارُهَا أَنْ تَكُونَ مِنَ الصَّغَائِرِ إِذْ لَيْسَ فِيهَا مَعْنًى يُؤْذِنُ بِقِلَّةِ اكْتِرَاثٍ بِالْأَمْرِ وَلَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ فَسَادٌ، وَفِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ مِنَ الصَّغَائِرِ خِلَافٌ بَيْنِ أَصْحَابِ الْأَشْعَرِيِّ وَبَيْنَ الْمَاتُرِيدِيِّ وَهِيَ فِي كُتُبِ الْكَلَامِ، عَلَى أَنَّ نُبُوءَةَ آدَمَ فِيمَا يَظْهَرُ

Sonra burada { تاب عَلَيْهِ } ile ifade edilmesi, Âdem'in ağaçtan yemesinin bir hata ve günah olduğunu hissettirir; şu kadar var ki o günkü hata ahiret cezası gerektiren bir ceza ve dinde bir eksiklik doğurmamış, fakat acil bir te'dibi (eğitimi) gerektirmiştir; çünkü insan o gün çocukluk evresi gibi bir evredeydi. Bu sebeple o fiili işlemesi Âdem'in peygamberliğine halel getirici değildir; kaldı ki bunun büyük günahlardan sayılması da zahir değildir, aksine olsa olsa küçük günahlardan olur; zira onda emri hafife alma mânâsı taşıyan bir durum yoktur ve ardında bir fesat doğmamıştır. Peygamberlerin küçük günahlardan masum olup olmadığı hususu Eş'arî'nin ashabı ile Mâtürîdî arasında ihtilaflıdır ve kelam kitaplarında mevcuttur. Kaldı ki Âdem'in peygamberliği görünen o ki

كَانَتْ بَعْدَ النُّزُولِ إِلَى الْأَرْضِ فَلَمْ تَكُنْ لَهُ عِصْمَةٌ قَبْلَ ذَلِكَ إِذِ الْعِصْمَةُ عِنْدَ النُّبُوءَةِ.

yeryüzüne inişinden sonra gerçekleşmiştir; bu yüzden bundan önce onun için ismet (masumluk) söz konusu değildir, zira ismet peygamberlikle beraberdir.

وَعِنْدِي- وَبَعْضُهُ مَأْخُوذٌ مِنْ كَلَامِهِمْ- أَنَّ ذَلِكَ الْعَالَمَ لَمْ يَكُنْ عَالَمَ تَكْلِيفٍ بِالْمَعْنَى الْمُتَعَارَفِ عِنْدَ أَهْلِ الشَّرَائِعِ بَلْ عَالَمَ تَرْبِيَةٍ فَقَطْ فَتَكُونُ خَطِيئَةُ آدَمَ وَمَعْصِيَتُهُ مُخَالَفَةً تَأْدِيبِيَّةً وَلِذَلِكَ كَانَ الْجَزَاءُ عَلَيْهَا جَارِيًا عَلَى طَرِيقَةِ الْعُقُوبَاتِ التَّأْدِيبِيَّةِ بِالْحِرْمَانِ مِمَّا جَرَّهُ إِلَى الْمَعْصِيَةِ، فَإِطْلَاقُ الْمَعْصِيَةِ وَالتَّوْبَةِ وَظُلْمِ النَّفْسِ عَلَى جَمِيعِ ذَلِكَ هُوَ بِغَيْرِ الْمَعْنَى الشَّرْعِيِّ الْمَعْرُوفِ بَلْ هِيَ مَعْصِيَةٌ كَبِيرَةٌ

Bana göre —ki bir kısmı âlimlerin sözlerinden alınmıştır— o âlem, şeriat ehli nezdinde bilinen anlamda bir mükellefiyet âlemi değil, sırf bir terbiye âlemiydi; dolayısıyla Âdem'in hatası ve isyanı te'dib kabilinden bir muhalefetti. Bu sebeple ona verilen ceza da kendisini isyana sürükleyen şeyden mahrum bırakılmak suretiyle te'dib cezaları tarzında cereyan etmiştir. Bütün bunlara isyan, tövbe ve nefse zulüm adının verilmesi bilinen şer'î anlamda değildir; aksine o büyük bir muhalefettir.

وَتَوْبَةٌ بِمَعْنَى النَّدَمِ وَالرُّجُوعِ إِلَى الْتِزَامِ حُسْنِ السُّلُوكِ، وَتَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ بِمَعْنى الرضى لَا بِمَعْنَى غُفْرَانِ الذُّنُوبِ، وَظُلْمُ النَّفْسِ بِمَعْنَى التَّسَبُّبِ فِي حِرْمَانِهَا مِنْ لَذَّاتٍ كَثِيرَةٍ بِسَبَبِ لَذَّةٍ قَلِيلَةٍ فَهُوَ قَدْ خَالَفَ مَا كَانَ يَنْبَغِي أَنْ لَا يُخَالِفَهُ وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ إِلَى قَوْله خالِدُونَ [الْبَقَرَة: ٣٨، ٣٩] فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي بَيَّنَ بِهِ لَهُمْ أَنَّ الْمَعْصِيَةَ بَعْدَ ذَلِكَ الْيَوْمِ جَزَاؤُهَا جَهَنَّمُ فَأَوْرَدَ عَلَيَّ بَعْضُ الْحُذَّاقِ مِنْ طَلَبَةِ الدَّرْسِ أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْعَالَمُ عَالَمَ تَكْلِيفٍ فَكَيْفَ كَفَرَ إِبْلِيسُ بِاعْتِرَاضِهِ وَامْتِنَاعِهِ مِنَ السُّجُودِ؟ فَأَجَبْتُهُ بِأَنَّ دَلَالَةَ أُلُوهِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي ذَلِكَ الْعَالَمِ حَاصِلَةٌ بِالْمُشَاهَدَةِ حُصُولًا أَقْوَى مِنْ كُلِّ دَلَالَةٍ زِيَادَةً عَلَى دَلَالَةِ الْعَقْلِ لِأَنَّ إِبْلِيسَ شَاهِدٌ بِالْحِسِّ الدَّلَائِلَ عَلَى تَفَرُّدِهِ تَعَالَى بِالْأُلُوهِيَّةِ وَالْخَلْقِ وَالتَّصَرُّفِ الْمُطْلَقِ وَبِعَلَمِهِ وَحِكْمَتِهِ وَاتِّصَافِهِ بِصِفَاتِ الْكَمَالِ كَمَا حَصَلَ الْعِلْمُ بِمِثْلِهِ لِلْمَلَائِكَةِ فَكَانَ اعْتِرَاضُهُ عَلَى فِعْلِهِ وَالتَّغْلِيطُ إِنْكَارًا لِمُقْتَضَى تِلْكَ الصِّفَاتِ فَكَانَ مُخَالَفَةً لِدَلَائِلِ الْإِيمَانِ فَكَفَرَ بِهِ. وَأَمَّا الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ وَالطَّاعَةُ وَالْمَعْصِيَةُ وَجَزَاءُ ذَلِكَ فَلَا يُتَلَقَّى إِلَّا بِالْإِخْبَارَاتِ الشَّرْعِيَّةِ وَهِيَ لَمْ تَحْصُلْ يَوْمَئِذٍ وَإِنَّمَا حَصَلَتْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى لَهُمْ: فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ الْآيَةَ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.

tövbe ise pişmanlık ve güzel davranış sergilemeye geri dönme; Allah'ın tövbeyi kabul etmesi ise günahların bağışlanması değil rıza göstermesi; nefse zulüm ise az bir lezzet uğruna nefsi pek çok lezzetten mahrum bırakmaya sebebiyet verme anlamındadır. Zira o, aykırı davranmaması gereken bir şeye aykırı davranmıştır. Bundan sonra gelen şu ayet de buna delildir: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ } “Benden size bir hidayet geldiğinde kim benim hidayetime uyarsa...” ifadesinden { خالِدُونَ } [Bakara 38-39] kavline kadar olan kısımdır. Çünkü o günahın cezasının cehennem olduğunu onlara bu ayetle açıklamıştır. Ders talebelerinden bazı zeki kimseler bana şöyle bir itiraz yöneltti: Eğer o âlem bir mükellefiyet âlemi değil idiyse, İblis itirazı ve secde etmekten kaçınması sebebiyle nasıl kâfir oldu? Ben de ona şöyle cevap verdim: O âlemde Allah Teâlâ'nın uluhiyetinin delaleti, müşahede yoluyla aklî delaletin de ötesinde her türlü delaletten daha güçlü bir şekilde gerçekleşmişti. Çünkü İblis, meleklerin bildiği gibi, Allah Teâlâ'nın uluhiyette, yaratmada, mutlak tasarrufta tek oluşuna, ilmine, hikmetine ve kemal sıfatlarıyla muttasıf olduğuna dair delillere bizzat duyularıyla şahit olmuştu. Dolayısıyla O'nun fiiline itiraz etmesi ve [O'nu] hatalı bulması bu sıfatların gereğini inkâr etmek demekti; bu da imanın delillerine aykırı düştüğü için onunla kâfir oldu. Emir, nehiy, itaat, isyan ve bunların karşılığı olan ceza ise ancak şer'î bildirimlerle öğrenilir; bunlar ise o gün henüz gerçekleşmemişti, ancak Allah Teâlâ'nın onlara: { فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ } “Kim benim hidayetime uyarsa...” ayetiyle hitap etmesiyle gerçekleşti. Böylece aradaki fark ortaya çıkmış oldu.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ آدَمُ بِالرَّفْعِ وكَلِماتٍ بِالنَّصْبِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِنَصْبِ (آدَمَ) وَرَفْعِ (كَلِمَاتٌ) عَلَى تَأْوِيلِ (تَلَقَى) بِمَعْنَى بَلَغَتْهُ كَلِمَاتٌ فَيَكُونُ التَّلَقِّي مَجَازًا عَنِ الْبُلُوغِ بِعَلَاقَةِ السَّبَبِيَّةِ.

Cumhur, { آدَمُ } kelimesini ref ile, { كَلِماتٍ } kelimesini ise nasb ile okumuştur. İbn Kesîr ise (تَلَقَّى) fiilini 'kelimeler ona ulaştı' anlamına tevil ederek (آدَمَ)'yi nasb ile, (كَلِمَاتٌ)'u ref ile okumuştur. Bu takdirde تلقي (almak/karşılamak), sebebiyet alakasıyla büluğdan (ulaşmaktan) mecaz olur.

وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ تَذْيِيلٌ وَتَعْلِيلٌ لِلْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ وَهِيَ فَتابَ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ يُفِيدُ مُفَادَهَا مَعَ زِيَادَةِ التَّعْمِيمِ وَالتَّذْيِيلِ مِنَ الْإِطْنَابِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي. وَمَعْنَى الْمُبَالَغَةِ فِي التَّوَّابِ أَنَّهُ الْكَثِيرُ الْقَبُولِ لِلتَّوْبَةِ أَيْ لِكَثْرَةِ التَّائِبِينَ فَهُوَ مِثَالُ مُبَالَغَةٍ مِنْ تَابَ الْمُتَعَدِّي بِعَلَى الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى قبُول التَّوْبَة إيذان بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَخُصُّ تَائِبًا دُونَ آخَرَ وَهُوَ تَذْيِيلٌ لِقَوْلِهِ: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ الْمُؤَذِنُ بِتَقْدِيرِ تَابَ آدَمُ فَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ عَلَى جَعْلِ التَّوَّابِ بِمَعْنَى الْمُلْهِمِ لِعِبَادِهِ الْكَثِيرِينَ أَنْ يَتُوبُوا فَإِنَّ أَمْثِلَةَ الْمُبَالَغَةِ قَدْ تَجِيءُ مِنْ غَيْرِ التَّكَاثُرِ فَالتَّوَّابُ

{ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır” kavli, önceki { فَتابَ عَلَيْهِ } “Bunun üzerine O da tövbesini kabul etti” cümlesi için bir tezyîl (pekiştirici son cümle) ve ta'lildir (gerekçedir). Zira Meânî ilminde kararlaştırıldığı üzere tezyîl itnâb (sözü uzatma) türlerindendir ve genelleştirme ilavesiyle birlikte önceki cümlenin ifade ettiği anlamı ifade eder. Tevvâb ismindeki mübalağanın anlamı; tövbeyi çok kabul eden, yani tövbe edenlerin çokluğundan dolayı demektir. Dolayısıyla bu, tövbeyi kabul etmek anlamında olan ve 'alâ harf-i cerriyle geçişli kılınan { تَابَ } fiilinden türemiş bir mübalağa sıygasıdır; bu durumun bir tövbe edene mahsus olmayıp diğerlerini de kapsadığını bildirir. Bu ifade, { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ } “Derken Âdem Rabbinden... aldı” kavlinin bir tezyîlidir ve 'Âdem tövbe etti, Allah da onun tövbesini kabul etti' takdirini hissettirir; bu da Tevvâb isminin, pek çok kuluna tövbe etmeyi ilham eden anlamında kabul edilmesine dayanır. Nitekim mübalağa sıygaları bazen çokluk bildirmeksizin de gelebilir. Bu durumda Tevvâb,

هُنَا مَعْنَاهُ الْمُلْهَمُ التَّوْبَةِ وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ قَبُولِ تَوْبَةِ التَّائِبِ.

burada tövbeyi ilham eden anlamındadır ve tövbe edenin tövbesini kabul etmekten kinayedir.

وَتَعْقِيبُهُ بِالرَّحِيمِ لِأَنَّ الرَّحِيمَ جَارٍ مَجْرَى الْعِلَّةِ لِلتَّوَّابِ إِذْ قَبُولُهُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ ضَرْبٌ مِنَ الرَّحْمَةِ بِهِمْ وَإِلَّا لَكَانَتِ التَّوْبَةُ لَا تَقْتَضِي إِلَّا نَفْعَ التَّائِبِ نَفْسَهُ بِعَدَمِ الْعَوْدِ لِلذَّنْبِ حَتَّى تَتَرَتَّبَ عَلَيْهِ الْآثَامُ، وَأَمَّا الْإِثْمُ الْمُتَرَتِّبُ فَكَانَ مِنَ الْعَدْلِ أَنْ يَتَحَقَّقَ عِقَابُهُ لَكِنَّ الرَّحْمَةَ سَبَقَتِ الْعَدْلَ هُنَا بِوَعْدٍ من الله.

Bunun { الرَّحِيمُ } ismiyle peş peşe getirilmesi ise, Rahîm isminin Tevvâb için bir gerekçe hükmünde olmasındandır; zira O'nun kullarından tövbeyi kabul buyurması onlara yönelik bir tür merhamettir. Aksi takdirde tövbe, tövbe edenin sadece günaha dönmemek suretiyle kendi nefsine fayda sağlamasından başka bir şey gerektirmez ve günahlar aleyhine işlenmeye devam ederdi. İşlenmiş olan günaha gelince, adaletin gereği onun cezasının tahakkuk etmesiydi; fakat Allah'tan gelen bir vaat ile burada merhamet adaletin önüne geçmiştir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٣٨ إِلَى ٣٩]

[Bakara Suresi (2), Âyetler: 38-39]

قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٩)

{ قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٩) } “Biz dedik ki: 'Hepiniz oradan inin. Artık benden size bir hidayet geldiğinde kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.' (38) İnkâr edenler ve âyetlerimizi yalanlayanlar ise işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. (39)”

كُرِّرَتْ جُمْلَةُ قُلْنَا اهْبِطُوا فَاحْتَمَلَ تَكْرِيرُهَا أَنْ يَكُونَ لِأَجْلِ رَبْطِ النَّظْمِ فِي الْآيَةِ الْقُرْآنِيَّةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَكُونَ دَالَّةً عَلَى تَكْرِيرِ مَعْنَاهَا فِي الْكَلَامِ الَّذِي خُوطِبَ بِهِ آدَمُ فَيَكُونُ هَذَا التَّكْرِيرُ لِمُجَرَّدِ اتِّصَالِ مَا تَعَلَّقَ بِمَدْلُولِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا [الْبَقَرَة: ٣٦] وَذَلِكَ قَوْلُهُ: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ [الْبَقَرَة: ٣٦] وَقَوْلُهُ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً. إِذْ قَدْ فَصَلَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْمُتَعَلِّقَيْنِ مَا اعْتَرَضَ بَيْنَهُمَا مِنْ قَوْلِهِ: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ [الْبَقَرَة: ٣٧] فَإِنَّهُ لَوْ عَقَّبَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً لَمْ يَرْتَبِطْ كَمَالَ الِارْتِبَاطِ وَلَتَوَهَّمَ السَّامِعُ أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي التَّفَنُّنِ فَلِدَفْعِ ذَلِكَ أُعِيدَ قَوْلُهُ: قُلْنَا اهْبِطُوا فَهُوَ قَوْلٌ وَاحِدٌ كُرِّرَ مَرَّتَيْنِ لِرَبْطِ الْكَلَامِ وَلِذَلِكَ لَمْ يَعْطِفُ قُلْنَا لِأَنَّ بَيْنَهُمَا شِبْهَ كَمَالِ الِاتِّصَالِ لِتَنَزُّلِ قَوْلِهِ: قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً مِنْ قَوْلِهِ: وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ مَنْزِلَةَ التَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ ثُمَّ بُنِيَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً الْآيَةَ وَهُوَ مُغَايِرٌ لِمَا بُنِيَ عَلَى قَوْلِهِ: وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ لِيَحْصُلَ شَيْءٌ مِنْ تَجَدُّدِ فَائِدَةٍ فِي الْكَلَامِ لِكَيْ لَا يَكُونَ إِعَادَةُ اهْبِطُوا مُجَرَّدَ تَوْكِيدٍ وَيُسَمَّى هَذَا الْأُسْلُوبُ فِي عِلْمِ الْبَدِيعِ بِالتَّرْدِيدِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ [آل عمرَان: ١٨٨] وَإِفَادَتُهُ التَّأْكِيدَ حَاصِلَةٌ بِمُجَرَّدِ إِعَادَةِ اللَّفْظِ (١) .

{ قُلْنَا اهْبِطُوا } “Dedik ki: 'İnin...'” cümlesi tekrarlanmıştır. Bu tekrarın, Âdem'e hitap edilen sözde anlamın tekrar edildiğine delalet etmeksizin, Kur'an ayetindeki nazmı birbirine bağlamak gayesiyle yapılmış olması muhtemeldir. Dolayısıyla bu tekrar, { وَقُلْنَا اهْبِطُوا } [Bakara 36] ifadesinin medlulüne bağlı olan kısımların; yani { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } [Bakara 36] ve { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } kavillerinin birbirine bağlanması içindir. Çünkü bu iki bağlantılı kısım arasına, { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } [Bakara 37] şeklindeki ara cümle girmiştir. Eğer bunun ardından hemen { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } getirilseydi tam bir irtibat sağlanamaz ve dinleyen, Kur'an'ın üslup çeşitliliği âdeti üzere bunun müminlere yönelik bir hitap olduğunu zannedebilirdi. İşte bunu savmak için { قُلْنَا اهْبِطُوا } kavli tekrar edilmiştir; dolayısıyla bu, sözü bağlamak amacıyla iki kez tekrarlanan tek bir sözdür. Bu sebeple { قُلْنَا } fiili atıf harfiyle bağlanmamıştır; zira { قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً } kavlinin { وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } kavline göre lafzî tekit konumunda olması sebebiyle aralarında kemâl-i ittisâl benzeri bir durum vardır. Sonra bunun üzerine { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } ayeti bina edilmiştir; bu da { اهْبِطُوا } ifadesinin tekrarının sırf bir pekiştirmeden ibaret olmaması ve sözde yeni bir faydanın hâsıl olması için, { وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } kavline bina edilenden farklı kılınmıştır. Bedî' ilminde bu üsluba terdîd adı verilir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ } [Âl-i İmrân 188]. Bunun tekit ifade etmesi ise sırf lafzın tekrar edilmesiyle hâsıl olur (١).

وَقِيلَ هُوَ أَمر ثَانِي بِالْهُبُوطِ بِأَنْ أُهْبِطَ آدَمُ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا بِالْأَمْرِ الْأَوَّلِ ثُمَّ أُهْبِطَ مِنَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا إِلَى الْأَرْضِ فَتَكُونُ إِعَادَةُ قُلْنَا اهْبِطُوا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى اخْتِلَافِ زَمَنِ الْقَوْلَيْنِ وَالْهُبُوطِ وَهُوَ تَأْوِيلٌ يُفِيدُ أَنَّ الْمَرَاحِلَ وَالْمَسَافَاتِ لَا عِبْرَةَ بِهَا عِنْدَ الْمُسَافِرِ وَلِأَنَّ ضَمِيرَ مِنْها الْمُتَعَيَّنَ لِلْعَوْدِ إِلَى الْجنَّة لتنسق الضَّمَائِرِ فِي قَوْلِهِ: وَكُلا مِنْها رَغَداً [الْبَقَرَة:

Bunun inişe dair ikinci bir emir olduğu; Âdem'in birinci emirle cennetten dünya semasına indirildiği, sonra da dünya semasından yeryüzüne indirildiği de söylenmiştir. Bu takdirde { قُلْنَا اهْبِطُوا } kavlinin tekrarı, iki sözün ve inişin zamanlarının farklılığına dikkat çekmek için olur. Bu tevil, yolcu için konakların ve mesafelerin bir önemi olmadığını ifade eder. Ayrıca { مِنْها } zamirinin, { وَكُلا مِنْها رَغَداً } [Bakara 35]

٣٥]

35]

وَقَوْلِهِ: فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها [الْبَقَرَة: ٣٦] مَانِعٌ مِنْ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ اهْبِطُوا مِنَ السَّمَاءِ جَمِيعًا إِذْ لَمْ يَسْبِقْ مَعَادٌ لِلسَّمَاءِ فَالْوَجْهُ عِنْدِي عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ إِعَادَةُ اهْبِطُوا الثَّانِي لِغَيْرِ رَبْطِ نَظْمِ الْكَلَامِ أَنْ تَكُونَ لِحِكَايَةِ أَمْرٍ ثَانٍ لِآدَمَ بِالْهُبُوطِ كَيْلَا يَظُنَّ أَنَّ تَوْبَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَرِضَاهُ عَنْهُ عِنْدَ مُبَادَرَتِهِ بِالتَّوْبَةِ عَقِبَ الْأَمْرِ بِالْهُبُوطِ قَدْ أَوْجَبَتِ الْعَفْوَ عَنْهُ مِنَ الْهُبُوطِ مِنَ الْجَنَّةِ فَأَعَادَ لَهُ الْأَمْرَ بِالْهُبُوطِ بَعْدَ قَبُولِ تَوْبَتِهِ لِيَعْلَمَ أَنَّ ذَلِكَ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّهُ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى وَطَوْرٌ مِنَ الْأَطْوَارِ الَّتِي أَرَادَهَا اللَّهُ تَعَالَى مِنْ جَعْلِهِ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ وَهُوَ مَا أَخْبَرَ بِهِ الْمَلَائِكَةَ.

ve { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها } [Bakara 36] kavli de kastedilenin 'hepiniz semadan inin' olmasını engeller; zira semaya yönelik önceden geçen bir merci yoktur. Bana göre, ikinci { اهْبِطُوا } tekrarının sözün nazmını bağlamanın dışında bir amaç taşıdığı varsayıldığında doğru olan yaklaşım şudur: Bu, Âdem'e inişle ilgili ikinci bir emrin hikâye edilmesidir; ta ki iniş emrinin hemen ardından tövbeye yönelmesi üzerine Allah'ın onun tövbesini kabul edip kendisinden razı olmasının, cennetten inişten vazgeçilmesini gerektirdiğini zannetmesin. Bu sebeple tövbesi kabul edildikten sonra ona iniş emri tekrarlanmıştır ki, bunun kesinlikle gerçekleşeceğini, zira bunun Allah Teâlâ'nın muradı ve Allah Teâlâ'nın onu yeryüzünde halife kılma iradesinin -ki meleklere haber verdiği şey de buydu- evrelerinden bir evre olduğunu bilsin.

وَفِيهِ إِشَارَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ الْعَفْوَ يَكُونُ مِنَ التَّائِبِ فِي الزَّوَاجِرِ وَالْعُقُوبَاتِ. وَأَمَّا تَحْقِيقُ آثَارِ الْمُخَالِفَةِ وَهُوَ الْعُقُوبَةُ التَّأْدِيبِيَّةُ فَإِنَّ الْعَفْوَ عَنْهَا فَسَادٌ فِي الْعَالَمِ لِأَنَّ الْفَاعِلَ لِلْمُخَالَفَةِ إِذَا لَمْ يَرَ أَثَرَ فَعْلِهِ لَمْ يَتَأَدَّبْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَالتَّسَامُحُ مَعَهُ فِي ذَلِكَ تَفْوِيتٌ لِمُقْتَضَى الْحِكْمَةِ، فَإِنَّ الصَّبِيَّ إِذَا لَوَّثَ مَوْضِعًا وَغَضِبَ عَلَيْهِ مُرَبِّيهِ ثُمَّ تَابَ فَعَفَا عَنْهُ فَالْعَفْوُ يَتَعَلَّقُ بِالْعِقَابِ وَأَمَّا تَكْلِيفُهُ بِأَنْ يُزِيلَ بِيَدِهِ التَّلْوِيثَ الَّذِي لَوَّثَ بِهِ الْمَوْضِعَ فَذَلِكَ لَا يَحْسُنُ التَّسَامُحُ فِيهِ وَلِذَا لَمَّا تَابَ اللَّهُ عَلَى آدَمَ رَضِيَ عَنْهُ وَلَمْ يُؤَاخِذْهُ بِعُقُوبَةٍ وَلَا بِزَاجِرٍ فِي الدُّنْيَا وَلَكِنَّهُ لَمْ يَصْفَحْ عَنْهُ فِي تَحَقُّقِ أَثَرِ مُخَالَفَتِهِ وَهُوَ الْهُبُوطُ مِنَ الْجَنَّةِ لِيَرَى أَثَرَ حِرْصِهِ وَسُوءِ ظَنِّهِ، هَكَذَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ التَّوْجِيهُ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنِ اهْبِطُوا الثَّانِي حِكَايَةَ أَمْرٍ ثَانٍ بِالْهُبُوطِ خُوطِبَ بِهِ آدَمُ.

Bunda başka bir işaret daha vardır ki o da şudur: Affetmek, tövbe eden için vazgeçirici yaptırımlar ve cezalar konusunda olur. Muhalefetin eserlerinin tahakkuk ettirilmesi, yani te'dîb cezası konusuna gelince; onu affetmek âlemde bir fesada yol açar. Çünkü muhalefeti işleyen kimse fiilinin sonucunu görmezse gelecekte terbiye olmaz; dolayısıyla bu hususta ona müsamaha göstermek hikmetin gereğini boşa çıkarmaktır. Nitekim bir çocuk bir yeri kirlettiğinde ve terbiyecisi ona kızıp da çocuk tövbe edince onu affettiğinde, af cezaya taalluk eder; fakat kirlettiği yeri kendi eliyle temizlemesiyle yükümlü tutulmasına gelince, bu konuda müsamaha göstermek uygun olmaz. İşte bu yüzden Allah, Âdem'in tövbesini kabul edip ondan razı olunca, dünyada onu bir ceza veya caydırıcı bir yaptırımla muahaze etmemiş; fakat hırsının ve suizanının neticesini görsün diye muhalefetinin eserinin gerçekleşmesi, yani cennetten iniş hususunda onu bağışlamamıştır. İkinci { اهْبِطُوا } emrinden maksadın Âdem'e hitap edilen ikinci bir iniş emrinin nakledilmesi olduğu takdirde yapılacak açıklama böyle olmalıdır.

وجَمِيعاً حَال. وَجَمِيع اسْمٌ لِلْمُجْتَمِعِينَ مِثْلَ لَفْظِ (جَمْعٍ) فَلِذَلِكَ الْتَزَمُوا فِيهِ حَالَةً وَاحِدَةً وَلَيْسَ هُوَ فِي الْأَصْلِ وَصْفًا وَإِلَّا لَقَالُوا جَاءُوا جَمِيعِينَ لِأَنَّ فَعِيلًا بِمَعْنَى فَاعِلٍ يُطَابِقُ مَوْصُوفَهُ وَقَدْ تَأَوَّلُوا قَوْلَ امْرِئِ الْقَيْسِ:

{ جَمِيعاً } hâldir. { جَمِيع } kelimesi, (جَمْعٌ) lafzı gibi bir arada bulunanlar için kullanılan bir isimdir; bundan dolayı onda tek bir hâle bağlı kalmışlardır. Aslında o bir sıfat değildir; aksi takdirde 'جَاءُوا جَمِيعِينَ' derlerdi, çünkü fâil anlamındaki fa'îl vezni mevzufuna uyar. Nitekim İmruü'l-Kays'ın şu beytini:

فَلَوْ أَنَّهَا نَفْسٌ تَمُوتُ جَمِيعَةً

«Keşke o can toptan ölseydi»

بِأَنَّ التَّاءَ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ وَالْمَعْنَى اهْبِطُوا مُجْتَمِعَيْنِ فِي الْهُبُوطِ مُتَقَارِنَيْنِ فِيهِ لِأَنَّهُمَا اسْتَوَيَا فِي اقْتِرَافِ سَبَبِ الْهُبُوطِ.

beytindeki tâ'nın mübalağa için olduğu şeklinde tevil etmişlerdir. Anlam şudur: İniş sebebi olan fiili işlemekte eşit oldukları için inişte birleşmiş ve birbirine kenetlenmiş olarak ininiz.

وَقَوْلُهُ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ شَرْطٌ عَلَى شَرْطٍ لِأَنَّ (إِمَّا) شَرْطٌ مُرَكَّبٌ مِنْ إِنِ الشَّرْطِيَّةِ وَمَا الزَّائِدَةُ دَالَّةٌ عَلَى تَأْكِيدِ التَّعْلِيقِ لِأَنَّ إِنْ بِمَجَرَّدِهَا دَالَّةٌ عَلَى الشَّرْطِ فَلَمْ يَكُنْ دُخُولُ مَا الزَّائِدَةِ عَلَيْهَا كَدُخُولِهَا عَلَى (مَتَى) وَ (أَيْ) وَ (أَيْنَ) وَ (أَيَّانَ) وَ (مَا) وَ (مِنْ) وَ (مَهْمَا) عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ أَصْلَهَا مَامَا لِأَنَّ تِلْكَ كَانَتْ زِيَادَتَهَا لِجَعْلِهَا مُفِيدَةً مَعْنَى الشَّرْطِ فَإِنَّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ لَمْ تُوضَعْ لَهُ بِخِلَافِ (إِنْ) وَقَدِ الْتَزَمَتِ الْعَرَبُ تَأْكِيدَ فِعْلِ الشَّرْطِ مَعَ إِمَّا بِنُونِ التَّوْكِيدِ لِزِيَادَةِ تَوْكِيدِ التَّعْلِيقِ بِدُخُولِ عَلَامَتِهِ عَلَى أَدَاتِهِ وَعَلَى فِعْلِهِ فَهُوَ تَأْكِيدٌ لَا يُفِيدُ تَحْقِيقَ حُصُولِ الْجَوَابِ لِأَنَّهُ مُنَافٍ لِلتَّعْلِيقِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُؤَكَّدْ جَوَابُ الشَّرْطِ بِالنُّونِ بَلْ يُفِيدُ تَحْقِيقَ الرَّبْطِ أَيْ إِنَّ كَوْنَ

Allah Teâlâ'nın { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ } “Benden size bir hidayet geldiğinde kim benim hidayetime uyarsa...” kavli şart üstüne şarttır; çünkü (إِمَّا), şart edatı olan 'in' ile ta'likin pekiştirilmesine delalet eden zait 'mâ'dan mürekkeptir. Zira 'in' tek başına şarta delalet eder; dolayısıyla zait 'mâ'nın onun üzerine gelmesi, (مَتَى), (أَيْ), (أَيْنَ), (أَيَّانَ), (مَا), (مِنْ) ve aslının 'mâ-mâ' olduğu görüşüne göre (مَهْمَا) kelimelerine gelmesi gibi değildir. Çünkü bu sayılanlara mâ ilavesi onlara şart anlamı kazandırmak içindir; zira bu kelimeler 'in' edatının aksine şart için vazedilmemiştir. Araplar (إِمَّا) ile birlikte şart fiilini nûn-i tekit ile pekiştirmeyi iltizam etmişlerdir; bu da ta'lik alametinin hem edatın hem de fiilin üzerine girmesiyle ta'liki daha da pekiştirmek içindir. Bu, cevabın gerçekleşmesini kesinleştirmeyi ifade etmeyen bir tekittir; zira bu ta'lik ile bağdaşmaz. Bu sebeple şartın cevabı nûn ile tekit edilmemiştir; bilakis bu, irtibatın tahakkukunu ifade eder. Yani,

حُصُولِ الْجَوَابِ مُتَوَقِّفًا عَلَى حُصُولِ الشَّرْطِ أَمْرٌ مُحَقَّقٌ لَا مَحَالَةَ فَإِنَّ التَّعْلِيقَ مَا هُوَ إِلَّا خَبَرٌ مِنَ الْأَخْبَارِ، إِذْ حَاصِلُهُ الْإِخْبَارُ بِتَوَقُّفِ حُصُولِ الْجَزَاءِ عَلَى حُصُولِ الشَّرْطِ فَلَا جَرَمَ كَانَ كَغَيْرِهِ مِنَ الْأَخْبَارِ قَابِلًا لِلتَّوْكِيدِ وَقَلَّمَا خَلَا فِعْلُ الشَّرْطِ مَعَ إِمَّا عَنْ نُونِ التَّوْكِيدِ كَقَوْلِ الْأَعْشَى:

cevabın gerçekleşmesinin şartın gerçekleşmesine bağlı olması kesinlikle gerçekleşecek muhakkak bir durumdur. Çünkü ta'lik, haberlerden bir haber olmaktan başka bir şey değildir; zira neticesi, cezanın hâsıl olmasının şartın hâsıl olmasına bağlı olduğunu bildirmektir. Dolayısıyla şüphesiz o da diğer haberler gibi tekidi kabul eder. (إِمَّا) ile gelen şart fiilinin nûn-i tekitten hali olması pek nadirdir; A'şâ'nın şu beytinde olduğu gibi:

إِمَّا تَرَيْنَا حُفَاةً نِعَالَ لَنَا ... إِنَّا كَذَلِكَ مَا نَحْفَى وَنَنْتَعِلُ

«Bizi nalınsız, yalınayak görürsen... / Biz öyleyizdir; bazen yalınayak kalır, bazen nalın giyeriz.»

وَهُوَ غَيْرُ حَسَنٍ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَالْفَارِسِيِّ، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ هُوَ مَمْنُوعٌ فَجَعَلَا خُلُوَّ الْفِعْلِ عَنْهُ ضَرُورَةً.

Bu [kullanım] Sîbeveyh ve Fârisî nezdinde güzel değildir. Müberred ve Zeccâc ise bunun memnû olduğunu söylemiş ve fiilin nûndan hali olmasını şiir zarureti saymışlardır.

وَقَوْلُهُ: فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ مَنْ شَرْطِيَّةٌ بِدَلِيلِ دُخُولِ الْفَاءِ فِي جَوَابِهَا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ الْفَاءَ وَإِنْ دَخَلَتْ فِي خَبَرِ الْمَوْصُولِ كَثِيرًا فَذَلِكَ عَلَى مُعَامَلَتِهِ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ فَلْتُحْمَلْ هُنَا عَلَى الشُّرْطِيَّةِ اخْتِصَارًا لِلْمَسَافَةِ.

Ayetteki { فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ } “Kim benim hidayetime uyarsa...” ifadesinde geçen 'men', cevabına { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “onlara hiçbir korku yoktur” şeklinde fâ harfinin girmesi deliliyle şartiyedir. Zira fâ harfi her ne kadar mevsulün haberine çokça girse de, bu durum mevsule şart muamelesi yapılmasından ötürüdür; dolayısıyla sözü uzatmamak adına burada şartiyeye hamledilmelidir.

وَأُظْهِرَ لَفْظَ الْهُدَى فِي قَوْلِهِ: هُدايَ وَهُوَ عَيْنُ الْهُدَى فِي قَوْلِهِ: مِنِّي هُدىً فَكَانَ الْمَقَامُ لِلضَّمِيرِ الرَّابِطِ لِلشَّرْطِيَّةِ الثَّانِيَةِ بِالْأَوْلَى لَكِنَّهُ أُظْهِرَ اهْتِمَامًا بِالْهُدَى لِيَزِيدَ رُسُوخًا فِي أَذْهَانِ الْمُخَاطَبِينَ عَلَى حَدِّ كَما أَرْسَلْنا إِلى فِرْعَوْنَ رَسُولًا فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ [المزمل: ١٥، ١٦] وَلِتَكُونَ هَاتِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً بِنَفْسِهَا لَا تَشْتَمِلُ عَلَى عَائِدٍ يَحْتَاجُ إِلَى ذِكْرِ مُعَادٍ حَتَّى يَتَأَتَّى تَسْيِيرُهَا مَسِيرَ الْمَثَلِ أَوِ النَّصِيحَةِ فَتُلْحَظُ فَتُحْفَظُ وَتَتَذَكَّرُهَا النُّفُوسُ لِتُهَذَّبَ وَتَرْتَاضَ كَمَا أَظْهَرَ فِي قَوْلِهِ: وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً [الْإِسْرَاء: ٨١] لِتَسِيرَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ الْأَخِيرَةُ مَسِيرَ الْمَثَلِ وَمِنْهُ قَوْلُ بَشَّارٍ:

{ هُدايَ } kavlinde 'hidayet' lafzı zahir olarak getirilmiştir, oysa bu { مِنِّي هُدىً } kavlindeki hidayetin ta kendisidir. Dolayısıyla makam, ikinci şart cümlesini birinciye bağlayan bir zamirin gelmesini gerektirirdi; fakat hidayete verilen önem sebebiyle, hitap edilenlerin zihinlerinde daha iyi yer etsin diye { كَما أَرْسَلْنا إِلى فِرْعَوْنَ رَسُولًا فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ } [Müzzemmil 15-16] ayetinde olduğu gibi zahir isim olarak getirilmiştir. Bir de bu cümlenin, darb-ı mesel veya bir nasihat gibi dillerde dolaşabilmesi için önceden zikredilen bir merciye ihtiyaç duyan bir zamir içermeksizin kendi başına bağımsız bir cümle olması; böylece dikkat çekip ezberlenmesi ve nefislerin terbiye olup olgunlaşması için onu hatırlaması hedeflenmiştir. Nitekim son cümlenin darb-ı mesel gibi dolaşması gayesiyle { وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً } [İsrâ 81] kavlinde de [bâtıl lafzı] zahir olarak getirilmiştir. Beşşâr'ın şu beyti de bu kabildendir:

إِذَا بَلَّغَ الرَّأْيُ الْمَشُورَةَ فَاسْتَعِنْ ... بِرَأْيِ نَصِيحٍ أَوْ نَصِيحَةِ حَازِمِ

«Görüşün istişareye ulaştığında, / samimi bir nasihatçinin reyinden yahut tedbirli birinin öğüdünden yardım al.»

وَلَا تَجْعَلِ الشُّورَى عَلَيْكَ غَضَاضَةً ... مَكَانُ الْخَوَافِي قُوَّةٌ لِلْقَوَادِمِ

«İstişareyi kendine bir ayıp sayma; / zira iç kanat tüylerinin yeri, ön kanat tüyleri için bir güçtür.»

وَأَدْنِ إِلَى الشُّورَى الْمُسَدَّدَ رَأْيُهُ ... وَلَا تُشْهِدِ الشُّورَى امْرَأً غَيْرَ كَاتِمِ

«İstişareye reyi isabetli olanı yaklaştır; / sır tutmayan kimseyi ise istişareye tanık etme.»

فَكَرَّرَ الشُّورَى ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي الْبَيْتَيْنِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ لِيَكُونَ كُلُّ نِصْفٍ سَائِرًا مَسِيرَ الْمَثَلِ وَبِهَذَا يَظْهَرُ وَجْهُ تَعْرِيفِ الْهُدَى الثَّانِي بِالْإِضَافَةِ لِضَمِيرِ الْجَلَالَةِ دُونَ أَلْ مَعَ أَنَّهَا الْأَصْلُ فِي وَضْعِ الظَّاهِرِ مَوْضِعَ الضَّمِير الْوَاقِع معاد لِئَلَّا يَفُوتَ هَاتِهِ الْجُمْلَةَ الْمُسْتَقِلَّةَ شَيْءٌ تَضَمَّنَتْهُ الْجُمْلَةُ الْأُولَى إِذِ الْجُمْلَةُ الْأُولَى تَضَمَّنَتْ وَصْفَ الْهُدَى بِأَنَّهُ آتٍ مِنَ اللَّهِ وَالْإِضَافَةُ فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ تُفِيدُ هَذَا الْمُفَادَ.

Şair, her bir mısra darb-ı mesel gibi dillerde dolaşsın diye ikinci ve üçüncü beyitlerde 'şûrâ' kelimesini üç kez tekrarlamıştır. Bu açıklamadan, merci konumundaki zamir yerine zahir ismin getirilmesinde asıl olanın harf-i tarif (el-) olmasına rağmen, ikinci hidayetin harf-i tarif yerine celal zamirine tamlama yoluyla marife yapılmasının gerekçesi ortaya çıkar. Bu da birinci cümlenin ihtiva ettiği şeyden bu bağımsız cümlenin hiçbir şeyi kaçırmaması içindir; zira birinci cümle hidayetin Allah'tan geldiği vasfını içermekteydi, ikinci cümledeki tamlama da işte bu anlamı ifade etmektedir.

وَالْإِتْيَانُ (١) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ بِحَرْفِ الشَّرْطِ الدَّالِّ عَلَى عَدَمِ الْجَزْمِ بِوُقُوعِ الشَّرْطِ إِيذَانٌ بِبَقِيَّةٍ مِنْ عِتَابٍ عَلَى عَدَمِ امْتِثَالِ الْهُدَى الْأَوَّلِ وَتَعْرِيضٌ بِأَنَّ مُحَاوَلَةَ هَدْيِكُمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ لَا جَدْوَى لَهَا كَمَا يَقُولُ السَّيِّدُ لِعَبْدِهِ إِذَا لَمْ يَعْمَلْ بِمَا أَوْصَاهُ بِهِ فَغَضِبَ عَلَيْهِ ثُمَّ اعْتَذَرَ لَهُ فَرَضِيَ عَنْهُ: إِنْ أَوْصَيْتُكَ يَوْمًا آخَرَ بِشَيْءٍ فَلَا تَعُدْ لِمِثْلِ فَعْلَتِكَ، يُعَرِّضُ لَهُ بِأَنَّ تَعَلُّقَ الْغَرَضِ بِوَصِيَّتِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ أَمْرٌ مَشْكُوكٌ فِيهِ إِذْ لَعَلَّهُ قَلِيلُ الْجَدْوَى، وَهَذَا وَجْهٌ بَلِيغٌ فَاتَ صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» حَجَبَهُ عَنْهُ تَوْجِيهُ تَكَلُّفِهِ لِإِرْغَامِ الْآيَةِ عَلَى أَنْ تَكُونَ دَلِيلًا لِقَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ بِعَدَمِ وُجُوبِ بِعْثَةِ الرُّسُلِ لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْهَا بِهُدَى الْعَقْلِ فِي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ مَعَ كَوْن هُدَى اللَّهِ تَعَالَى النَّاسَ وَاجِبًا عِنْدَهُمْ، وَذَلِكَ التَّكَلُّفُ كَثِيرٌ فِي «كِتَابِهِ» وَهُوَ لَا يَلِيقُ بِرُسُوخِ

Allah Teâlâ'nın { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ } kavlinde, şartın kesin olarak vuku bulmadığına delalet eden şart harfiyle getirilmesi (١), ilk hidayete uyulmamasına yönelik bir sitem kalıntısını bildirmekte ve gelecekte size doğru yolu gösterme çabasının bir fayda vermeyeceğine tarizde bulunmaktadır. Tıpkı bir efendinin, tavsiye ettiği şeyi yapmayıp kendisine öfkelendiği, sonra özür dileyince de razı olduğu kölesine: 'Şayet başka bir gün sana bir şey tavsiye edersem sakın benzeri bir fiile dönme' demesi gibi; efendi burada, gelecekte ona bir tavsiyede bulunma gayesinin şüpheli olduğuna, zira pek az fayda sağlayacağına tariz etmektedir. Bu, 'el-Keşşâf' sahibinin gözünden kaçan beliğ bir vecihtir. Kendisinin, Allah Teâlâ'nın insanlara hidayet vermesini vacip görmelerine rağmen, Allah'a imanda aklın hidayetiyle yetinilip elçilerin gönderilmesinin vacip olmadığı şeklindeki Mutezile görüşüne ayeti delil kılmak için zorlamalı tevile başvurması bu vechi görmesine engel olmuştur. Bu tür zorlama tevil onun kitabında çoktur ve onun ilimdeki rüsuhuna

قَدَمِهِ فِي الْعِلْمِ، فَكَانَ تَقْرِيرُهُ هَذَا كَالِاعْتِذَارِ عَنِ الْقَوْلِ بِعَدَمِ وُجُوبِ بِعْثَةِ الرُّسُلِ عَلَى أَنَّ الْهُدَى لَا يَخْتَصُّ بِالْإِيمَانِ الَّذِي يُغْنِي فِيهِ الْعَقْلُ عَنِ الرِّسَالَةِ عِنْدَهُمْ بَلْ مُعْظَمُهُ هُدَى التَّكَالِيفِ وَكَثِيرٌ مِنْهَا لَا قِبَلَ لِلْعَقْلِ بِإِدْرَاكِهِ، وَهُوَ عَلَى أُصُولِهِمْ أَيْضًا وَاجِبٌ عَلَى اللَّهِ إِبْلَاغُهُ لِلنَّاسِ فَيَبْقَى الْإِشْكَالُ عَلَى الْإِتْيَانِ بِحَرْفِ الشَّكِّ هُنَا بِحَالِهِ فَلِذَلِكَ كَانَتِ الْآيَةُ أَسْعَدَ بِمَذْهَبِنَا أَيُّهَا الْأَشَاعِرَةَ مِنْ عَدَمِ وُجُوبِ الْهُدَى كُلِّهِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لَوْ شِئْنَا أَنْ نَسْتَدِلَّ بِهَا عَلَى ذَلِكَ كَمَا فَعَلَ الْبَيْضَاوِيُّ وَلَكِنَّا لَا نَرَاهَا وَارِدَةً لِأَجْلِهِ.

yakışmamaktadır. Onun bu açıklaması, elçilerin gönderilmesinin vacip olmadığı görüşüne bir mazeret bulma çabası gibidir. Oysa hidayet, onlara göre aklın peygamberliğe ihtiyaç duymadığı sırf imana mahsus değildir; aksine hidayetin çoğu tekliflerin hidayetidir ve bunların birçoğunu aklın tek başına idrak etmesine imkân yoktur. Bu teklifleri insanlara tebliğ etmek de onların kendi usullerine göre Allah üzerine vaciptir; dolayısıyla burada şüphe harfinin getirilmesine dair müşkillik aynen baki kalır. Bu sebeple eğer biz Eş'arîler olarak Beyzâvî'nin yaptığı gibi bu ayeti delil göstermek isteseydik, ayet hidayetin hiçbirinin Allah Teâlâ'ya vacip olmadığına dair bizim mezhebimize daha uygun düşerdi; fakat biz ayetin bu maksatla vaki olduğunu düşünmüyoruz.

وَقَوْلُهُ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً الْآيَةَ هُوَ فِي مَعْنَى الْعَهْدِ أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى آدَمَ فَلَزِمَ ذُرِّيَّتَهُ أَنْ يَتْبَعُوا كُلَّ هُدًى يَأْتِيهِمْ مِنَ اللَّهِ وَأَنَّ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ هُدًى يَأْتِي مِنَ اللَّهِ فَقَدِ اسْتَوْجَبَ الْعَذَابَ

Allah Teâlâ'nın { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } “Eğer benden size bir hidayet gelir de...” kavli (ayetin devamıyla birlikte), Allah'ın Âdem'den aldığı bir ahit (söz) anlamındadır. Dolayısıyla onun zürriyetinin (soyuna), Allah'tan kendilerine gelecek her hidayete uymaları ve Allah'tan gelen bir hidayetten yüz çevirenin de muhakkak azabı hak edeceği hükmü terettüp etmiştir (bağlayıcı olmuştur).

فَشَمِلَ جَمِيعَ الشَّرَائِعِ الْإِلَهِيَّةِ الْمُخَاطَبِ بِهَا طَوَائِفُ النَّاسِ لِوُقُوعِ (هُدًى) نَكِرَةً فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ وَهُوَ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ، وَأَوْلَى الْهُدَى وَأَجْدَرُهُ بِوُجُوبِ اتِّبَاعِهِ الْهُدَى الَّذِي أَتَى مِنَ اللَّهِ لِسَائِرِ الْبَشَرِ وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ الَّذِي خُوطِبَ بِهِ جَمِيعُ بَنِي آدَمَ وَبِذَلِكَ تَهَيَّأَ الْمَوْقِعُ لِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَخْ فَاللَّهُ أَخَذَ الْعَهْدَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ عَلَى اتِّبَاعِ الْهُدَى الْعَامِّ كَقَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ [آل عمرَان: ٨١] الْآيَةَ.

Böylece (هُدًى) kelimesinin şart bağlamında nekre olarak gelmesi sebebiyle -ki bu umum ifade eden lafızlardandır- insan topluluklarına hitap eden bütün ilahî şeriatları kapsamıştır. Uyulması en evla ve en layık hidayet ise bütün insanlığa Allah'tan gelen hidayettir; o da bütün Âdemoğullarına hitap eden İslam dinidir. Böylelikle { وَالَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler ise...” ifadesinin gelişi için zemin hazırlanmıştır. Allah, genel hidayete uyulması hususunda ta Âdem'den itibaren ahit almıştır; nitekim O'nun: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ } [Âl-i İmrân 81] kavlinde olduğu gibi.

وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَاخِذُ الْبَشَرَ بِمَا يَقْتَرِفُونَهُ مِنَ الضَّلَالِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْهِمْ مَنْ يَهْدِيهِمْ فَأَمَّا فِي تَفَاصِيلِ الشَّرَائِعِ فَلَا شَكَّ فِي ذَلِكَ وَلَا اخْتِلَافَ وَأَمَّا فِي تَوْحِيدِ اللَّهِ وَمَا يَقْتَضِيهِ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ فَيَجْرِي عَلَى الْخِلَافِ بَيْنَ عُلَمَائِنَا فِي مُؤَاخَذَةِ أَهْلِ الْفَتْرَةِ عَلَى الْإِشْرَاكِ، وَلَعَلَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْهُدَى الْآتِيَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فِي ذَلِكَ قَدْ حَصَلَ مِنْ عَهْدِ آدَمَ وَنُوحٍ وَعَرَفَهُ الْبَشَرُ كُلُّهُمْ فَيَكُونُ خِطَابًا ثَابِتًا لَا يَسَعُ الْبَشَرَ ادِّعَاءُ جَهِلِهِ وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيْنِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ، وَقِيلَ لَا، وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ وَالْمَاتُرِيدِيَّةِ أَنَّهُ دَلِيلٌ عَقْلِيٌّ.

Bu ayet, Allah'ın insanları işledikleri sapıklıktan ötürü ancak kendilerine doğru yolu gösterecek birini gönderdikten sonra muahaze edeceğine delalet eder. Şeriatların detayları konusunda bunda hiçbir şüphe ve ihtilaf yoktur; Allah'ın tevhidi ve O'nun kemal sıfatlarının gerektirdiği hususlara gelince, bu fetret ehlinin şirkten ötürü muahaze edilip edilmeyeceği konusunda âlimlerimiz arasındaki ihtilafa göre cereyan eder. Muhtemelen bu ayet, bu hususta Allah katından gelen hidayetin Âdem ve Nuh devrinden itibaren hâsıl olduğuna ve bütün insanların bunu bildiğine; dolayısıyla insanların bunu bilmediklerini iddia edemeyecekleri sabit bir hitap olduğuna delalet etmektedir ki bu Eş'arî'den gelen iki görüşten biridir. 'Hayır, öyle değildir' de denilmiştir. Mutezile ve Mâtürîdiyye nezdinde ise bu aklî bir delildir.