وَقَوْلُهُ: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ نَفْيٌ لِجِنْسِ الْخَوْفِ. وخَوْفٌ مَرْفُوعٌ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ مَبْنَيَا عَلَى الْفَتْحِ وَهُمَا وَجْهَانِ فِي اسْمِ (لَا) النَّافِيَةِ لِلْجِنْسِ وَقَدْ رَوِيَ بِالْوَجْهَيْنِ قَوْلُ الْمَرْأَةِ الرَّابِعَةِ مِنْ نِسَاءِ حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ «زَوْجِي كَلَيْلِ تِهَامَةَ لَا حَرَّ وَلَا قَرَّ وَلَا مَخَافَةَ وَلَا سَآمَةَ» . وَبِنَاءُ الِاسْمِ عَلَى الْفَتْحِ نَصٌّ فِي نَفْيِ الْجِنْسِ وَرَفْعُهُ مُحْتَمِلٌ لِنَفْيِ الْجِنْسِ وَلِنَفْيِ فَرْدٍ وَاحِدٍ، وَلِذَلِكَ فَإِذَا انْتَفَى اللَّبْسُ اسْتَوَى الْوَجْهَانِ كَمَا هُنَا إِذِ الْقَرِينَةُ ظَاهِرَةٌ فِي نَفْيِ الْجِنْسِ.
Allah Teâlâ'nın { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “onlara hiçbir korku yoktur” kavli, korku cinsinin nefyidir. Cumhurun kıraatinde { خَوْفٌ } kelimesi merfudur; Ya'kûb ise fetha üzere mebni olarak okumuştur. Bunlar cinsi nefyeden (lâ)'nın ismindeki iki vecihtir. Nitekim Ümmü Zer' hadisindeki kadınlardan dördüncüsünün: «Kocam Tihâme gecesi gibidir; ne sıcaktır ne soğuk, ne korkulur ne bıktırır» sözü her iki vecihle de rivayet edilmiştir. İsmin fetha üzere mebni kılınması cinsi nefyetmede nassdır; merfu olması ise hem cinsi nefyetmeye hem de tek bir ferdi nefyetmeye muhtemeldir. Bu sebeple iltibas ortadan kalktığında her iki vecih eşit olur; nitekim burada da karine cinsi nefyetmede açıktır.
وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا يَحْتَمِلُ أَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ مَا قِيلَ لِآدَمَ فَإِكْمَالُ ذِكْرِهِ هُنَا اسْتِيعَابٌ لِأَقْسَامِ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَهُوَ يَعُمُّ مَنْ كَذَّبَ
Allah Teâlâ'nın { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar ise...” kavlinin Âdem'e söylenen sözlerin cümlesinden olması muhtemeldir; dolayısıyla burada zikrinin tamamlanması Âdem'in zürriyetinin kısımlarını bütünüyle kuşatmak içindir. Bunda Âdem'in zürriyetinden olan müşriklere bir tariz vardır ve bu,
بِالْمُعْجِزَاتِ كُلِّهَا وَمِنْ جُمْلَتِهَا الْقُرْآنُ، عَطْفٌ عَلَى (مَنْ) الشَّرْطِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ إِلَخْ فَهُوَ مِنْ عَطْفِ جُمْلَةٍ إِسْمِيَّةٍ عَلَى جُمْلَةٍ إِسْمِيَّةٍ، وَأَتَى بِالْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ غَيْرَ شَرْطِيَّةٍ مَعَ مَا فِي الشَّرْطِيَّةِ مِنْ قُوَّةِ الرَّبْطِ وَالتَّنْصِيصِ عَلَى تَرَتُّبِ الْجَزَاءِ عَلَى الشَّرْطِ وَعَدَمِ الِانْفِكَاكِ عَنْهُ لِأَنَّ مَعْنَى التَّرَتُّبِ وَالتَّسَبُّبِ وَعَدَمَ الِانْفِكَاكِ قَدْ حَصَلَ بِطُرُقٍ أُخْرَى فَحَصَلَ مَعْنَى الشَّرْطِ مِنْ مَفْهُومِ قَوْلِهِ: فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ فَإِنَّهُ بِشَارَةٌ يُؤْذِنُ مَفْهُومُهَا بِنِذَارَةِ مَنْ لَمْ يَتْبَعْهُ فَهُوَ خَائِفٌ حَزِينٌ فَيَتَرَقَّبُ السَّامِعُ مَا يُبَيِّنُ هَذَا الْخَوْفَ وَالْحُزْنَ فَيَحْصُلُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا الْآيَةَ. وَأَمَّا مَعْنَى التَّسَبُّبِ فَقَدْ حَصَلَ مِنْ تَعْلِيقِ الْخَبَرِ عَلَى الْمَوْصُول وصلته المؤمي إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ وَعِلَّتِهِ عَلَى أَحَدِ التَّفْسِيرَيْنِ فِي الْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ، وَأَمَّا عَدَمُ الِانْفِكَاكِ
bütün mucizeleri ve bu meyanda Kur'an'ı yalanlayan kimseleri kapsar. Bu ifade, { فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ } “Kim benim hidayetime uyarsa...” kavlindeki şart edatı olan (مَنْ) üzerine matuftur; dolayısıyla bu, isim cümlesinin isim cümlesine atfedilmesidir. Şart cümlesinde güçlü bir rabıt bulunması ve cezanın şarta terettüp edip ondan ayrılmazlığı açıkça belirtilmiş olmasına rağmen, matuf cümle şart cümlesi olarak getirilmemiştir; çünkü terettüp, sebebiyet ve ayrılmazlık anlamları başka yollarla hâsıl olmuştur. Şart anlamı, { فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } kavlinin mefhumundan elde edilmiştir; zira bu bir müjdedir ve mefhumu, ona uymayan kimse için bir uyarı bildirmektedir ki o kimse korku içinde ve üzgündür. Böylece dinleyen bu korku ve hüznü açıklayan şeyi bekler ve bu da { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا } ayetiyle gerçekleşir. Sebebiyet anlamına gelince; bu, haberin mevsule ve sılasına bağlanmasından hâsıl olmuştur ki bu da -haberin bina ediliş vechine yapılan imanın iki tefsirinden birine göre- haberin bina ediliş vechine ve illetine imada bulunur. Ayrılmazlık anlamına gelince;
فَقَدِ اقْتَضَاهُ الْإِخْبَارُ عَنْهُمْ بِأَصْحَابِ النَّارِ الْمُقْتَضِي لِلْمُلَازِمَةِ ثُمَّ التَّصْرِيحُ بِقَوْلِهِ: هُمْ فِيها خالِدُونَ.
onların ayrılmazlığı gerektiren 'cehennem ehli' olarak haber verilmesi, ardından da { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalacaklardır” kavliyle açıkça belirtilmesi bunu gerektirmiştir.
وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ تَذْيِيلٌ ذُيِّلَتْ بِهِ قِصَّةُ آدَمَ لِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ الْمُهْتَدِينَ وَلَيْسَ مِنَ الْمَقُولِ لَهُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا التَّذْيِيلِ تَهْدِيدُ الْمُشْرِكِينَ وَالْعَوْدُ إِلَى عَرْضِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ [الْبَقَرَة: ٢١] وَقَوْلِهِ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢٨] فَتَكُونُ الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ:
Bu cümlenin, hidayete erenlerin zikredilmesi münasebetiyle Âdem kıssasının sonuna eklenen bir tezyîl olması ve ona söylenen sözlerden olmaması da muhtemeldir. Bu tezyîlden maksat müşrikleri tehdit etmek ve Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } [Bakara 21] ve { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } [Bakara 28] kavillerini yeniden serdetmektir. Bu durumda,
وَالَّذِينَ كَفَرُوا اعْتِرَاضِيَّةً وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا الَّذِينَ أَنْكَرُوا الْخَالِقَ وَأَنْكَرُوا أَنْبِيَاءَهُ وَجَحَدُوا عَهْدَهُ كَمَا هُوَ اصْطِلَاحُ الْقُرْآنِ وَالْمَعْنَى وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِي وَبِهُدَايَ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْمُقَابَلَةُ.
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا } kavlindeki vâv itirâziyye (ara cümle bağlacı) olur. { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden murat ise, Kur'an'ın ıstılahında olduğu gibi Yaratıcı'yı inkâr eden, O'nun peygamberlerini inkâr eden ve ahdini çiğneyen kimselerdir. Anlam, karşıtlığın da gösterdiği üzere 'bana ve hidayetime nankörlük edip inkâr edenler' demektir.
وَالْآيَاتُ جَمْعُ آيَةٍ وَهِيَ الشَّيْءُ الدَّالُّ عَلَى أَمْرٍ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَخْفَى، وَلِذَلِكَ قِيلَ لِأَعْلَامِ الطَّرِيقِ آيَاتٌ لِأَنَّهُمْ وَضَعُوهَا لِلْإِرْشَادِ إِلَى الطُّرُقِ الْخَفِيَّةِ فِي الرِّمَالِ، وَتُسَمَّى الْحُجَّةُ آيَةً لِأَنَّهَا تُظْهِرُ الْحَقَّ الْخَفِيَّ، كَمَا قَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:
{ الْآيَاتُ } kelimesi, âyet (آية) kelimesinin çoğuludur; mahiyeti gereği gizli kalan bir şeye delalet eden alamet demektir. Bu sebeple yol işaretlerine 'âyât' denilmiştir, zira çöllerin gizli yollarına kılavuzluk etsin diye dikilmiştir. Gizli hakkı ortaya çıkardığı için delile de ayet denir; nitekim Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
مَنْ لَنَا عِنْدَهُ مِنَ الْخَيْرِ آيَا ... تٌ ثَلَاثٌ فِي كُلِّهِنَّ الْقَضَاءُ
«Kimin katında bizim lehimize hayır delilleri vardır? / Üç tane ki hepsinde de nihai hüküm [lehimizedir].»
يَعْنِي ثَلَاثَ حُجَجٍ عَلَى نُصْحِهِمْ وَحُسْنِ بَلَائِهِمْ فِي الْحَرْبِ وَعَلَى اتِّصَالِهِمْ بِالْمَلِكِ عَمْرِو بْنِ هِنْدٍ. وَسَمَّى اللَّهُ الدَّلَائِلَ عَلَى وُجُودِهِ وَعَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَعَلَى إِبْطَالِ عَقِيدَةِ الشِّرْكِ آيَاتٍ، فَقَالَ: وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ [الْأَنْعَام: ٤] وَقَالَ:
Yani onların samimiyetlerine, savaştaki üstün yararlıklarına ve Kral Amr b. Hind ile olan irtibatlarına dair üç delil. Allah Kendi varlığına, birliğine ve şirk inancını iptal etmeye dair delilleri ayetler olarak isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } [En'âm 4] “Onlara Rablerinin âyetlerinden hiçbir âyet gelmez ki ondan yüz çevirmiş olmasınlar”. Yine şöyle buyurmuştur:
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ [الْأَنْعَام: ٩٧] إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [الْأَنْعَام: ٩٩] وَقَالَ:
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “O, karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var edendir. Bilen bir topluluk için âyetleri genişçe açıkladık” kavlinden { إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } [En'âm 97-99] “Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için âyetler vardır” kavline kadar zikretmiştir. Yine şöyle buyurmuştur:
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها [الْأَنْعَام: ١٠٩] وَسَمَّى الْقُرْآنُ آيَةً فَقَالَ: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ- إِلَى قَوْلِهِ- أَوَلَمْ
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها } [En'âm 109] “Kendilerine bir âyet gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler”. Kur'an'ı da ayet olarak isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } kavlinden { أَوَلَمْ
يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ
يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ } “'Ona Rabbinden âyetler indirilseydi ya!' dediler. De ki: 'Âyetler ancak Allah'ın katındadır...' Kendilerine okunmakta olan Kitab’ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi?”
فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ [٥٠، ٥١] . وَسَمَّى أَجْزَاءَهُ آيَاتٍ فَقَالَ: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا [الْحَج: ٧٢] وَقَالَ: المر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ [الرَّعْد: ١] لِأَنَّ كُلَّ سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ يَعْجِزُ الْبَشَرُ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٣] ، فَكَانَ دَالًّا عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ فِيمَا جَاءَ بِهِ وَكَانَتْ جُمَلُهُ آيَاتٍ لِأَنَّ بِهَا بَعْضَ الْمِقْدَارِ الْمُعْجِزِ، وَلَمْ تُسَمَّ أَجْزَاءُ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ الْأُخْرَى آيَاتٍ، وَأَمَّا مَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ الرَّجْمِ أَنَّ ابْنَ صُورِيَا حِينَ نَشَرَ التَّوْرَاةَ وَضَعَ يَدَهُ عَلَى آيَةِ الرَّجْمِ فَذَلِكَ عَلَى تَشْبِيهِ الْجُزْءِ مِنَ التَّوْرَاةِ بِالْجُزْءِ مِنَ الْقُرْآنِ وَهُوَ مِنْ تَعْبِيرِ رَاوِي الْحَدِيثِ.
kavline kadar Ankebût Suresi'nde [50-51] buyurmuştur. Kur'an'ın bölümlerini de ayetler olarak isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا } [Hac 72] “Âyetlerimiz açık açık kendilerine okunduğu zaman inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluk sezersin; neredeyse kendilerine âyetlerimizi okuyanların üzerine saldıracak olurlar”. Yine şöyle buyurmuştur: { المر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ } [Ra'd 1] “Elif. Lâm. Mîm. Râ. Bunlar Kitab'ın âyetleridir. Sana Rabbinden indirilen haktır”. Zira insanlık Kur'an'ın surelerinden herhangi birinin benzerini getirmekten aciz kalmıştır; nitekim Allah Teâlâ: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } [Bakara 23] “onun benzeri bir sure getirin” buyurmuştur. Dolayısıyla Kur'an, Resul'ün getirdiği şeyde doğru söylediğine delalet etmekteydi; cümleleri de muciz miktarın bir kısmını barındırdığı için birer ayetti. Diğer semavî kitapların kısımları ise 'âyât' olarak isimlendirilmemiştir. Recim hadisinde geçen, İbn Sûriyâ'nın Tevrat'ı açtığında elini recim ayetinin üzerine koyduğuna dair rivayete gelince; bu, Tevrat'ın bir cüzünü Kur'an'ın bir cüzüne benzetmek kabilindendir ve hadis ravisinin bir ifadesidir.
وَأَصْلُ الْآيَةِ عِنْدَ سِيبَوَيْهُُِ
Sîbeveyh nezdinde 'âyet' kelimesinin aslı,
فَعَلَةٌ بِالتَّحْرِيكِ أَيَيَةٌ أَوْ أَوَيَةٌ عَلَى الْخِلَافِ فِي أَنَّهَا وَاوِيَّةٌ أَوْ يَائِيَّةٌ مُشْتَقَّةٌ مِنْ أَيٍّ الِاسْتِفْهَامِيَّةِ أَوْ مِنْ أَوَيَ فَلَمَّا تَحَرَّكَ حَرْفَا الْعِلَّةِ فِيهَا قُلِبَ أَحَدُهُمَا وَقُلِبَ الْأَوَّلُ تَخْفِيفًا عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ لِأَنَّ قِيَاسَ اجْتِمَاعِ حَرْفَيْ عِلَّةٍ صَالِحَيْنِ لِلْإِعْلَالِ أَنْ يُعَلَّ ثَانِيهِمَا إِلَّا مَا قَلَّ مِنْ نَحْوِ آيَةٍ وَقَايَةٍ وَطَايَةٍ وَثَايَةٍ وَرَايَةٍ .
[ayn harfinin] harekeli oluşuyla fa'ale (فَعَلَة) vezninde 'eyeyeh' (أَيَيَة) yahut 'eveyeh'tir (أَوَيَة). Bu durum, kelimenin vâvî mi yoksa yâî mi olduğu, istifhamiyye olan 'eyy' (أَيّ) edatından mı yoksa 'evâ' (أَوَى) fiilinden mi türediği hususundaki ihtilafa dayanır. Kelimedeki iki illet harfi de harekeli olunca bunlardan biri [elife] kalbedilmiş (dönüştürülmüş); tahfîf (hafifletme) maksadıyla ve kıyasa aykırı olarak birincisi kalbedilmiştir. Çünkü i'lâle (dönüşüme) elverişli iki illet harfinin yan yana gelmesinde kıyas olan kural, ikincisinin i'lâle uğratılmasıdır; ancak âyet (آيَة), kāyet (قَايَة), tâye (طَايَة), sâye (ثَايَة) ve râye (رَايَة) gibi az sayıdaki kelimeler bunun istisnasıdır.
فَالْمُرَادُ بِآيَاتِنَا هُنَا آيَاتُ الْقُرْآنِ أَيْ وَكَذَّبُوا بِالْقُرْآنِ أَي بِأَنَّهُ وَحْيٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: وَكَذَّبُوا بِآياتِنا بَاءٌ يَكْثُرُ دُخُولُهَا عَلَى مُتَعَلَّقِ مَادَّةِ التَّكْذِيبِ مَعَ أَنَّ التَّكْذِيبَ مُتَعَدٍّ بِنَفْسِهِ وَلَمْ أَقِفْ فِي كَلَامِ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ عَلَى خَصَائِصِ لَحَاقِهَا بِهَذِهِ الْمَادَّةِ وَالصِّيغَةِ فَيَحْتَمِلُ أَنَّهَا لِتَأْكِيدِ اللُّصُوقِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي التَّكْذِيبِ فَتَكُونُ كَالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Burada { بِآياتِنا } ifadesinden murat Kur'an ayetleridir; yani 'Kur'an'ı, onun Allah katından bir vahiy olduğunu yalanladılar' demektir. { وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } kavlindeki bâ (بـ) harf-i cerri, tekzîb (yalanlama) maddesi bizatihi müteaddî olmasına rağmen, bu maddenin müteallakına çokça dahil olan bir harf-i cerdir. Dil imamlarının sözlerinde bu harfin mezkûr maddeye ve sıygaya bitişmesinin hususiyetlerine dair bir açıklamaya rastlamadım. Dolayısıyla bunun yalanlamada mübalağa için irtibatı tekit etmeye yönelik olması muhtemeldir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } [Mâide 6] “başlarınıza meshedin” kavlindeki ve Nâbiğa'nın şu beytindeki bâ harfi gibi:
لَكَ الْخَيْرُ أَنْ وَارَتْ بِكَ الْأَرْضُ وَاحِدًا وَيَحْتَمِلُ أَنَّ أَصْلَهَا لِلسَّبَبِيَّةِ وَأَنَّ الْأَصْلَ أَنْ يُقَالَ كَذَّبَ فَلَانًا بِخَبَرِهِ ثُمَّ كَثُرَ ذَلِكَ فَصَارَ كَذَّبَ بِهِ وَكَذَبَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُقَالَ كَذَّبَ فُلَانًا، وَكَذَبَ بِالْخَبَرِ الْفُلَانِيِّ، فَقَوْلُهُ:
«Toprak seni örttüğünde o eşsiz adamı örtmüş oldu; hayır senin içindir.» Aslının sebebiyet için olması ve aslolanın 'falanı haberi sebebiyle yalanladı' şeklinde söylenmesi, sonra bu kullanımın yaygınlaşarak 'onunla yalanladı' ve 'yalanladı' ifadelerinin aynı anlama gelmesi de muhtemeldir. En yaygın kullanım ise 'falanı yalanladı' ve 'falanca haberi yalanladı' denmesidir. Bu durumda Allah Teâlâ'nın:
بِآياتِنا يَتَنَازَعُهُ فِعْلَا كَفَرُوا وَكَذَّبُوا. وَقَوْلُهُ: هُمْ فِيها خالِدُونَ بَيَانٌ لِمَضْمُونِ قَوْلِهِ:
{ بِآياتِنا } kavlinde hem { كَفَرُوا } hem de { كَذَّبُوا } fiilleri tenazu' etmektedir. { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalacaklardır” kavli ise O'nun:
أَصْحابُ النَّارِ فَإِنَّ الصَّاحِبَ هُنَا بِمَعْنَى الْمُلَازِمِ وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ جُمْلَةُ فِيها خالِدُونَ لِتَنَزُّلِهَا مِنَ الْأُولَى مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ فَبَيْنَهُمَا كَمَال الِاتِّصَال.
{ أَصْحابُ النَّارِ } “cehennemlikler” kavlinin mazmununun bir açıklamasıdır; zira 'sahib' burada ayrılmayan, sürekli beraber olan anlamındadır. Bu yüzden { فِيها خالِدُونَ } cümlesi, birinci cümlenin beyânı konumunda olduğundan dolayı fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir); dolayısıyla ikisi arasında kemâl-i ittisâl vardır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٤٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 40]
يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠)
{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠) } “Ey İsrailoğulları! Size lütfettiğim nimetimi hatırlayın; bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim ve yalnız benden korkun.”
انْتِقَالٌ مِنْ مَوْعِظَةِ الْمُشْرِكِينَ إِلَى مَوْعِظَةِ الْكَافِرِينَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَبِذَلِكَ تَتِمُّ مَوْعِظَةُ الْفِرَقِ الْمُتَقَدَّمُ ذِكْرُهَا، لِأَنَّ فَرِيقَ الْمُنَافِقين لَا يعدو أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَوْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ الْيَهُودِ، وَوُجِّهَ الْخِطَابُ هُنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَهُمْ أشهر الْأُمَم المتدينة ذَاتِ الْكِتَابِ الشَّهِيرِ وَالشَّرِيعَةِ الْوَاسِعَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ جَاءَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ فَكَانَتْ هَاتِهِ السُّورَةُ الَّتِي هِيَ فُسْطَاطُهُ مُشْتَمِلَةً عَلَى الْغَرَضِ الَّذِي جَاءَ لِأَجْلِهِ، وَقَدْ جَاءَ الْوَفَاءُ بِهَذَا الْغَرَضِ عَلَى أَبْدَعِ الْأَسَالِيبِ وَأَكْمَلِ وُجُوهِ الْبَلَاغَةِ فَكَانَتْ فَاتِحَتُهَا فِي التَّنْوِيهِ بِشَأْنِ هَذَا الْكِتَابِ وَآثَارِ هَدْيِهِ وَمَا يكْتَسب متبوه مِنَ الْفَلَّاحِ دُنْيَا وَأُخْرَى، وَبِالتَّحْذِيرِ مِنْ سُوءِ مَغَبَّةِ مَنْ يُعْرِضُ عَنْ هَدْيِهِ وَيَتَنَكَّبُ طَرِيقَهُ، وَوَصَفَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ أَحْوَالَ النَّاسِ تُجَاهَ تَلَقِّي هَذَا الْكِتَابِ مِنْ مُؤْمِنٍ وَكَافِرٍ وَمُنَافِقٍ، بَعْدَ ذَلِكَ أَقْبَلَ عَلَى أَصْنَافِ أُولَئِكَ بِالدَّعْوَةِ إِلَى الْمَقْصُودِ، وَقَدِ انْحَصَرَ الْأَصْنَافُ الثَّلَاثَةُ مِنَ النَّاسِ الْمُتَلَقِّينَ لِهَذَا الْكِتَابِ بِالنِّسْبَةِ لِحَالِهِمْ تُجَاهَ الدَّعْوَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ فِي صِنْفَيْنِ لِأَنَّهُمْ إِمَّا مُشْرِكٌ أَوْ مُتَدَيِّنٌ أَيْ كِتَابِيٌّ، إِذْ قَدِ انْدَرَجَ صِنْفُ الْمُنَافِقِينَ فِي الصِّنْفِ الْمُتَدَيِّنِ لِأَنَّهُمْ مِنَ الْيَهُودِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ، فَدَعَا الْمُشْرِكِينَ إِلَى عِبَادَتِهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ:
[Bu ayetle] müşriklere yapılan öğütten, Ehl-i Kitap'tan olan kâfirlere yapılan öğüde geçilmektedir. Böylece daha önce zikredilen fırkalara yönelik öğüt tamamlanmış olmaktadır; çünkü münafıklar zümresi de ya müşriklerden ya da Yahudi Ehl-i Kitap'tan ibarettir. Burada hitap İsrailoğullarına yöneltilmiştir; zira onlar meşhur bir kitaba ve geniş bir şeriata sahip dindar ümmetlerin en bilinenidir. Çünkü bu Kur'an en doğru yola iletmek üzere gelmiştir ve Kur'an'ın çadırı (otağı) mesabesinde olan bu sure, onun gönderiliş gayesini ihtiva etmektedir. Bu gayenin gerçekleştirilmesi en özgün üsluplarla ve belagatin en mükemmel vecihleriyle vuku bulmuştur. Nitekim surenin başlangıcı bu Kitab'ın şanını, hidayetinin tesirlerini ve ona uyanların dünyada ve ahirette elde edecekleri kurtuluşu övmekle; onun hidayetinden yüz çevirip yolundan sapanların akıbetinin kötülüğüne karşı uyarmakla başlamıştır. Bu arada insanların bu Kitab'ı karşılama hususundaki mümin, kâfir ve münafık olma durumlarını vasfetmiştir. Bundan sonra da bu zümreleri asıl maksada davet etmeye yönelmiştir. Bu Kitab'ı muhatap alan insanların üç zümresi, İslam daveti karşısındaki durumları itibarıyla iki sınıfta toplanmaktadır: Çünkü onlar ya müşriktir ya da dindardır, yani Ehl-i Kitap'tır; zira daha önce belirttiğimiz gibi münafıklar zümresi de Yahudilerden oldukları için dindar sınıfın içine dahil olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ müşrikleri:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ [الْبَقَرَة: ٢١] . فَالنَّاسُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ الْمُشْرِكِينَ كَمَا هُوَ اصْطِلَاحُ الْقُرْآنِ غَالِبًا كَمَا تَقَدَّمَ فَظَاهِرٌ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ كُلَّ النَّاسِ فَقَوْلُهُ: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ يَخْتَصُّ بِهِمْ لَا مَحَالَةَ إِذْ لَيْسَ الْمُؤْمِنُونَ بِدَاخِلِينَ فِي ذَلِكَ، وَذَكَّرَهُمْ بِدَلَائِلِ الصَّنْعَةِ وَهِيَ خَلْقُ أُصُولِهِمْ وَبِأُصُولِ نِعَمِ الْحَيَاةِ وَهِيَ خَلْقُ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ وَإِنْزَالُ الْمَاءِ مِنَ السَّمَاءِ لِإِخْرَاجِ الثَّمَرَاتِ، وَعَجِبَ مِنْ كُفْرِهِمْ مَعَ ظُهُورِ دَلَائِلِ إِثْبَاتِ الْخَالِقِ مِنَ الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ، وَذَكَّرَهُمْ بِنِعْمَةٍ عَظِيمَةٍ وَهِيَ نِعْمَةُ تَكْرِيمِ أَصْلِهِمْ وَتَوْبَتُهُ عَلَى أَبِيهِمْ، كُلُّ ذَلِكَ اقْتِصَارٌ عَلَى الْقَدْرِ الثَّابِتِ فِي فِطْرَتِهِمْ إِذْ لَمْ يَكُنْ لَدَيْهِمْ مِنَ الْأُصُولِ الدِّينِيَّةِ مَا يُمْكِنُ أَنْ يُجْعَلَ مَرْجِعًا
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } [Bakara 21] “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” kavliyle kendisine ibadet etmeye çağırmıştır. Eğer «insanlar» (en-nâs) ifadesinden murat —daha önce geçtiği üzere Kur'an'ın ekseri ıstılahında olduğu gibi— müşrikler ise durum açıktır. Şayet bundan murat bütün insanlar ise { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } “Rabbinize kulluk edin” emri muhakkak ki onlara mahsustur; çünkü müminler bu [hitabın ilk muhatabı olma] durumuna dahil değildir. Onlara yaratılış delillerini, yani asıllarının yaratılışını ve hayat nimetlerinin asıllarını —ki bunlar yerin ve göğün yaratılması, meyveleri çıkarmak için gökten su indirilmesidir— hatırlatmış; hayat ve ölüm gibi Yaratıcı'nın varlığını ispatlayan deliller açıkça ortadayken onların inkâr etmelerine hayret etmiş; ayrıca asıllarının üstün kılınması ve babalarının tövbesinin kabul edilmesi gibi büyük bir nimeti onlara hatırlatmıştır. Bütün bunlar, onların fıtratında sabit olan miktarla sınırlı kalmıştır; zira onların ellerinde karşılıklı konuşma ve tartışmada
فِي الْمُحَاوَرَةِ وَالْمُجَادَلَةِ يَقْتَنِعُونَ بِهِ، وَخَاطَبَهُمْ فِي شَأْنِ إِثْبَاتِ صِدْقِ الرَّسُولِ خِلَالَ ذَلِكَ بِالدَّلِيلِ الَّذِي تُدْرِكُهُ أَذْوَاقُهُمُ الْبَلَاغِيَّةُ فَقَالَ: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٣] الْآيَاتِ. وَلَمَّا قَضَى ذَلِكَ كُلَّهَ حَقَّهُ أَقْبَلَ بِالْخِطَابِ هُنَا عَلَى الصِّنْفِ الثَّانِي وَهُمْ أَهْلُ الشَّرَائِعِ وَالْكِتَابِ وَخَصَّ مِنْ
referans alınabilecek ve ikna olacakları dinî esaslar bulunmamaktaydı. Bu esnada Resul'ün doğruluğunu ispatlama hususunda onlara beliğ zevklerinin idrak edebileceği şu delille hitap etti: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } [Bakara 23] “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içindeyseniz, onun benzeri bir sure getirin” ve devamındaki ayetler. Bütün bunların hakkı tastamam verildikten sonra hitap burada ikinci sınıfa, yani şeriat ve kitap sahiplerine yöneldi ve onların
بَيْنِهِمْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِأَنَّهُمْ أَمْثَلُ أُمَّةٍ ذَاتِ كِتَابٍ مَشْهُورٍ فِي الْعَالَمِ كُلِّهِ وَهُمُ الْأَوْحِدَاءُ بِهَذَا الْوَصْفِ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ بِاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ السَّاكِنِينَ الْمَدِينَةَ وَمَا حَوْلَهَا، وَهُمْ أَيْضًا الَّذِينَ ظَهَرَ مِنْهُمُ الْعِنَادُ وَالنِّوَاءُ لِهَذَا الدِّينِ، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ لَمْ يَدْعُ الْيَهُودَ إِلَى تَوْحِيدٍ وَلَا اعْتِرَافٍ بِالْخَالِقِ لِأَنَّهُمْ مُوَحِّدُونَ وَلَكِنَّهُ دَعَاهُمْ إِلَى تَذَكُّرِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَإِلَى مَا كَانَتْ تُلَاقِيهِ أَنْبِيَاؤُهُمْ مِنْ مُكَذِّبِيهِمْ، لِيَذْكُرُوا أَنَّ تِلْكَ سُنَّةُ اللَّهِ وَلِيَرْجِعُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِمِثْلِ مَا كَانُوا يُؤَنِّبُونَ بِهِ مَنْ كَذَّبَ أَنْبِيَاءَهُمْ وَذَكَّرَهُمْ بِبِشَارَاتِ رُسُلِهِمْ وَأَنْبِيَائِهِمْ بِنَبِيٍّ يَأْتِي بَعْدَهُمْ.
arasından da İsrailoğulları tahsis edildi; çünkü onlar bütün dünyada meşhur bir kitaba sahip ümmetlerin en yetkin örneğidir ve Medine ile çevresinde yaşayan Arapça konuşan topluluklar içinde bu vasfa sahip yegâne gruptur. Ayrıca bu dine karşı inat ve düşmanlık sergileyenler de onlardır. Bundan dolayı [Cenâb-ı Hak] Yahudileri tevhide yahut Yaratıcı'yı ikrara çağırmamıştır; zira onlar zaten muvahhiddirler. Lakin onları Allah'ın üzerlerindeki nimetlerini ve peygamberlerinin kendilerini yalanlayanlardan neler çektiğini hatırlamaya davet etmiştir; ta ki bunun Allah'ın bir kanunu olduğunu hatırlasınlar ve vaktiyle peygamberlerini yalanlayanları kınadıkları gibi bizzat kendilerini kınasınlar. Ayrıca onlara elçilerinin ve peygamberlerinin kendilerinden sonra gelecek bir peygambere dair müjdelerini hatırlatmıştır.
وَلِتَوْجِيهِ الْخِطَابِ إِلَيْهِمْ طَرِيقَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّهُ جَادَلَهُمْ بِالْأَدِلَّةِ الدِّينِيَّةِ الْعِلْمِيَّةِ وَإِثْبَاتِ صِدْقِ الرِّسَالَةِ بِمَا تَعَارَفُوهُ مِنْ أَحْوَالِ الرُّسُلِ، وَلَمْ يُعَرِّجْ لَهُمْ عَلَى إِثْبَاتِ الصِّدْقِ بِدَلَالَةِ مُعْجِزَةِ الْقُرْآنِ إِذْ لَمْ يَكُونُوا مِنْ فُرْسَانِ هَذَا الْمَيْدَانَ كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Onlara hitabın yöneltilmesinin bir başka yolu da şudur: [Kur'an] onlarla dinî-ilmî delillerle ve peygamberlerin durumlarından bildikleri hususlarla peygamberliğin doğruluğunu ispatlayarak tartışmış; Kur'an'ın mucizesinin delaletiyle doğruluğu ispatlama yoluna onlara karşı başvurmamıştır, zira Allah Teâlâ'nın:
إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا [الْبَقَرَة: ٢٦] فَكَانَ خِطَابُهُمْ هُنَا بِالدَّلَائِلِ الدِّينِيَّةِ وَبِحُجَجِ الشَّرِيعَةِ الْمُوسَوِيَّةِ لِيَكُونَ دَلِيلُ صِدْقِ الرَّسُولِ فِي الِاعْتِبَارِ بِحَالِهِ وَأَنَّهُ جَاءَ عَلَى وِفَاقِ أَحْوَالِ إِخْوَانِهِ الْمُرْسَلِينَ السَّابِقِينَ.
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا } [Bakara 26] “Şüphesiz Allah herhangi bir misal vermekten çekinmez” kavlinin tefsirinde daha önce açıkladığımız gibi onlar bu meydanın erlerinden değillerdi. Dolayısıyla buradaki hitap dinî delillerle ve Musevî şeriatının hüccetleriyle yapılmıştır ki Resul'ün doğruluğunun delili onun haline ibretle bakılmasında ve önceki peygamber kardeşlerinin hallerine uygun olarak gelmesinde bulunsun.
وَقَدْ أَفَاضَ الْقُرْآنُ فِي ذَلِكَ وَتَدَرَّجَ فِيهِ مِنْ دَرَجَةٍ إِلَى أُخْتِهَا بِأُسْلُوبٍ بَدِيعٍ فِي مُجَادَلَةِ الْمُخَاطَبِينَ وَأَفَادَ فِيهِ تَعْلِيمَ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى لَا يَفُوتَهُمْ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ [الشُّعَرَاء: ١٩٧] فَقَدْ كَانَ الْعِلْمُ يَوْمَئِذٍ مَعْرِفَةَ التَّشْرِيعِ وَمَعْرِفَةَ أَخْبَارِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ وَأَحْوَالِ الْعَالَمَيْنِ الْعُلْوِيِّ وَالسُّفْلِيِّ مَعَ الْوِصَايَاتِ الْأَدَبِيَّةِ وَالْمَوَاعِظِ الْأَخْلَاقِيَّةِ، فَبِذَلِكَ كَانَ الْيَهُودُ يَفُوقُونَ الْعَرَبَ وَمِنْ أَجْلِهِ كَانَتِ الْعَرَبُ تسترشدهم فِي الشؤون وَبِهِ امْتَازَ الْيَهُودُ عَلَى الْعَرَبِ فِي بِلَادِهِمْ بِالْفِكْرَةِ الْمَدَنِيَّةِ.
Kur'an bu hususta ayrıntıya girmiş ve muhataplarla tartışmada eşsiz bir üslupla bir dereceden diğerine geçmiş; Müslümanlara da İsrailoğulları âlimlerinin gerisinde kalmamaları için ilim öğretmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ } [Şuarâ 197] “İsrailoğulları bilginlerinin bunu bilmesi onlar için bir delil değil midir?” Zira o günlerde ilim; teşrii bilmek, geçmiş peygamberlerin ve ümmetlerin haberlerini, ulvî ve süflî âlemlerin ahvalini edebî vasiyetler ve ahlaki öğütlerle birlikte bilmekten ibaretti. Yahudiler bu yönüyle Araplardan üstündü; bu yüzden Araplar çeşitli meselelerde onlara danışır, yol göstermelerini isterlerdi ve Yahudiler memleketlerinde medenî fikir bakımından Araplara karşı bununla temayüz etmişlerdi.
وَكَانَ عِلْمُ عَامَّةِ الْيَهُودِ فِي هَذَا الشَّأْنِ ضَعِيفًا وَإِنَّمَا انْفَرَدَتْ بِعِلْمِهِ عُلَمَاؤُهُمْ وَأَحْبَارُهُمْ فَجَاءَ الْقُرْآنُ فِي هَاتِهِ الْمُجَادَلَاتِ مُعْلِمًا أَيْضًا لِلْمُسْلِمِينَ وَمُلْحِقًا لَهُمْ بِعُلَمَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَتَّى تَكُونَ الدَّرَجَةُ الْعُلْيَا لَهُمْ لِأَنَّهُمْ يَضُمُّونَ هَذَا الْعِلْمَ إِلَى عُلُومِهِمُ اللِّسَانِيَّةِ وَنَبَاهَتِهِمُ الْفِكْرِيَّةِ فَتُصْبِحَ عَامَّةُ الْمُسْلِمِينَ مُسَاوِيَةً فِي الْعِلْمِ لِخَاصَّةِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ وَهَذَا مَعْنًى عَظِيمٌ مِنْ مَعَانِي تَعْمِيمِ التَّعْلِيمِ وَالْإِلْحَاقِ فِي مُسَابَقَةِ التَّمُدْيُنِ. وَبِهِ تَنْكَشِفُ لَكُمْ حِكْمَةٌ مِنْ حِكَمِ تَعَرُّضِ
Yahudilerin avamının bu konudaki ilmi ise zayıftı ve bu ilim sadece âlimlerine ve hahamlarına mahsustu. Kur'an bu tartışmalarda Müslümanlara da öğreterek onları İsrailoğulları âlimlerinin seviyesine ulaştırdı; ta ki üstün derece Müslümanların olsun; çünkü onlar bu ilmi kendi dil ilimlerine ve fikrî kavrayışlarına katmakta, böylece Müslümanların avamı ilimde İsrailoğullarının havasına (seçkinlerine) denk hale gelmektedir. Bu da eğitimin yaygınlaştırılması ve medeniyet yarışında öne geçme manalarından pek yüce bir manadır. Bununla,
الْقُرْآنِ لِقِصَصِ الْأُمَمِ وَأَحْوَالِهِمْ فَإِنَّ فِي ذَلِكَ مَعَ الْعِبْرَةِ تَعْلِيمًا اصْطِلَاحِيًّا. وَلَقَدْ نَعُدُّ هَذَا مِنْ مُعْجِزَاتِ الْقُرْآنِ وَهُوَ أَنَّهُ شَرَحَ مِنْ أَحْوَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مَا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا أَحْبَارُهُمْ وَخَاصَّتُهُمْ مَعَ حِرْصِهِمْ عَلَى كِتْمَانِهِ الاستئثار بِهِ
Kur'an'ın ümmetlerin kıssalarına ve durumlarına değinmesindeki hikmetlerden biri size açılmış olur; zira bunda ibretin yanı sıra metodolojik bir eğitim de vardır. Biz bunu Kur'an'ın mucizelerinden saymaktayız: O, mevki ve menfaatlerde rekabet korkusuyla
خَشْيَةَ الْمُزَاحَمَةِ فِي الْجَاهِ وَالْمَنَافِعِ فَجَاءَ الْقُرْآنُ عَلَى لِسَانِ أَبْعَدِ النَّاسِ عَنْهُمْ وَعَنْ عِلْمِهِمْ صَادِعًا بِمَا لَا يَعْلَمُهُ غَيْرُ خَاصَّتِهِمْ فَكَانَتْ هَذِهِ الْمُعْجِزَةُ لِلْكِتَابِيِّينَ قَائِمَةً مَقَامَ الْمُعْجِزَةِ الْبَلَاغِيَّةِ لِلْأُمِّيِّينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْإِلْمَامُ بِهَذَا فِي الْمُقَدِّمَةِ السَّابِعَةِ. وَقَدْ رُوعِيَتْ فِي هَذَا الِانْتِقَالِ مُسَايَرَةُ تَرْتِيبِ كتب التَّوْرَاة إِذا عَقَّبَتْ كِتَابَ التَّكْوِينِ بِكِتَابِ الْخُرُوجِ أَيْ وَصْفِ أَحْوَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي مُدَّةِ فِرْعَوْنَ ثُمَّ بَعْثَةِ مُوسَى، وَقَدِ اقْتَصَرَ مِمَّا فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ عَلَى ذِكْرِ خَلْقِ آدَمَ وَإِسْكَانِهِ الْأَرْضَ لِأَنَّهُ مَوْضِعُ الْعِبْرَةِ وَانْتَقَلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى أَحْوَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِأَنَّ فِيهَا عِبَرًا جَمَّةً لَهُمْ وَلِلْأُمَّةِ.
bunu gizlemeye ve kendilerine saklamaya hırslı olmalarına rağmen İsrailoğullarının durumlarından sadece hahamlarının ve seçkinlerinin bildiği şeyleri açıklamıştır. Böylece Kur'an, onlardan ve ilimlerinden en uzak olan kimsenin diliyle onların seçkinlerinden başkasının bilmediği hakikatleri apaçık ortaya koymuştur. Dolayısıyla bu mucize, Ehl-i Kitap için ümmî Araplara yönelik belagat mucizesi makamına kaim olmuştur. Buna Yedinci Mukaddime'de temas edilmişti. Bu geçişte Tevrat kitaplarının tertibine riayet edilmiştir; zira Tevrat Tekvin kitabının ardından Çıkış kitabını getirir, yani Firavun dönemindeki İsrailoğullarının durumlarını ve ardından Musa'nın gönderilmesini anlatır. Kur'an Tekvin kitabında yer alanlardan sadece Âdem'in yaratılması ve yeryüzüne yerleştirilmesi zikriyle yetinmiştir; çünkü ibret mahalli orasıdır. Buradan da İsrailoğullarının hallerine geçmiştir; çünkü bu hallerde hem onlar hem de bu ümmet için pek çok ibretler vardır.
فَقَوْلُهُ: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ خِطَابٌ لِذُرِّيَّةِ يَعْقُوبَ وَفِي ذُرِّيَّتِهِ انْحَصَرَ سَائِرُ الْأُمَّةِ الْيَهُودِيَّةِ، وَقَدْ خَاطَبَهُمْ بِهَذَا الْوَصْفِ دُونَ أَنْ يَقُولَ يَا أَيُّهَا الْيَهُودُ لِكَوْنِهِ هُوَ اسْمَ الْقَبِيلَةِ أَمَّا الْيَهُودُ فَهُوَ اسْمُ النِّحْلَةِ وَالدِّيَانَةِ وَلِأَنَّ مَنْ كَانَ مُتَّبِعًا دِينَ الْيَهُودِيَّةِ مِنْ غَيْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَحِمْيَرَ لَمْ يُعَتَدَّ بِهِمْ لِأَنَّهُمْ تَبَعٌ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فَلَوْ آمَنَ بَنُو إِسْرَائِيلَ بِالنَّبِيءِ ﷺ لَآمَنَ أَتْبَاعُهُمْ لِأَنَّ الْمُقَلِّدَ تَبَعٌ لِمُقَلِّدِهِ. وَلِأَنَّ هَذَا الْخِطَابَ لِلتَّذْكِيرِ بِنِعَمٍ أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَى أَسْلَافِهِمْ وَكَرَامَاتٍ أَكْرَمَهُمْ بِهَا فَكَانَ لِنِدَائِهِمْ بِعُنْوَانِ كَوْنِهِمْ أَبْنَاءَ يَعْقُوبَ وَأَعْقَابَهُ مَزِيدُ مُنَاسَبَةٍ لِذَلِكَ أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمَّا ذُكِّرُوا بِعُنْوَانِ التَّدَيُّنِ بِدِينِ مُوسَى ذُكِّرُوا بِوَصْفِ الَّذِينَ هَادُوا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا [الْبَقَرَة: ٦٢] الْآيَةَ كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا.
{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ } “Ey İsrailoğulları” kavli, Yakub'un zürriyetine bir hitaptır ve Yahudi ümmetinin tamamı onun zürriyetinde toplanmıştır. «Ey Yahudiler» demeyip onlara bu vasıfla hitap etmiştir; çünkü bu kabilenin ismidir, Yahudi ise mezhep ve dinin ismidir. Ayrıca İsrailoğulları dışından Yahudilik dinine uyan kimseler —mesela Himyerliler gibi— muteber sayılmamıştır; zira onlar İsrailoğullarına tabidir. Şayet İsrailoğulları Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman etseydi, onların peşinden gidenler de iman ederdi; zira taklit eden taklit ettiğine tabidir. Bir de bu hitap, Allah'ın onların geçmişlerine bahşettiği nimetleri ve onları onurlandırdığı ikramları hatırlatmak için olduğundan, onlara Yakub'un oğulları ve nesli unvanıyla seslenmek buna daha fazla uygundu. Görmez misin ki Musa'nın dinine intisap unvanıyla zikredildiklerinde, yakında geleceği üzere Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا } [Bakara 62] “Şüphesiz iman edenler ve Yahudiler...” ayetinde olduğu gibi «hâdû» (Yahudileşenler) vasfıyla zikredilmişlerdir.
وَتَوْجِيهُ الْخُطَّابِ إِلَى جَمِيعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَشْمَلُ عُلَمَاءَهُمْ وَعَامَّتَهُمْ لِأَنَّ مَا خُوطِبُوا بِهِ هُوَ مِنَ التَّذْكِيرِ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَى أَسْلَافِهِمْ وَبِعَهْدِ اللَّهِ لَهُمْ. وَكَذَلِكَ نَجِدُ خِطَابَهُمْ فِي الْأَغْرَاضِ الَّتِي يُرَادُ مِنْهَا التَّسْجِيلُ عَلَى جَمِيعِهِمْ يَكُونُ بِنَحْوِ يَا أَهْلَ الْكِتابِ [آل عمرَان: ٦٤] أَوْ بِوَصْفِ الْيَهُودِ الَّذِينَ هَادُوا أَوْ بِوَصْفِ النَّصَارَى، فَأَمَّا إِذَا كَانَ الْغَرَضُ التَّسْجِيلَ عَلَى عُلَمَائِهِمْ نَجِدُ الْقُرْآنَ يُعَنْوِنُهُمْ بِوَصْفِ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ [النِّسَاء: ٤٧] أَوِ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ [الْأَنْعَام: ٢٠] . وَقَدْ يَسْتَغْنِي عَنْ ذَلِكَ بِكَوْنِ الْخَبَرِ الْمَسُوقِ مِمَّا يُنَاسِبُ عُلَمَاءَهُمْ خَاصَّةً مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ٧٥] . وَنَحْوَ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا [الْبَقَرَة: ٤١] وَنَحْوَ وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ٤٢] فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ [الْبَقَرَة: ٧٩] الْآيَةَ وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا
Hitabın bütün İsrailoğullarına yöneltilmesi, onların hem âlimlerini hem de avamını kapsar; zira kendilerine hitap edilen şey, Allah'ın geçmişlerine olan nimetini ve Allah'ın onlara olan ahdini hatırlatmaktır. Nitekim hepsinin aleyhine tescil edilmesi murat edilen gayelerdeki hitapların { يَا أَهْلَ الْكِتابِ } [Âl-i İmrân 64] “Ey Ehl-i Kitap!” şeklinde ya da «hâdû» vasfıyla Yahudiler veya Hristiyanlar vasfıyla olduğunu görürüz. Maksat onların âlimlerinin aleyhine tescil etmek olduğunda ise Kur'an'ın onları { الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } [Nisâ 47] “kendilerine kitap verilenler” veya { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } [En'âm 20] “kendilerine kitap verdiklerimiz” vasfıyla unvanlandırdığını görürüz. Bazen de zikredilen haberin özellikle onların âlimlerine uygun olması sebebiyle buna ihtiyaç duyulmaz; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavillerinde olduğu gibi: { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } [Bakara 75] “İçlerinden bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu akılları erdikten sonra bile bile tahrif ederlerdi”, { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } [Bakara 41] “Ayetlerimi az bir karşılık ile satmayın”, { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } [Bakara 42] “Hakkı batıla karıştırmayın ve bile bile hakkı gizlemeyin”, { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ } [Bakara 79] “Elleriyle kitabı yazanların vay haline!” ayeti ve { وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا }
مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ
{ مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ } “...daha önce inkâr edenlere karşı fetih (zafer) isterlerken, kendilerine tanıdıkları [hakikat] gelince onu inkâr ettiler...”
[الْبَقَرَة: ٨٩] إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ
[Bakara 89] “Allah katından yanlarındakini tasdik eden bir Kitap geldiğinde —ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/yardım istiyorlardı— işte tanıdıkları o şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler”, { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ }
يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ [الْبَقَرَة: ١٥٩] وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ [الْبَقَرَة: ١٤٥] الْآيَةَ.
{ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ } [Bakara 159] “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler var ya, işte onlara Allah lanet eder” ve { وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } [Bakara 145] “Kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti getirsen yine de senin kıblene uymazlar” ayeti gibi.
فَإِذَا جَاءَ الْخِطَابُ بِأُسْلُوبٍ شَامِلٍ لِعُلَمَائِهِمْ وَعَامَّتِهِمْ صُرِفَ إِلَى كُلِّ طَائِفَةٍ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ مَا هُوَ لَائِقٌ بِهَا.
Hitap hem âlimlerini hem de avamlarını kapsayan bir üslupla geldiğinde ise, bu iki taifeden her birine kendine layık olan mana yöneltilir.
وَبَنُونَ مِمَّا أُلْحِقَ بِجَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ وَلَيْسَ مِنْهُ لِأَنَّهُ دخل التَّكْسِيرُ بِحَذْفِ لَامِهِ وَزِيَادَةِ هَمْزَةِ الْوَصْلِ فِي أَوَّلِهِ فَحَقُّهُ أَنْ يُجْمَعَ عَلَى أَبْنَاءٍ.
«Benûn» (بَنُون) lafzı cem-i müzekker sâlime mülhak olanlardandır, bizatihi ondan değildir; zira lâmü'l-fiilinin hazfedilmesi ve başına vasıl hemzesi eklenmesiyle onda teksîr (kırılma) meydana gelmiştir, binaenaleyh onun hakkı «ebnâ'» (أَبْنَاء) şeklinde kırık çoğul yapılmasıdır.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي أَصْلِ ابْنٍ فَقِيلَ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ بَنَى أَيْ فَهُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ كَالْخَلْقِ فَأَصْلُهُ بَنْيٌ أَيْ مَبْنِيٌّ لِأَنَّ أَبَاهُ بَنَاهُ وَكَوَّنَهُ فَحُذِفَتْ لَامُهُ لِلتَّخْفِيفِ وَعُوِّضَ عَنْهَا هَمْزَةُ الْوَصْلِ فَفِيهِ مُنَاسَبَةٌ فِي مَعْنَى الِاشْتِقَاقِ إِلَّا أَنَّ الْحَذْفَ حِينَئِذٍ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ لِأَنَّ الْيَاءَ لَا مُوجِبَ لِحَذْفِهَا إِلَّا أَنْ يُتَكَلَّفَ لَهُ بِأَنَّ الْيَاءَ تَحَرَّكَتْ مَعَ سُكُونِ مَا قَبْلَهَا فَنُقِلَتْ حَرَكَتُهَا لِلسَّاكِنِ إِجْرَاءً لَهُ مُجْرَى عَيْنِ الْكَلِمَةِ ثُمَّ لَمَّا انْقَلَبَ أَلِفًا عَلَى تِلْكَ الْقَاعِدَةِ خِيفَ الْتِبَاسُهُ بِفِعْلِ بَنَى فَحُذِفَتِ اللَّامُ وَعُوِّضَ عَنْهَا هَمْزَةُ الْوَصْلِ. وَقِيلَ أَصْلُهُ وَاوٌ عَلَى وَزْنِ بَنْوٍ أَوْ بَنَوٍ بِسُكُونِ النُّونِ أَوْ بِالتَّحْرِيكِ فَحُذِفَتِ الْوَاوُ كَمَا حُذِفَتْ مِنْ نَظَائِرِهِ نَحْوَ أَخٍ وَأَبٍ وَفِي هَذَا الْوَجْهِ بُعْدٌ عَنِ الِاشْتِقَاقِ وَبُعْدٌ عَنْ نَظَائِرِهِ لِأَنَّ نَظَائِرَهُ لَمَّا حُذِفَتْ لَامَاتُهَا لَمْ تُعَوِّضْ عَنْهَا هَمْزَةُ الْوَصْلِ.
«İbn» (ابْن) lafzının aslı hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre o «benâ» (بَنَى) fiilinden türetilmiştir; yani «halk» (خَلْق) kelimesi gibi meful manasında bir masdardır; dolayısıyla aslı «benyün» (بَنْيٌ), yani 'mebniyyün' (yapılmış/inşa edilmiş) demektir, çünkü babası onu yapmış ve meydana getirmiştir. Tahfif (kolaylık) gayesiyle lâmü'l-fiili hazfedilmiş ve yerine vasıl hemzesi getirilmiştir. Bu durumda iştikak manasında bir münasebet bulunmakla birlikte, buradaki hazif kıyasa aykırıdır; zira yâ harfini hazfetmeyi gerektiren bir sebep yoktur. Ancak şöyle bir tekellüfle izah edilebilir: Yâ harfi, makablindeki (önündeki) harfin sükûnu ile birlikte harekeli olmuş, kelimenin aynü'l-fiili gibi kabul edilerek harekesi sakin olan harfe nakledilmiştir; sonra bu kaide üzere elife dönüştüğünde «benâ» (بَنَى) fiili ile iltibasından korkularak lâmü'l-fiil hazfedilmiş ve yerine vasıl hemzesi getirilmiştir. Diğer bir görüşe göre ise aslı vâv'lı olup nûn'un sükûnu veya harekesiyle «benvün» (بَنْوٍ) ya da «benevün» (بَنَوٍ) veznindedir; nitekim «ah» (أَخ) ve «eb» (أَب) gibi benzerlerinden hazfedildiği gibi vâv harfi hazfedilmiştir. Bu vecih ise iştikaktan ve benzerlerinden uzaktır; çünkü benzerlerinin lâmü'l-fiilleri hazfedildiğinde yerlerine vasıl hemzesi getirilmemiştir.
وَإِسْرَائِيلُ لَقَبُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ﵈ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَعْنَاهُ عَبْدُ اللَّهِ، لِأَنَّ إِسْرَا بِمَعْنَى عَبْدٍ وإيل اسْمُ اللَّهِ أَيْ مُرَكَّبٌ مِنْ كَلِمَتَيْنِ- إِسْرَا- وإيل- اسْمُ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا يَقُولُونَ بَيْتُ إِيلَ (اسْمٌ لِقَرْيَةٍ تُسَمَّى لَوْزَ مِنْ أَرْضِ كَنْعَانَ نَزَلَهَا يَعْقُوبُ ﵇ فِي مُهَاجَرِهِ فِرَارًا مِنْ أَخِيهِ عِيسُو وَبَنَى فِيهَا مَذْبَحًا وَدَعَا اسْمَهُ بَيْتَ إِيلَ) .
«İsrâil» (إِسْرَائِيل), İbrahim'in oğlu İshak'ın oğlu Yakub'un aleyhimesselâm lakabıdır. İbn Abbas onun anlamının 'Abdullah' (Allah'ın kulu) olduğunu söylemiştir; zira 'isrâ' (إِسْرَا) kul manasında, 'îl' (إِيل) ise Allah'ın ismidir. Yani iki kelimeden mürekkeptir: 'İsrâ' ve Allah Teâlâ'nın ismi olan 'îl'; nitekim 'Beyt-i Îl' dedikleri gibi (bu, Ken'an diyarında Lûz denilen bir köyün ismidir; Yakub aleyhisselâm kardeşi Îsû'dan kaçarak hicreti esnasında oraya inmiş, orada bir kurban sunağı inşa etmiş ve adını Beyt-i Îl koymuştur).
وَالَّذِي فِي كُتُبِ الْيَهُودِ أَنَّ سَبَبَ تَسْمِيَةِ يَعْقُوبَ إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ خَائِفًا فِي مُهَاجَرِهِ مِنْ أَنْ يَلْحَقَهُ أَخُوهُ عِيسُو لِيَنْتَقِمَ مِنْهُ (١) عَرَضَ لَهُ فِي إِحْدَى اللَّيَالِي شَخْصٌ فَعَلِمَ يَعْقُوبُ أَنَّهُ رَبُّهُ
Yahudilerin kitaplarında yer alan rivayete göre Yakub'a İsrail adının verilmesinin sebebi şudur: Yakub hicreti sırasında kardeşi Îsû'nun intikam almak için kendisine yetişmesinden korktuğu sırada (١) gecelerden bir gece karşısına bir şahıs çıktı. Yakub onun Rabbi olduğunu anladı
(أَيْ مَلَكٌ مِنْ مَلَائِكَةِ اللَّهِ) فَأَمْسَكَهُ وَصَارَعَهُ يَعْقُوبُ كَامِلَ اللَّيْلِ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَالَ لَهُ أَطْلِقْنِي فَقَدْ طَلَعَ الْفَجْرُ فَقَالَ لَهُ يَعْقُوبُ: لَا أُطْلِقُكَ حَتَّى تُبَارِكَنِي فَقَالَ لَهُ: مَا اسْمُكَ؟
(yani Allah'ın meleklerinden bir melek olduğunu anladı). Onu tuttu ve Yakub onunla bütün gece tan yeri ağarana kadar güreşti. Melek ona: «Bırak beni, tan yeri ağardı» dedi. Yakub da ona: «Beni mübarek kılmadıkça seni bırakmam» dedi. Melek ona: «Adın nedir?» diye sordu.
قَالَ: يَعْقُوبُ قَالَ لَهُ: لَا يُدْعَى اسْمُكَ يَعْقُوبَ بَعْدَ الْيَوْمِ بَلْ أَنْتَ
[Yakub]: «Yakub» dedi. [Melek] ona şöyle dedi: «Bugünden sonra adın artık Yakub diye anılmayacak, bilakis sen
إِسْرَائِيلُ لِأَنَّكَ جَاهَدْتَ اللَّهَ وَالنَّاسَ وَقَدَرْتَ. وَبَارَكَهُ هُنَاكَ (١) . فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِسْرَا فِي هَذَا الِاسْمِ رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى الْأَسْرِ فِي الْحَرْبِ كَمَا هُوَ فِي الْعَرَبِيَّةِ فَإِذَا كَانَ هَذَا مِنْ أَصْلِ التَّوْرَاةِ فَهُوَ عَلَى تَأْوِيلِ رُؤْيَا رَآهَا يَعْقُوبُ جَعَلَ اللَّهُ بِهَا لَهُ شَرَفًا أَوْ عَرَضَ لَهُ مَلَكٌ كَذَلِكَ. ثُمَّ إِنَّ يَعْقُوبَ لَهُ اثْنَا عشر ابْنا وهم الْمَشْهُورُونَ بِالْأَسْبَاطِ لِأَنَّهُمْ أَسْبَاطُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ وَإِلَى هَؤُلَاءِ الْأَسْبَاطِ يَرْجِعُ نَسَبُ جَمِيعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَسَيَأْتِي ذِكْرُ الْأَسْبَاطِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
İsrail'sin; çünkü sen Allah ile ve insanlarla mücadele edip üstün geldin.» Ve onu orada mübarek kıldı (١). Bu rivayet, bu isimdeki 'isrâ' kelimesinin Arapçada olduğu gibi harpteki 'esir alma' manasına raci olduğuna delalet eder. Şayet bu Tevrat'ın aslından ise, bu, Allah'ın Yakub'a bir şeref kıldığı gördüğü bir rüyanın teviline veya bir meleğin ona bu şekilde görünmesine hamledilir. Sonra Yakub'un on iki oğlu vardı ki onlar Esbât (torunlar/kabileler) olarak meşhurdurlar; zira onlar İbrahim oğlu İshak'ın torunlarıdır. Bütün İsrailoğullarının nesebi bu Esbât'a dayanır ve Esbât'ın zikri bu surede gelecektir.
واذْكُرُوا أَمْرٌ مِنَ الذِّكْرِ وَهُوَ- أَيِ الذِّكْرُ- بِكَسْرِ الذَّالِ وَضَمِّهَا يُطْلَقُ عَلَى خُطُورٍ شَيْءٍ بِبَالِ مَنْ نَسِيَهُ وَلِذَلِكَ قِيلَ، وَكَيْفَ يَذْكُرُهُ مَنْ لَيْسَ يَنْسَاهُ، وَيُطْلَقُ عَلَى النُّطْقِ بِاسْمِ الشَّيْءِ الْخَاطِرِ بِبَالِ النَّاسِ، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى التَّصْرِيحِ بِالدَّالِ مُطْلَقًا لِأَنَّ الشَّأْنَ أَنَّ أَحَدًا لَا يَنْطِقُ بِاسْمِ الشَّيْءِ إِلَّا إِذَا خَطَرَ بِبَالِهِ، وَقَدْ فَرَّقَ بَعْضُ اللُّغَوِيِّينَ بَيْنَ مَكْسُورِ الذَّالِ وَمَضْمُومِهِ فَجَعَلَ الْمَكْسُورَ لِلِّسَانِيِّ وَالْمَضْمُومَ لِلْعَقْلِيِّ وَلَعَلَّهَا تَفْرِقَةٌ اسْتِعْمَالِيَّةٌ مُوَلَّدَةٌ إِذْ لَا يُحْجَرُ عَلَى الْمُسْتَعْمِلِ تَخْصِيصُهُ أَحَدَ مَصْدَرَيِ الْفِعْلِ الْوَاحِدِ لِأَحَدِ مَعَانِي الْفِعْلِ عِنْدَ التَّعْبِيرِ فَيَصِيرُ ذَلِكَ اصْطِلَاحِيًّا اسْتِعْمَالِيًّا لَا وَضْعًا حَتَّى يَكُونَ مِنَ الْمُتَرَادِفِ إِذِ اتِّحَادُ الْفِعْلِ مَانِعٌ مِنْ دَعْوَى تَرَادُفِ الْمَصْدَرَيْنِ فَقَدَ قَالَ عُمَرُ ﵁: أَفْضَلُ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ بِاللِّسَانِ ذِكْرُ اللَّهِ عِنْدَ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ فَسَمَّى النَّوْعَيْنِ ذِكْرًا. وَالْمَقْصُودُ هُنَا الذِّكْرُ الْعَقْلِيُّ إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ ذِكْرَ النِّعْمَةِ بِاللِّسَانِ.
{ واذْكُرُوا } lafzı «zikr» (الذِّكْر) kökünden bir emirdir. Zikr —yani zâl harfinin kesresiyle «zikr» ve dammesiyle «zükr»— bir şeyi unutan kimsenin zihnine o şeyin gelmesi (hatırlaması) için kullanılır; bundan dolayı «Onu hiç unutmayan kimse nasıl zikretsin/hatırlasın?» denilmiştir. Ayrıca insanın aklına gelen şeyin ismini diliyle telaffuz etmesi için de kullanılır; sonra mutlak olarak delalet eden lafzı açıkça söylemek için kullanılmıştır, çünkü adet olan, bir kimsenin aklına gelmedikçe bir şeyin adını telaffuz etmemesidir. Bazı dilciler zâl'in kesreli hali ile dammeli hali arasında fark gözeterek kesreli olanı dille yapılan zikre, dammeli olanı ise akılla yapılan hatırlamaya tahsis etmişlerdir. Belki de bu, sonradan ortaya çıkmış kullanıma dayalı bir ayrımdır; zira dili kullanan kimsenin ifade esnasında tek bir fiilin iki masdarından birini o fiilin anlamlarından birine tahsis etmesi yasaklanamaz. Böylece bu durum vaz'î (asli konuluş) değil, ıstılahî ve istimâlî hale gelir ki eşanlamlılıktan sayılabilsin; zira fiilin bir olması iki masdarın müteradif olduğu iddiasına engeldir. Nitekim Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Dille yapılan Allah zikrinden daha faziletlisi, Allah'ın emir ve nehyi karşısında O'nu hatırlamaktır.» Böylece her iki türü de zikir olarak isimlendirmiştir. Burada kastedilen ise aklî zikirdir (hatırlamadır); zira murat edilen nimetin sadece dille anılması değildir.
وَالْمُرَادُ بِالنِّعْمَةِ هُنَا جَمِيعُ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَى الْمُخَاطَبِينَ مُبَاشَرَةً أَوْ بِوَاسِطَةِ الْإِنْعَامِ عَلَى أَسْلَافِهِمْ فَإِنَّ النِّعْمَةَ عَلَى الْأَسْلَافِ نِعْمَةٌ عَلَى الْأَبْنَاءِ لِأَنَّهَا سُمْعَةٌ لَهُمْ، وَقُدْوَةٌ يَقْتَدُونَ بِهَا، وَبَرَكَةٌ تَعُودُ عَلَيْهِمْ مِنْهَا، وَصَلَاحُ حَالِهِمُ الْحَاضِرِ كَانَ بِسَبَبِهَا، وَبَعْضُ النِّعَمِ يَكُونُ فِيمَا فَطَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْإِنْسَانَ مِنْ فِطْنَةٍ وَسَلَامَةِ ضَمِيرٍ وَتِلْكَ قَدْ تُورَثُ فِي الْأَبْنَاءِ. وَلَوْلَا تِلْكَ النِّعَمُ لَهَلَكَ سَلَفُهُمْ أَوْ لَسَاءَتْ حَالُهُمْ فَجَاءَ أَبْنَاؤُهُمْ فِي شَرِّ حَالٍ. فَيَشْمَلُ هَذَا جَمِيعَ النِّعَمِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِمْ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ اذْكُرُوا نِعَمِي عَلَيْكُمْ. وَهَذَا الْعُمُومُ مُسْتَفَادٌ مِنْ إِضَافَةِ نِعْمَةٍ إِلَى ضَمِيرِ اللَّهِ تَعَالَى إِذِ الْإِضَافَةُ تَأْتِي لِمَا تَأْتِي لَهُ اللَّامُ وَلَا يَسْتَقِيمُ مِنْ مَعَانِي اللَّامِ الْعَهْدُ إِذْ
Burada «nimet» ile murat edilen, Allah'ın muhataplara doğrudan ya da geçmişlerine lütufta bulunması vasıtasıyla bahşettiği her şeydir; zira geçmişlere yapılan lütuf evlatlar için de bir nimettir; çünkü bu onlar için bir şeref, kendilerine uyacakları bir örnek, kendilerine dönen bir bereket kaynağıdır ve onların şu anki hallerinin ıslahı bu sayede olmuştur. Nimetlerin bir kısmı da Allah'ın insana fıtraten bahşettiği anlayış ve vicdan selametindedir ki bunlar evlatlara miras kalabilir. Şayet bu nimetler olmasaydı geçmişleri helak olurdu veya halleri kötüleşir, böylece evlatları da en kötü durumda dünyaya gelirdi. Dolayısıyla bu, Allah'ın onlara bahşettiği bütün nimetleri kapsar; bu yönüyle «Size olan nimetlerimi hatırlayın» makamındadır. Bu umum (kapsamlılık) manası, «nimet» kelimesinin Allah Teâlâ'nın zamirine izafe edilmesinden elde edilmiştir; zira izafet, harf-i tarifin (lâm-ı tarif) gördüğü işlevi görür. Lâm'ın ahid manası burada doğru olmaz; çünkü
لَيْسَ فِي الْكَلَامِ نِعْمَةٌ مُعَيَّنَةٌ مَعْهُودَةٌ، وَلَا يَسْتَقِيمُ مَعْنَى اللَّامِ الْجِنْسِيَّةِ، فَتَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ الْإِضَافَةُ عَلَى مَعْنَى لَامِ الِاسْتِغْرَاقِ فَالْعُمُومُ حَصَلَ مِنْ إِضَافَةِ نِعْمَةٍ إِلَى الْمَعْرِفَةِ وَقَلِيلٌ مِنْ عُلَمَاءِ أُصُولِ الْفِقْهِ مَنْ يَذْكُرُونَ الْمُفْرَدَ الْمُعَرَّفَ بِالْإِضَافَةِ فِي صِيَغِ الْعُمُومِ، وَقَدْ ذَكَرَهُ الْإِمَامُ الرَّازِيُّ فِي «الْمَحْصُولِ» فِي أَثْنَاءِ
[Buradaki] sözde belirli ve bilinen (ahdî) bir nimet söz konusu değildir; cins bildiren lâm manası da burada uygun düşmemektedir. Dolayısıyla izafetin, istiğrâk (bütün fertleri kapsama) bildiren lâm manasında olması zorunlu hale gelmiştir. Böylece umum (kapsayıcılık/genellik), «nimet» lafzının marife bir kelimeye izafe edilmesinden hâsıl olmuştur. Fıkıh usûlü âlimlerinden pek azı, izafetle marife kılınan tekil (müfred) lafzı umum sîgaları arasında zikreder. Nitekim İmam Râzî bunu el-Mahsûl adlı eserinde [bir meselede] delil getirme esnasında
الِاسْتِدْلَالِ. وَقَالَ وَلِيُّ الدِّينِ: الْإِضَافَةُ عِنْدَ الْإِمَامِ أَدَلُّ عَلَى الْعُمُومِ مِنَ اللَّامِ وَقَالَ ابْنُ السُّبْكِيِّ فِي «شَرْحِ مُخْتَصَرِ ابْنِ الْحَاجِبِ» : دِلَالَةُ الْمُفْرَدِ الْمُضَافِ عَلَى الْعُمُومِ مَا لَمْ يَتَحَقَّقْ عَهْدٌ هُوَ الصَّحِيحُ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ [النُّور: ٦٣] أَيْ كُلِّ أَمْرِهِ وَقَدْ تَأَيَّدَ قَصْدُ عُمُومِ النِّعْمَةِ بِأَنَّ الْمَقَامَ لِلِامْتِنَانِ وَالدَّعْوَةِ إِلَى الْإِسْلَامِ فَيُنَاسِبُهُ تَكْثِيرُ النِّعَمِ. وَالْمُرَادُ النِّعَمُ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَى أَسْلَافِهِمْ وَعَلَى الْحَاضِرِينَ مِنْهُمْ زَمَنَ نُزُولِ الْقُرْآنِ فَإِنَّ النِّعْمَةَ عَلَى أَسْلَافِهِمْ نِعْمَةٌ عَلَيْهِمْ وَقَدْ تَتَابَعَتِ النِّعَمُ عَلَيْهِمْ إِذْ بَوَّأَهُمْ قُرًى فِي بِلَادِ الْعَرَبِ بَعْدَ أَنْ سُلِبَتْ بِلَادُهُمْ فِلَسْطِينُ وَجَعَلَهُمْ فِي بُحْبُوحَةٍ مِنَ الْعَيْشِ مَعَ الْأَمْنِ وَالثَّرْوَةِ وَمُسَالَمَةِ الْعَرَبِ لَهُمْ.
esnasında zikretmiştir. Veliyyüddin şöyle demiştir: «İmama göre izafet umuma delalette lâm'dan daha kuvvetlidir.» İbnü's-Sübkî de Şerhu Muhtasarı İbni'l-Hâcib'de şöyle demiştir: «Bir ahid tahakkuk etmediği sürece muzaf müfredin umuma delaleti sahih olandır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } [Nûr 63] “O'nun emrine muhalefet edenler sakınsın” kavlinde olduğu gibi; yani bütün emirlerine.» Nimetin umumunun kastedildiği hususu, makamın minnet hatırlatma ve İslam'a davet makamı olmasıyla da teyit edilmiştir; zira buna uygun olan nimetlerin çoğaltılmasıdır. Murad edilen, Allah'ın onların geçmişlerine ve Kur'an'ın indirildiği dönemde mevcut olanlarına bahşettiği nimetlerdir; zira geçmişlerine olan nimet kendilerine de nimettir. Nitekim Filistin memleketleri ellerinden alındıktan sonra onları Arap diyarlarında yerleşim yerlerine yerleştirmesi, emniyet, servet ve Arapların onlarla barış içinde yaşaması ile onları bolluk içinde kılması suretiyle nimetler birbirini izlemiştir.
وَالْأَمْرُ بِذِكْرِ النِّعْمَةِ هَنَا مُرَادٌ مِنْهُ لَازِمُهُ وَهُوَ شُكْرُهَا وَمِنْ أَوَّلِ مَرَاتِبِ الشُّكْرِ تَرْكُ الْمُكَابَرَةِ فِي تَلَقِّي مَا يُنْسَبُ إِلَى اللَّهِ مِنَ الرِّسَالَةِ بِالنَّظَرِ فِي أَدِلَّتِهَا وَمُتَابَعَةِ مَا يَأْتِي بِهِ الْمُرْسَلُونَ. فَقَوْلُهُ: الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَصْفٌ أُشِيرَ بِهِ إِلَى وُجُوبِ شُكْرِ النِّعَمِ لما يُؤذن الْمَوْصُول وَصِلَتِهِ مِنَ التَّعْلِيلِ فَهُوَ مَنْ بَابِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [الْمَائِدَة: ٦] وَيُفِيدُ مَعَ ذَلِكَ أَمْرَهُمْ بِتَفَكُّرِ النِّعَمِ الَّتِي أنعم بهَا عَلَيْكُم لِيَنْصَرِفُوا بِذَلِكَ عَنْ حَسَدِ غَيْرِهِمْ فَإِنَّ تَذْكِيرَ الْحَسُودِ بِمَا عِنْدَهُ مِنَ النِّعَمِ عِظَةٌ لَهُ وَصَرْفٌ لَهُ عَنِ الْحَسَدِ النَّاشِئِ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِنِعَمِ الْغَيْرِ وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِهِمْ أَنَّهُمْ حَاسِدُونَ لِلْعَرَبِ فِيمَا أُوتُوا مِنِ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ بِبَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَانْتِقَالِ النُّبُوَّةِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى الْعَرَبِ وَإِنَّمَا ذُكِّرُوا بِذَلِكَ لِأَنَّ لِلنَّفْسِ غَفْلَةً عَمَّا هُوَ قَائِمٌ بِهَا وَإِنَّمَا تَشْتَغِلُ بِأَحْوَالِ غَيْرِهَا لِأَنَّ الْحِسَّ هُوَ أَصْلُ الْمَعْلُومَاتِ فَإِذَا رَأَى الْحَاسِدُ نِعَمَ الْغَيْرِ نَسِيَ أَنَّهُ أَيْضًا فِي نِعْمَةٍ فَإِذَا أُرِيدَ صَرْفُهُ عَنِ الْحَسَدِ ذُكِّرَ بِنِعَمِهِ حَتَّى يَخِفَّ حَسَدُهُ فَإِنَّ حَسَدَهُمْ هُوَ الَّذِي حَالَ دُونَ تَصْدِيقِهِمْ بِهِ فَيَكُونُ وِزَانُهُ وِزَانَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [النِّسَاء: ٥٤] ، وَتَقْدِيمُهُ عَلَى قَوْلِهِ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي مِنْ بَابِ تَقْدِيمِ التَّخْلِيَةِ- بِالْمُعْجَمَةِ- عَلَى التَّحْلِيَةِ- بِالْمُهْمَلَةِ- وَيَكُونُ افْتِتَاحُ خِطَابِهِمْ بِهَذَا التَّذْكِيرِ تَهْيِئَةً لِنُفُوسِهِمْ إِلَى تَلَقِّي الْخِطَابِ بِسَلَامَةِ طَوِيَّةٍ وَإِنْصَافٍ.
Burada nimetin hatırlanması emrinden murat, onun lazımı olan şükürdür. Şükrün ilk mertebelerinden biri de peygamberlerin getirdiklerine tabi olmak ve delillerine nazar etmek suretiyle Allah'a nispet edilen risaleti kabulde kibir ve inatçılığı terk etmektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “size lütfettiğim” kavli, mevsûl ve sılasının ta'lîl (gerekçe) bildirmesi sebebiyle nimetlere şükretmenin vücubuna işaret edilen bir sıfattır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } [Mâide 6] “üzerinize olan nimetini tamamlasın ki şükredesiniz” kavli kabilindendir. Bununla birlikte, başkalarını kıskanmaktan vazgeçsinler diye onlara kendilerine verilen nimetleri tefekkür etmelerini emretmeyi ifade eder; zira hasetçiye elindeki nimetlerin hatırlatılması onun için bir öğüttür ve başkasının nimetleriyle meşgul olmaktan doğan hasetten onu vazgeçirir. Bu ise, Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesi ve peygamberliğin İsrailoğullarından Araplara intikal etmesiyle Araplara verilen Kitap ve hikmet hususunda Araplara haset ettiklerine dair üstü kapalı bir tarizdir. Onlara bunun hatırlatılmasının sebebi, nefsin kendisinde mevcut olandan gaflet edip sadece başkalarının halleriyle meşgul olmasıdır; çünkü duyu organları bilgilerin asıl kaynağıdır. Hasetçi başkasının nimetlerini gördüğünde kendisinin de nimet içinde olduğunu unutur. Eğer hasetten vazgeçirilmek istenirse, hasedi hafiflesin diye kendi nimetleri hatırlatılır; zira onların hasedi peygambere inanmalarına engel olmuştur. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } [Nisâ 54] “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” kavli veznindedir. Bunun { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } “ahdimi yerine getirin” kavlinden öne alınması, tahliyenin (kötülükten arınmanın) tahliyeden (güzellikle donanmaktan) önce gelmesi kabilindendir. Onlara hitabın bu hatırlatma ile başlaması, nefislerini hitabı hüsnüniyet ve insafla karşılamaya hazırlamak içindir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي هُوَ فِعْلٌ مَهْمُوزٌ مِنْ (وَفَى) الْمُجَرَّدِ وَأَصْلُ مَعْنَى وَفَى
Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } “ahdimi yerine getirin” kavli, mücerred olan 'vefâ' (وَفَى) fiilinden hemzeli [if'âl babında] bir fiildir. 'Vefâ' fiilinin asıl manası
أَتَمَّ الْأَمْرَ تَقُولُ وَفَيْتُهُ حَقَّهُ، وَلَمَّا كَانَ الْمُجَرَّدُ مُتَعَدِّيًا لِلْمَفْعُولِ وَلَمْ يَكُنْ فِي الْمَهْمُوزِ زِيَادَةُ تَعْدِيَةٍ لِلتَّسَاوِي بَيْنَ قَوْلِكَ وَفَيْتُهُ حَقَّهُ وَأَوْفَيْتُهُ حَقَّهُ تَعَيَّنَتِ الزِّيَادَةُ لِمُجَرَّدِ الْمُبَالَغَةِ فِي التَّوْفِيَةِ مِثْلَ بَانَ وَأَبَانَ وَشَغَلَ وَأَشْغَلَ وَأَمَّا وَفَّى بِالتَّضْعِيفِ فَهُوَ أَبْلَغُ مِنْ أَوْفَى لِأَنَّ فَعَّلَ وَإِنْ شَارَكَ أَفْعَلَ فِي مَعَانِيهِ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ
işi tastamam yapmaktır; nitekim «hakkını tastamam verdim» dersin. Mücerred fiil mefule geçişli (müteaddî) olduğu ve hemzeli şeklinde —«hakkını tastamam verdim» ile «hakkını tastamam ifa ettim» sözünün eşitliği sebebiyle— fazladan bir geçişlilik bulunmadığı için, bu hemze ziyadeliği tıpkı «bâne / ebâne» (بَانَ / أَبَانَ) ve «şeğale / eşğale» (شَغَلَ / أَشْغَلَ) kelimelerinde olduğu gibi yalnızca ifayı mübalağalandırmak içindir. Şeddeli olan 'veffâ' (وَفَّى) fiiline gelince, o 'evfâ'dan (أَوْفَى) daha beliğdir; çünkü 'fa''ale' (فَعَّلَ) babı manalarında 'ef'ale' (أَفْعَلَ) ile ortak olsa da,
دَالًّا عَلَى التَّقَضِّي شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ كَانَ أَدَلَّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ لِأَنَّ شَأْنَ الْأَمْرِ الَّذِي يُفْعَلُ مُدَرَّجًا أَنْ يَكُونَ أَتْقَنَ. وَقَدْ أُطْلِقَ الْوَفَاءُ عَلَى تَحْقِيقِ الْوَعْدِ وَالْعَهْدِ إِطْلَاقًا شَائِعًا صَيَّرَهُ حَقِيقَةً.
bir şeyin derece derece bitirilmesine delalet ettiği için mübalağaya daha çok delalet eder; zira peyderpey yapılan işin daha muhkem olması adettendir. Vefa kelimesi, vaadi ve ahdi gerçekleştirmek manasında yaygın bir kullanımla hakikat haline gelmiştir.
وَالْعَهْدُ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ [الْبَقَرَة:
«Ahid» kelimesinin anlamı, bu surede Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } [Bakara:
٢٧] فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
27] “Onlar ki Allah'ın ahdini kesinleştirdikten sonra bozarlar” kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَالْعَهْدُ هُنَا هُوَ الِالْتِزَامُ لِلْغَيْرِ بِمُعَامَلَةٍ الْتِزَامًا لَا يُفَرِّطُ فِيهِ الْمَعَاهِدُ حَتَّى يَفْسَخَاهُ بَيْنَهُمَا وَاسْتُعِيرَ الْعَهْدُ الْمُضَافُ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ لِقَبُولِ مَا يُكَلِّفُهُمْ بِهِ مِنَ الدِّينِ وَاسْتُعْمِلَ مَجَازًا لِقَبُولِ التَّكَالِيفِ وَالدُّخُولِ فِي الدِّينِ وَاسْتُعِيرَ الْمُضَافُ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ لِلْوَعْدِ عَلَى ذَلِكَ بِالثَّوَابِ فِي الْآخِرَةِ وَالنَّصْرِ فِي الدُّنْيَا فَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ كُلَّ عَهْدٍ مَجَازًا مُفْرَدًا اسْتُعْمِلَ الْعَهْدُ الْأَوَّلُ فِي التَّكَالِيفِ وَاسْتُعْمِلَ الْعَهْدُ الثَّانِي فِي الْوَعْدِ بِالثَّوَابِ وَالنَّصْرِ وَاسْتُعْمِلَ الْإِيفَاءُ مَعَ كِلَيْهِمَا فِي تَحْقِيقِ مَا الْتَزَمَ بِهِ كِلَا الْجَانِبَيْنِ مُسْتَعَارًا مِنْ مُلَائِمِ الْمُشَبَّهِ بِهِ إِلَى ملائم الْمُشبه ليُفِيد تَرْشِيحًا لِاسْتِعَارَتِهِ وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْمَجْمُوعَ اسْتِعَارَةً تَمْثِيلِيَّةً بِأَنْ شَبَّهَ الْهَيْئَةَ الْحَاصِلَةَ مِنْ قَوْلِهِمْ لَمَّا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ وَأَنْ لَا يُقَصِّرُوا فِي الْعَمَلِ وَمِنْ وَعْدِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ عَلَى ذَلِكَ بِالثَّوَابِ بِهَيْئَةِ الْمُتَعَاهِدِينَ عَلَى الْتِزَامِ كُلٍّ مِنْهُمَا بِعَمَلٍ لِلْآخَرِ وَوَفَائِهِ بِعَهْدِهِ فِي عَدَمِ الْإِخْلَالِ بِهِ فَاسْتُعِيرَ لِهَذِهِ الْهَيْئَةِ الْكَلَامُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى قَوْلِهِ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَهَذَا أَحْسَنُ وَبِهِ يَتَبَيَّنُ وَجْهُ اسْتِعْمَالِ لَفْظِ الْعَهْدِ الثَّانِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَتُقَرِّبُهُ الْمُشَاكَلَةُ.
Buradaki ahid, iki taraf arasında bozuluncaya kadar ahitleşen kimsenin kusur etmeyeceği şekilde başkasına karşı bir muameleyi taahhüt etmesidir. Celal zamirine izafe edilen ahid, onların dinden kendilerine yüklenen mükellefiyetleri kabul etmeleri için istiare edilmiş; teklifleri kabul etmek ve dine girmek manasında mecaz olarak kullanılmıştır. Muhatapların zamirine izafe edilen ahid ise buna karşılık ahirette sevap ve dünyada zafer vaadi için istiare edilmiştir. Dolayısıyla her bir ahdi tekil bir mecaz kılabilirsin: Birinci ahid mükellefiyetler için kullanılmış, ikinci ahid ise sevap ve zafer vaadi için kullanılmıştır; her ikisiyle birlikte «îfâ» (yerine getirme) kelimesi de iki tarafın taahhüt ettiği şeyi gerçekleştirmesi hususunda, istiareyi pekiştirmek (terşîh) gayesiyle müşebbehün bihin uygunundan müşebbehin uygununa istiare olarak kullanılmıştır. İstersen bu terkibin tamamını temsilî istiare kılabilirsin: Şöyle ki, Allah'ın emrettiği şeyleri yerine getirmeleri ve amelde kusur etmemeleri hususunda onların söz vermeleri ile buna karşılık Allah'ın onlara sevap vaat etmesinden hâsıl olan heyet, her birinin diğeri için bir iş yapmayı taahhüt ettiği ve ahdini ihlal etmeksizin yerine getirdiği ahitleşen iki tarafın heyetine benzetilmiştir. Bu heyet için { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” kavlini ihtiva eden kelam istiare edilmiştir. Bu izah daha güzeldir ve bununla Allah Teâlâ'nın { أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “size verdiğim ahdi yerine getireyim” kavlindeki ikinci ahid lafzının kullanılma vechi ortaya çıkmış olur ve müşakele sanatı da bunu destekler.
وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَالْعَهْدُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مُضَافٌ لِلْمَفْعُولِ وَهُوَ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» لِأَنَّ إِضَافَتَهُ إِلَى الْمَفْعُولِ مُتَعَيِّنَةٌ إِذَا تَعَلَّقَ بِهِ الْإِيفَاءُ إِذْ لَا يُوفِي أَحَدٌ إِلَّا بِعَهْدِ نَفْسِهِ فَإِذَا أُضِيفَ الْعَهْدُ الَّذِي هُوَ مَفْعُولُ أَوْفُوا إِلَى غَيْرِ فَاعِلِ الْإِيفَاءِ تَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ إِضَافَتُهُ لِلْمَفْعُولِ وَبِذَلِكَ يَتِمُّ تَرْشِيحُ الْمَجَازِ إِنْ كَانَ مُفْرَدًا كَمَا أَشَارَ لَهُ الْمُحَقق التفتازانيّ فَإِنْ كَانَ مُرَكَّبًا فَأَخْلِقْ بِهِ لِأَنَّ اللَّفْظَ الْمَوْضُوعَ لِلْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا يُضَافُ بِقَيْدِ الْإِيفَاءِ إِلَى مَفْعُولِهِ لَا مَحَالَةَ.
Her iki veche göre de iki yerdeki ahid mefule muzaftır; nitekim Keşşâf sahibinin benimsediği görüş de budur. Çünkü ifa fiili ahde taalluk ettiğinde onun mefule izafeti zorunlu hale gelir; zira hiç kimse ancak kendi ahdini yerine getirir. Dolayısıyla { أَوْفُوا } fiilinin mefulü olan ahid, ifanın failinden başkasına izafe edildiğinde, onun mefule izafeti taayyün eder. Muhakkik Teftâzânî'nin de işaret ettiği gibi, şayet bu tekil bir mecaz ise bununla mecazın terşîhi (pekiştirilmesi) tamamlanır; şayet mürekkep (temsilî) istiare ise buna daha da layıktır, çünkü müşebbehün bih olan heyet için vaz'edilen lafız, ifa kaydıyla kaçınılmaz olarak mefulüne muzaf kılınır.
وَمِنْ لَطَائِفِ الْقُرْآنِ فِي اخْتِيَارِ لَفْظِ الْعَهْدِ لِلِاسْتِعَارَةِ هُنَا لِتَكْلِيفِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُمْ أَنَّ
Allah Teâlâ'nın onları mükellef kılması için burada ahid lafzının istiare olarak seçilmesindeki Kur'an'ın latif nüktelerinden biri de,
ذَلِكَ خِطَابٌ لَهُمْ بِاللَّفْظِ الْمَعْرُوفِ عِنْدَهُمْ فِي كُتُبِهِمْ فَإِنَّ التَّوْرَاةَ الْمُنَزَّلَةَ عَلَى مُوسَى ﵇ تُلَقَّبُ عِنْدَهُمْ بِالْعَهْدِ لِأَنَّهَا وَصَايَاتُ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ وَلِذَا عُبِّرَ عَنْهُ فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْقُرْآنِ بِالْمِيثَاقِ وَهَذَا مِنْ طُرُقِ الْإِعْجَازِ الْعِلْمِيِّ الَّذِي لَا يَعْرِفُهُ إِلَّا عُلَمَاؤُهُمْ وَهُمْ أَشَحُّ بِهِ مِنْهُمْ فِي كُلِّ شَيْءٍ بِحَيْثُ لَا يَعْرِفُ ذَلِكَ إِلَّا خَاصَّةُ أَهْلُ الدِّينِ فَمَجِيئُهُ عَلَى لِسَانِ النَّبِيءِ الْعَرَبِيِّ الْأُمِّيِّ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ وَحْيٌ مِنَ الْعَلَّامِ بِالْغُيُوبِ. وَالْعَهْدُ قَدْ أُخِذَ عَلَى أَسْلَافِهِمْ بِوَاسِطَةِ رُسُلِهِمْ وَأَنْبِيَائِهِمْ قَالَ تَعَالَى:
bunun kendi kitaplarında bildikleri lafızla onlara bir hitap olmasıdır. Çünkü Musa'ya aleyhisselâm indirilen Tevrat onların nezdinde «Ahid» olarak adlandırılır; zira o Allah Teâlâ'nın kendilerine olan vasiyetleridir. Bu sebeple Kur'an'ın birçok yerinde bu «misak» olarak ifade edilmiştir. Bu da ancak âlimlerinin bildiği ilmî icaz yollarındandır; üstelik onlar bu ilmi her şeyden çok kıskanıp saklarlar, öyle ki bunu ancak dinin en seçkin ehli bilir. Dolayısıyla bunun ümmî Arap Peygamber'in lisanından gelmesi, onun gaybları hakkıyla bilen [Allah] katından bir vahiy olduğunun delilidir. Ahid, peygamberleri ve elçileri vasıtasıyla onların geçmişlerinden alınmıştı. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ [آل عمرَان: ٨١] الْآيَةَ وَإِذْ قَدْ كَانَ الْمُخَاطَبُونَ بِالْآيَةِ قَدْ تَلَقَّوُا الشَّرِيعَةَ مِنْ أَسْلَافِهِمْ بِمَا فِيهَا مِنْ عَهْدٍ فَقَدْ كَانَ الْعَهْدُ لَازِمًا لَهُمْ وَكَانَ الْوَفَاءُ مُتَعَيِّنًا عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ جَاءَ فِيهِمُ الرَّسُولُ الْمَوْعُودُ بِهِ.
{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ } [Âl-i İmrân 81] “Hani Allah peygamberlerden: 'Size kitap ve hikmet verdikten sonra, yanınızdakini tasdik eden bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz' diye misak almıştı” ayeti. Ayetin muhatapları şeriatı içindeki ahitle birlikte geçmişlerinden devraldıkları için ahit onlar için bağlayıcıydı ve vefa göstermek üzerlerine farzdı; çünkü onlar vadolunan elçinin kendi zamanlarında geldiği kimselerdi.
وَقَوْلُهُ: وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ عَطَفَتِ الْوَاوُ جُمْلَةَ وَإِيَّايَ عَلَى الْجُمَلِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي إِلَى آخِرِهَا عَلَى طَرِيقَةِ الِانْتِقَالِ مِنْ مَعْنًى إِلَى الْمَعْنَى الْمُتَوَلِّدِ عَنْهُ وَهِيَ أَصْلُ طَرِيقَةِ الْمُنْشِئِينَ أَنْ يُرَاعُوا التَّرْتِيبَ الْخَارِجِيَّ فِي الْخَبَرِ وَالْإِنْشَاءِ لِأَنَّهُ الْأَصْلُ مَا لَمْ يَطْرَأْ مُقْتَضٍ لِتَغْيِيرِ التَّرْتِيبِ الطَّبِيعِيِّ وَمِنْهُ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ: وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ [هود: ٧٧] إِلَخْ، فَإِنَّهُ لَمَّا افْتَتَحَ خِطَابَهُمْ بِالتَّذْكِيرِ بِالنِّعْمَةِ الْبَاعِثِ عَلَى شُكْرِ الْمُنْعِمِ وَمُرَاقَبَةِ حَقِّهِ وَالْمُطَهِّرِ لَهُمْ مِنَ الْحَسَدِ فَإِنَّهُ صَارِفٌ عَنِ الِاعْتِرَافِ بِالنِّعْمَةِ كَمَا قَدَّمْنَا. ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي وَهُوَ مَبْدَأُ الْمَقْصُودِ مِنَ الْأَمْرِ بِتَصْدِيقِ الرَّسُولِ الْمَوْعُودِ بِهِ عَلَى أَلْسِنَةِ أَنْبِيَائِهِمْ. ثُمَّ عَقَّبَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ فَهُوَ تَتْمِيمٌ لِذَلِكَ الْأَمْرِ السَّابِقِ بِالنَّهْيِ عَمَّا يَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِيفَاءِ بِالْعَهْدِ عَلَى وَجْهِهِ وَذَلِكَ هُوَ صَدُّ كُبَرَائِهِمْ وَأَحْبَارِهِمْ إِيَّاهُمْ عَنِ الِانْتِقَالِ عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ التَّمَسُّكِ بِالتَّوْرَاةِ فَإِنَّهُمْ هُمُ الْقَوْمُ الَّذِينَ كَانُوا يَقُولُونَ لِمَلِكِ بِلَادِهِمْ فِرْعَوْنَ مِصْرَ يَوْمَ بِعْثَةِ مُوسَى لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالَّذِي فَطَرَنا [طه: ٧٢] فَكَانُوا أَحْرِيَاءَ بِأَن يخاطبوا سادتهم وَأَحْبَارَهُمْ بِمِثْلِ ذَلِكَ الْخِطَابِ عِنْدَ الْبِعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “ve yalnız benden korkun” kavlindeki vâv harfi, { وَإِيَّايَ } cümlesini { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } kavlinden itibaren geçen cümlelere, bir manadan onun doğurduğu diğer manaya geçiş yöntemiyle atfetmiştir. Bu da kelam inşa edenlerin haber ve inşada haricî (tabii) tertibe riayet etmelerine dayanan asıl yöntemdir; zira tabii tertibi değiştirmeyi gerektiren bir sebep ortaya çıkmadıkça aslolan budur. Kur'an'da bunun bir örneği şu ayettir: { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ } [Hûd 77] “Elçilerimiz Lût'a gelince onların yüzünden fenalaştı, içi daraldı ve 'Bu zorlu bir gündür' dedi. Kavmi de koşarak ona geldi...” ila ahirih. Çünkü Cenâb-ı Hak onlara hitabı nimeti hatırlatmakla başlatmıştır; bu ise nimeti verene şükretmeyi ve O'nun hakkını gözetmeyi teşvik eden, onları hasetten arındıran bir husustur; zira daha önce belirttiğimiz gibi haset nimeti itiraf etmekten alıkoyar. Sonra bunun üzerine { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } “ahdimi yerine getirin” kavlini atfetmiştir ki bu da peygamberlerinin dilleriyle vadolunan elçiyi tasdik etme emrinden ibaret asıl maksadın başlangıcıdır. Ardından bunu { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } kavliyle takip ettirmiştir; bu da önceki emri, ahdi gereği gibi yerine getirmelerine engel olan şeyi nehyetmek suretiyle tamamlamadır. O engel de ileri gelenlerinin ve hahamlarının onları Tevrat'a bağlı kalma durumlarından vazgeçmekten alıkoymasıdır. Oysa onlar, Musa'nın gönderildiği gün ülkelerinin kralı olan Mısır Firavunu'na: { لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالَّذِي فَطَرَنا } [Tâhâ 72] “Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratana karşı seni asla tercih etmeyiz” diyen bir kavimdi. Dolayısıyla Hz. Muhammed'in peygamberliği esnasında efendilerine ve hahamlarına aynı şekilde hitap etmeye en layık olanlar yine onlardı.
فَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ هُنَا مُتَعَيِّنٌ لِلِاخْتِصَاصِ لِيَحْصُلَ مِنَ الْجُمْلَةِ إِثْبَاتٌ وَنَفْيٌ وَاخْتِيرَ مِنْ طُرُقِ الْقَصْرِ طَرِيقُ التَّقْدِيمِ دُونَ مَا وَإِلَّا لِيَكُونَ الْحَاصِلُ بِالْمَنْطُوقِ هُوَ الْأَمْرَ بِرَهْبَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَيَكُونَ النَّهْيُ عَنْ رَهْبَةِ غَيْرِهِ حَاصِلًا بِالْمَفْهُومِ فَإِنَّهُمْ إِذَا رَهِبُوا اللَّهَ تَعَالَى حَرَصُوا عَلَى الْإِيفَاءِ بِالْعَهْدِ وَلَمَّا كَانَتْ رَهْبَتُهُمْ أَحْبَارَهُمْ تَمْنَعُهُمْ من الْإِيفَاء بالعهد أُدْمِجَ النَّهْيُ عَنْ رَهْبَةِ غَيْرِ اللَّهِ مَعَ الْأَمْرِ بِرَهْبَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي صِيغَةٍ وَاحِدَةٍ.
Burada mefulün öne alınması ihtisas (hasr/yalnız kılma) için zorunludur; ta ki cümleden hem bir ispat hem de bir nefy hâsıl olsun. Kasr (hasr) yollarından 'mâ ve illâ' yerine öne alma (takdîm) yolu seçilmiştir ki sözün mantûku (açık ifadesi) ile hâsıl olan Allah Teâlâ'dan korkma emri olsun, mefhûmu ile hâsıl olan da O'ndan başkasından korkmama nehyi olsun. Zira onlar Allah Teâlâ'dan korktuklarında ahdi yerine getirmeye hırs gösterirler. Hahamlarından korkmaları ise ahdi yerine getirmelerine engel olduğu için, Allah'tan başkasından korkma nehyi ile Allah Teâlâ'dan korkma emri tek bir sıyga içinde mezcedilmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ مَعَ اشْتِغَالِ فِعْلِهِ بِضَمِيرِهِ آكَدُ فِي إِفَادَةِ التَّقْدِيمِ الْحَصْرَ مِنْ تَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ عَلَى الْفِعْلِ غَيْرِ الْمُشْتَغِلِ بِضَمِيرِهِ، فَإِيَّايَ ارْهَبُونِ آكَدُ مِنْ نَحْوِ إِيَّايَ ارْهَبُوا كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِذْ قَالَ: «وَهُوَ مِنْ قَوْلِكَ زَيْدًا رَهِبْتُهُ وَهُوَ أَوْكَدُ فِي إِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ مِنْ إِيَّاكَ نَعْبُدُ [الْفَاتِحَة: ٥] اهـ. وَوَجْهُهُ عِنْدِي أَنَّ تَقْدِيمَ الْمَفْعُولِ يَحْتَمِلُ الِاخْتِصَاصَ، إِلَّا أَنَّ الْأَصْلَ فِيهِ أَنْ يَدُلَّ
Mefulün fiilinin onun zamiriyle meşgul olmasıyla (iştigal ile) birlikte öne alınması, mefulün zamiriyle meşgul olmayan fiilden önce gelmesine kıyasla takdimin hasr ifade etmesinde daha kuvvetlidir. Dolayısıyla «iyyâye'rhebûni» (إِيَّايَ ارْهَبُونِ) ifadesi, Keşşâf sahibinin şu sözünde işaret ettiği gibi «iyyâye'rhebû» (إِيَّايَ ارْهَبُوا) tarzındaki ifadeden daha tekitlidir: «Bu, senin 'Zeyden rehibtühû' (زَيْدًا رَهِبْتُهُ) demen kabilindendir ve ihtisas ifade etmede { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } [Fâtiha 5] kavlinden daha kuvvetlidir» (Sözü bitti). Bana göre bunun vechi şudur: Mefulün öne alınması ihtisasa muhtemeldir; ancak takdimde aslolan,
عَلَى الِاخْتِصَاصِ إِلَّا إِذَا أَقَامَتِ الْقَرِينَةُ عَلَى التَّقْوَى فَإِذَا كَانَ مَعَ التَّقْدِيمِ اشْتِغَالُ الْفِعْلِ بِضَمِيرِ الْمُقَدَّمِ نَحْوَ زَيْدًا ضَرَبْتُهُ كَانَ الِاخْتِصَاصُ أَوْكَدَ أَيْ كَانَ احْتِمَالُ التَّقْوَى أَضْعَفَ وَذَلِكَ لِأَنَّ إِسْنَادَ الْفِعْلِ إِلَى الضَّمِيرِ بَعْدَ إِسْنَادِهِ إِلَى الظَّاهِرِ الْمُتَقَدِّمِ يُفِيدُ التَّقْوَى فَتَعَيَّنَ أَنَّ تَقْدِيمَ الْمَفْعُولِ لِلِاخْتِصَاصِ دُونَ التَّقْوَى إِذِ التَّقْوَى قَدْ حَصَلَ بِإِسْنَادِ الْفِعْلِ أَوَّلًا إِلَى الِاسْمِ أَوِ الظَّاهِرِ الْمُتَقَدِّمِ وَثَانِيًا إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَقَدِّمِ وَلِهَذَا لَمْ يَقُلْ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَهُوَ أَكْثَرُ اخْتِصَاصًا وَلَا أَقْوَى اخْتِصَاصًا إِذِ الِاخْتِصَاصُ لَا يَقْبَلُ التَّقْوِيَةَ بَلْ قَالَ وَهُوَ أَوْكَدُ فِي إِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ أَيْ أَنَّ إِفَادَتَهُ الِاخْتِصَاصَ أَقْوَى لِأَنَّ احْتِمَالَ كَوْنِ التَّقْدِيمِ لِلتَّقْوَى قَدْ صَارَ مَعَ الِاشْتِغَالِ ضَعِيفًا جِدًّا. وَلَسْنَا نَدَّعِي أَنَّ الِاشْتِغَالَ مُتَعَيِّنٌ لِلتَّخْصِيصِ فَإِنَّهُ قَدْ يَأْتِي بِلَا تَخْصِيصٍ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [الْقَمَر: ٤٩] ، وَقَوْلِهِ: أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ [الْقَمَر: ٢٤] وَقَوْلِ زُهَيْرٍ:
karine tekviye (hükmü pekiştirme) üzerine kurulmadıkça ihtisasa delalet etmesidir. Eğer takdim ile birlikte «Zeyden darabtühû» (زَيْدًا ضَرَبْتُهُ) örneğinde olduğu gibi fiilin öne geçen kelimenin zamiriyle iştigali bulunursa, ihtisas daha tekitli olur; yani takvîye ihtimali daha da zayıflar. Çünkü fiilin öne geçen zahir isme isnadından sonra zamire isnat edilmesi takviye ifade eder. Dolayısıyla mefulün öne alınmasının takviye için değil, ihtisas için olduğu kesinleşir; zira takviye zaten fiilin önce öne geçen isme veya zahire, ikinci olarak da öne geçenin zamirine isnat edilmesiyle hâsıl olmuştur. Bundan dolayı Keşşâf sahibi 'daha çok ihtisas ifade eder' veya 'ihtisası daha güçlüdür' dememiştir; zira ihtisas kuvvetlenmeyi kabul etmez; bilakis 'ihtisas ifade etmede daha tekitlidir' demiştir; yani ihtisas ifade edişi daha güçlüdür, çünkü takdimin takviye için olma ihtimali iştigal ile birlikte son derece zayıflamıştır. Biz iştigalin mutlaka tahsis için olduğunu iddia etmiyoruz; zira Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } [Kamer 49] “Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık”, { أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ } [Kamer 24] “İçimizden bir tek beşere mi uyacağız?” kavillerinde ve Züheyr'in şu beytinde olduğu gibi tahsissiz de gelebilir:
فَكُلًّا أَرَاهُمْ أَصْبَحُوا يَعْقِلُونَهُ ... صَحِيحَاتِ مَالٍ طَالِعَاتٍ بِمَخْرَمِ
«Hepsini görüyorum ki artık sabahleyin sarp dağ yollarından çıkan sağlam develeri diyet olarak ödüyorlar.»
لِظُهُورِ أَنْ لَا مَعْنَى لِلتَّخْصِيصِ فِي شَيْءٍ مِمَّا ذَكَرْنَا غَيْرَ أَنَّ الْغَالِبَ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيمُ مَعَ صِيغَةِ الِاشْتِغَالِ لِلتَّخْصِيصِ إِذِ الْعَرَبُ لَا تُقَدِّمُ الْمَفْعُولَ غَالِبًا إِلَّا لِذَلِكَ وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى مَا وَجَّهَ بِهِ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» أَنَّ احْتِمَالَ الْمَفْعُولِ فِي الِاشْتِغَالِ التَّخْصِيصُ وَالتَّقْوَى بَاقٍ عَلَى حَالِهِ وَلَكِنَّكَ إِنْ قَدَّرْتَ الْفِعْلَ الْمَحْذُوفَ مُتَقَدِّمًا عَلَى الْمَفْعُولِ كَانَ التَّقْدِيمُ لِلتَّقْوَى وَإِنْ قَدَّرْتَهُ بَعْدَ الْمَفْعُولِ كَانَ التَّقْدِيمُ لِلتَّخْصِيصِ فَإِنَّهُ بَنَاهُ عَلَى حَالَةِ مَوْقِعِ الْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ مَعَ أَنَّ تَقْدِيرَ الْفِعْلِ اعْتِبَارٌ لَا يُلَاحِظُهُ الْبُلَغَاءُ وَلِأَنَّهُمْ يَنْصِبُونَ عَلَى مَوْقِعِهِ قَرِينَةً فَتَعَيَّنَ أَنَّ السَّامِعَ إِنَّمَا يَعْتَدُّ بِالتَّقْدِيمِ الْمَحْسُوسِ وَبِتَكْرِيرِ التَّعَلُّقِ وَأَمَّا الِاعْتِدَادُ بِمَوْقِعِ الْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ فَحَوَالَةٌ عَلَى غَيْرِ مُشَاهَدٍ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ إِنْ كَانَ بِنِيَّةِ الْمُتَكَلِّمِ فَلَا قِبَلَ لِلسَّامِعِ بِمَعْرِفَةِ نِيَّتِهِ وَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ الْخِيَارُ فِي التَّقْدِيرِ لِلسَّامِعِ.
Zira zikrettiğimiz bu örneklerin hiçbirinde tahsis manasının bulunmadığı açıktır. Ancak galip olan, iştigal sıygasıyla birlikte yapılan takdimin tahsis için olmasıdır; zira Araplar mefulü çoğunlukla sadece bunun için öne alırlar. Miftâh sahibinin iştigalde mefulün tahsis ve takviye ihtimalinin aynen korunduğuna; ancak mahzuf fiili mefulden önce takdir edersen takdimin takviye için, mefulden sonra takdir edersen takdimin tahsis için olacağına dair izahına ise itibar edilmez. Zira o bunu takdir edilen fiilin konumu durumuna bina etmiştir; oysa fiilin takdiri belagat ehlinin dikkate almadığı bir itibardır ve onlar bunun konumuna dair bir karine dikerler. Dolayısıyla dinleyicinin ancak hissedilen takdime ve taallukun tekrarlanmasına itibar ettiği kesinleşir; takdir edilen fiilin konumuna itibar etmek ise müşahede edilmeyen bir şeye havale etmektir. Çünkü takdir şayet mütekellimin niyetine göre ise dinleyicinin onun niyetini bilmesine imkân yoktur; takdirde muhayyerliğin dinleyiciye ait olması da sahih değildir.
هَذَا وَالتَّقْدِيمُ إِذَا اقْتَرَنَ بِالْفَاءِ كَانَ فِيهِ مُبَالَغَةٌ، لِأَنَّ الْفَاءَ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُؤْذِنَةٌ بِشَرْطٍ مُقَدَّرٍ وَلَمَّا كَانَ هَذَا الشَّرْطُ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ إِلَّا الْفَاءَ تَعَيَّنَ تَقْدِيرُهُ عَامًّا نَحْوَ إِنْ يَكُنْ شَيْءٌ أَوْ مَهْمَا يَكُنْ شَيْءٌ كَمَا أَشَارَ لَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ
Bununla birlikte takdim 'fâ' (فـ) harfi ile bitiştirildiğinde onda bir mübalağa bulunur; çünkü bu ayette olduğu gibi fâ harfi mukadder bir şartı bildirir. Bu şarta fâ harfinden başka bir delil bulunmadığında, Keşşâf sahibinin Allah Teâlâ'nın: { وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ }
[المدثر: ٣] حَيْثُ قَالَ: «وَدَخَلَتِ الْفَاءُ لِمَعْنَى الشَّرْطِ كَأَنَّهُ قِيلَ مَهْمَا كَانَ فَلَا تَدَعْ تَكْبِيرَهُ» .
[Müddessir 3] “Rabbini ise tekbir et / yücelt” kavlinde işaret ettiği gibi, onu «in yekün şey'ün» (eğer bir şey olursa) veya «mehmâ yekün şey'ün» (ne olursa olsun) şeklinde genel olarak takdir etmek zorunlu olur. Nitekim o şöyle demiştir: «Fâ harfi şart manası için dahil olmuştur; sanki 'ne olursa olsun O'nu tekbir etmeyi bırakma' denilmiştir.»
فَالْمَعْنَى هُنَا وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَمَهْمَا يَكُنْ شَيْءٌ فَإِيَّايَ ارْهَبُونِي، فَلَمَّا حُذِفَتْ جُمْلَةُ الشَّرْطِ بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ بَقِيَتْ فَاءُ الْجَوَابِ مُوَالِيَةً لِوَاوِ الْعَطْفِ فَزُحْلِقَتْ إِلَى أَثْنَاءِ الْجَوَابِ كَرَاهِيَةَ تَوَالِيُُ
Buna göre buradaki mana: «Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim ve ne olursa olsun yalnız benden korkun» şeklindedir. Atıf vâv'ından sonraki şart cümlesi hazfedilince cevabın fâ harfi atıf vâv'ına bitişik kaldı; bunun üzerine iki
حَرْفَيْنِ فَقِيلَ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ بَدَلًا عَنْ أَنْ يُقَالَ فَارْهَبُونِ. وَالتَّعْلِيقُ عَلَى الشَّرْطِ الْعَامِّ يَسْتَلْزِمُ تَحَقُّقَ وُقُوعِ الْجَوَابِ لِأَنَّ التَّعْلِيقَ الشَّرْطِيَّ بِمَنْزِلَةِ رَبْطِ الْمُسَبَّبِ بِالسَّبَبِ فَإِذَا كَانَ الْمُعَلَّقُ عَلَيْهِ أَمْرًا مُحَقَّقَ الْوُقُوعِ لِعَدَمِ خُلُوِّ الْحَدَثَانِ عَنْهُ تَعَيَّنَ تَحَقُّقُ وُقُوعِ الْمُعَلَّقِ، وَهَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ فِي بَابِ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ يُخْتَارُ فِيهِمَا النَّصْبُ فِي الِاسْمِ الَّذِي يُبْنَى عَلَيْهِ الْفِعْلُ وَذَلِكَ مِثْلَ قَوْلِكَ زَيْدًا اضْرِبْهُ وَمِثْلَ ذَلِكَ أَمَّا زَيْدًا فَاقْتُلْهُ فَإِذَا قُلْتَ زَيْدٌ فَاضْرِبْهُ لَمْ يَسْتَقِمْ أَنْ تَحَمِلَهُ عَلَى الِابْتِدَاءِ أَلَا تَرَى أَنَّكَ لَوْ قُلْتَ زَيْدٌ فَمُنْطَلِقٌ لَمْ يَسْتَقِمْ، ثُمَّ أَشَارَ إِلَى أَنَّ الْفَاءَ هُنَا فِي مَعْنَى فَاءِ الْجَزَاءِ فَمِنْ ثَمَّ جَزَمَ الزَّمَخْشَرِيُّ بِأَنَّ هَاتِهِ الْفَاءَ مَهْمَا وُجِدَتْ فِي الِاشْتِغَالِ دَلَّتْ عَلَى شَرْطٍ عَامٍّ مَحْذُوفٍ وَإِنَّ الْفَاءَ كَانَتْ دَاخِلَةً عَلَى الِاسْمِ فَزُحْلِقَتْ عَلَى حُكْمِ فَاءِ جَوَابِ أَمَّا الشَّرْطِيَّةُ (١) وَأَحْسَبُ أَنَّ مِثْلَ هَذَا التَّرْكِيبِ مِنْ مُبْتَكَرِ أَسَالِيبِ الْقُرْآنِ وَلَمْ أَذْكُرْ أَنِّي عَثَرْتُ عَلَى مِثْلِهِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.
harfin peş peşe gelmesi hoş karşılanmadığından [fâ harfi] cevabın arasına kaydırıldı ve «fe'rhebûn» denilmek yerine { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } denildi. Genel şarta bağlama cevabın vukuunun tahakkukunu gerektirir; zira şartî bağlama müsebbibi sebebe bağlamak mesabesindedir. Şarta bağlanan husus hadiselerin kendisinden hali kalmaması sebebiyle vukuu muhakkak bir emir olduğunda, şarta bağlanan cevabın vukuunun tahakkuku da kesinleşir. Bu izah, Sibeveyh'in emir ve nehiy babında fiilin üzerine bina edildiği ismin nasbını tercih eden mezhebine dayanır; bu da tıpkı senin «Zeyden idribhü» (زَيْدًا اضْرِبْهُ) ve «emmâ Zeyden faktülhü» (أَمَّا زَيْدًا فَاقْتُلْهُ) demen gibidir. Eğer «Zeydün fadribhü» (زَيْدٌ فَاضْرِبْهُ) dersen onu mübtedaya hamletmen doğru olmaz; görmez misin ki «Zeydün femuntalikun» desen sahih olmaz. Sonra [Zemahşerî] buradaki fâ harfinin ceza fâ'sı manasında olduğuna işaret etmiştir. İşte bundan dolayı Zemahşerî, bu fâ harfi iştigalde ne zaman bulunursa hazfedilmiş genel bir şarta delalet ettiğini ve fâ'nın ismin başına dahil iken şartiyye olan 'emmâ'nın ceza fâ'sının hükmüyle kaydırıldığını kesin bir dille ifade etmiştir (١). Zannederim ki bu tür bir terkip Kur'an'ın özgün üsluplarındandır; Arapların kelamında bunun bir benzerine rastladığımı hatırlamıyorum.
وَمِمَّا يُؤَيِّدُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْمَبْنِيَّ عَلَى كَلَامِ سِيبَوَيْهِ مِنِ اعْتِبَارِ الْفَاءِ مُشْعِرَةً بِشَرْطٍ مُقَدَّرٍ، أَنَّ غَالِبَ مَوَاقِعِ هَاتِهِ الْفَاءِ الْمُتَقَدِّمِ مَعَهَا الْمَفْعُولُ عَلَى مَدْخَلِهَا أَنْ تَقَعَ بَعْدَ نَهْيٍ أَوْ أَمْرٍ يُنَاقِضُ الْأَمْرَ وَالنَّهْيَ الَّذِي دَخَلَتْ عَلَيْهِ تِلْكَ الْفَاءُ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ إِلَى قَوْلِهِ: بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ [الزمر: ٦٥، ٦٦] وَقَوْلِ الْأَعْشَى: «وَلَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ وَاللَّهَ فَاعْبُدَا» فَكَانَ مَا يَتَقَدَّمُ هَاتِهِ الْفَاءَ يَتَوَلَّدُ مِنْهُ شَرْطٌ فِي الْمَعْنَى وَكَانَتِ الْفَاءُ مُؤْذِنَةً بِذَلِكَ الشَّرْطِ وَعَلَامَةً عَلَيْهِ فَلِأَجْلِ كَوْنِهِ مَدْلُولًا عَلَيْهِ بِدَلِيلَيْنِ
«el-Keşşâf» sahibinin Sîbeveyh'in kelamına dayanarak benimsediği, fâ harfinin takdirî bir şartı hissettirdiği görüşünü destekleyen hususlardan biri de şudur: Bu fâ harfinin –ki onunla birlikte mef'ûl fâ'nın dahil olduğu yerin önüne geçmiştir– bulunduğu yerlerin çoğunda, bu fâ harfinin dahil olduğu emir ve nehyin zıddı olan bir nehiy veya emirden sonra gelmesidir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ } [Zümer: 65] kavlinden { بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ } “Bilakis, yalnız Allah'a kulluk et” [Zümer: 66] kavline kadar olan kısım ile el-A'şâ'nın şu sözü gibi: «Şeytana tapma, yalnız Allah'a kulluk et.» Böylece bu fâ harfinden önce geçen şeyden mana bakımından bir şart doğmakta ve fâ da o şarta işaret eden ve onun alameti olan bir unsur olmaktadır. Dolayısıyla şart, aslı ve fer'i olmak üzere iki delille delalet edildiği için,
أَصْلِهِ وَفَرْعِهِ كَانَ كَالْمَذْكُورِ كَأَنَّهُ قِيلَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ، وَفَإِنْ كُنْتَ عَابِدًا شَيْئًا فَاللَّهَ فَاعْبُدْ، وَكَذَا فِي الْبَيْتِ وَهَذِهِ فَائِدَةٌ لَمْ يُفْصِحْ عَنْهَا السَّلَفُ فَخُذْهَا وَلَا تَخَفْ.
[şartın] aslı ve fer'i zikredilmiş gibi olur; sanki «Eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa gider ve şayet bir şeye kulluk edeceksen yalnızca Allah'a kulluk et!» denilmiş gibidir. Şiir beytinde de durum böyledir. Bu, selefin açıkça ifade etmediği bir faydadır (ince bir bilgidir); onu al ve çekinme!
قَالَ التفتازانيّ «وَنُقِلَ عَنْ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ وُجُوهًا مِنَ التَّأْكِيدِ: تَقْدِيمُ الضَّمِيرِ الْمُنْفَصِلِ وَتَأْخِيرُ الْمُتَّصِلِ وَالْفَاءُ الْمُوجِبَةُ مَعْطُوفًا عَلَيْهِ وَمَعْطُوفًا تَقْدِيرُهُ إِيَّايَ ارْهَبُوا فَارْهَبُونِ أَحَدُهُمَا مُقَدَّرٌ وَالثَّانِي مُظْهَرٌ، وَمَا فِي ذَلِكَ مِنْ تَكْرَارِ الرَّهْبَةِ، وَمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الشَّرْطِ بِدِلَالَةِ الْفَاءِ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنْ كُنْتُمْ رَاهِبِينَ شَيْئًا فَارْهَبُونِ» اهـ. يُرِيدُ أَنَّ فِي تَقْدِيمِ الضَّمِيرِ إِفَادَةَ الِاخْتِصَاصِ وَالِاخْتِصَاصُ تَأْكِيدٌ، قَالَ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» لَيْسَ الْحَصْرُ وَالتَّخْصِيصُ إِلَّا تَأْكِيدًا عَلَى تَأْكِيدٍ وَأَمَّا تَأْخِيرُ الضَّمِيرِ الْمُتَّصِلِ فَلَمَّا فِي إِعَادَةِ الْإِسْنَادِ مِنَ التَّقْوَى، وَمُرَادُ الزَّمَخْشَرِيِّ بِقَوْلِهِ مَعْطُوفًا عَلَيْهِ وَمَعْطُوفًا الْعَطْفُ اللُّغَوِيُّ أَيْ مُعَقَّبًا وَمُعَقَّبًا بِهِ لَا الْعَطْفُ النَّحْوِيُّ إِذْ لَا يَسْتَقِيمُ هُنَا، فَتَحَصَّلَ أَنَّ فِي التَّعْبِيرِ عَنْ مِثْلِ هَذَا الِاخْتِصَاصِ فِي كَلَامِ البلغاء مَرَاتِب أَربع: مُجَرَّدُ التَّقْدِيمِ لِلْمَفْعُولِ نَحْوَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ [الْفَاتِحَة:
Teftâzânî şöyle demiştir: ««el-Keşşâf» sahibinden şöyle dediği nakledilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } kavlinde tekidin birkaç vechi vardır: Munfasıl zamirin öne alınması, muttasıl zamirin sona bırakılması, biri mukadder diğeri muhrac/zâhir olan matûfun aleyh ve matûf gerektiren fâ harfi –ki takdiri 'benden korkun, öyleyse yalnız benden korkun' şeklindedir–, bunda korkunun tekrar edilmesi ve fâ'nın delaletiyle şart manasının bulunması; sanki: 'Eğer bir şeyden korkacaksanız yalnız benden korkun' denilmiştir.» [Teftâzânî] zamirin öne alınmasında tahsis (özgüleme) faydası olduğunu ve tahsisin de bir tekit olduğunu kastetmektedir. «el-Miftâh» sahibi: 'Hasr ve tahsis, tekit üstüne tekitten başka bir şey değildir' demiştir. Muttasıl zamirin sona bırakılmasına gelince; isnadın tekrarlanmasındaki pekiştirmeden ötürüdür. Zemahşerî'nin 'matûfun aleyh ve matûf' sözünden kastı ise lügat anlamındaki atıftır; yani peş peşe getirilendir, nahiv anlamındaki atıf değildir; zira nahiv atfı burada geçerli olmaz. Netice itibarıyla, belagat ehlinin kelamında bu tür bir tahsisi ifade etmenin dört mertebesi olduğu anlaşılır: Mef'ûlün sadece öne alınması, tıpkı { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” [Fâtiha: 5] gibi;
٥] . وَتَقْدِيمُهُ عَلَى فِعْلِهِ الْعَامِلِ فِي ضَمِيرِهِ نَحْوَ زَيْدًا رَهِبْتُهُ، وَتَقْدِيمُهُ عَلَى فِعْلِهِ مَعَ اقْتِرَانِ الْفِعْلِ بِالْفَاءِ نَحْوَ وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ [المدثر: ٣] وَتَقْدِيمُهُ عَلَى فِعْلِهِ الْعَامِلِ فِي ضَمِيرِهِ مَعَ اقْتِرَانِ الْفِعْلِ بِالْفَاءِ نَحْوَ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ. فَالثَّانِيَةُ وَالثَّالِثَةُ وَالرَّابِعَةُ أَوْكَدُ مِنْهُمَا.
mef'ûlün, zamirinde amel eden fiilinin önüne geçirilmesi, tıpkı «Zeyden rahibtühû» gibi; mef'ûlün fiilin başına fâ bitişmesiyle birlikte fiilinin önüne geçirilmesi, tıpkı { وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ } “Rabbini ise yücelt” [Müddessir: 3] gibi; ve mef'ûlün zamirinde amel eden fiilinin önüne fiile fâ bitişmesiyle birlikte geçirilmesi, tıpkı { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } gibi. İkinci ve üçüncü mertebeler [birinciden], dördüncü mertebe ise bu ikisinden daha kuvvetli bir tekittir.
وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ بَعْدَ نُونِ الْوِقَايَةِ فِي قَوْلِهِ: فَارْهَبُونِ لِلْجُمْهُورِ مِنَ الْعَشَرَةِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ وَأَثْبَتَهَا يَعْقُوبُ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ. وَجُمْهُورُ الْعَرَبِ يَحْذِفُونَهَا فِي الْوَقْفِ دُونَ الْوَصْلِ وَهُذَيْلٌ يَحْذِفُونَهَا فِي الْوَقْفِ وَالْوَصْلِ وَأَهْلُ الْحِجَازِ يُثْبِتُونَهَا فِي الْحَالَيْنِ وَإِنَّمَا اتَّفَقَ الْجُمْهُورُ هُنَا عَلَى حَذْفِهَا فِي الْوَصْلِ مِثْلَ الْوَقْفِ لِأَنَّ كَلِمَةَ فَارْهَبُونِ كُتِبَتْ فِي الْمُصْحَفِ الْإِمَامِ بِدُونِ يَاءٍ وَقُرِئَتْ كَذَلِكَ فِي سُنَّةِ الْقِرَاءَةِ. وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّهَا وَقَعَتْ فَاصِلَةً فَاعْتَبَرُوهَا كَالْمَوْقُوفِ عَلَيْهَا قَالَ سِيبَوَيْهِ فِي بَابِ مَا يُحْذَفُ مِنْ أَوَاخِرِ الْأَسْمَاءِ فِي الْوَقْفِ «وَجَمِيعِ مَا لَا يُحْذَفُ فِي الْكَلَامِ وَمَا يُخْتَارُ فِيهِ أَنْ لَا يُحْذَفَ يُحْذَفُ فِي الْفَوَاصِلِ وَالْقَوَافِي» . وَلِأَنَّ لُغَةَ هُذَيْلٍ تَحْذِفُهَا مُطْلَقًا، وَقِرَاءَةُ يَعْقُوبَ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ جَرَى عَلَى لُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ وَلِأَنَّهُ رَوَاهَا بِالْإِثْبَاتِ وَهُوَ وَجْهٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ وَيَكُونُ قَدْ تَأَوَّلَ كِتَابَتَهَا بِدُونِ يَاءٍ فِي الْمُصْحَفِ أَنَّهُ اعْتِمَادٌ عَلَى أَنَّ الْقَارِئَ يُجْرِيهَا عَلَى رِوَايَتِهِ وَلِذَلِكَ لَوْ لَمْ تَكُنْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ فِي كَلِمَةٍ هِيَ فَاصِلَةً مِنَ الْآيِ لَمَا اتَّفَقَ الْجُمْهُورُ عَلَى حَذْفِهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ [الْبَقَرَة: ١٨٦] كَمَا سَيَأْتِي
Allah Teâlâ'nın: { فَارْهَبُونِ } kavlinde vikaye nûn'undan sonraki mütekellim yâ'sı, on kıraat imamının cumhuruna göre hem vasıl (geçiş) hem de vakıf (duruş) halinde hazfedilmiştir; Ya'kûb ise onu hem vasıl hem de vakıfta sabit kılmıştır. Arap cumhuru bu yâ'yı vasılda değil vakıfta hazfeder; Hüzeyl kabilesi vakıfta da vasılda da hazfeder; Hicaz ehli ise her iki durumda da sabit bırakır. Burada cumhurun vakıfta olduğu gibi vasılda da hazfi üzerinde ittifak etmesinin sebebi, «fe'rhebûni» kelimesinin İmam Mushaf'ta yâ harfi olmaksızın yazılmış olması ve kıraat sünnetinde de böyle okunmuş olmasıdır. Bunun gerekçesi ise kelimenin fasıla (ayet sonu) olarak gelmesidir; bu yüzden onu üzerinde durulmuş (mevkuf) gibi kabul etmişlerdir. Sîbeveyh, vakıf halinde isimlerin sonlarından nelerin hazfedileceği babında şöyle demiştir: «Kelamda hazfedilmeyen ve hazfedilmemesi tercih edilen her şey, fasılalarda ve kafiyelerde hazfedilir.» Ayrıca Hüzeyl lügatinin onu mutlak olarak hazfetmesi de bir sebeptir. Ya'kûb'un yâ'yı vasıl ve vakıfta sabit tutan kıraati ise Hicaz ehlinin lügatine uygun cereyan etmiştir; zira o, bunu sübut ile rivayet etmiştir ve bu da Arapçada muteber bir vecihtir. Mushaf'ta yâ olmaksızın yazılmış olmasını ise, kâri'nin bunu kendi rivayetine göre icra edeceğine güvenilmesine hamletmiş olabilir. Bu sebepledir ki eğer mütekellim yâ'sı ayet fasılası olan bir kelimede bulunmasaydı, cumhur onun hazfi üzerinde ittifak etmezdi; nitekim ileride geleceği üzere Allah Teâlâ'nın: { أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } “Bana dua ettiği vakit dua edenin dileğine karşılık veririm” [Bakara: 186] kavlinde olduğu gibidir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٤١]
[BAKARA SURESİ (2): AYET 41]
وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١)
{ وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ } “Yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğime iman edin, onu inkâr edenlerin ilki olmayın, ayetlerimi az bir karşılık ile satmayın ve yalnız benden sakının.” (41)
وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ.
{ وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “Yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğime iman edin”
شُرُوعٌ فِي دَعْوَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى الْإِسْلَامِ وَهَدْيِ الْقُرْآنِ وَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ خِطَابِهِمْ وَلَكِنْ قَدَّمَ بَيْنَ يَدَيْهِ مَا يهيىء نُفُوسَهُمْ إِلَى قَبُولِهِ كَمَا تَتَقَدَّمُ الْمُقَدِّمَةُ عَلَى الْغَرَضِ، وَالتَّخْلِيَةُ عَلَى التَّحْلِيَةِ.
İsrâiloğulları'nı İslâm'a ve Kur'an hidayetine davet etmeye giriştir; onlara yapılan hitabın asıl maksadı da budur. Ancak maksattan önce mukaddimenin ve tahliyeden (arındırmadan) önce tahliyenin (donatmanın) öne geçirilmesi gibi, onların nefislerini bunu kabule hazırlayan hususlar öne alınmıştır.
وَالْإِيمَانُ بِالْكِتَابِ الْمُنَزَّلِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَوْ بِكُتُبِ اللَّهِ وَإِنْ كَانَ مِنْ جُمْلَةِ مَا شَمِلَهُ الْعَهْدُ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي [الْبَقَرَة: ٤٠] إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يُلْتَفَتْ إِلَيْهِ هُنَا مِنْ تِلْكَ الْجِهَةِ لِأَنَّهُمْ عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَى أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ كَمَا تَقَدَّمَ وَمِنْ جُمْلَتِهَا الْإِيمَانُ بِالرُّسُلِ وَالْكُتُبِ الَّتِي تَأْتِي بَعْدَ مُوسَى ﵇ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ مُجْمَلٌ فِي الْعَهْدِ فَلَا يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ هُوَ مِمَّا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ بَلْ حَتَّى يُصَدِّقُوا بِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَأَنَّ الْجَائِيَ بِهِ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ فَهُمْ مَدْعُوُّونَ إِلَى ذَلِكَ التَّصْدِيقِ هُنَا. فَعَطْفُ قَوْلِهِ: وَآمِنُوا عَلَى قَوْلِهِ: وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ [الْبَقَرَة: ٤٠] كَعَطْفِ الْمَقْصِدِ عَلَى الْمُقَدِّمَةِ، وَعَطْفُهُ عَلَى قَوْلِهِ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي مِنْ قَبِيلِ عَطفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ فِي الْمَعْنَى وَلَكِنَّ هَذَا مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ فَلَا يُقَالُ فِيهِ عَطْفُ خَاصٍّ عَلَى عَامٍّ لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ فِي عَطْفِ الْجُزْئِيِّ عَلَى الْكُلِّيِّ مِنَ الْمُفْرَدَاتِ لَا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ وَإِنَّمَا أَرَدْنَا تَقْرِيبَ مَوْقِعِ الْجُمْلَةِ وَتَوْجِيهَ إِيرَادَهَا مَوْصُولَةً غَيْرَ مَفْصُولَةٍ.
Allah katından indirilen kitaba veya Allah'ın kitaplarına iman etmek, her ne kadar: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin” [Bakara: 40] kavliyle işaret edilen ahdin kapsamına giren hususlardan biri olsa da, burada o yönden nazar-ı itibara alınmamıştır. Zira onlar daha önce geçtiği üzere Allah'a pek çok şey hususunda ahit vermişlerdi; Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra gelecek peygamberlere ve kitaplara iman etmek de bunların arasındaydı. Ne var ki bu, ahitte mücmel (genel) olarak yer almaktaydı; dolayısıyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğinin, Allah'a ahit verdikleri şeyin ta kendisi olduğu henüz kesinleşmiş değildi; ta ki onun Allah katından olduğunu ve getirenin de Allah'ın elçisi olduğunu tasdik edinceye kadar. İşte onlar burada bu tasdike davet edilmektedirler. Dolayısıyla: { وَآمِنُوا } “iman edin” kavlinin { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “yalnız benden korkun” [Bakara: 40] kavline atfedilmesi, maksadın mukaddimeye atfedilmesi gibidir; { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } “ahdimi yerine getirin” kavline atfedilmesi ise mana bakımından hassın âmma atfedilmesi kabilindendir. Ancak bu, cümlelerin atfı kabilinden olduğu için buna 'hassın âmma atfı' denilmez; zira bu tabir cümlelerin atfında değil, müfredatlarda cüz'înin küllîye atfedilmesinde kullanılır. Bizim kastımız sadece cümlenin konumunu yaklaştırmak ve fasıl yapılmaksızın vasıl ile (atıfla) getirilmesinin gerekçesini açıklamaktır.
وَفِي تَعْلِيقِ الْأَمْرِ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ وَهُوَ (مَا أُنْزِلَتْ) دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْأَسْمَاءِ نَحْوَ الْكِتَابِ أَوِ الْقُرْآنِ أَوْ هَذَا الْكِتَابِ إِيمَاءً إِلَى تَعْلِيلِ الْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ بِهِ وَهُوَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ وَهُمْ قَدْ أَوْصَوْا بِالْإِيمَانِ بِكُلِّ كِتَابٍ يَثْبُتُ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ. وَلِهَذَا أَتَى بِالْحَالِ الَّتِي هِيَ عِلَّةُ الصِّلَةِ إِذْ جَعَلَ كَوْنَهُ مُصَدِّقًا لِمَا فِي التَّوْرَاةِ عَلَامَةً عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَهِيَ الْعَلَامَةُ الدِّينِيَّةُ الْمُنَاسِبَةُ لِأَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فَكَمَا جَعَلَ الْإِعْجَازَ اللَّفْظِيَّ عَلَامَةً عَلَى كَوْنِ الْقُرْآنِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِأَهْلِ الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ مِنَ الْعَرَبِ كَمَا أُشِيرَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: الم ذلِكَ الْكِتابُ [الْبَقَرَة: ١، ٢] إِلَى قَوْلِهِ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٣] كَذَلِكَ جَعَلَ الْإِعْجَازَ الْمَعْنَوِيَّ وَهُوَ اشْتِمَالُهُ عَلَى الْهُدَى الَّذِي هُوَ شَأْنُ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ عَلَّامَةً عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِهِ لِأَهْلِ الدِّينِ وَالْعِلْمِ بِالشَّرَائِعِ. ثُمَّ الْإِيمَانُ بِالْقُرْآنِ يَسْتَلْزِمُ الْإِيمَانَ بِالَّذِي جَاءَ بِهِ وَبِالَّذِي أَنْزَلَهُ.
Emrin el-Kitâb, el-Kur'ân veya bu Kitap gibi diğer isimlerle değil de mevsûl ismiyle yani { مَا أَنْزَلْتُ } “indirdiğime” şeklinde bağlanmasında, ona iman emrinin illetine bir işaret vardır ki bu da onun Allah'tan indirilmiş olmasıdır; nitekim onlara Allah'tan indirildiği sabit olan her kitaba iman etmeleri emredilmişti. İşte bu sebeple sılanın illeti olan hâl zikredilmiştir; zira Kur'an'ın Tevrat'takileri tasdik edici olması, onun Allah katından olduğunun bir alameti kılınmıştır. Bu da Ehl-i Kitap'tan ilim sahiplerine uygun düşen dinî bir alamettir. Nitekim Allah Teâlâ, Araplardan fasahat ve belagat ehli olanlar için Kur'an'ın lafzî icazını onun Allah katından olduğunun alameti kıldığı gibi –ki bu durum: { الم ذلِكَ الْكِتابُ } [Bakara: 1-2] kavlinden { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “onun benzeri bir sure getirin” [Bakara: 23] kavline kadar olan kısımda işaret edilmiştir–; ilahi kitapların şiarı olan hidayeti ihtiva etmesi demek olan manevî icazı da din ve şeriat ilmine sahip olanlar için onun Kendi katından olduğunun alameti kılmıştır. Ayrıca Kur'an'a iman etmek, onu getirene ve onu indirene de iman etmeyi zorunlu kılar.
وَالْمُرَادُ بِمَا مَعَهُمْ كُتُبُ التَّوْرَاةِ الْأَرْبَعَةُ وَمَا أُلْحِقَ بِهَا مِنْ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ بَنِي
«Yanlarındakiler» ifadesinden maksat, dört Tevrat kitabı ve İsrâiloğulları peygamberlerinin
إِسْرَائِيلَ
onlara eklenen
كَالزَّبُورِ، وَكِتَابِ أَشْعِيَاءَ، وَأَرْمِيَاءَ، وَحَزْقِيَالَ، وَدَانْيَالَ وَغَيْرِهَا وَلِذَا اخْتِيرَ التَّعْبِيرُ بِمَا مَعَكُمْ دُونَ التَّوْرَاةِ مَعَ أَنَّهَا عُبِّرَ بِهَا فِي مَوَاضِعَ غَيْرِ هَذَا لِأَنَّ فِي كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ بَعْدِ مُوسَى ﵇ بِشَارَاتٍ بِبَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَصْرَحَ مِمَّا فِي التَّوْرَاةِ فَكَانَ التَّنْبِيهُ إِلَيْهَا أَوْقَعَ.
Zebûr, İşaya, İrmiya, Hezekiel, Danyal ve diğerleri gibi kitaplarıdır. Bu sebeple, başka yerlerde Tevrat lafzı kullanıldığı halde burada «yanınızdakiler» tabiri tercih edilmiştir; zira Mûsâ aleyhisselâm'dan sonraki peygamberlerin kitaplarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderileceğine dair müjdeler Tevrat'takinden daha açıktır; dolayısıyla onlara dikkat çekmek daha tesirlidir.
وَالْمُرَادُ مِنْ كَوْنِ الْقُرْآنِ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ أَنَّهُ يَشْتَمِلُ عَلَى الْهُدَى الَّذِي دَعَتْ إِلَيْهِ أَنْبِيَاؤُهُمْ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالْأَمْرِ بِالْفَضَائِلِ وَاجْتِنَابِ الرَّذَائِلِ وَإِقَامَةِ الْعَدْلِ وَمن الْوَعيد والوعد وَالْمَوَاعِظِ وَالْقَصَصِ فَمَا تَمَاثَلَ مِنْهُ بِهَا فَأَمْرُهُ ظَاهِرٌ وَمَا اخْتَلَفَ فَإِنَّمَا هُوَ لِاخْتِلَافِ الْمَصَالِحِ وَالْعُصُورِ مَعَ دُخُولِ الْجَمِيعِ تَحْتَ أَصْلٍ وَاحِدٍ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ ذَلِكَ الِاخْتِلَافُ نَسْخًا لِأَنَّ النَّسْخَ إِزَالَةُ حُكْمٍ ثَابِتٍ وَلَمْ يُسَمَّ إبطالا أَو تكذبيا فَظَهَرَ أَنَّهُ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ حَتَّى فِيمَا جَاءَ مُخَالِفًا فِيهِ لِمَا مَعَهُمْ لِأَنَّهُ يُنَادِي عَلَى أَنَّ الْمُخَالَفَةَ تَغْيِيرُ أَحْكَامٍ تَبَعًا لِتَغَيُّرِ أَحْوَالِ الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ بِسَبَبِ تَفَاوُتِ الْأَعْصَارِ بِحَيْثُ يَكُونُ الْمُغَيِّرُ وَالْمُغَيَّرُ حَقًّا بِحَسَبِ زَمَانِهِ وَلَيْسَ ذَلِكَ إِبْطَالًا وَلَا تَكْذِيبًا قَالَ تَعَالَى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ [النِّسَاء: ١٦٠] الْآيَةَ. فَالْإِيمَانُ بِالْقُرْآنِ لَا يُنَافِي تَمَسُّكَهُمُ الْقَدِيمَ بِدِينِهِمْ وَلَا مَا سَبَقَ مِنْ أَخْذِ رُسُلِهِمْ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ بِاتِّبَاعِهِ. وَمِمَّا يَشْمَلُهُ تَصْدِيقُ الْقُرْآنِ لِمَا مَعَهُمْ أَنَّ الصِّفَاتِ الَّتِي اشْتَمَلَ عَلَيْهَا الْقُرْآنُ وَدِينُ الْإِسْلَامِ وَالْجَائِي بِهِ مُوَافِقَةٌ لِمَا بَشَّرَتْ بِهِ كُتُبُهُمْ فَيَكُونُ وُرُودُهُ مُعْجِزَةً لِأَنْبِيَائِهِمْ وَتَصْدِيقًا آخَرَ لِدِينِهِمْ وَهُوَ أَحَدُ وَجْهَيْنِ ذَكَرَهُمَا الْفَخْرُ وَالْبَيْضَاوِيُّ فَيَلْزَمُ تَأْوِيلُ التَّصْدِيقِ بِالتَّحْقِيقِ لِأَن التَّصْدِيق حَقِيقَة فِي إِعْلَامِ الْمُخْبَرِ (بِفَتْحِ الْبَاءِ) بِأَنَّ خَبَرَ الْمُخْبِرِ مُطَابِقٌ لِلْوَاقِعِ إِمَّا بِقَوْلِهِ صَدَقْتَ أَوْ صَدَقَ فُلَانٌ كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» لَمَّا سَأَلَهُ عَنِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ وَالْإِحْسَانِ أَنَّهُ لَمَّا أَخْبَرَهُ قَالَ السَّائِلُ صَدَقْتَ قَالَ: فَعَجِبْنَا لَهُ يَسْأَلُهُ وَيُصَدِّقُهُ، وَإِمَّا بِأَنْ يُخْبِرَ الرَّجُلُ بِخَبَرٍ مِثْلَ مَا أَخْبَرَ بِهِ غَيْرُهُ فَيَكُونُ إِخْبَارُهُ الثَّانِيَ تَصْدِيقًا لِإِخْبَارِ الْأَوَّلِ. وَأَمَّا إِطْلَاقُ التَّصْدِيقِ عَلَى دِلَالَةِ شَيْءٍ عَلَى صِدْقِ خَبَرٍ مَا فَهُوَ إِطْلَاقٌ مَجَازِيٌّ وَالْمَقْصُودُ وَصْفُ الْقُرْآنِ بِكَوْنِهِ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ بِأَخْبَارِهِ وَأَحْكَامِهِ لَا وَصْفُ الدِّينِ وَالنُّبُوَّةِ كَمَا لَا يَخْفَى.
Kur'an'ın yanlarındakini tasdik edici olmasından maksat; peygamberlerinin davet ettiği tevhid, faziletlerin emredilmesi, reziletlerden sakındırılması, adaletin ikamesi, vaad ve vaîd (tehdit), vaazlar ve kıssalar gibi hidayeti ihtiva etmesidir. Kur'an'ın onlarla aynı olan kısımlarının durumu zaten açıktır; farklı olan kısımları ise, hepsi tek bir asıl altına girmekle birlikte, maslahatların ve asırların farklılığından kaynaklanmaktadır. İşte bu sebeple söz konusu farklılık nesh olarak adlandırılmıştır; zira nesh, sabit bir hükmün kaldırılmasıdır; iptal veya yalanlama olarak adlandırılmamıştır. Böylece Kur'an'ın, yanlarındakine muhalif olarak getirdiği şeylerde dahi onları tasdik edici olduğu ortaya çıkmıştır; zira o, bu muhalefetin asırların farklılığı sebebiyle maslahat ve mefsedet durumlarının değişmesine bağlı olarak hükümlerin değiştirilmesi olduğunu ilan etmektedir; öyle ki değiştiren de değiştirilen de kendi zamanına göre haktır ve bu bir iptal veya yalanlama değildir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ } “Yahudilerin zulmü sebebiyle onlara temiz şeyleri haram kıldık” [Nisâ: 160]. Dolayısıyla Kur'an'a iman etmek, onların dinlerine olan eski bağlılıklarıyla ve peygamberlerinin vaktiyle ona uymaları hususunda kendilerinden aldığı ahitle çelişmez. Kur'an'ın yanlarındakileri tasdik etmesinin kapsamına giren hususlardan biri de şudur: Kur'an'ın, İslâm dininin ve onu getirenin ihtiva ettiği sıfatlar, kitaplarının müjdelediği şeylere uygundur; dolayısıyla onun gelişi peygamberleri için bir mucize ve dinleri için bir başka tasdik olmaktadır. Bu, Fahreddin er-Râzî ve Beyzâvî'nin zikrettiği iki vecihten biridir. Buna göre tasdikin tahkik (gerçekleme) olarak tevil edilmesi gerekir; çünkü tasdik, hakikat anlamında haber verenin haberinin gerçeğe uygun olduğunu haber alana (muhbere) bildirmektir; bu da ya «doğru söyledin» veya «filanca doğru söyledi» demekle olur –nitekim Sahîh-i Buhârî'deki Cibrîl hadisinde, iman, İslâm ve ihsandan sorduğunda Hz. Peygamber ona haber verince soran zat «Doğru söyledin» demiş, [râvi de] şöyle demiştir: 'Biz onun hem sorup hem de onu tasdik etmesine şaşırdık'– ya da kişinin bir başkasının verdiği haberin aynısını haber vermesiyle olur ki bu ikinci haber veriş birincinin haberini tasdik etmek olur. Bir şeyin herhangi bir haberin doğruluğuna delalet etmesine tasdik denilmesi ise mecazî bir kullanımdır. Maksat, Kur'an'ı haberleri ve hükümleriyle yanlarındakini tasdik edici olarak tavsif etmektir; gizli olmadığı üzere dinin ve nübüvvetin vasfı değildir.
وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ.
{ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } “Onu inkâr edenlerin ilki olmayın.”
جَمْعُ الضَّمِيرِ فِي تَكُونُوا مَعَ إِفْرَادِ لَفْظِ كافِرٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكَافِرِ فَرِيقٌ ثَبَتَ لَهُ الْكُفْرُ لَا فَرْدٌ وَاحِدٌ فَإِضَافَةُ أَوَّلَ إِلَى كافِرٍ بَيَانِيَّةٌ تُفِيدُ مَعْنَى فَرِيقٍ هُوَ أَوَّلُ فِرَقِ الْكَافِرِينَ. وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ فِي بِهِ ظَاهِرُهُ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى بِما أَنْزَلْتُ لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ. وَهُوَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ وَهُوَ ارْتِقَاءٌ فِي الدَّعْوَةِ وَاسْتِجْلَابِ
{ تَكُونُوا } fiilindeki zamirin çoğul olmasına karşılık { كافِرٍ } lafzının tekil getirilmesi, inkârcıdan (kâfirden) maksadın tek bir fert değil küfrü sabit olmuş bir topluluk olduğunu gösterir. Dolayısıyla { أَوَّلَ } kelimesinin { كافِرٍ } kelimesine izafeti beyâniyyedir; 'kâfir fırkaların ilki olan bir fırka' manasını ifade eder. { بِهِ } ifadesindeki mecrur zamirin zâhiri, maksat o olduğu için { بِما أَنْزَلْتُ } “indirdiğime” ifadesine dönmesidir. Bu cümle, { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ } cümlesine atıftır ve davette ve gönülleri celbetmede
الْقُلُوبِ فَإِنَّهُ لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالْإِيمَانِ بِالْقُرْآنِ وَكَانَتْ صِيغَةُ الْأَمْرِ مُحْتَمِلَةً لِطَلَبِ الِامْتِثَالِ بِالْفَوْرِ أَوْ بِالتَّأْخِيرِ وَكَانُوا مَعْرُوفِينَ بِشِدَّةِ الْعَدَاوَةِ لِدِينِ الْإِسْلَامِ، عَطَفَ عَلَى أَمْرِهِمْ بِالْإِيمَانِ بِالْقُرْآنِ نَهْيَهُمْ عَنْ أَنْ يَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِالْقُرْآنِ وَذَلِكَ يُصَدَّقُ بِمَعَانٍ بَعْضُهَا يُسْتَفَادُ مِنْ حَقِّ التَّرْكِيبِ وَبَعْضُهَا مِنْ لَوَازِمِهِ وَبَعْضُهَا مِنْ مُسْتَتْبَعَاتِهِ وَكُلُّهَا تَحْتَمِلُهَا الْآيَةُ، فَالْمَعْنَى الْأَوَّلُ أَنْ يُحْمَلَ قَوْلُهُ: أَوَّلَ كافِرٍ عَلَى حَقِيقَةِ مَعْنَى الْأَوَّلِ وَهُوَ السَّابِقُ غَيْرَهُ فَيَحْصُلُ مِنَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ تَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا بِدَلَالَةِ الْمُطَابَقَةِ فَالنَّهْيُ عَنِ الْكُفْرِ بِالْقُرْآنِ يُؤَكِّدُ قَوْلَهُ: وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ ثُمَّ إِنَّ وَصْفَ (أَوَّلَ) يُشْعِرُ بِتَقْيِيدِ النَّهْيِ بِالْوَصْفِ وَلَكِنْ قَرِينَةُ السِّيَاقِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يُرَادُ تَقْيِيدُ النَّهْيِ عَنِ الْكُفْرِ بِحَالَةِ أَوَّلِيَّتِهِمْ فِي الْكُفْرِ، إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ مُجَرَّدَ النَّهْيِ عَنْ أَنْ يَكُونُوا مُبَادِرِينَ بِالْكُفْرِ وَلَا سَابِقِينَ بِهِ غَيْرَهُمْ لِقِلَّةِ جَدْوَى ذَلِكَ وَلَكِنَّ الْمَقْصُودَ الْأَهَمَّ مِنْهُ أَنْ يَكُونُوا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ فَأُفِيدَ ذَلِكَ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ التَّلْوِيحِيَّةِ فَإِنَّ وَصْفَ أَوَّلَ أَصْلُهُ السَّابِقُ غَيْرَهُ فِي عَمَلٍ يُعْمَلُ أَوْ شَيْءٍ يُذْكَرُ فَالسَّبْقُ وَالْمُبَادَرَةُ مِنْ لَوَازِمِ مَعْنَى الْأُولَى لِأَنَّهَا بَعْضُ مَدْلُولِ اللَّفْظِ وَلَمَّا كَانَ الْإِيمَانُ وَالْكُفْرُ نَقِيضَيْنِ إِذَا انْتَفَى أَحَدُهُمَا ثَبَتَ الْآخَرُ كَانَ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يَكُونُوا أَوَّلَ الْكَافِرِينَ يَسْتَلْزِمُ أَنْ يَكُونُوا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ.
bir terakkîdir (ilerlemedir). Zira onlara Kur'an'a iman etmelerini emrettiğinde, emir sîgası gereğinin derhal yerine getirilmesini de ertelenmesini de muhtemel kıldığından ve onlar da İslâm dinine karşı şiddetli düşmanlıklarıyla bilindiklerinden, onlara Kur'an'a iman etmelerini emretmenin peşinden Kur'an'ı ilk inkâr edenler olmalarını nehyetmeyi atfetmiştir. Bu da bazıları terkibin aslından, bazıları onun gereklerinden (levazımından), bazıları da yan anlamlarından (müstetbeâtından) anlaşılan ve hepsi de ayetin ihtimali dahilinde olan birtakım manaları doğrular. Birinci mana: { أَوَّلَ كافِرٍ } sözünün, 'evvel' kelimesinin hakiki manasına yani başkalarından önce gelen manasına hamledilmesidir. Böylece matûf olan cümleden, matûfun aleyh olan cümlenin mutabakat delaletiyle tekidi hasıl olur; zira Kur'an'ı inkâr etmekten nehiy, { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ } “İndirdiğime iman edin” sözünü pekiştirir. Ayrıca «evvel» (ilk) vasfı, nehyin bu vasıfla kayıtlandığını hissettirir; ancak bağlam karinesi, inkârdan nehyin onların inkârda ilk olmaları haliyle kayıtlanmasının murat edilmediğine delalet eder. Çünkü bundan maksat sadece onların inkâra kalkışanlar ve inkârda başkalarının önüne geçenler olmalarını nehyetmek değildir; zira bunun yararı azdır. Bilakis bundan asıl önemli maksat, onların ilk iman edenler olmalarıdır; bu da telvîhî kinaye yoluyla ifade edilmiştir. Zira «evvel» vasfının aslı, yapılan bir işte veya zikredilen bir şeyde başkasını geçmektir; dolayısıyla öne geçmek ve öncülük etmek «ilk» manasının gereklerindendir, çünkü lafzın medlûlünün bir parçasıdır. İman ile küfür birbirinin zıddı olup biri yok olduğunda diğeri sabit olacağına göre, kâfirlerin ilki olmaktan nehiy, müminlerin ilki olmayı gerektirir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ النَّهْيِ تَوْبِيخُهُمْ عَلَى تَأَخُّرِهِمْ فِي اتِّبَاعِ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ فَيَكُونُ هَذَا الْمُرَكَّبُ قَدْ كُنِّيَ بِهِ عَنْ مَعْنَيَيْنِ مِنْ مَلْزُومَاتِهِ، هُمَا مَعْنَى الْمُبَادَرَةِ إِلَى الْإِسْلَامِ وَمَعْنَى التَّوْبِيخِ الْمُكَنَّى عَنْهُ بِالنَّهْيِ، فَيَكُونُ مَعْنَى النَّهْيِ مُرَادًا وَلَازِمُهُ وَهُوَ الْأَمْرُ بِالْمُبَادَرَةِ بِالْإِيمَانِ مُرَادًا وَهُوَ الْمَقْصُودُ فَيَكُونُ الْكَلَامُ كِنَايَةً اجْتَمَعَ فِيهَا الْمَلْزُومُ وَاللَّازِمُ مَعًا، فَبِاعْتِبَارِ اللَّازِمِ يَكُونُ النَّهْيُ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ فَيَتَأَكَّدُ بِهِ الْأَمْرُ الَّذِي قَبْلَهُ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ وَكُونُوا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ، وَبِاعْتِبَارِ الْمَلْزُومِ يَكُونُ نَهْيًا عَنِ الْكُفْرِ بَعْدَ الْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ فَيَحْصُلُ بِذَلِكَ غَرَضَانِ.
Nehiyden maksat, İslâm davetine uymakta geri kalmalarından ötürü onları azarlamaktır. Böylece bu mürekkep ifade ile onun gerektirdiği iki manadan kinaye yapılmış olur: Bunlar İslâm'a koşma manası ve nehiy ile kinaye yoluyla anlatılan azarlama manasıdır. Dolayısıyla nehiy manası murat edilmiş olduğu gibi, onun lazımı (gereği) olan imana koşma emri de murat edilmiş ve asıl maksat kılınmıştır. Böylece söz, hem melzûmun (şart koşan durumun) hem de lâzımın (gereken durumun) bir arada toplandığı bir kinaye olur. Lâzım itibarıyla nehiy emir manasında olur ve kendisinden önceki emir onunla tekit edilmiş olur; sanki: «İndirdiğime iman edin ve müminlerin ilki olun» denilmiştir. Melzûm itibarıyla ise iman emrinden sonra inkârdan nehiy olur ve böylece iki gaye birden gerçekleşmiş olur.
وَهَذِهِ الْكِنَايَةُ تَعْرِيضِيَّةٌ لِأَنَّ غَرَضَ الْمَعْنَى الْكِنَائِيِّ غَيْرُ غَرَضِ الْمَعْنَى الصَّرِيحِ وَهَذَا هُوَ الَّذِي اسْتَخْلَصْتُهُ فِي تَحْقِيقِ مَعْنَى التَّعْرِيضِ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ غَرَضُ الْحُكْمِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِهِ غَيْرَ غَرَضِ الْحُكْمِ الْمُصَرَّحِ بِهِ، أَوْ أَنْ يَكُونَ الْمَحْكُومُ لَهُ بِهِ غَيْرَ الْمَحْكُومِ لَهُ بِالصَّرِيحِ. وَهَذَا الْوَجْهُ مُسْتَنِدٌ إِلَى الظَّاهِرِ وَالتَّحْقِيقِ بَيْنَ مُتَنَاثِرِ كَلَامِهِمْ فِي التَّعْرِيضِ الْمَعْرُوفِ مِنَ الْكِنَايَةِ (١)
Bu kinaye tarizîdir; çünkü kinayeli mananın gayesi sarîh mananın gayesinden farklıdır. Benim tariz manasının tahkikinde ulaştığım sonuç da budur: Kendisine işaret edilen hükmün gayesinin açıkça belirtilen hükmün gayesinden farklı olması yahut lehine hüküm verilenin sarîh ifade ile lehine hüküm verilenden başkası olmasıdır. Bu vecih, zâhire ve onların kinayeden bilinen tariz hakkındaki dağınık kelamlarının tahkikine dayanmaktadır (١).
وَيَنْدَفِعُ بِهَذَا سُؤَالَانِ مستقلان أَحدهمَا ناشىء عَمَّا قَبْلَهُ: الْأَوَّلُ كَيْفَ يَصِحُّ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يَكُونُوا أَوَّلَ الْكَافِرِينَ وَمَفْهُومُهُ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ لَوْ كَفَرُوا بِهِ ثَانِيًا لَمَا كَانَ كُفْرُهُمْ مَنْهِيًّا عَنْهُ؟
Bununla, biri diğerinden doğan iki müstakil soru bertaraf edilmiş olur: Birincisi: Kâfirlerin ilki olmaktan nehyetmek nasıl sahih olur; oysa bunun mefhumu (zıt anlamı), şayet onu ikinci olarak inkâr etselerdi inkârlarının nehyedilmemiş olacağını gerektirir?
الثَّانِي أَنَّهُ قَدْ سَبَقَهُمْ أَهْلُ مَكَّةَ لِلْكُفْرِ لِأَنَّ آيَةَ الْبَقَرَةِ فِي خِطَابِ الْيَهُودِ نَزَلَتْ فِي الْمَدِينَةِ فَقَدْ تَحَقَّقَ أَنَّ الْيَهُودَ لَمْ يَكُونُوا أَوَّلَ الْكَافِرِينَ فَالنَّهْيُ عَنْ أَنْ يَكُونُوا أَوَّلَ الْكَافِرِينَ تَحْصِيلُ حَاصِلٍ. وَوَجْهُ الِانْدِفَاعِ أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَهَمَّ هُوَ الْمَعْنَى التَّعْرِيضِيُّ وَهُوَ يَقُومُ قَرِينَةً عَلَى أَنَّ الْقَصْدَ مِنَ النَّهْيِ أَنْ لَا يَكُونُوا مِنَ الْمُبَادِرِينَ بِالْكُفْرِ أَيْ لَا يَكُونُوا مُتَأَخِّرِينَ فِي الْإِيمَانِ وَهَذَا أَوَّلُ الْوُجُوهِ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ عِنْدَ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» وَاخْتَارَهُ الْبَيْضَاوِيُّ فَاقْتَصَرَ عَلَيْهِ.
İkincisi: Mekke ehli inkârda onlardan önce davranmıştı; çünkü Bakara suresinin Yahudilere hitap eden bu ayeti Medine'de nazil olmuştur ve Yahudilerin ilk kâfirler olmadığı tahakkuk etmiştir. Dolayısıyla kâfirlerin ilki olmaktan nehiy tahsil-i hâsıldır (olmuş bir şeyi talep etmektir). [Bu soruların] bertaraf edilme gerekçesi şudur: Asıl önemli maksat tarizî manadır; bu mana nehiyden kastın onların inkâra öncülük edenlerden olmamaları, yani imanda geri kalmamaları olduğuna dair bir karine teşkil eder. Bu, «el-Keşşâf» sahibine göre ayetin tefsirindeki ilk vecihtir; Beyzâvî de bunu tercih etmiş ve bununla yetinmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّعْرِيضَ فِي خُصُوصِ وَصْفِ «أَوَّلَ» وَأَمَّا أَصْلُ النَّهْيِ عَنْ أَنْ يَكُونُوا كَافِرِينَ بِهِ فَذَلِكَ مَدْلُولُ اللَّفْظِ حَقِيقَةً وَصَرِيحًا. وَالتَّعْرِيضُ مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ التَّلْوِيحِيَّةِ لِمَا فِيهِ مِنْ خَفَاءِ الِانْتِقَالِ مِنَ الْمَعْنَى إِلَى لَوَازِمِهِ. وَبَعْضُ التَّعْرِيضِ يَحْصُلُ مِنْ قَرَائِنِ الْأَحْوَالِ عِنْدَ النُّطْقِ بِالْكَلَامِ وَلَعَلَّ هَذَا لَا يُوصَفُ بِحَقِيقَةٍ وَلَا مَجَازٍ وَلَا كِنَايَةٍ وَهُوَ مِنْ مُسْتَتْبَعَاتِ التَّرَاكِيبِ وَدِلَالَتِهَا الْعَقْلِيَّةِ وَسَيَجِيءُ لِهَذَا زِيَادَةُ بَيَانٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ [الْبَقَرَة: ٢٣٥] فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
Bil ki tariz özellikle «evvel» vasfındadır; onu inkâr edenler olmaktan nehyin aslına gelince, o lafzın hakikat ve sarîh olarak medlûlüdür. Tariz, manadan onun lazımlarına geçişteki kapalılıktan ötürü telvîhî kinaye kabilindendir. Bazı tarizler ise kelamın telaffuzu esnasındaki hâl karinelerinden elde edilir; belki de bu ne hakikat, ne mecaz ne de kinaye ile nitelenir; bu, terkiplerin yan anlamlarından ve onların aklî delaletlerindendir. Bu surenin: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ } “Kadınlara evlenme isteğinizi üstü kapalı çıtlatmanızda size bir günah yoktur” [Bakara: 235] kavlinde buna dair daha fazla açıklama gelecektir.
الْمَعْنَى الثَّانِي أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ التَّعْرِيضَ بِالْمُشْرِكِينَ وَأَنَّهُمْ أَشَدُّ مِنَ الْيَهُودِ كُفْرًا أَيْ لَا تَكُونُوا فِي عِدَادِهِمْ وَلَعَلَّ هَذَا هُوَ مُرَادُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» مِنْ قَوْلِهِ: «وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ وَلَا تَكُونُوا مِثْلَ أَوَّلِ كَافِرٍ بِهِ يَعْنِي مَنْ أَشْرَكَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ» وَلَا يُرِيدُ أَنَّهُ تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ وَإِنْ كَانَ كَلَامُهُ يُوهِمُهُ وَسَكَتَ عَنْهُ شُرَّاحُهُ.
İkinci mana: Maksadın müşriklere tarizde bulunmak ve onların küfür bakımından Yahudilerden daha şiddetli olduğunu [vurgulamak] olmasıdır; yani onların sayısına/safına dahil olmayın [demektir]. «el-Keşşâf» sahibinin şu sözüyle muradı da muhtemelen budur: «'Onu ilk inkâr eden gibi olmayın; yani Mekke ehlinden şirk koşan kimseler [gibi]' manasının kastedilmesi de caizdir.» Her ne kadar sözü bunu vehmettirip şârihleri buna sessiz kalsa da o, bunun bir teşbih-i beliğ olduğunu kastetmemektedir.
الْمَعْنَى الثَّالِثُ: أَنْ يُرَادَ مِنْ «أَوَّلَ» الْمُبَادِرُ وَالْمُسْتَعْجِلُ لِأَنَّهُ مِنْ لَوَازِمِ الْأَوَّلِيَّةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ [الزخرف: ٨١] وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ مَقْرُومٍ الضَّبِّيُّ:
Üçüncü mana: «Evvel» lafzından acele eden ve ivedilik gösterenin kastedilmesidir; çünkü bu, önceliğin (evveliyetin) gereğidir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } “Ona ilk kulluk eden ben olurum” [Zuhruf: 81] buyurmuştur. Saîd b. Makrûm ed-Dabbî de şöyle demiştir:
فَدَعَوْا نَزَالِ فَكُنْتُ أَوَّلَ نَازِلٍ ... وَعَلَامَ أَرْكَبُهُ إِذَا لَمْ أَنْزِلِ
«Hemen 'inin!' diye seslendiler, ilk inen ben oldum ... İnmeyeceksem [atın sırtına] niye bineyim!»
فَقَوْلُهُ: أَوَّلَ نَازِلٍ لَا يُرِيدُ تَحْقِيقَ أَنَّهُ لَمْ يَنْزِلْ أَحَدٌ قَبْلَهُ وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنَّهُ بَادَرَ مَعَ النَّاسِ فَإِنَّ الشَّأْنَ أَنَّهُ إِذَا دَعَا الْقَوْمُ نَزَالِ أَنْ يَنْزِلَ السَّامِعُونَ كُلُّهُمْ وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنَّهُ مِمَّنْ لَمْ يَتَرَبَّصْ.
Şairin: «İlk inen [ben oldum]» sözü, kendisinden önce kimsenin inmediğini kesinleştirmeyi murat etmemektedir; sadece insanlarla birlikte hemen davrandığını kastetmiştir. Zira topluluk «inin!» diye bağırdığında işin gereği dinleyenlerin hepsinin inmesidir; fakat o, tereddüt edip beklemeyenlerden olduğunu kastetmiştir.
وَيَكُونُ الْمَعْنَى وَلَا تَعْجَلُوا بِالتَّصْرِيحِ بِالْكُفْرِ قَبْلَ التَّأَمُّلِ، فَالْمُرَادُ مِنَ الْكُفْرِ هُنَا التَّصْمِيمُ عَلَيْهِ لَا الْبَقَاءُ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ فَتَكُونُ الْكِنَايَةُ بِالْمُفْرَدِ وَهُوَ كَلِمَةُ (أَوَّلَ) .
Bu takdirde mana: «İyice düşünmeden önce küfrü açıkça ifade etmekte acele etmeyin» şeklinde olur. Buradaki küfürden maksat, bulundukları hal üzere kalmaları değil küfür üzerinde ısrar ve azim göstermeleridir. Böylece kinaye, müfred ile yani { أَوَّلَ } kelimesi ile yapılmış olur.
الْمَعْنَى الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ «أَوَّلَ» كِنَايَةً عَنِ الْقُدْوَةِ فِي الْأَمْرِ لِأَنَّ الرَّئِيسَ وَصَاحِبَ اللِّوَاءِ وَنَحْوَهُمَا يَتَقَدَّمُونَ الْقَوْمَ، قَالَ تَعَالَى: يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ [هود: ٩٨] وَقَالَ
Dördüncü mana: «Evvel» lafzının bir işte önderlikten kinaye olmasıdır; çünkü reis, sancaktar ve benzerleri kavmin önünde giderler. Nitekim Allah Teâlâ: { يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde kavminin önünde gider” [Hûd: 98] buyurmuştur. Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin kız kardeşinin oğlu
خَالِدُ بْنُ زُهَيْرٍ وَهُوَ ابْنُ أُخْتِ أَبِي ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيِّ:
Hâlid b. Züheyr de şöyle demiştir:
فَلَا تَجْزَعَنْ مِنْ سُنَّةٍ أَنْتَ سِرْتَهَا ... فَأَوَّلُ رَاضٍ سُنَّةً مِنْ يَسِيرُهَا
«Kendi koyduğun bir âdetten ötürü sakın sızlanma ... Zira bir âdete ilk razı olan, onu koyup uygulayandır.»