وَالْإِخْبَارُ عَنْهُمْ بِهَذِهِ الْأَخْبَارِ جَاءَ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ شُبِّهُوا فِي انْعِدَامِ آثَارِ الْإِحْسَاسِ مِنْهُمْ بِالصُّمِّ الْبُكْمِ الْعُمْيِ أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ اجْتَمَعَتْ لَهُ الصِّفَاتُ الثَّلَاثُ وَذَلِكَ شَأْنُ الْأَخْبَارِ الْوَارِدَةِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ بَعْدَ مُبْتَدَأٍ هُوَ اسْمٌ دَالٌّ عَلَى جَمْعٍ، فَالْمَعْنَى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ كَالْأَصَمِّ الْأَبْكَمُُِ
Onlar hakkında bu haberlerin verilmesi teşbîh-i belîğ (mübalağalı benzetme) üslubu üzere gelmiştir. Kendilerinde algı eserlerinin yokluğu hususunda sağırlara, dilsizlere [ve] körlere benzetilmişlerdir; yani her birinde bu üç nitelik birden toplanmıştır. Çoğula delalet eden bir isim olan mübtedadan (özne) sonra çoğul kalıbıyla gelen haberlerin (yüklem) durumu böyledir. Dolayısıyla mana; onların her birinin sağır, dilsiz
الْأَعْمَى وَلَيْسَ الْمَعْنَى عَلَى التَّوْزِيعِ فَلَا يُفْهَمُ أَنَّ بَعْضَهُمْ كَالْأَصَمِّ وَبَعْضَهُمْ كَالْأَبْكَمِ وَبَعْضَهُمْ كَالْأَعْمَى، وَلَيْسَ هُوَ مِنَ الِاسْتِعَارَةِ عِنْدَ مُحَقِّقِي أَهْلِ الْبَيَانِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : ((فَإِنْ قُلْتَ هَلْ يُسَمَّى مَا فِي الْآيَةِ اسْتِعَارَةٌ قُلْتُ مُخْتَلَفٌ فِيهِ وَالْمُحَقِّقُونَ عَلَى تَسْمِيَتِهِ تَشْبِيهًا بَلِيغًا لَا اسْتِعَارَةً لِأَنَّ الْمُسْتَعَارَ لَهُ مَذْكُورٌ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ)) اهـ أَيْ لِأَنَّ الِاسْتِعَارَةَ تَعْتَمِدُ عَلَى لَفْظِ الْمُسْتَعَارِ مِنْهُ أَوِ الْمُسْتَعَارِ لَهُ فِي جُمْلَةِ الِاسْتِعَارَةِ فَمَتَى ذُكِرَا مَعًا فَهُوَ تَشْبِيهٌ، وَلَا يَضُرُّ ذِكْرُ لَفْظِ الْمُسْتَعَارِ لَهُ فِي غَيْرِ جُمْلَةِ الِاسْتِعَارَةِ لِظُهُورِ أَنَّهُ لَوْلَا الْعِلْمُ بِالْمُسْتَعَارِ لَهُ فِي الْكَلَامِ لَمَا ظَهَرَتِ الِاسْتِعَارَةُ وَلِذَلِكَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ قَوْلَ ابْنِ الْعَمِيدِ:
ve kör gibi olduğudur; mana tevzi (paylaştırma) üzerine değildir, dolayısıyla bir kısmının sağır gibi, bir kısmının dilsiz gibi, bir kısmının da kör gibi olduğu anlaşılmaz. Bu, beyan ehlinin muhakkiklerine göre istiâre de değildir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Eğer ‘Ayetteki bu durum istiâre diye isimlendirilir mi?’ dersen, derim ki: Bu konuda ihtilaf edilmiştir; muhakkikler onu istiâre değil teşbîh-i belîğ olarak adlandırma görüşündedir, çünkü müsteârün leh (kendisi için eğreti alınan) zikredilmiştir ki onlar da münafıklardır.” [Keşşâf’tan alıntı bitti]. Yani istiâre, istiâre cümlesinde müsteârün minh (kendisinden eğreti alınan) veya müsteârün leh lafzına dayanır; ikisi birlikte zikredildiği her durumda o bir teşbihtir. Müsteârün leh lafzının istiâre cümlesinin dışında zikredilmesi ise zarar vermez; zira kelamda müsteârün leh bilinmeseydi istiârenin ortaya çıkmayacağı açıktır. Bundan dolayı İbnü’l-Amîd’in şu sözünde ittifak etmişlerdir:
قَامَتْ تُظَلِّلُنِي مِنَ الشَّمْسِ ... نَفْسٌ أَعَزُّ عَلَيَّ مِنْ نَفْسِي
“Güneşten beni gölgelemek için kalktı, bana kendi canımdan daha aziz bir can.”
قَامَتْ تُظَلِّلُنِي وَمِنْ عَجَبٍ ... شَمَّسٌ تُظَلِّلُنِي مِنَ الشَّمْسِ
“Beni gölgelemek için kalktı; ve ne şaşılacak şeydir ki, bir güneş beni güneşten gölgeliyor!”
أَنَّ قَوْلَهُ شَمْسٌ اسْتِعَارَةٌ وَلَمْ يَمْنَعْهُمْ مِنْ ذَلِكَ ذِكْرُ الْمُسْتَعَارِ لَهُ قَبْلُ فِي قَوْلِهِ نَفْسٌ أَعَزُّ، وَضَمِيرُهَا فِي قَوْلِهِ قَامَتْ تُظَلِّلُنِي وَكَذَا إِذَا لَفْظُ الْمُسْتَعَارِ غَيْرَ مَقْصُودِ ابْتِنَاءِ التَّشْبِيهِ عَلَيْهِ لَمْ يَكُنْ مَانِعًا مِنَ الِاسْتِعَارَةِ كَقَوْلِ أَبِي الْحَسَنِ ابْنِ طَبَاطَبَا:
[Burada] onun “güneş” sözünün istiâre olduğu hususunda [ittifak etmişlerdir]; daha önce “daha aziz bir can” sözünde müsteârün lehin ve “beni gölgelemek için kalktı” sözündeki zamirinin zikredilmiş olması onları bunu istiâre saymaktan alıkoymamıştır. Aynı şekilde, müsteâr lafız üzerine teşbihin bina edilmesi kastedilmemişse bu da istiâreye engel olmaz; Ebu’l-Hasan İbn Tabâtabâ’nın şu sözünde olduğu gibi:
لَا تَعْجَبُوا مِنْ بِلَي غَلَالَتِهِ ... قَدْ زَرَّ أَزْرَارَهُ عَلَى الْقَمَرِ
“İç gömleğinin eskimesine şaşmayın; o, düğmelerini ayın üzerine iliklemiştir.”
فَإِنَّ الضَّمِيرَ لَمْ يُذْكَرْ لِيُبْنَى عَلَيْهِ التَّشْبِيهُ بَلْ جَاءَ التَّشْبِيهُ عَقِبَهُ.
Zira zamir üzerine teşbih bina edilsin diye zikredilmemiş, bilakis teşbih onun hemen peşinden gelmiştir.
وَالصُّمُّ وَالْبُكْمُ وَالْعُمْيُ جَمْعُ أَصَمَّ وَأَعْمَى وَأَبْكَمَ وَهُمْ مَنِ اتَّصَفَ بِالصَّمَمِ وَالْبَكَمِ وَالْعَمَى، فَالصَّمَمُ انْعِدَامُ إِحْسَاسِ السَّمْعِ عَمَّنْ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَكُونَ سَمِيعًا، وَالْبَكَمُ انْعِدَامُ النُّطْقِ عَمَّنْ مِنْ شَأْنِهِ النُّطْقُ، وَالْعَمَى انْعِدَامُ الْبَصَرِ عَمَّنْ مِنْ شَأْنِهِ الْإِبْصَارُ.
Summ (صُمّ), bukm (بُكْم) ve umy (عُمْي); esam (sağır), ebkem (dilsiz) ve a‘mâ (kör) kelimelerinin çoğuludur. Bunlar sağırlık, dilsizlik ve körlükle nitelenen kimselerdir. Sağırlık; işitici olması gereken kimseden işitme duyusunun yok olmasıdır. Dilsizlik; konuşması gereken kimseden konuşmanın yok olmasıdır. Körlük ise; görmesi gereken kimseden görme yetisinin yok olmasıdır.
وَقَوْلُهُ: فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ لِأَنَّ مَنِ اعْتَرَاهُ هَذِهِ
Yüce Allah’ın { فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } “Artık onlar dönemezler” buyruğu, { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } cümlesi üzerine bir tefrîdir (onun sonucudur). Çünkü bu
الصِّفَاتُ انْعَدَمَ مِنْهُ الْفَهْمُ وَالْإِفْهَامُ وَتَعَذَّرَ طَمَعُ رُجُوعِهِ إِلَى رُشْدٍ أَوْ صَوَابٍ. وَالرُّجُوعُ الِانْصِرَافُ مِنْ مَكَانِ حُلُولٍ ثَانٍ إِلَى مَكَانِ حُلُولٍ أَوَّلٍ وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْإِقْلَاعِ عَنِ الْكُفْرِ.
sıfatların bürüdüğü kimsede anlama ve anlatma yok olur; doğru yola veya hakka dönmesi ümidi imkânsızlaşır. Rücû (dönüş), konaklanan ikinci bir mekândan konaklanan birinci mekâna geri dönmektir; burada ise küfürden vazgeçmekten mecazdır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 19]
أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ (١٩)
{ أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ } “Yahut [onların durumu], içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan gökten boşanan bir yağmura [tutulmuş kimselerin hali] gibidir; yıldırımlardan ölüm korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Oysa Allah, inkârcıları çepeçevre kuşatmıştır.” (19)
أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ.
{ أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ } “Yahut [onların durumu], içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan gökten boşanan bir yağmura [tutulmuş kimselerin hali] gibidir.”
عَطْفٌ عَلَى التَّمْثِيلِ السَّابِقِ وَهُوَ قَوْلُهُ: كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارا [الْبَقَرَة: ١٧] أُعِيدَ تَشْبِيهُ حَالِهِمْ بِتَمْثِيلٍ آخَرَ وَبِمُرَاعَاةِ أَوْصَافٍ أُخْرَى فَهُوَ تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْمُنَافِقِينَ الْمُخْتَلِطَةِ بَيْنَ جَوَاذِبَ وَدَوَافِعَُُ
[Bu ifade], önceki temsil olan { كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارا } [Bakara: 17] “ateş yakan kimsenin meseli gibi” buyruğuna atıftır. Onların hali başka bir temsille ve diğer vasıflar gözetilerek yeniden teşbih edilmiştir. Bu, münafıkların çekici ve itici güçler arasında karışmış halinin bir temsilidir;
حِينَ يُجَاذِبُ نُفُوسَهُمْ جَاذِبُ الْخَيْرِ عِنْدَ سَمَاعِ مَوَاعِظِ الْقُرْآنِ وَإِرْشَادِهِ، وَجَاذِبُ الشَّرِّ مِنْ أَعْرَاقِ النُّفُوسِ وَالسُّخْرِيَةِ بِالْمُسْلِمِينَ، بِحَالِ صَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ اخْتَلَطَتْ فِيهِ غُيُوثٌ وَأَنْوَارٌ وَمُزْعِجَاتٌ وَأَكْدَارٌ، جَاءَ عَلَى طَرِيقَةِ بُلَغَاءِ الْعَرَبِ فِي التَّفَنُّنِ فِي التَّشْبِيهِ وَهُمْ يتنافسون فِيهِ لَا سِيمَا التَّمْثِيلِيُّ مِنْهُ وَهِيَ طَرِيقَةٌ تَدُلُّ عَلَى تَمَكُّنِ الْوَاصِفِ مِنَ التَّوْصِيفِ وَالتَّوَسُّعِ فِيهِ.
Kur’an’ın öğütlerini ve irşadını işittiklerinde nefislerini hayır çekicisinin çekmesi; nefislerin köklerinden ve Müslümanlarla alay etmekten gelen şer çekicisinin de [diğer tarafa çekmesi hali], içinde bereketli yağmurlar, nurlar, dehşet verici unsurlar ve kederler birbirine karışmış gökten boşanan bir yağmurun haline benzetilmiştir. [Bu üslup], Arap beliğlerinin teşbihte sanat ve çeşitlilik gösterme tarzı üzere gelmiştir ki onlar özellikle temsilî teşbihte birbiriyle yarışırlardı. Bu tarz, tavsif edenin nitelendirme gücüne ve bu husustaki geniş kabiliyetine delalet eden bir tarzdır.
وَقَدِ اسْتَقْرَيْتُ مِنِ اسْتِعْمَالِهِمْ فَرَأَيْتُهُمْ قَدْ يَسْلُكُونَ طَرِيقَةَ عَطْفِ تَشْبِيهٍ عَلَى تَشْبِيهٍ كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ فِي مُعَلَّقَتِهِ:
Onların kullanımlarını araştırdığımda, İmruülkays’ın Muallaka’sındaki şu sözünde olduğu gibi, bir teşbihi diğer bir teşbihe atfetme yolunu tuttuklarını gördüm:
أَصَاحِ تَرَى بَرْقًا أُرِيكَ وَمِيضَهُ ... كَلَمْعِ الْيَدَيْنِ فِي حَبِيٍّ مُكَلَّلِ
“Ey dostum! Sana parıltısını gösterdiğim şu şimşeği görüyor musun? Kat kat yığılmış bulutlar içinde iki elin [hızlıca] parıldaması gibidir;”
يُضِيءُ سَنَاهُ أَوْ مَصَابِيحِ رَاهِبٍ ... أَمَالَ السَّلِيطُ بِالذُّبَالِ الْمُفَتَّلِ
“Işığı aydınlatır, yahut bükülmüş fitillerine bolca zeytinyağı döken bir rahibin kandilleri gibi.”
وَقَوْلِ لَبِيدٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ يَصِفُ رَاحِلَتَهُ:
Lebîd’in de Muallaka’sında bineğini vasfederken söylediği şu sözde olduğu gibi:
فَلَهَا هِبَابٌ فِي الزِّمَامِ كَأَنَّهَا ... صَهْبَاءُ خَفَّ مَعَ الْجَنُوبِ جِهَامُهَا
“Gemi çektiğindeki canlılığıyla o, sanki güney rüzgârıyla yağmursuz bulutu hafifleyip hızlanmış kızıl bir bulut gibidir;”
أَوْ مُلْمِعٍ وَسَقَتْ لِأَحْقَبَ لَاحَهُ ... طَرْدُ الْفُحُولِ وَضَرْبُهَا وَكِدَامُهَا (١)
“Yahut diğer aygırların kovalaması, vurması ve ısırması sebebiyle zayıflamış kır sırtlı bir yaban eşeğinden gebe kalmış [yabani bir dişi eşek] gibidir (1).”
وَكَثُرَ أَنْ يَكُونَ الْعَطْفُ فِي نَحْوِهِ بَأَوْ دُونَ الْوَاوِ، وَأَوْ مَوْضُوعَةٌ لِأَحَدِ الشَّيْئَيْنِ أَوِ الْأَشْيَاءِ فَيَتَوَلَّدُ مِنْهَا مَعْنَى التَّسْوِيَةِ وَرُبَّمَا سَلَكُوا فِي إِعَادَةِ التَّشْبِيهِ مَسْلَكَ الِاسْتِفْهَامِ بِالْهَمْزَةِ
Bu tür durumlarda atfın “vav” yerine “ev” (أَوْ / veya, yahut) ile gelmesi çoktur. “Ev” lafzı iki şeyden veya şeylerden biri için konulmuştur; dolayısıyla bundan tesviye (eşitlik) manası doğar. Kimi zaman da teşbihin tekrarında hemze ile istifham (soru) yolunu tutarlar;
أَيْ لِتَخْتَارَ التَّشْبِيهَ بِهَذَا أَمْ بِذَلِكَ وَذَلِكَ كَقَوْلِ لَبِيدٍ عَقِبَ الْبَيْتَيْنِ السَّابِقِ ذِكْرُهُمَا:
yani bununla mı yoksa şununla mı teşbih edileceğini seçmen için. Bu durum, Lebîd’in daha önce zikredilen iki beytin hemen ardından gelen şu sözü gibidir:
أَفَتِلْكَ أَمْ وَحْشِيَّةٌ مَسْبُوعَةٌ ... خَذَلَتْ وَهَادِيَةُ الصِّوَارِ قِوَامُهَا (٢)
“Acaba [devem] o mudur, yoksa yırtıcı hayvanların yavrusunu kaptığı, sürünün öncüsü boylu poslu yabani bir sığır mıdır? (2)”
وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ فِي تَشْبِيهِ سَيْرِ نَاقَتِهِ الْحَثِيثِ:
Zü’r-Rümme de devesinin hızlı yürüyüşünü teşbih ederken şöyle demiştir:
وَثْبَ الْمُسَحَّجُ مِنْ عَانَاتِ مُعَقُلَةٍ ... كَأَنَّهُ مُسْتَبَانُ الشَّكِّ أَوْ جَنِبُُُ
“[Devem] Muakkıle [bölgesinin] yaban eşekleri sürüsünden, ısırıklarla yaralanmış [erkek yaban eşeğinin] sıçrayışı gibi sıçradı; sanki o, [korktuğu şeyin doğruluğu] açığa çıkmış ya da [korkuyla] yan yan yürüyen [biri] gibidir.”
ثُمَّ قَالَ:
Sonra şöyle demiştir:
أَذَاكَ أَمْ نَمِشٌ بِالْوَشْيِ أَكْرُعُهُ ... مُسَفَّعُ الْخَدِّ غَادٍ نَاشِعٌ شَبَبُ
“O mudur, yoksa bacakları nakış gibi benekli, yanağı kararmış, sabah erkenden otlayan, güçlü kuvvetli genç bir boğa mı?”
ثُمَّ قَالَ:
Sonra şöyle demiştir:
أَذَاكَ أَمْ خَاضِبٌ بِالسِّيِّ مَرْتَعُهُ ... أَبُو ثَلَاثِينَ أَمْسَى وَهْوَ مُنْقَلِبُ (١)
“O mudur, yoksa es-Siyy’de otlayan, otuz yavru babası olan ve akşama dönen [bacakları kırmızılaşmış erkek bir devekuşu] mu? (1)”
وَرُبَّمَا عَطَفُوا بِالْوَاوِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ [الزمر: ٢٩] الْآيَةَ ثُمَّ قَالَ: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ [النَّحْل: ٧٦] الْآيَةَ. وَقَوْلِهِ:
Kimi zaman da Yüce Allah’ın şu buyruğunda olduğu gibi “vav” ile atfederler: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ } [Zümer: 29] “Allah, birbiriyle geçimsiz ortakları olan bir adamı misal verdi” ayeti; ardından şöyle buyurmuştur: { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ } [Nahl: 76] “Allah, iki adamı da misal verdi” ayeti. Ve şu buyruğunda olduğu gibi:
مَا يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ [فاطر:
{ مَا يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ } “Kör ile gören, karanlıklar ile aydınlık, gölge ile sıcak bir olmaz” [Fâtır:
١٩- ٢١] الْآيَةَ بَلْ وَرُبَّمَا جَمَعُوا بِلَا عَطْفٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى جَعَلْناهُمْ حَصِيداً خامِدِينَ [الْأَنْبِيَاء: ١٥] وَهَذِهِ تَفَنُّنَاتٌ جَمِيلَةٌ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ فَمَا ظَنُّكَ بِهَا إِذَا وَقَعَتْ فِي التَّشْبِيهِ التَّمْثِيلِيِّ فَإِنَّهُ لِعِزَّتِهِ مُفْرَدًا تَعِزُّ استطاعة تكريره.
19-21] “Kör ile gören bir olmaz. Karanlıklar ile aydınlık da bir olmaz. Gölge ile sıcak da bir olmaz.” ayeti. Hatta bazen Yüce Allah’ın şu buyruğunda olduğu gibi atıfsız olarak da cem ederler: { حَتَّى جَعَلْناهُمْ حَصِيداً خامِدِينَ } [Enbiyâ: 15] “Nihayet biz onları biçilmiş ekin gibi, sönmüş ocak gibi kıldık.” Bunlar beliğ kelamda güzel sanat ve çeşitliliklerdir; hele de temsilî teşbihte yer aldığında nasıl olacağını bir düşünün! Zira o, tekil olarak bile az bulunur olduğundan tekrarlanabilmesi son derece güçtür.
و (أَو) عَطَفَتْ لَفْظَ (صَيِّبٍ) عَلَى الَّذِي اسْتَوْقَدَ [الْبَقَرَة: ١٧] بِتَقْدِيرِ مَثَلِ بَيْنِ الْكَافِ وَصَيِّبٍ. وَإِعَادَةُ حَرْفِ التَّشْبِيهِ مَعَ حَرْفِ الْعَطْفِ الْمُغْنِي عَنْ إِعَادَةِ الْعَامِلِ، وَهَذَا التَّكْرِيرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي كَلَامِهِمْ وَحُسْنُهُ هُنَا أَنَّ فِيهِ إِشَارَةً إِلَى اخْتِلَافِ الْحَالَيْنِ الْمُشَبَّهَيْنِ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ
(أَوْ / veya) harfi; kâf ile “sayyib” arasında bir “mesel” takdiriyle { صَيِّبٍ } lafzını { الَّذِي اسْتَوْقَدَ } [Bakara: 17] üzerine atfetmiştir. Âmilin tekrar edilmesini gereksiz kılan atıf harfiyle birlikte teşbih harfinin iade edilmesi (tekrar getirilmesi) söz konusudur. Bu tekrarlama onların kelamında kullanılan bir husustur; buradaki güzelliği ise beyan edeceğimiz üzere, benzetilen iki durumun farklılığına işaret bulunmasıdır.
وَهُمْ فِي الْغَالِبِ لَا يُكَرِّرُونَهُ فِي الْعَطْفِ.
Onlar genellikle atıfta bunu (teşbih harfini) tekrar etmezler.
وَالتَّمْثِيلُ هُنَا لِحَالِ الْمُنَافِقِينَ حِينَ حُضُورِهِمْ مَجْلِسَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَسَمَاعِهِمُ الْقُرْآنَ وَمَا فِيهِ مِنْ آيِ الْوَعِيدِ لِأَمْثَالِهِمْ وَآيِ الْبِشَارَةِ، فَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا التَّمْثِيلِ تَمْثِيلُ حَالَةٍ مُغَايِرَةٍ لِلْحَالَةِ الَّتِي مُثِّلَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ [الْبَقَرَة: ١٧] بِنَوْعِ إِطْلَاقٍ وَتَقْيِيدٍ.
Buradaki temsil, münafıkların Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisinde hazır bulundukları, Kur'an'ı ve onun içinde kendileri gibiler için yer alan tehdit ile müjde ayetlerini dinledikleri andaki durumları içindir. Bu temsilden maksat; Yüce Allah’ın { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ } [Bakara: 17] “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir” buyruğunda temsil edilen durumdan, bir tür mutlaklık ve kayıtlılık bakımından farklı olan başka bir durumu temsil etmektir.
فَقَوْلُهُ: أَوْ كَصَيِّبٍ تَقْدِيرُهُ أَوْ كَفَرِيقٍ ذِي صَيْبٍ أَيْ كَقَوْمٍ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ دَلَّ عَلَى تَقْدِيرِ قَوْمٍ قَوْلُهُ: يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ وَقَوْلُهُُُ:
Dolayısıyla O’nun { أَوْ كَصَيِّبٍ } [Bakara: 19] “Yahut gökten boşanan bir yağmura [tutulmuş kimseler] gibi” buyruğunun takdiri; “yahut sağanağa tutulmuş bir fırka gibi”, yani daha önce geçen { كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ } [Bakara: 17] “Ateş yakan kimsenin durumu gibi” buyruğunda olduğu üzere “bir topluluk gibi” şeklindedir. Bir topluluğun takdir edildiğine, { يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ } [Bakara: 19] “Parmaklarını kulaklarına tıkarlar” buyruğu ile şu buyruk delalet etmektedir:
يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ [الْبَقَرَة: ٢٠] . الْآيَةَ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَصِحُّ عَوْدُهُ إِلَى الْمُنَافِقِينَ فَلَا يَجِيءُ فِيهِ مَا جَازَ فِي قَوْلِهِ: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٧] إِلَخْ. فَشُبِّهَتْ حَالُ الْمُنَافِقِينَ بِحَالِ قَوْمٍ سَائِرِينَ فِي لَيْلٍ بِأَرْضِ قَوْمٍ أَصَابَهَا الْغَيْثُ وَكَانَ أَهْلُهَا كَانِّينَ فِي مَسَاكِنِهِمْ كَمَا عُلِمَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ: كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ [الْبَقَرَة: ٢٠] فَذَلِكَ الْغَيْثُ نَفَعَ أَهْلَ الْأَرْضِ وَلَمْ يُصِبْهُمْ مِمَّا اتَّصَلَ بِهِ مِنَ الرَّعْدِ وَالصَّوَاعِقِ ضُرٌّ وَلَمْ يَنْفَعِ الْمَارِّينَ بِهَا وَأَضَرَّ بِهِمْ مَا اتَّصَلَ بِهِ مِنَ الظُّلُمَاتِ وَالرَّعْدِ وَالْبَرْقِ، فَالصَّيِّبُ مُسْتَعَارٌ لِلْقُرْآنِ وَهُدَى الْإِسْلَامِ وَتَشْبِيهُهُ بِالْغَيْثِ وَارِدٌ.
{ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ } [Bakara: 20] “Gözlerini neredeyse kör edecek” ayeti. Zira bunun münafıklara dönmesi sahih olmaz; dolayısıyla { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } [Bakara: 17] “Allah onların nurlarını giderdi” buyruğunda caiz olan şey burada geçerli olmaz. Böylece münafıkların durumu, { كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ } [Bakara: 20] “Önlerini aydınlattıkça onda yürürler” buyruğundan anlaşıldığı üzere, ahalisi evlerine sığınmışken yağmura tutulan bir arazide geceleyin yürüyen bir topluluğun durumuna benzetilmiştir. O yağmur yerleşik ahaliye fayda vermiş, beraberindeki gök gürültüsü ve yıldırımlardan onlara bir zarar dokunmamıştır; oradan geçenlere ise fayda vermemiş, aksine beraberindeki karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek onlara zarar vermiştir. İşte “sayyib” (sağanak yağmur), Kur'an ve İslam hidayeti için istiare edilmiştir; onun yağmura benzetilmesi [nasslarda] varit olmuştur.
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «مَثَلُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ مِنَ الْهُدَى كَمَثَلِ الْغَيْثِ أَصَابَ أَرْضًا فَكَانَ مِنْهَا نَقِيَّةٌ»
Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: { مَثَلُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ مِنَ الْهُدَى كَمَثَلِ الْغَيْثِ أَصَابَ أَرْضًا فَكَانَ مِنْهَا نَقِيَّةٌ } “Allah'ın benimle gönderdiği hidayet ve ilmin misali, bir araziye yağan bol yağmurun misali gibidir. O arazinin bir kısmı verimli idi...”
إِلَخْ. وَفِي الْقُرْآنِ: كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ [الْحَدِيد: ٢٠] .
...hadis sonuna kadar devam eder. Kur'an'da da şöyle buyrulmaktadır: { كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ } [Hadîd: 20] “Bitirdiği bitki çiftçilerin hoşuna giden bir yağmur misali gibidir.”
وَلَا تَجِدُ حَالَةً صَالِحَةً لِتَمْثِيلِ هَيْئَةِ اخْتِلَاطِ نَفْعٍ وَضُرٍّ مِثْلَ حَالَةِ الْمَطَرِ وَالسَّحَابِ وَهُوَ مِنْ بَدِيعِ التَّمْثِيلِ الْقُرْآنِيِّ، وَمِنْهُ أَخَذَ أَبُو الطَّيِّبِ قَوْلَهُ:
Fayda ile zararın birbirine karışması durumunu temsil etmeye yağmur ve bulut halinden daha elverişli bir durum bulamazsın; bu da Kur'anî temsilin eşsiz güzelliklerindendir. Ebü't-Tayyib [el-Mütenebbî] de şu sözünü bundan almıştır:
فَتًى كَالسَّحَابِ الْجَوْنِ يُرْجَى وَيُتَّقَى ... يَرَجَّى الْحَيَا مِنْهُ وَتُخْشَى الصَّوَاعِقُ
“O, kara bulut gibi bir yiğittir; hem umulur hem çekinilir; ondan bol yağmur umulur, yıldırımlarından ise korkulur.”
وَالظُّلُمَاتُ مُسْتَعَارٌ لِمَا يَعْتَرِي الْكَافِرِينَ مِنَ الْوَحْشَةِ عِنْدَ سَمَاعِهِ كَمَا تَعْتَرِي السَّائِرَ فِي اللَّيْلِ وَحْشَةُ الْغَيْمِ لِأَنَّهُ يَحْجُبُ عَنْهُ ضَوْءَ النُّجُومِ وَالْقَمَرِ، وَالرَّعْدُ لِقَوَارِعِ الْقُرْآنِ وَزَوَاجِرِهِ، وَالْبَرْقُ لِظُهُورِ أَنْوَارِ هَدْيِهِ مِنْ خِلَالِ الزَّوَاجِرِ فَظَهَرَ أَنَّ هَذَا الْمُرَكَّبَ التَّمْثِيلِيَّ صَالِحٌ لِاعْتِبَارَاتِ تَفْرِيقِ التَّشْبِيهِ وَهُوَ أَعْلَى التَّمْثِيلِ.
“Karanlıklar”, kâfirlerin onu duyduklarında kapıldıkları dehşet ve yalnızlık hissi için istiare edilmiştir; nitekim geceleyin yürüyen kimse de yıldızların ve ayın ışığını perdelediği için bulutun karanlık ve ürkütücülüğüne kapılır. “Gök gürültüsü”, Kur'an'ın sarsıcı tehditleri ve sakındırmaları için; “şimşek” ise bu sakındırmalar arasından hidayet nurlarının belirmesi için istiare edilmiştir. Böylece bu temsilî terkibin, teşbihin unsurlarına ayrılması (tefrîku't-teşbîh) mülahazalarına elverişli olduğu ortaya çıkmıştır ki bu da temsilin en üst derecesidir.
وَالصَّيِّبُ فَيْعَلٌ مِنْ صَابَ يُصُوبُ صَوْبًا إِذَا نَزَلَ بِشِدَّةٍ، قَالَ الْمَرْزُوقِيُّ إِنَّ يَاءَهُ لِلنَّقْلِ مِنَ الْمَصْدَرِيَّةِ إِلَى الْإِسْمِيَّةِ فَهُوَ وَصْفٌ لِلْمَطَرِ بِشِدَّةِ الظُّلْمَةِ الْحَاصِلَةِ مِنْ كَثَافَةِ السَّحَابِ وَمِنْ ظَلَامِ اللَّيْلِ.
Sayyib (صَيِّب), şiddetle indiği zaman kullanılan “sâbe yesûbu savben” (صَابَ يَصُوبُ صَوْبًا) fiilinden “fey‘al” (فَيْعَل) veznindedir. El-Merzûkî, buradaki “yâ” harfinin masdarlıktan isimliğe nakil için olduğunu söylemiştir; dolayısıyla bu, bulutların yoğunluğundan ve gecenin karanlığından meydana gelen şiddetli karanlıkla birlikte yağmurun bir niteliğidir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: مِنَ السَّماءِ لَيْسَ بِقَيْدٍ لِلصَّيِّبِ وَإِنَّمَا هُوَ وَصْفٌ كَاشِفٌ جِيءَ بِهِ
Zahir olan şudur ki { مِنَ السَّماءِ } “gökten” buyruğu “sayyib” için bir kayıt değil, bilakis getirilmiş açıklayıcı bir niteliktir (vasf-ı kâşif);
لِزِيَادَةِ اسْتِحْضَارِ صُورَةِ الصَّيِّبِ فِي هَذَا التَّمْثِيلِ إِذِ الْمَقَامُ مَقَامُ إِطْنَابٍ كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
bu temsilde “sayyib”in suretini daha fazla zihinde canlandırmak içindir, zira makam itnâb (sözü uzatma/detaylandırma) makamıdır; tıpkı İmruü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:
كَجُلْمُودِ صَخْرٍ حَطَّهُ السَّيْلُ مِنْ عَلِ
“Selin yukarıdan aşağıya indirdiği kaya kütlesi gibi...”
إِذْ قَدْ عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ السَّيْلَ لَا يَحُطُّ جُلْمُودَ صَخْرٍ إِلَّا مِنْ أَعْلَى وَلَكِنَّهُ أَرَادَ التَّصْوِيرَ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الْأَنْعَام: ٣٨] ، وَقَوْلِهِ: كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ [الْأَنْعَام: ٧١] وَقَالَ تَعَالَى: فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ [الْأَنْفَال: ٣٢] .
Zira dinleyen kimse selin bir kaya kütlesini ancak yukarıdan aşağıya indireceğini bilir, fakat şair tasvir etmeyi murat etmiştir. Nitekim Yüce Allah’ın şu buyrukları da böyledir: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } [En‘âm: 38] “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...”, { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ } [En‘âm: 71] “Şeytanların yeryüzünde ayartıp şaşırttığı kimse gibi” ve Yüce Allah’ın şöyle buyurması gibi: { فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } [Enfâl: 32] “Üzerimize gökten taş yağdır.”
وَالسَّمَاء تُطْلَقُ عَلَى الْجَوِّ الْمُرْتَفِعِ فَوْقَنَا الَّذِي نَخَالُهُ قُبَّةً زَرْقَاءَ، وَعَلَى الْهَوَاءِ الْمُرْتَفِعِ قَالَ تَعَالَى: كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَفَرْعُها فِي السَّماءِ [إِبْرَاهِيم: ٢٤] وَتُطْلَقُ عَلَى السَّحَابِ، وَتُطْلَقُ عَلَى الْمَطَرُُِ
Sema (السَّمَاء), üzerimizdeki mavi bir kubbe sandığımız yüksek atmosfer boşluğuna ve yüksek havaya ıtlak olunur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَفَرْعُها فِي السَّماءِ } [İbrâhîm: 24] “Kökü sabit, dalları ise gökte olan güzel bir ağaç gibi”. Buluta da ıtlak olunur, yağmurun
نَفْسِهِ
bizzat kendisine de ıtlak olunur.
فَفِي الْحَدِيثِ: «خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِثْرَ سَمَاءٍ»
Nitekim hadiste şöyle geçmektedir: { خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِثْرَ سَمَاءٍ } “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize yağan bir yağmurun ardından hutbe irat etti...”
إِلَخْ، وَلَمَّا كَانَ تَكَوُّنُ الْمَطَرِ مِنَ الطَّبَقَةِ الزَّمْهَرِيرِيَّةِ الْمُرْتَفِعَةِ فِي الْجَوِّ جُعِلَ ابْتِدَاؤُهُ مِنَ السَّمَاءِ وَتَكَرَّرَ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ.
Hadis devam eder. Yağmurun oluşumu gökyüzünün yükseklerindeki soğuk hava tabakasından (zemherîr tabakası) olduğu için başlangıcı semadan kılınmış ve bu durum Kur'an'da tekrarlanmıştır.
وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مِنَ السَّماءِ تَقْيِيدًا لِلصَّيِّبِ إِمَّا بِمَعْنَى مِنْ جَمِيعِ أَقْطَارِ الْجَوِّ إِذَا قُلْنَا إِنَّ التَّعْرِيفَ فِي السَّمَاءِ لِلِاسْتِغْرَاقِ كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» عَلَى بُعْدٍ فِيهِ إِذْ لَمْ يُعْهَدُ دُخُولُ لَامِ الِاسْتِغْرَاقِ إِلَّا عَلَى اسْمٍ كُلِّيٍّ ذِي أَفْرَادٍ دُونَ اسْمِ كُلٍّ ذِي أَجْزَاءٍ فَيَحْتَاجُ لِتَنْزِيلِ الْأَجْزَاءِ مَنْزِلَةَ أَفْرَادِ الْجِنْسِ وَلَا يُعْرَفُ لَهُ نَظِيرٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ فَالَّذِي يَظْهَرُ لِي إِنْ جَعَلْنَا قَوْلَهُ: مِنَ السَّماءِ قَيْدًا لِلصَّيِّبِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ السَّمَاءِ أَعْلَى الِارْتِفَاعِ وَالْمَطَرُ إِذَا كَانَ مِنْ سَمْتٍ مُقَابِلٍ وَكَانَ عَالِيًا كَانَ أَدْوَمَ بِخِلَافِ الَّذِي يَكُونُ مِنْ جَوَانِبِ الْجَوِّ وَيَكُونُ قَرِيبًا مِنَ الْأَرْضِ غَيْرَ مُرْتَفِعٍ. وَضَمِيرُ (فِيهِ) عَائِدٌ إِلَى (صَيِّبٍ) وَالظَّرْفِيَّةُ مَجَازِيَّةٌ بِمَعْنَى مَعَهُ، وَالظُّلُمَاتُ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ آنِفًا.
{ مِنَ السَّماءِ } “gökten” buyruğunun, “sayyib” için bir kayıt olması da mümkündür; bu da eğer “el-Keşşâf”ta benimsendiği gibi “es-semâ”daki belirliliğin (harf-i tarifin) istiğrâk (bütünlüğü kapsama) için olduğunu söylersek “göğün bütün yönlerinden” manasına gelir. Ancak bu görüşte bir uzaklık vardır; zira istiğrâk lâmının, parçalardan oluşan bir bütünün (küll) ismi yerine ancak fertlerden oluşan küllî bir ismin üzerine dahil olduğu bilinmektedir. Bu durumda parçaların cinsin fertleri derecesine indirilmesi gerekir ki bunun kullanımda bir benzeri bilinmemektedir. Bana göre zahir olan şudur ki, şayet { مِنَ السَّماءِ } buyruğunu “sayyib” için kayıt kabul edersek semadan maksat en yüksek noktadır. Yağmur tam yukarıdan indiğinde ve yüksekten geldiğinde daha devamlı olur; göğün yan taraflarından gelen ve yere yakın olup yüksekten gelmeyen yağmurun aksine. { فِيهِ } “onda”daki zamir { صَيِّبٍ } lafzına dönmektedir ve zarfiyet “onunla birlikte” manasında mecazidir. “Karanlıklar” konusundaki açıklama ise az önce geçti.
وَالْمُرَادُ بِالظُّلُمَاتِ ظَلَامُ اللَّيْلِ أَيْ كَسَحَابٍ فِي لَوْنِهِ ظُلْمَةُ اللَّيْلِ وَسَحَابَةُ اللَّيْلِ أَشَدُّ مَطَرًا وَبَرْقًا وَتُسَمَّى سَارِيَةً. وَالرَّعْدُ أَصْوَاتٌ تَنْشَأُ فِي السَّحَاب. والبرق لَا مَعَ نَارِيٌّ مُضِيءٌ يَظْهَرُ فِي السَّحَابِ، وَالرَّعْدُ وَالْبَرْقُ يَنْشَآنِ فِي السَّحَابِ مِنْ أَثَرٍ كَهْرَبَائِيٍّ يَكُونُ فِي السَّحَابِ فَإِذَا تَكَاثَفَتْ سَحَابَتَانِ فِي الْجَوِّ إِحْدَاهُمَا كَهْرَبَاؤُهَا أَقْوَى مِنْ كَهْرَبَاءِ الْأُخْرَى وَتَحَاكَّتَا جَذَبَتِ الْأَقْوَى مِنْهُمَا الْأَضْعَفَ فَحَدَثَ بِذَلِكَ انْشِقَاقٌ فِي الْهَوَاءِ بِشِدَّةٍ وَسُرْعَةٍ فَحَدَثَ صَوْتٌ قَوِيٌّ هُوَ الْمُسَمَّى الرَّعْدَ وَهُوَ فَرْقَعَةٌ هَوَائِيَّةٌ مِنْ فِعْلِ الْكَهْرَبَاءِ، وَيَحْصُلُ عِنْدَ ذَلِكَ الْتِقَاءُ الْكَهْرَبَاءَيْنِ وَذَلِكَ يُسَبِّبُ انْقِدَاحَ الْبَرْقِ.
“Karanlıklar”dan maksat gecenin karanlığıdır; yani renginde gece karanlığı bulunan bir bulut gibidir. Gece bulutu yağmur ve şimşek bakımından daha şiddetlidir ve buna “sâriye” denir. Gök gürültüsü (ra‘d), bulutta meydana gelen seslerdir. Şimşek (berk) ise bulutta beliren parıltılı, aydınlatıcı ateşimsi bir ışıktır. Gök gürültüsü ve şimşek, bulutlarda bulunan elektriksel etki sebebiyle bulutta meydana gelir. Atmosferde biri diğerinden daha güçlü elektrik yüklü iki bulut yoğunlaşıp birbirine sürttüğünde, güçlü olan zayıf olanı çeker; böylece havada şiddetle ve süratle bir yarılma meydana gelir ve “ra‘d” (gök gürültüsü) adı verilen güçlü bir ses oluşur; bu da elektriğin etkisiyle oluşan bir hava patlamasıdır. Bu esnada iki elektriğin buluşması gerçekleşir ve bu da şimşeğin çakmasına sebep olur.
وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الصَّيِّبَ تَشْبِيهٌ لِلْقُرْآنِ وَأَنَّ الظُّلُمَاتِ وَالرَّعْدَ وَالْبَرْقَ تَشْبِيهٌ لِنَوَازِعِ الْوَعِيدِ
“Sayyib”in Kur'an için bir teşbih olduğunu; karanlıkların, gök gürültüsünün ve şimşeğin ise tehdit unsurları için bir teşbih olduğunu öğrenmiştin;
بِأَنَّهَا تَسُرُّ أَقْوَامًا وَهُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِالْغَيْثِ وَتَسُوءُ الْمُسَافِرِينَ غَيْرَ أَهْلِ تِلْكَ الدَّارِ، فَكَذَلِكَ الْآيَاتُ تَسُرُّ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يَجِدُونَ أَنْفُسَهُمْ نَاجِينَ مِنْ أَنْ تَحِقَّ عَلَيْهِمْ وَتَسُوءُ الْمُنَافِقِينَ إِذْ يَجِدُونَهَا مُنْطَبِقَةً عَلَى أَحْوَالِهِمْ
şöyle ki [yağmur], yağmurdan faydalanan birtakım insanları sevindirirken o memleketin ahalisinden olmayan yolcuları üzer. Tıpkı bunun gibi ayetler de müminleri sevindirir, zira onlar kendilerini bu tehditlerin üzerlerine hak olmasından kurtulmuş bulurlar; münafıkları ise üzer, çünkü onlar bu ayetlerin kendi hallerine birebir uyduğunu görürler.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 20]
يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)
{ يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek. Onları her aydınlattığında onda yürürler; üzerlerine karanlık çöktüğünde ise dikilip kalırlar. Eğer Allah dileseydi, işitmelerini ve görmelerini elbette giderirdi. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” (20)
الْأَظْهَرُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: يَجْعَلُونَ حَالًا اتَّضَحَ بِهَا الْمَقْصُودُ مِنَ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا لِأَنَّهَا كَانَتْ مُجْمَلَةً، وَأَمَّا جُمْلَةُ: يَكادُ الْبَرْقُ فَيَجُوزُ كَوْنُهَا حَالًا مِنْ ضَمِيرِ يَجْعَلُونَ، لِأَنَّ بِهَا كَمَالَ إِيضَاحِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا وَيَجُوزُ كَوْنُهَا اسْتِئْنَافًا لِبَيَانِ حَالِ الْفَرِيقِ عِنْدَ الْبَرْقِ نَشَأَ عَنْ بَيَانِ حَالِهِمْ عِنْدَ الرَّعْدِ. وَجُمْلَةُ: كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ حَالٌ مِنَ (الْبَرْقِ) أَوْ مِنْ ضَمِيرِ (أَبْصَارِهِمْ) لَا غَيْرَ، وَفِي هَذَا تَشْبِيهٌ لِجَزَعِ الْمُنَافِقِينَ مِنْ آيَاتِ الْوَعِيدِ بِمَا يَعْتَرِي الْقَائِمَ تَحْتَ السَّمَاءِ حِينَ الرَّعْدِ وَالْبَرْقِ وَالظُّلُمَاتِ فَهُوَ يَخْشَى اسْتِكَاكَ سَمْعِهِ وَيَخْشَى الصَّوَاعِقَ حَذَرَ الْمَوْتِ وَيُعَشِّيهِ الْبَرْقُ حِينَ يَلْمَعُ بِإِضَاءَةٍ شَدِيدَةٍ وَيُعَمِّي عَلَيْهِ الطَّرِيقَ بَعْدَ انْقِطَاعِ لَمَعَانِهِ. وَقَوْلُهُ: كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ تَمْثِيلٌ لِحَالِ حَيْرَةِ الْمُنَافِقِينَ بِحَالِ حَيْرَةِ السَّائِرِينَ فِي اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ الْمُرْعِدِ الْمُبْرِقِ. وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ اعْتِرَاضٌ لِلتَّذْكِيرِ بِأَنَّ الْمَقْصُودَ التَّمْثِيلُ لِحَالِ الْمُنَافِقِينَ فِي كُفْرِهِمْ لَا لِمُجَرَّدِ التَّفَنُّنِ فِي التَّمْثِيلِ. وَقَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ رُجُوعٌ إِلَى وَعِيدِ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ هُمُ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّمْثِيلِ فَالضَّمَائِرُ الَّتِي فِي جُمْلَةِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ رَاجِعَةٌ إِلَى أَصْلِ الْكَلَامِ، وَتَوْزِيعُ الضَّمَائِرِ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ. فَعَبَّرَ عَنْ زَوَاجِرِ الْقُرْآنِ بِالصَّوَاعِقِ وَعَنِ انْحِطَاطِ قُلُوبِ الْمُنَافِقِينَ وَهِيَ الْبَصَائِرُ عَنْ قَرَارِ نُورِ الْإِيمَانِ فِيهَا بِخَطْفِ الْبَرْقِ لِلْأَبْصَارِ، وَإِلَى نَحْوٍ مِنْ هَذَا يُشِيرُ كَلَامُ ابْنِ عَطِيَّةَ نَقْلًا عَنْ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ وَهُوَ مَجَازٌ شَائِعٌ، يُقَالُ فُلَانٌ يَرْعُدُ وَيَبْرُقُ، عَلَى أَنَّ بِنَاءَهُ هُنَا عَلَى الْمَجَازِ السَّابِقِ يَزِيدُهُ قَبُولًا، وَعَبَّرَ عَمَّا يَحْصُلُ لِلْمُنَافِقِينَ مِنَ الشَّكِّ فِي صِحَّةِ اعْتِقَادِهِمْ بِمَشْيِ السَّارِي فِي ظُلْمَةٍ إِذَا أَضَاءَ لَهُ الْبَرْقُ، وَعَنْ إِقْلَاعِهِمْ عَنْ ذَلِكَ الشَّكِّ حِينَ رُجُوعِهِمْ إِلَى كُفْرِهِمْ بِوُقُوفِ الْمَاشِي عِنْدَ انْقِطَاعِ الْبَرْقِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ، وَخَلَّلَ ذَلِكَ كُلَّهُ بِتَهْدِيدٍ لَا يُنَاسِبُ إِلَّا الْمُشَبَّهِينَ وَهُوَ
Daha zahir olan, { يَجْعَلُونَ } “tıkarlar” cümlesinin hal olmasıdır; kendisi mücmel olduğu için kendisine benzetilen tablodan maksat bununla açıklığa kavuşmuştur. { يَكادُ الْبَرْقُ } “şimşek neredeyse...” cümlesine gelince; onun { يَجْعَلُونَ } fiilindeki zamirden hal olması caizdir, çünkü kendisine benzetilen tablonun tam olarak açıklanması bununladır; ayrıca gök gürültüsü anındaki hallerinin beyanından doğan, şimşek anındaki bu topluluğun durumunu açıklayan bir istînâf (yeni başlangıç cümlesi) olması da caizdir. { كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ } “önlerini her aydınlattığında onda yürürler” cümlesi ise yalnızca “el-berk”ten (şimşekten) yahut { أَبْصَارِهِمْ } lafzındaki zamirden haldir. Bunda, münafıkların tehdit ayetleri karşısındaki telaş ve korkusunun, gök gürültüsü, şimşek ve karanlıklar altında açıkta duran kimsenin kapıldığı duruma benzetilmesi vardır; nitekim o, işitme duyusunun kaybolmasından ve ölüm korkusuyla yıldırımlardan korkar; şimşek şiddetli bir ışıkla çaktığında gözünü kamaştırır, parıltısı kesildikten sonra da yolunu göremez hale getirir. { كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ } “onları her aydınlattığında” buyruğu, münafıkların şaşkınlık halinin, karanlık, gök gürültülü ve şimşekli bir gecede yürüyen kimselerin şaşkınlık haline bir temsilidir. { وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ } “Allah kâfirleri kuşatmıştır” buyruğu ise maksadın sadece temsilde sanat göstermek değil, münafıkların küfürlerindeki hallerini temsil etmek olduğunu hatırlatan bir itiraziyedir (ara cümledir). { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi işitmelerini ve görmelerini giderirdi” buyruğu da temsilin asıl maksadı olan münafıkların tehdidine dönüştür. Dolayısıyla { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ } cümlesindeki zamirler kelamın aslına dönmektedir ve zamirlerin dağılımına bağlam delalet etmiştir. Kur'an'ın sakındırmaları yıldırımlarla; münafıkların kalplerinin -ki onlar basiretlerdir- iman nurunun içlerinde yerleşmesinden mahrum kalması ise şimşeğin gözleri alıvermesiyle ifade edilmiştir. İbn Atiyye’nin müfessirlerin cumhurundan naklettiği söz de buna benzer bir şeye işaret etmektedir; bu yaygın bir mecazdır, nitekim “filanca kükrüyor ve şimşek çaktırıyor (tehditler savuruyor)” denir. Bunun buradaki önceki mecaz üzerine bina edilmesi ise kabul edilebilirliğini daha da artırmaktadır. Münafıklarda inançlarının doğruluğuna dair meydana gelen şüpheyi, temsil yoluyla, karanlıkta yürüyen kimsenin şimşek çaktığında yürümesiyle; küfürlerine döndüklerinde bu şüpheden vazgeçmelerini ise şimşek kesildiğinde yürüyenin durakalmasıyla ifade etmiştir. Bütün bunların arasına ise ancak benzetilenlere (münafıklara) uygun düşen bir tehdit serpiştirmiştir; o da
مَا أَفَادَهُ الِاعْتِرَاضُ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ وَقَوْلِهِ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ فَجَاءَ بِهَذِهِ الْجُمَلِ الْحَالِيَّةِ وَالْمُسْتَأْنَفَةِ تَنْبِيهًا عَلَى وَجْهِ الشَّبَهِ وَتَقْرِيرًا لِقُوَّةِ مُشَابَهَةِ الزَّوَاجِرِ وَآيَاتِ الْهُدَى وَالْإِيمَانِ بِالرَّعْدِ وَالْبَرْقِ
{ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ } “Allah kâfirleri kuşatıcıdır” ve { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi işitmelerini ve görmelerini giderirdi” buyruklarındaki itiraziyenin ifade ettiği husustur. Böylece benzeme yönüne (vech-i şebeh) dikkat çekmek ve sakındırmaların, hidayet ve iman ayetlerinin gök gürültüsü ve şimşeğe olan güçlü benzerliğini pekiştirmek için bu hal ve istînâf cümlelerini getirmiştir;
فِي حُصُولِ أَثَرَيِ النَّفْعِ وَالضُّرِّ عَنْهُمَا مَعَ تَفَنُّنٍ فِي الْبَلَاغَةِ وَطَرَائِقِ الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ.
her ikisinden fayda ve zarar etkilerinin doğması hususunda, belagatte ve hakikat ile mecaz yollarında bir sanat ve incelikle [bunu ortaya koymuştur].
وَجَعَلَ فِي «الْكَشَّافِ» الْجُمَلَ الثَّلَاثَ مُسْتَأْنَفًا بَعْضَهَا عَنْ بَعْضٍ بِأَنْ تَكُونَ الْأُولَى اسْتِئْنَافًا عَنْ جُمْلَةِ: أَوْ كَصَيِّبٍ [الْبَقَرَة: ١٩] وَالثَّانِيَةُ وَهِيَ: يَكادُ الْبَرْقُ مُسْتَأْنَفَةً عَنْ جُمْلَةِ: يَجْعَلُونَ لِأَنَّ الصَّوَاعِقَ تَسْتَلْزِمُ الْبَرْقَ، وَالثَّالِثَةُ وَهِيَ: كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا مُسْتَأْنَفَةً عَنْ قَوْلِهِ: يَكادُ الْبَرْقُ وَالْمَعْنَى عَلَيْهِ ضَعِيفٌ وَهُوَ فِي بَعْضِهَا أَضْعَفُ مِنْهُ فِي بَعْضٍ كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ آنِفًا.
“El-Keşşâf”ta bu üç cümlenin birbiri ardınca müste'nef olduğu kabul edilmiştir; şöyle ki ilki { أَوْ كَصَيِّبٍ } [Bakara: 19] cümlesinden müste'neftir; ikincisi olan { يَكادُ الْبَرْقُ } cümlesi { يَجْعَلُونَ } cümlesinden müste'neftir, çünkü yıldırımlar şimşeği gerektirir; üçüncüsü olan { كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا } cümlesi de { يَكادُ الْبَرْقُ } buyruğundan müste'neftir. Buna göre anlam zayıftır ve az önce işaret ettiğimiz üzere bu zayıflık bazısında diğerinden daha fazladır.
وَالْجَعْلُ وَالْأَصَابِعُ مُسْتَعْمَلَانِ فِي حَقِيقَتِهِمَا عَلَى قَوْلِ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ لِأَنَّ الْجَعْلَ هُوَ هُنَا بِمَعْنَى النَّوْطِ، وَالظَّرْفِيَّةُ لَا تَقْتَضِي الْإِحَاطَةَ فَجَعْلُ بَعْضِ الْإِصْبَعِ فِي الْأُذُنِ هُوَ جَعْلٌ لِلْإِصْبَعِ فَتَمَثُّلُ بَعْضِ عُلَمَاءِ الْبَيَانِ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِلْمَجَازِ الَّذِي عَلَاقَتُهُ الْجُزْئِيَّةُ تَسَامُحٌ وَلِذَلِكَ عَبَّرَ عَنْهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِقَوْلِهِ هَذَا مِنَ الِاتِّسَاعَاتِ فِي اللُّغَةِ الَّتِي لَا يَكَادُ الْحَاصِرُ يَحْصُرُهَا كَقَوْلِهِ: فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما [الْمَائِدَة: ٣٨] وَمِنْهُ قَوْلُكَ مَسَحْتُ بِالْمِنْدِيلِ، وَدَخَلْتُ الْبَلَدَ، وَقِيلَ ذَلِكَ مَجَازٌ فِي الْأَصَابِعِ، وَقِيلَ مَجَازٌ فِي الْجَعْلِ وَلِمَنْ شَاءَ أَنْ يَجْعَلَهُ مَجَازًا فِي الظَّرْفِيَّةِ فَتَكُونُ تَبَعِيَّةً لِكَلِمَةِ (فِي) .
Bazı müfessirlerin görüşüne göre “ce‘l” (koyma/tıkma) ve “parmaklar” hakiki anlamlarında kullanılmıştır; zira buradaki ce‘l bitiştirmek/iliştirmek manasındadır ve zarfiyet bütünüyle kuşatmayı gerektirmez. Dolayısıyla parmağın bir kısmını kulağa sokmak, parmağı sokmaktır. Bu sebeple bazı beyan âlimlerinin alâkası cüz'iyyet olan mecaz için bu ayeti örnek vermeleri bir müsamahadır (gevşek bir ifadedir). Nitekim “el-Keşşâf” sahibi bunu şu sözüyle ifade etmiştir: “Bu, dilde sınırlandırıcının neredeyse sınırlandıramayacağı genişlemelerdendir (ittisâ‘); tıpkı { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } [Mâide: 6] ‘yüzlerinizi yıkayın’, { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } [Mâide: 38] ‘ikisinin ellerini kesin’ buyruklarında ve senin ‘mendille sildim’, ‘şehre girdim’ sözlerinde olduğu gibi.” Denildi ki bu parmaklarda bir mecazdır; denildi ki ce‘l lafzında bir mecazdır; dileyen de bunu { فِي } “içinde” kelimesine tebeî olarak zarfiyette bir mecaz kılabilir.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنَ الصَّواعِقِ لِلتَّعْلِيلِ أَيْ لِأَجْلِ الصَّوَاعِقِ إِذِ الصَّوَاعِقُ هِيَ عِلَّةُ جَعْلِ الْأَصَابِعِ فِي الْآذَانِ وَلَا ضَيْرَ فِي كَوْنِ الْجَعْلِ لِاتِّقَائِهَا حَتَّى يُقَالَ يَلْزَمُ تَقْدِيرُ مُضَافٍ نَحْوَ تَرْكٍ وَاتِّقَاءٍ إِذْ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ، وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُهُمْ سَقَاهُ مِنَ الْعَيْمَةِ (بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَسُكُونِ الْيَاءِ وَهِيَ شَهْوَةُ اللَّبَنِ) لِأَنَّ الْعَيْمَةَ سَبَبُ السَّقْيِ وَالْمَقْصُودُ زَوَالُهَا إِذِ الْمَفْعُولُ لِأَجْلِهِ هُوَ الْبَاعِثُ وُجُودُهُ عَلَى الْفِعْلِ سَوَاءً كَانَ مَعَ ذَلِكَ غَايَةً لِلْفِعْلِ وَهُوَ الْغَالِبُ أَمْ لَمْ يَكُنْ كَمَا هُنَا.
{ مِنَ الصَّواعِقِ } “yıldırımlardan” buyruğundaki “min” (مِنْ) harfi ta‘lîl (sebep bildirme) içindir; yani yıldırımlar sebebiyle demektir. Çünkü yıldırımlar parmakların kulaklara tıkanmasının illetidir. “Terk veya sakınma gibi bir muzâfın takdiri gerekir” denilecek derecede parmak tıkamanın onlardan korunmak için olmasında hiçbir sakınca yoktur, zira buna bir gerek yoktur. Bunun benzeri Arapların “onu aymeden (عَيْمَة -ayın fethası ve yâ'nın sükûnu ile- yani süt arzusundan) dolayı suladı/emzirdi” sözüdür. Çünkü ayme (süt iştahı/arzusu) içirmenin sebebidir ve maksat onun giderilmesidir. Zira mef‘ûlün lieclih, varlığı fiile sevk eden şeydir; ister bununla birlikte fiilin gayesi olsun -ki galip olan budur- ister burada olduğu gibi gaye olmasın.
وَالصَّوَاعِقُ جَمْعُ صَاعِقَةٍ وَهِيَ نَارٌ تَنْدَفِعُ مِنْ كَهْرَبَائِيَّةِ الْأَسْحِبَةِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا. وَقَوْلُهُ:
Sevâık (الصَّوَاعِقُ), sâikanın (صَاعِقَة) çoğuludur; o da az önce geçtiği üzere bulutların elektriğinden fışkıran bir ateştir. Yüce Allah’ın şu buyruğuna gelince:
حَذَرَ الْمَوْتِ مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ وَهُوَ هُنَا عِلَّةٌ وَغَايَةٌ مَعًا.
{ حَذَرَ الْمَوْتِ } “ölüm korkusuyla” mef‘ûlün lieclihdir ve burada hem illet hem de gayedir.
وَمِنْ بَدِيعِ هَذَا التَّمْثِيلِ أَنَّهُ مَعَ مَا احْتَوَى عَلَيْهِ مِنْ مَجْمُوعِ الْهَيْئَةِ الْمُرَكَّبَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا حَالُ الْمُنَافِقِينَ حِينَ مُنَازَعَةِ الْجَوَاذِبِ لِنُفُوسِهِمْ مِنْ جَوَاذِبِ الِاهْتِدَاءِ وَتَرْقُبِهَا مَا يُفَاضُ عَلَى نُفُوسِهِمْ مِنْ قَبُولِ دَعْوَةِ النَّبِيءِ وَإِرْشَادِهِ مَعَ جَوَاذِبِ الْإِصْرَارِ عَلَى الْكُفْرِ وَذَبِّهِمْ عَنْ أَنْفُسِهِمْ أَنْ يَعْلَقَ بِهَا ذَلِكَ الْإِرْشَادُ حِينَمَا يَخْلُونَ إِلَى شَيَاطِينِهِمْ، هُوَ مَعَ ذَلِكَ قَابِلٌ لِتَفْرِيقِ التَّشْبِيهِ فِي
Bu temsilin eşsiz güzelliklerinden biri de şudur: Münafıkların, -şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında- hidayet çekimleri ve Peygamber'in davetini ve irşadını kabul etmekten nefislerine taşan feyizleri gözetleme ile küfürde ısrar çekimleri ve bu irşadın nefislerine takılıp kalmasını kendilerinden savuşturma halleri arasında nefislerinin çekiştiği andaki durumunun kendisine benzetildiği mürekkep tablonun bütününü içermesiyle birlikte; aynı zamanda
مُفْرَدَاتِهِ إِلَى تَشَابِيهَ مُفْرَدَةٍ بِأَنْ يُشَبَّهَ كُلُّ جُزْءٍ مِنْ مَجْمُوعِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ لِجُزْءٍ مِنْ مَجْمُوعِ هَيْئَةِ قَوْمٍ أَصَابَهُمْ صَيِّبٌ مَعَهُ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَصَوَاعِقُ لَا يُطِيقُونَ سَمَاعَ قَصْفِهَا وَيَخْشَوْنَ الْمَوْتَ مِنْهَا وَبَرْقٌ شَدِيدٌ يَكَادُ يَذْهَبُ بِأَبْصَارِهِمْ وَهُمْ فِي حَيْرَةٍ بَيْنَ السَّيْرِ وَتَرْكِهِ. وَقَوْلُهُ:
tekil unsurlarında müfret teşbihlere ayrılmaya (tefrîku't-teşbîh) da elverişlidir. Şöyle ki, benzetilen bütün tablonun her bir cüzü; üzerlerine karanlıklar, gürlemesini işitmeye tahammül edemedikleri ve ölümünden korktukları gök gürültüsü ile yıldırımlar ve neredeyse gözlerini alacak şiddette bir şimşek bulunan ve yürümekle terk etmek arasında şaşkınlık içinde kalan bir topluluğun bütün tablosunun birer cüzüne benzetilir. Yüce Allah’ın şu buyruğuna gelince:
وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ اعْتِرَاضٌ رَاجِعٌ لِلْمُنَافِقِينَ إِذْ قَدْ حَقَّ عَلَيْهِمُ التَّمَثُّلُ وَاتَّضَحَ مِنْهُ حَالُهُمْ فَآنَ أَنْ يُنَبَّهَ عَلَى وَعِيدِهِمْ وَتَهْدِيدِهِمْ وَفِي هَذَا رُجُوعٌ إِلَى أَصْلِ الْغَرَضِ كَالرُّجُوعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ [الْبَقَرَة: ١٧] إِلَخْ كَمَا تَقَدَّمَ إِلَّا أَنَّهُ هُنَا وَقَعَ بِطَرِيقِ الِاعْتِرَاضِ.
{ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ } “Allah kâfirleri kuşatıcıdır” buyruğu, münafıklara dönen bir itiraziyedir (ara cümledir); zira temsil onlar üzerine tam oturmuş ve durumları bundan açıklığa kavuşmuştur; dolayısıyla artık tehdit ve korkutmalarına dikkat çekme vakti gelmiştir. Bunda, daha önce geçtiği üzere Yüce Allah’ın { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ } [Bakara: 17] “Allah onların nurlarını giderdi ve onları bıraktı” buyruğundaki dönüş gibi asıl maksada dönüş vardır; ancak buradaki itiraziye yoluyla vaki olmuştur.
وَالْإِحَاطَةُ اسْتِعَارَةٌ لِلْقُدْرَةِ الْكَامِلَةِ شُبِّهَتِ الْقُدْرَةُ الَّتِي لَا يَفُوتُهَا الْمَقْدُورُ بِإِحَاطَةِ الْمُحِيطِ بِالْمُحَاطِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّبَعِيَّةِ أَوِ التَّمْثِيلِيَّةِ وَإِنْ لَمْ يَذْكُرْ جَمِيعَ مَا يَدُلُّ عَلَى جَمِيعِ الْمُرَكَّبِ الدَّالِّ عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِهَا وَقَدِ اسْتُعْمِلَ هَذَا الْخَبَرُ فِي لَازِمِهِ وَهُوَ أَنَّهُ لَا يُفْلِتُهُمْ وَأَنَّهُ يُجَازِيهِمْ عَلَى سُوءِ صُنْعِهِمْ.
İhata (kuşatma), kâmil kudret için bir istiaredir; güç yetirilen hiçbir şeyin elinden kaçamadığı kudret, tebeiyye yahut temsiliyye yoluyla kuşatanın kuşatılanı çevrelemesine benzetilmiştir; her ne kadar kendisine benzetilen tabloya delalet eden mürekkebin tamamına delalet eden unsurların hepsi zikredilmemiş olsa bile. Bu haber lâzımî manasında kullanılmıştır ki o da Allah’ın onları asla kaçırmayacağı ve kötü amellerinin cezasını onlara vereceğidir.
وَالْخَطْفُ الْأَخْذُ بِسُرْعَةٍ.
Hatf (الْخَطْف), hızla çekip almak demektir.
وَ (كُلَّمَا) كَلِمَةٌ تُفِيدُ عُمُوم مدخولها، و (مَا) كَافَّةٌ لِكُلٍّ عَنِ الْإِضَافَةِ أَوْ هِيَ مَصْدَرِيَّةٌ ظَرْفِيَّةٌ أَوْ نَكِرَةٌ مَوْصُوفَةٌ فَالْعُمُومُ فِيهَا مُسْتَفَادٌ مِنْ كَلِمَةِ (كُلٍّ) . وَذِكْرُ (كُلَّمَا) فِي جَانِبِ الْإِضَاءَةِ وَ (إِذَا) فِي جَانِبِ الْإِظْلَامِ لِدَلَالَةِ (كُلَّمَا) عَلَى حِرْصِهِمْ عَلَى الْمَشْيِ وَأَنَّهُمْ يَتَرَصَّدُونَ الْإِضَاءَةَ فَلَا يُفِيتُونَ زَمَنًا مِنْ أَزْمَانِ حُصُولِهَا لِيَتَبَيَّنُوا الطَّرِيقَ فِي سَيْرِهِمْ لِشِدَّةِ الظُّلْمَةِ.
Küllemâ (كُلَّمَا), dahil olduğu şeyin umumiyetini (genelliğini) ifade eden bir kelimedir; “mâ” ise “küll” kelimesini tamlamadan (izafetten) alıkoyan kâffedir yahut masdariyye-zarfiyye veya sıfatlanmış belirsiz bir isimdir (nekire-i mevsûfe); dolayısıyla buradaki umumilik “küll” kelimesinden elde edilmiştir. Aydınlanma tarafında “küllemâ”nın, kararma tarafında ise “izâ”nın zikredilmesi; karanlığın şiddetinden ötürü yürüyüşlerinde yolu seçebilmek için “küllemâ”nın onların yürümeye olan hırslarına ve aydınlanmayı gözetleyip onun gerçekleştiği hiçbir anı kaçırmadıklarına delalet etmesi içindir.
وأَضاءَ فِعْلٌ يُسْتَعْمَلُ وَمُتَعَدِّيًا بِاخْتِلَافِ الْمَعْنَى كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ [الْبَقَرَة: ١٧] وَأَظْلَمَ يُسْتَعْمَلُ قَاصِرًا كَثِيرًا وَيُسْتَعْمَلُ مُتَعَدِّيًا قَلِيلا. وَالظَّاهِر أم (أَضَاءَ) هُنَا مُتَعَدٍّ فَمَفْعُولُ (أَضَاءَ) مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ (مَشَوْا) عَلَيْهِ وَتَقْدِيرُهُ الْمَمْشَى أَوِ الطَّرِيقُ أَيْ أَضَاءَ لَهُمُ الْبَرْقُ الطَّرِيقَ وَكَذَلِكَ (أَظْلَمَ) أَيْ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمُ الْبَرْقُ الطَّرِيقَ بِأَنْ أَمْسَكَ وَمِيضَهُ فَإِسْنَادُ الْإِظْلَامِ إِلَى الْبَرْقِ مَجَازٌ لِأَنَّهُ تَسَبَّبَ فِي الْإِظْلَامِ. وَمَعْنَى الْقِيَامِ عَدَمُ الْمَشْيِ أَيِ الْوُقُوفُ فِي الْمَوْضِعِ.
Edâe (أَضَاءَ), { فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ } [Bakara: 17] “Ateş çevresini aydınlattığında” buyruğunda daha önce geçtiği üzere anlam farklılığına göre [lazım ve] müteaddi olarak kullanılan bir fiildir. Ezleme (أَظْلَمَ) ise çoğunlukla lazım (geçişsiz), az olarak da müteaddi (geçişli) kullanılır. Zahir olan şudur ki buradaki “edâe” müteaddidir; dolayısıyla { مَشَوْا } fiilinin ona delalet etmesinden ötürü “edâe”nin mef‘ûlü hazfedilmiştir; takdiri de “yürünen yeri veya yolu”dur, yani “şimşek onlar için yolu aydınlattı” demektir. Aynı şekilde “ezleme” de böyledir; yani şimşek parıltısını tutarak onlar için yolu kararttığında demektir. Dolayısıyla karartmanın şimşeğe isnat edilmesi mecazdır, çünkü o kararmaya sebep olmuştur. “Kıyâm”ın manası ise yürümemek, yani bulunulan yerde durakalmaktır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ مَفْعُولُ (شَاءَ) مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْجَوَابِ عَلَيْهِ وَذَلِكَ شَأْنُ فِعْلِ الْمَشِيئَةِ وَالْإِرَادَةِ وَنَحْوِهِمَا إِذَا وَقَعَ مُتَّصِلًا بِمَا يَصْلُحُ لِأَنْ يَدُلَّ عَلَى مَفْعُولِهِ مِثْلَ وُقُوعِهِ صِلَةً لِمَوْصُولٍ يَحْتَاجُ إِلَى خَبَرٍ نَحْوَ مَا شَاءَ اللَّهُ كَانَ أَيْ مَا شَاءَ كَوْنَهُ كَانَ وَمِثْلَ وُقُوعِهِ شَرْطًا لِلَوْ لِظُهُورِ أَنَّ الْجَوَابَ هُوَ دَلِيلُ الْمَفْعُولِ وَكَذَلِكَ إِذَا كَانَ فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ قَبْلَ فِعْلِ الْمَشِيئَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى مَفْعُولِ الْفِعْلِ نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى: سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ [الْأَعْلَى: ٦، ٧]
Yüce Allah’ın { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi işitmelerini ve görmelerini giderirdi” buyruğunda “şâe” fiilinin mef‘ûlü, cevabın ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Meşiet (dileme), irade ve benzeri fiiller mef‘ûlüne delalet etmeye elverişli bir şeye bitişik olarak geldiğinde durum böyledir; tıpkı bir habere ihtiyaç duyan ism-i mevsûlün sılası olarak gelmesi gibi; nitekim “Mâ şâallâhu kâne” (Allah’ın olmasını dilediği şey oldu) sözünde takdir “mâ şâe kevnehû kâne”dir. Yine cevabın mef‘ûle delil olduğunun aşikâr olması sebebiyle “lev” edatının şartı olarak gelmesi de böyledir. Aynı şekilde meşiet fiilinden önceki kelamda fiilin mef‘ûlüne delalet eden bir karine bulunduğunda da durum böyledir; tıpkı Yüce Allah’ın şu buyruğunda olduğu gibi: { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } [A‘lâ: 6-7] “Sana okutacağız da sen unutmayacaksın, Allah'ın dilediği müstesna.”
قَالَ الشَّيْخُ فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» : إِنَّ الْبَلَاغَةَ فِي أَنْ يُجَاءَ بِهِ كَذَلِكَ مَحْذُوفًا وَقَدْ يَتَّفِقُ فِي بَعْضِهِ أَنْ يَكُونَ إِظْهَارُ الْمَفْعُولِ هُوَ الْأَحْسَنَ وَذَلِكَ نَحْوُ قَوْلِ الشَّاعِرِ (هُوَ إِسْحَاقُ الْخُرَيْمِيُّ مَوْلَى بَنِي خُرَيْمٍ مِنْ شُعَرَاءِ عَصْرِ الرَّشِيدِ يَرْثِي أَبَا
Şeyh [Abdülkâhir el-Cürcânî] “Delâilü’l-İ‘câz”da şöyle demiştir: “Belagat, onun bu şekilde hazfedilmiş olarak getirilmesindedir; bazen de mef‘ûlün açıkça zikredilmesinin daha güzel olduğu durumlar vaki olabilir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi (o, Hârûnürreşîd dönemi şairlerinden Benî Hureym’in azatlısı İshâk el-Hureymî’dir;
الْهَيْذَامِ الْخُرَيْمِيَّ حَفِيدَهُ ابْنَ ابْنِ عِمَارَةَ) .
torunu İbn İbn Umâre olan Ebü’l-Heyzâm el-Hureymî’ye mersiye söylemektedir):
وَلَوْ شِئْتُ أَنْ أَبْكِي دَمًا لَبَكَيْتُهُ ... عَلَيْهِ وَلَكِنْ سَاحَةُ الصَّبْرِ أَوْسَعُ
“Eğer kan ağlamak isteseydim onun için kan ağlardım, lâkin sabır meydanı daha geniştir.”
وَسَبَبُ حُسْنِهِ أَنَّهُ كَأَنَّهُ بِدْعٌ عَجِيبٌ أَنْ يَشَاءَ الْإِنْسَانُ أَنْ يَبْكِيَ دَمًا فَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْأَوْلَى أَنْ يُصَرِّحَ بِذِكْرِهِ لِيُقَرِّرَهُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ إِلَخْ كَلَامِهِ وَتَبِعَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَزَادَ عَلَيْهِ أَنَّهُمْ لَا يَحْذِفُونَ فِي الشَّيْءِ الْمُسْتَغْرَبِ إِذْ قَالَ لَا يَكَادُونَ يُبْرِزُونَ الْمَفْعُولَ إِلَّا فِي الشَّيْءِ الْمُسْتَغْرَبِ إِلَخْ وَهُوَ مُؤَوَّلٌ بِأَنَّ مُرَادَهُ أَنَّ عَدَمَ الْحَذْفِ حِينَئِذٍ يَكُونُ كَثِيرًا. وَعِنْدِي أَنَّ الْحَذْفَ هُوَ الْأَصْلُ لِأَجْلِ الْإِيجَازِ فَالْبَلِيغُ تَارَةً يَسْتَغْنِي بِالْجَوَابِ فَيَقْصِدُ الْبَيَانَ بَعْدَ الْإِبْهَامِ وَهَذَا هُوَ الْغَالِبُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، قَالَ طَرَفَةُ: وَإِنْ شِئْتَ لَمْ تُرْقِلْ وَإِنْ شِئْتَ أَرْقَلَتْ، وَتَارَةً يُبَيِّنُ بِذِكْرِ الشَّرْطِ أَسَاسَ الْإِضْمَارِ فِي الْجَوَابِ نَحْوَ الْبَيْتِ وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ [الْأَنْبِيَاء: ١٧] وَيَحْسُنُ ذَلِكَ إِذَا كَانَ فِي الْمَفْعُولِ غَرَابَةٌ فَيَكُونُ ذِكْرُهُ لِابْتِدَاءِ تَقْرِيرِهِ كَمَا فِي بَيْتِ الْخُرَيْمِيِّ وَالْإِيجَازُ حَاصِلٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ لِأَنَّ فِيهِ حَذْفًا إِمَّا مِنَ الْأَوَّلِ أَوْ مِنَ الثَّانِي. وَقَدْ يُوهِمُ كَلَامُ أَئِمَّةِ الْمَعَانِي أَنَّ الْمَفْعُولَ الْغَرِيبَ يَجِبُ ذِكْرُهُ وَلَيْسَ كَذَلِكَ فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً [فصلت: ١٤] فَإِنَّ إِنْزَالَ الْمَلَائِكَةِ أَمْرٌ غَرِيبٌ قَالَ أَبُو الْعَلَاءِ الْمَعَرِّيُّ.
Bunun güzel olmasının sebebi; insanın kan ağlamayı dilemesinin sanki şaşılacak garip bir şey olmasıdır; durum böyle olunca dinleyicinin nefsinde bunu pekiştirmek için onu açıkça zikretmek daha evla olmuştur...” -sözü bu minvaldedir-. “El-Keşşâf” sahibi de ona tabi olmuş ve Arapların garip karşılanan şeyde hazif yapmadıklarını ekleyerek: “Mef‘ûlü ancak garip karşılanan bir şeyde açıkça ortaya koyarlar...” demiştir. Bu ise onun muradının, böyle bir durumda hazfin yapılmamasının çokça görüldüğü şeklinde yorumlanır. Bana göre ise îcâz (kısa ve öz anlatım) için asıl olan haziftir; beliğ söz söyleyen kimse bazen cevapla yetinerek kapalılıktan sonra açıklamayı murat eder ki Arap kelamında galip olan budur. Nitekim Tarafe: “Dilersen hızlı koşmaz, dilersen hızlı koşar” demiştir. Bazen de yukarıdaki beyitte ve Yüce Allah’ın { لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ } [Enbiyâ: 17] “Eğer bir eğlence edinmek isteseydik elbette edinirdik” buyruğunda olduğu gibi şartı zikrederek cevaptaki zamirin esasını beyan eder. Mef‘ûlde bir gariplik bulunduğunda bu durum güzel olur ve Hureymî’nin beytinde olduğu gibi onu zikretmek ilk andan itibaren pekiştirmek içindir. Her halükarda îcâz gerçekleşmiş olur, zira ya birinciden ya ikinciden bir hazif vardır. Meânî imamlarının sözü, garip olan mef‘ûlün zikredilmesinin vacip olduğu vehmini uyandırabilir fakat öyle değildir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً } [Fussilet: 14] “Dediler ki: Rabbimiz dileseydi elbette melekler indirirdi.” Meleklerin indirilmesi garip bir şeydir. Ebü’l-Alâ el-Maarrî de şöyle demiştir:
وَإِنْ شِئْتَ فَازْعُمْ أَنَّ مَنْ فَوْقَ ظَهْرِهَا ... عَبِيدُكَ وَاسْتَشْهِدْ إِلَهَكَ يَشْهَدِ
“Dilersen yeryüzündekilerin senin kölelerin olduğunu iddia et ve Rabbini şahit tut, şahitlik etsin!”
فَإِنَّ زَعْمَ ذَلِكَ زَعْمٌ غَرِيبٌ.
Zira bunu iddia etmek garip bir iddiadır.
وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ ظَاهِرُهُ أَنْ يَعُودُوا إِلَى أَصْحَابِ الصَّيِّبِ الْمُشَبَّهِ بِحَالِهِمْ حَالُ الْمُنَافِقِينَ لِأَنَّ الْإِخْبَارَ بِإِمْكَانِ إِتْلَافِ الْأَسْمَاعِ وَالْأَبْصَارِ يُنَاسِبُ أَهْلَ الصَّيِّبِ الْمُشَبَّهِ بِحَالِهِمْ بِمُقْتَضَى قَوْلِهِ: يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ وَقَوْلِهِ: يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الرَّعْدَ وَالْبَرْقَ الْوَاقِعَيْنِ فِي الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا هُمَا رَعْدٌ وَبَرْقٌ بَلَغَا مُنْتَهَى قُوَّةِ جِنْسَيْهِمَا بِحَيْثُ لَا يَمْنَعُ قَصِيفُ الرَّعْدِ مِنْ إِتْلَافِ أَسْمَاعِ سَامِعِيهِ وَلَا يَمْنَعُ وَمِيضُ الْبَرْقِ مِنْ إِتْلَافِ أَبْصَارِ نَاظِرِيهِ إِلَّا مَشِيئَةُ اللَّهِ عَدَمَ وُقُوعِ ذَلِكَ لِحِكْمَةٍ وَفَائِدَةُ ذِكْرِ هَذَا فِي الْحَالَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِهَا أَنْ يَسْرِيَ نَظِيرُهُ فِي الْحَالَةِ الْمُشَبَّهَةِ وَهِيَ حَالَةُ الْمُنَافِقِينَ فَهُمْ عَلَى وَشْكِ انْعِدَامِ الِانْتِفَاعِ بِأَسْمَاعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمُ انْعِدَامًا تَامًّا مِنْ كَثْرَةِ عِنَادِهِمْ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْحَقِّ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَشَأْ ذَلِكَ اسْتِدْرَاجًا لَهُمْ وَإِمْلَاءً لِيَزْدَادُواُُ
{ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } “işitmelerini ve görmelerini” buyruğundaki zamirin zahiri; kulak ve gözlerin telef edilmesinin mümkün olduğunun haber verilmesi { يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ } “şimşek neredeyse gözlerini alıverecek” ve { يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ } “parmaklarını kulaklarına tıkarlar” buyruklarının gereği olarak kendilerine benzetilen sağanağa tutulmuş kimselere uygun düştüğü için, münafıkların durumu kendilerine benzetilen sağanak ehline dönmesidir. Maksat şudur: Kendisine benzetilen tabloda yer alan gök gürültüsü ve şimşek, kendi cinslerinin en üstün kuvvetine ulaşmış bir gök gürültüsü ve şimşektir; öyle ki gök gürültüsünün gürlemesinin işitenlerin kulaklarını telef etmesine ve şimşeğin parıltısının bakanların gözlerini telef etmesine -bir hikmete binaen bunun gerçekleşmemesini dileyen- Allah’ın meşietinden başka hiçbir şey engel olamaz. Bunun kendisine benzetilen durumda zikredilmesinin faydası, bir benzerinin benzetilen duruma yani münafıkların haline de sirayet etmesidir: Onlar da hakka karşı inatlarının ve yüz çevirmelerinin çokluğundan dolayı kulak ve gözlerinden istifade etmeyi tamamen yitirmenin eşiğindedirler; ancak Allah, onları derece derece helake yaklaştırmak (istidrâc) ve günahları artsın diye
إِثْمًا أَوْ تَلَوُّمًا لَهُمْ وَإِعْذَارًا لَعَلَّ مِنْهُمْ مَنْ يَثُوبُ إِلَى الْهُدَى وَقَدْ صِيغَ هَذَا الْمَعْنَى فِي هَذَا الْأُسْلُوبِ لِمَا فِيهِ مِنَ التَّوْجِيهِ بِالتَّهْدِيدِ لَهُمْ أَنْ يُذْهِبَ اللَّهُ سَمْعَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ مِنْ نِفَاقِهِمْ إِنْ لَمْ يَبْتَدِرُوا
onlara mühlet vermek yahut içlerinden belki hidayete dönen biri çıkar diye onları kınamak ve mazeretlerini ortadan kaldırmak için bunu dilememiştir. Bu mana bu üslup içinde formüle edilmiştir; çünkü bu üslupta, şayet derhal nifaktan vazgeçmezlerse
الْإِقْلَاعَ عَنِ النِّفَاقِ وَذَلِكَ يَكُونُ لَهُ وَقْعُ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ كَمَا وَقَعَ لِعُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ لَمَّا قَرَأَ عَلَيْهِ النَّبِيءُ ﷺ: فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ [فصلت: ١٣] . فَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنِ اجْتِلَابِ لَوْ فِي هَذَا الشَّرْطِ إِفَادَةَ مَا تَقْتَضِيهِ (لَوْ) مِنَ الِامْتِنَاعِ لِأَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ الْإِعْلَامَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ عَلَى ذَلِكَ بَلِ الْمَقْصُودُ إِفَادَةُ لَازِمِ الِامْتِنَاعِ وَهُوَ أَن توفر أَسْبَابَ إِذْهَابِ الْبَرْقِ وَالرَّعْدِ أَبْصَارَهُمُ الْوَاقِعَيْنِ فِي التَّمْثِيلِ مُتَوَفِّرَةٌ وَهِيَ كُفْرَانُ النِّعْمَةِ الْحَاصِلَةِ مِنْهُمَا إِذْ إِنَّمَا رُزِقُوهُمَا لِلتَّبَصُّرِ فِي الْآيَاتِ الْكَوْنِيَّةِ وَسَمَاعِ الْآيَاتِ الشَّرْعِيَّةِ فَلَمَّا أَعْرَضُوا عَنِ الْأَمْرَيْنِ كَانُوا أَحْرِيَاءَ بِسَلْبِ النِّعْمَةِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَشَأْ ذَلِكَ إِمْهَالًا لَهُمْ وَإِقَامَةً لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ فَكَانَتْ لَوْ مُسْتَعْمَلَةً مَجَازًا مُرْسَلًا فِي مُجَرَّدِ التَّعْلِيقِ إِظْهَارًا لَتَوَفُّرِ الْأَسْبَابِ لَوْلَا وُجُودُ الْمَانِعِ عَلَى حَدِّ قَوْلِ أُبَيِّ بْنِ سُلْمَى بْنِ رَبِيعَةَ مِنْ شُعَرَاءِ «الْحَمَاسَةِ» يَصِفُ فَرَسَهُ:
nifakları sebebiyle Allah’ın onların işitmelerini ve görmelerini gidereceğine dair kendilerine yönelik bir tehdit yönlendirmesi vardır. Bu da, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine { فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ } [Fussilet: 13] “De ki: 'Ben sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım'” ayetini okuduğunda Utbe b. Rebîa’nın başına geldiği gibi, onların kalplerinde dehşet verici bir etki bırakır. Bu şart cümlesinde “lev” (لَوْ) edatının getirilmesinden maksat, “lev”in gerektirdiği imtinaı (gerçekleşmeme durumunu) bildirmek değildir; zira maksat Allah’ın buna kadir olduğunu bildirmek değil, bilakis imtinanın lâzımını bildirmektir. O da temsilde yer alan şimşek ve gök gürültüsünün onların görmelerini ve işitmelerini giderme sebeplerinin fazlasıyla mevcut olduğudur; bu da o ikisinden hâsıl olan nimete karşı nankörlüktür. Çünkü bu iki yeti onlara ancak kevnî ayetleri basiretle görmek ve şer‘î ayetleri dinlemek için verilmiştir; onlar her iki husustan da yüz çevirince bu nimetin ellerinden alınmasına layık olmuşlardır; ancak Allah onlara mühlet vermek ve aleyhlerine hüccet ikame etmek için bunu dilememiştir. Dolayısıyla “lev” edatı, bir engelin bulunmaması durumunda sebeplerin mevcudiyetini göstermek için sırf ta‘lîk (şarta bağlama) anlamında mecâz-ı mürsel olarak kullanılmıştır; tıpkı el-Hamâse şairlerinden Übeyy b. Selmâ b. Rebîa’nın atını vasfederken söylediği şu sözde olduğu gibi:
وَلَوْ طَارَ ذُو حَافِرٍ قَبْلَهَا ... لَطَارَتْ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَطِرْ
“Ondan önce tırnaklı bir hayvan uçabilseydi / O da uçardı; fakat [tırnaklı hayvan] uçmadı.”
أَيْ تَوَفَّرَ فِيهَا سَبَبُ الطَّيَرَانِ، فَالْمَعْنَى لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ بِزِيَادَةِ مَا فِي الْبَرْقِ وَالرَّعْدِ مِنَ الْقُوَّةِ فَيُفِيدُ بُلُوغَ الرَّعْدِ وَالْبَرْقِ قُرْبَ غَايَةِ الْقُوَّةِ، وَيَكُونُ لِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ مَوْقِعٌ عَجِيبٌ.
Yani onda uçmanın sebebi fazlasıyla mevcuttu. Dolayısıyla anlam şöyledir: Şayet Allah dileseydi, şimşek ve gök gürültüsündeki gücü artırarak onların işitme ve görme yetilerini elbette giderirdi. Bu da gök gürültüsü ve şimşeğin gücün son sınırına yaklaştığını ifade eder ve O'nun { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” sözünün harika bir konumu olur.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تَذْيِيلٌ، وَفِيهِ تَرْشِيحٌ لِلتَّوْجِيهِ الْمَقْصُودِ لِلتَّهْدِيدِ زِيَادَةً فِي تَذْكِيرِهِمْ وَإِبْلَاغًا لَهُمْ وَقَطْعًا لِمَعْذِرَتِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة.
O'nun { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” buyruğu bir tezyîldir (tamamlayıcı pekiştirme). Kendilerine daha fazla hatırlatma yapmak, onlara tebliğde bulunmak ve dünyada da ahirette de mazeretlerini ortadan kaldırmak üzere, tehdide matuf olan bu yönlendirmeyi pekiştirme (terşîh) içermektedir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢١]
[Bakara Suresi (2), Ayet 21]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٢١)
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınasınız.” (21)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ ثَنَى بِهِ الْعِنَانَ إِلَى مَوْعِظَةِ كُلِّ فَرِيقٍ مِنَ الْفِرَقِ الْأَرْبَعِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهَا مَوْعِظَةً تَلِيقُ بِحَالِهِ بَعْدَ أَنْ قَضَى حَقَّ وَصْفِ كُلِّ فَرِيقٍ مِنْهُم بخلاله، ومثلت حَالُ كُلِّ فَرِيقٍ وَضُرِبَتْ لَهُ أَمْثَالُهُ فَإِنَّهُ لَمَّا اسْتَوْفَى أَحْوَالًا لِلْمُؤْمِنِينَ وَأَضْدَادِهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ لَا جَرَمَ تَهَيَّأَ الْمَقَامُ لِخِطَابِ عُمُومِهِمْ بِمَا يَنْفَعُهُمْ إِرْشَادًا لَهُمْ وَرَحْمَةً بِهِمْ لِأَنَّهُ لَا يَرْضَى لَهُمُ الضَّلَالَ وَلَمُُْ
Bu, daha önce zikri geçen dört zümrenin her birinin vasıflarının hakkı verilip her grubun hali somutlaştırıldıktan ve onlar için darbımeseller getirildikten sonra, dizginlerin her zümreye kendi durumuna uygun bir öğüt vermeye çevrildiği bir ibtidâî isti'nâftır. Nitekim müminlerin ve onların zıddı olan müşrikler ile münafıkların halleri eksiksizce anlatılınca, şüphesiz ki onlara doğru yolu göstermek ve onlara merhamet etmek maksadıyla hepsine fayda verecek şeylerle hitap etme makamı hazır hale gelmiştir. Zira Allah onların sapıklığa düşmesine razı olmaz ve...
يَكُنْ مَا ذُكِرَ آنِفًا مِنْ سُوءِ صُنْعِهِمْ حَائِلًا دُونَ إِعَادَةِ إِرْشَادِهِمْ وَالْإِقْبَالِ عَلَيْهِمْ بِالْخِطَابِ فَفِيهِ تَأْنِيسٌ لِأَنْفُسِهِمْ بَعْدَ أَنْ هَدَّدَهُمْ وَلَامَهُمْ وَذَمَّ صُنْعَهُمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ الْإِغْلَاظَ عَلَيْهِمْ لَيْسَ إِلَّا حِرْصًا عَلَى صَلَاحِهِمْ وَأَنَّهُ غَنِيٌّ عَنْهُمْ كَمَا يَفْعَلُهُ الْمُرَبِّي النَّاصِحُ حِينَ يَزْجُرُ أَوْ يُوَبِّخُ فَيُرَى انْكِسَارُ نَفْسِ مُرَبَّاهُ فَيَجْبُرُ خَاطِرَهُ بِكَلِمَةٍ لَيِّنَةٍ لِيُرِيَهُ أَنَّهُ إِنَّمَا أَسَاءَ إِلَيْهِ اسْتِصْلَاحًا وَحُبًّا لِخَيْرِهِ فَلَمْ يَتْرُكْ مِنْ رَحْمَتِهِ لِخَلْقِهِ حَتَّى فِي حَالِ عُتُوِّهِمْ وَضَلَالِهِمْ وَفِي حَالِ حَمْلِهِمْ
...az önce zikredilen çirkin fiilleri, onlara tekrar rehberlik edilmesine ve hitapla onlara yönelinmesine engel olmamıştır. Dolayısıyla bu hitapta, onları tehdit edip kınadıktan ve yaptıklarını yerdikten sonra nefislerini teskin edip yatıştırma vardır; ta ki kendilerine sert davranılmasının yalnızca onların salahına duyulan arzudan kaynaklandığını ve O'nun onlara muhtaç olmadığını bilsinler. Tıpkı öğüt veren bir terbiyecinin azarlayıp kınadığı ve terbiyesi altındakinin kalbinin kırıldığını görünce, ona yaptığı sert muamelenin sadece onun iyiliği ve hayrını istemesi sebebiyle olduğunu göstermek için yumuşak bir sözle gönlünü alması gibi. Böylece Allah, azgınlık ve sapkınlıkları halinde dahi ve onları...
إِلَى مَصَالِحِهِمْ.
...maslahatlarına sevk ederken mahlûkatına olan rahmetini esirgememiştir.
وَبَعْدُ فَهَذَا الِاسْتِئْنَاسُ وَجَبْرُ الْخَوَاطِرِ يَزْدَادُ بِهِ الْمُحْسِنُونَ إِحْسَانًا وَيَنْكَفُّ بِهِ الْمُجْرِمُونَ عَنْ سُوءِ صُنْعِهِمْ فَيَأْخُذُ كُلُّ فَرِيقٍ مِنَ الَّذِينَ ذُكِرُوا فِيمَا سَلَفَ حَظَّهُ مِنْهُ. فَالْمَقْصُودُ بِالنِّدَاءِ مِنْ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ الْإِقْبَالُ عَلَى مَوْعِظَةِ نَبْذِ الشِّرْكِ وَذَلِكَ هُوَ غَالِبُ اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ فِي الْخطاب بيا أَيُّهَا النَّاسُ، وَقَرِينَةُ ذَلِكَ هُنَا قَوْلُهُ: فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ٢٢] وَافْتَتَحَ الْخِطَابَ بِالنِّدَاءِ تنويها بِهِ.
Netice itibarıyla bu yakınlık kurma ve gönül alma ile iyilik edenlerin ihsanı artar, günahkârlar ise çirkin fiillerinden vazgeçerler; böylece daha önce anılan her grup bundan payını alır. { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” buyruğundaki nidadan maksat, şirki terk etmeye yönelik öğüde yönelmektir; zira Kur'an'ın { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } hitabındaki galip ıstılahı budur. Buradaki karinesi ise { فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } [Bakara: 22] “Artık bile bile Allah'a ortaklar koşmayın” ayetidir. Hitaba dikkat çekmek ve önemini vurgulamak için nida ile başlanmıştır.
و (يَا) حَرْفٌ لِلنِّدَاءِ وَهُوَ أَكْثَرُ حُرُوفِ النِّدَاءِ اسْتِعْمَالًا فَهُوَ أَصْلُ حُرُوفِ النِّدَاءِ وَلِذَلِكَ لَا يُقَدَّرُ غَيْرُهُ عِنْدَ حَذْفِ حَرْفِ النِّدَاءِ وَلِكَوْنِهِ أَصْلًا كَانَ مُشْتَرِكًا لِنِدَاءِ الْقَرِيبِ وَالْبَعِيدِ كَمَا فِي «الْقَامُوسِ» . قَالَ الرَّضِيُّ فِي «شَرْحِ الْكَافِيَةِ» : إِنَّ اسْتِعْمَالَ يَا فِي الْقَرِيبِ وَالْبَعِيدِ عَلَى السَّوَاءِ وَدَعْوَى الْمَجَازِ فِي أَحَدِهِمَا أَوِ التَّأْوِيلِ خِلَافُ الْأَصْلِ، وَهُوَ يُرِيدُ بِذَلِكَ الرَّدَّ عَلَى الزَّمَخْشَرِيِّ إِذْ قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَيَا حَرْفٌ وُضِعَ فِي أَصْلِهِ لِنِدَاءِ الْبَعِيدِ ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي مُنَادَاةِ مَنْ سَهَا أَوْ غَفَلَ وَإِنْ قَرُبَ تَنْزِيلًا لَهُ مَنْزِلَةَ مَنْ بَعُدَ» وَكَذَلِكَ فَعَلَ فِي كتاب «الْمفصل» .
“Yâ” (يَا) nida harfidir ve nida harflerinin en çok kullanılanıdır; bu yüzden nida harflerinin aslıdır. Bu sebeple nida harfi hazfedildiğinde ondan başkası takdir edilmez. Asıl olduğu için de el-Kāmûs'ta belirtildiği üzere hem yakına hem de uzağa seslenmek için ortaklaşa kullanılır. Radî, Şerhu'l-Kâfiye'de şöyle demiştir: “Yâ” edatının yakında ve uzakta kullanımı eşittir; ikisinden birinde mecaz veya tevil iddiası asla aykırıdır. O bununla Zemahşerî'ye reddiye yapmayı kastetmektedir; zira Zemahşerî el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: “Yâ, aslında uzağa seslenmek için vazedilmiş bir harftir; sonra yakın olsa bile unutan veya gaflette bulunan kimseye, uzaktaki kimse yerine konularak seslenmek için kullanılmıştır.” el-Mufassal adlı kitabında da böyle yapmıştır.
و (أيّ) فِي الْأَصْلِ نَكِرَةٌ تَدُلُّ عَلَى فَرْدٍ مِنْ جِنْسِ اسْمٍ يَتَّصِلُ بِهَا بِطَرِيقِ الْإِضَافَةِ، نَحْوُ أَيُّ رَجُلٍ أَوْ بِطَرِيقِ الْإِبْدَالِ نَحْوُ يَا أَيُّهَا الرَّجُلُ، وَمِنْهُ مَا فِي الِاخْتِصَاصِ كَقَوْلِكَ لِجَلِيسِكَ أَنَا كَفَيْتُ مُهِمَّكَ أَيُّهَا الْجَالِسُ عِنْدَكَ وَقَدْ يُنَادُونَ الْمُنَادَى بِاسْمِ جِنْسِهِ أَوْ بِوَصْفِهِ لِأَنَّهُ طَرِيقُ مَعْرِفَتِهِ أَوْ لِأَنَّهُ أَشْمَلُ لِإِحْضَارِهِ كَمَا هُنَا فَرُبَّمَا يُؤْتَى بِالْمُنَادَى حِينَئِذٍ نَكِرَةً مَقْصُودَةً أَوْ غَيْرَ مَقْصُودَةٍ، وَرُبَّمَا يَأْتُونَ بِاسْمِ الْجِنْسِ أَوِ الْوَصْفِ مُعَرَّفًا بِاللَّامِ الْجِنْسِيَّةِ إِشَارَةً إِلَى تَطَرُّقِ التَّعْرِيفِ إِلَيْهِ عَلَى الْجُمْلَةِ تَفَنُّنًا فَجَرَى اسْتِعْمَالُهُمْ أَنْ يَأْتُوا حِينَئِذٍ مَعَ اللَّامِ بِاسْمِ إِشَارَةٍ إِغْرَاقًا فِي تَعْرِيفِهِ
“Eyyü” (أيّ) ise aslen, kendisine izâfet yoluyla bağlanan bir ismin cinsinden bir ferde -“eyyü raculin” (herhangi bir adam) örneğinde olduğu gibi- veya bedel yoluyla bağlanan bir ismin cinsinden bir ferde -“yâ eyyühe'r-racul” (ey adam!) örneğinde olduğu gibi- delalet eden bir nekredir (belirsiz isimdir). İhtisas (özgüleme) üslubundaki kullanımı da böyledir; nitekim meclisinde oturan kimseye: “Senin yanında oturan ben, senin mühim işini gördüm” demen gibi. Bazen seslenilene, onu tanımanın yolu olduğu için veya burada olduğu gibi onu hazır kılmada daha kapsamlı olduğu için cins ismiyle yahut vasfıyla seslenirler; bu durumda seslenilen bazen maksut nekre (kastolunan belirsiz isim), bazen de gayrimaksut nekre (kastolunmayan belirsiz isim) olarak getirilir. Bazen de bir üslup inceliği olarak, bütünüyle bir marifeliğin (belirliliğin) ona ulaşmasına işaret etmek üzere cins ismini veya vasfı cins lâmı (“el-” takısı) ile belirlenmiş olarak getirirler. İşte bu durumda, onu belirlemede mübalağa kastederek lâm ile birlikte bir işaret ismi getirmeleri onların dil kullanımında yerleşmiştir
وَيَفْصِلُوا بَيْنَ حَرْفِ النِّدَاءِ وَالِاسْمِ الْمُنَادَى حِينَئِذٍ بِكَلِمَةِ أَيْ وَهُوَ تَرْكِيبٌ غَيْرُ جَارٍ عَلَى قِيَاسِ اللُّغَةِ وَلَعَلَّهُ مِنْ بَقَايَا اسْتِعْمَالٍ عَتِيقٍ.
ve bu durumda nida harfi ile seslenilen isim arasını “eyyü” kelimesiyle ayırırlar. Bu, dilin kıyasına göre işlemeyen bir terkiptir ve muhtemelen kadim bir kullanımın kalıntılarındandır.
وَقَدِ اخْتَصَرُوا اسْمَ الْإِشَارَةِ فَأَبْقَوْا (هَا) التَّنْبِيهِيَّةَ وَحَذَفُوا اسْمَ الْإِشَارَةِ، فَأَصْلُ يَا أَيُّهَا النَّاس يَا أَي هَؤُلَاءِ وَقَدْ صَرَّحُوا بِذَلِكَ فِي بَعْضِ كَلَامِهِمْ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ الَّذِي لَا نَعْرِفُهُ:
İşaret ismini kısaltıp tenbih bildiren “hâ”yı bırakmışlar ve işaret ismini hazfetmişlerdir. Dolayısıyla “yâ eyyühe’n-nâs”ın aslı “yâ eyyü hâulâi”dir. Nitekim kim olduğunu bilmediğimiz şairin şu sözünde olduğu gibi kelamlarının bazısında bunu açıkça ifade etmişlerdir:
أَيُّهَذَانِ كُلَا زَادَيْكُمَا
“Ey şu ikisi! Azıklarınızı yiyin.”
وَرُبَّمَا أَرَادُوا نِدَاءَ الْمَجْهُولِ الْحَاضِرِ الذَّاتِ أَيْضًا بِمَا يَدُلُّ عَلَى طَرِيقِ إِحْضَارِهِ مِنْ حَالَةٍ قَائِمَةٍ بِهِ بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ فَرْدًا مِنْ جِنْسٍ فَتَوَصَّلُوا لِذَلِكَ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ الدَّالِّ عَلَى الْحَالَةِ بِصِلَتِهِ وَالدَّالِّ عَلَى الْجِنْسِيَّةِ لِأَنَّ الْمَوْصُولَ يَأْتِي لِمَا تَأْتِي لَهُ اللَّامُ فَيُقْحِمُونَ أَيًّا كَذَلِكَ نَحْوَ:
Bazen de zatı hazır olup kimliği bilinmeyen kimseye, bir cinsin ferdi olması hasebiyle kendisinde bulunan bir durumdan hareketle onu hazır etme yoluna delalet eden şeyle seslenmek isterler; bunun için sılası vasıtasıyla o duruma delalet eden ve cinsiyete delalet eden ism-i mevsulden yararlanırlar -çünkü mevsul, lam-ı tarifin geldiği anlama gelir- ve yine araya “eyyü”yü sokarak şöyle derler:
يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ [الْحجر: ٦] .
{ يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ } [Hicr: 6] “Ey kendisine Zikir (Kur'an) indirilen kişi!”
و (النَّاس) تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي اشْتِقَاقِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ [الْبَقَرَة: ٨] وَهُوَ اسْمُ جَمْعٍ نُودِيَ هُنَا وَعُرِّفَ بِأَلْ يَشْمَلُ كُلَّ أَفْرَادِ مُسَمَّاهُ لِأَنَّ الْجُمُوعَ الْمُعَرَّفَةَ بِاللَّامِ لِلْعُمُومِ مَا لَمْ يَتَحَقَّقْ عَهْدٌ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ وَاحْتِمَالُهَا الْعَهْدَ ضَعِيفٌ إِذِ الشَّأْنُ عَهْدُ الْأَفْرَادِ فَلِذَلِكَ كَانَتْ فِي الْعُمُومِ أَنَصَّ مِنْ عُمُومِ الْمُفْرَدِ الْمُحَلَّى بِأَلْ.
“En-Nâs” (النَّاس) kelimesinin iştikakı (türeyişi) hakkındaki açıklama, Yüce Allah'ın { وَمِنَ النَّاسِ } [Bakara: 8] “İnsanlardan kimi de vardır ki...” buyruğunda geçmişti. Bu bir topluluk ismidir (ism-i cem‘); burada nida edilmiş ve isimlendirdiği bütün fertleri kapsasın diye harf-i tarif ile marife kılınmıştır. Zira usul ilminde yerleştiği üzere, bir ahid bulunmadıkça lam-ı tarifle marife olan çoğullar umum bildirir. Burada ahid ihtimali ise zayıftır; çünkü asıl olan fertlerin bilinmesidir (ahd-i zihnî/hâricî). Bu yüzden umum ifade etmede harf-i tarifli tekilden daha açıktır.