إِذَا الشَّيْطَانُ قَصَّعَ فِي قَفَاهَا ... تَنَفَّقْنَاهُ بِالْحَبْلِ التُّؤَامِ
“Şeytan onun ensesindeki deliğe girdiğinde, biz onu çift bükümlü iple diğer delikten çıkarırız.”
فَإِنَّهُ لَمَّا اسْتَعَارَ قَصَّعَ لِدُخُولِ الشَّيْطَانِ أَيْ وَسْوَسَتِهِ وَهِيَ اسْتِعَارَةٌ حَسَنَةٌ لِأَنَّهُ شَبَّهَ الشَّيْطَانَ بِضَبٍّ يَدْخُلُ لِلْوَسْوَسَةِ وَدُخُولُهُ مِنْ مَدْخَلِهِ الْمُتَعَارَفِ لَهُ وَهُوَ الْقَاصِعَاءُ، وَجَعَلَ عِلَاجَهُمْ وَإِزَالَةَ وَسْوَسَتِهِ كَالتَّنَفُّقِ أَيْ تَطَلُّبِ خُرُوجِ الضَّبِّ مِنْ نَافِقَائِهِ بَعْدَ أَنْ يُسَدَّ عَلَيْهِ الْقَاصِعَاءُ وَلَا تَحْسُنُ هَذِهِ الثَّانِيَةُ إِلَّا تَبَعًا لِلْأُولَى. وَالْآيَةُ لَيْسَتْ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ. وَقَوْلُهُ:
Zira o, şeytanın girmesi, yani vesvese vermesi için “kassa‘a” fiilini istiare etmiştir ki bu güzel bir istiaredir; çünkü şeytanı vesvese vermek üzere giren bir kertenkeleye ve onun girişini de onun bilinen giriş deliğine, yani kâsı‘âya benzetmiştir. Onların tedavisini ve şeytanın vesvesesini gidermeyi ise tenaffuk gibi, yani kâsı‘âsı kapatıldıktan sonra kertenkelenin nâfikâsından (arka deliğinden) çıkmasını sağlamak gibi kılmıştır. Bu ikinci istiare ancak birinciye tâbi olarak güzelleşir. Ayet ise bu kabilinden değildir. Yüce Allah’ın şu buyruğuna gelince:
وَما كانُوا مُهْتَدِينَ قَدْ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ: اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى إِلَى: وَما كانُوا مُهْتَدِينَ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الِاهْتِدَاءَ الْمَنْفِيَّ هُوَ الِاهْتِدَاءُ بِالْمَعْنَى الْأَصْلِيِّ فِي اللُّغَةِ وَهُوَ مَعْرِفَةُ الطَّرِيقِ الْمُوَصِّلِ لِلْمَقْصُودِ وَلَيْسَ هُوَ بِالْمَعْنَى الشَّرْعِيِّ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ: اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَلَا تَكْرِيرَ فِي الْمَعْنَى فَلَا يَرِدُ أَنَّهُمْ لَمَّا أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمُ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى كَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ فِيهِمْ هُدًى.
{ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } buyruğu { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } sözünden { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } lafzına kadar olan kısımdan anlaşılmıştır. Dolayısıyla menfî olan (olumsuzlanan) hidayetin, lügatteki asıl anlamıyla maksada ulaştıran yolu bilmek olduğu taayyün eder; yoksa { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } buyruğunda geçen şer‘î manadaki hidayet değildir. Bu sebeple manada bir tekrar söz konusu olmaz; dolayısıyla onların hidayet karşılığında sapıklığı satın aldıkları haber verilince, kendilerinde hidayetten bir şey kalmadığının zaten bilindiği itirazı vârit olmaz.
وَمَعْنَى نَفْيِ الِاهْتِدَاءِ كِنَايَةٌ عَنْ إِضَاعَةِ الْقَصْدِ أَيْ أَنَّهُمْ أَضَاعُوا مَا سَعَوْا لَهُ وَلَمْ يَعْرِفُوا مَا يُوَصِّلُ لِخَيْرِ الْآخَرِ وَلَا مَا يَضُرُّ الْمُسْلِمِينَ. وَهَذَا نِدَاءٌ عَلَيْهِمْ بِسَفَهِ الرَّأْيِ وَالْخَرْقِ وَهُوَ كَمَا عَلِمْتَ فِيمَا تَقَدَّمَ يَجْرِي مَجْرَى الْعِلَّةِ لِعَدَمِ رِبْحِ التِّجَارَةِ، فَشُبِّهَ سُوءُ تَصَرُّفِهِمْ حَتَّى فِي كُفْرِهِمْ بِسُوءِ تَصَرُّفِ مَنْ يُرِيدُ الرِّبْحَ، فَيَقَعُ فِي الْخُسْرَانِ. فَقَوْلُهُ: وَما كانُوا مُهْتَدِينَ تَمْثِيلِيَّةٌ وَيَصِحُّ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْهَا كِنَايَةٌ عَنِ الْخُسْرَانِ وَإِضَاعَةِ كُلِّ شَيْءٍ لِأَنَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ مُهْتَدِيًا أَضَاعَ الرِّبْحَ وَأَضَاعَ رَأْسَ الْمَالِ بِسُوءِ سُلُوكِهِ.
Hidayetin nefyedilmesinin anlamı ise maksadı zayi etmekten kinayedir; yani onlar uğrunda koştukları şeyi zayi etmiş, ne ahiret hayrına ulaştıranı ne de Müslümanlara zarar verecek olanı bilememişlerdir. Bu, onların akılsızlık ve ahmaklıklarını ilan etmektir. Bu durum, daha önce de bildiğin gibi, ticaretin kâr getirmemesinin illeti mesabesindedir. Dolayısıyla onların küfürlerindeki kötü tutumları dahi, kâr etmek isteyip de hüsrana düşen kimsenin kötü tutumuna benzetilmiştir. { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } buyruğu temsîlîdir; bundan hüsrandan ve her şeyi zayi etmekten kinaye manası çıkarılması da sahihtir; çünkü doğru yolu bulamayan kimse, kötü gidişatı yüzünden hem kârı hem de sermayeyi zayi eder.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 17]
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ (١٧)
{ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لا يُبْصِرُونَ (١٧) } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin haline benzer ki, ateş çevresini aydınlattığında Allah onların nurlarını giderdi ve onları göremez halde karanlıklar içinde bıraktı.”
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارا.
{ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin haline benzer.”
أَعْقَبَتْ تَفَاصِيلَ صِفَاتِهِمْ بِتَصْوِيرِ مَجْمُوعِهَا فِي صُورَةٍ وَاحِدَةٍ، بِتَشْبِيهِ حَالِهِمْ بِهَيْئَةٍ مَحْسُوسَةٍ، وَهَذِهِ طَرِيقَةُ تَشْبِيهِ التَّمْثِيلِ، إِلْحَاقًا لِتِلْكَ الْأَحْوَالِ الْمَعْقُولَةِ بِالْأَشْيَاءِ الْمَحْسُوسَةِ، لِأَنَّ النَّفْسَ إِلَى الْمَحْسُوسِ أَمِيلُ.
Onların hallerini somut bir manzaraya benzeterek niteliklerinin ayrıntılarını tek bir surette resmetmenin ardı sıra getirmiştir. Bu, aklî durumları duyulur nesnelere ilhak etmek suretiyle yapılan teşbîh-i temsîlî yöntemidir; çünkü nefis somut olana daha meyillidir.
وَإِتْمَامًا لِلْبَيَانِ بِجَمْعِ الْمُتَفَرِّقَاتِ فِي السَّمْعِ، الْمِطَالَةُ فِي اللَّفْظِ، فِي صُورَةٍ وَاحِدَةٍ لِأَنَّ لِلْإِجْمَالِ بَعْدَ التَّفْصِيلِ وَقْعًا مِنْ نفوس السامعين.
İşitmede dağınık olan ve lafızda uzayıp giden şeyleri tek bir surette toplayarak beyânı tamamlamak içindir; zira ayrıntıdan sonraki icmâlin dinleyenlerin nefislerinde ayrı bir tesiri vardır.
وتقريرا لجَمِيع مَا تَقَدَّمَ فِي الذِّهْنِ بِصُورَةٍ تُخَالِفُ مَا صُوِّرَ سَالِفًا لِأَنَّ تَجَدُّدَ الصُّورَةِ عِنْدَ النَّفْسِ أَحَبُّ مِنْ تَكَرُّرِهَا. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَلِضَرْبِ الْعَرَبِ الْأَمْثَالَ وَاسْتِحْضَارِ
Daha önce geçenlerin tamamını, önceden resmedilenden farklı bir suretle zihinde pekiştirmek içindir; zira suretin nefiste yenilenmesi, tekrarlanmasından daha sevimlidir. *el-Keşşâf* müellifi şöyle der: “Arapların mesel irad etmelerinin, ilim ehlinin
الْعُلَمَاءِ الْمَثَلَ وَالنَّظَائِرَ شَأْنٌ لَيْسَ بِالْخَفِيِّ فِي إِبْرَازِ خَبِيَّاتِ الْمَعَانِي وَرَفْعِ الْأَسْتَارِ عَنِ الْحَقَائِقِ حَتَّى تُرِيَكَ الْمُتَخَيَّلَ فِي صُورَةِ الْمُحَقَّقِ وَالْمُتَوَهَّمَ فِي مَعْرِضِ الْمُتَيَقَّنِ وَالْغَائِبَ كَالْمَشَاهَدِ» .
örnek ve benzerleri hazır getirmelerinin, gizli manaları açığa çıkarmada ve hakikatlerin üzerindeki perdeleri kaldırmada gizli olmayan bir yeri vardır; öyle ki sana hayal edileni gerçekleşmiş suretinde, vehmedileni kesinleşmiş mevkisinde, gaip olanı da müşahede edilen gibi gösterir.”
وَاسْتِدْلَالًا عَلَى مَا يَتَضَمَّنُهُ مَجْمُوعُ تِلْكَ الصِّفَاتِ مِنْ سُوءِ الْحَالَةِ وَخَيْبَةِ السَّعْيِ وَفَسَادِ الْعَاقِبَةِ، فَمِنْ فَوَائِدِ التَّشْبِيهِ قَصْدُ تَفْظِيعِ الْمُشَبَّهِ.
Bu sıfatların mecmuunun içerdiği kötü hal, çabanın hüsranı ve akıbetin fesadına istidlalde bulunmak içindir; zira teşbihin faydalarından biri de müşebbehi çirkin/korkunç gösterme kastıdır.
وَتَقْرِيبًا لِمَا فِي أَحْوَالِهِمْ فِي الدِّينِ مِنَ التَّضَادِّ وَالتَّخَالُفِ بَيْنَ ظَاهِرٍ جَمِيلٍ وَبَاطِنٍ قَبِيحٍ بِصِفَةِ حَالٍ عَجِيبَةٍ مِنْ أَحْوَالِ الْعَالَمِ فَإِنَّ مِنْ فَائِدَةِ التَّشْبِيهِ إِظْهَارَ إِمْكَانِ الْمُشَبَّهِ، وَتَنْظِيرَ غَرَائِبِهِ بِمِثْلِهَا فِي الْمُشَبَّهِ بِهِ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَلِأَمْرٍ مَا أَكْثَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ الْمُبِينِ أَمْثَالَهُ وَفَشَتْ فِي كَلَام رَسُول ﷺ وَكَلَام الْأَنْبِيَاءِ وَالْحُكَمَاءِ قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ [العنكبوت: ٤٣] اهـ.
Onların din konusundaki durumlarında bulunan tezat ve çelişkiyi —güzel bir zahir ile çirkin bir batın arasındaki tezatı— âlemin hallerinden acayip bir durumun niteliğiyle yaklaştırmak içindir; zira teşbihin bir faydası da müşebbehin imkânını göstermek ve onda bulunan gariplikleri müşebbehün bihteki benzerleriyle eşleştirmektir. *el-Keşşâf* müellifi şöyle der: “Yüce Allah apaçık Kitabında birtakım hikmetlerden ötürü mesellerini çoğaltmış; bu meseller Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in, peygamberlerin ve hikmet ehlinin kelamında da yaygınlaşmıştır. Yüce Allah şöyle buyurur: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ } [Ankebût: 43] “İşte biz bu temsilleri insanlar için getiriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akleder.”
وَالتَّمْثِيلُ مَنْزَعٌ جَلِيلٌ بَدِيعٌ مِنْ مَنَازِعِ الْبُلَغَاءِ لَا يَبْلُغُ إِلَى مَحَاسِنِهِ غَيْرُ خَاصَّتِهِمْ. وَهُوَ هُنَا مِنْ قَبِيلِ التَّشْبِيهِ لَا مِنَ الِاسْتِعَارَةِ لِأَنَّ فِيهِ ذِكْرَ الْمُشَبَّهِ وَالْمُشَبَّهِ بِهِ وَأَدَاةِ التَّشْبِيهِ وَهِيَ لَفْظُ مَثَلٍ. فَجُمْلَةُ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا وَاقِعَةٌ مِنَ الْجُمَلِ الْمَاضِيَةِ مَوْقِعَ الْبَيَانِ وَالتَّقْرِيرِ وَالْفَذْلَكَةِ، فَكَانَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا قَبْلَهَا كَمَالُ الِاتِّصَالِ فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ وَلَمْ تُعْطَفْ، وَالْحَالَةُ الَّتِي وَقع تمثيلها سيجيئ بَيَانُهَا فِي آخِرِ تَفْسِيرِ الْآيَةِ.
Temsîl, beliğ kimselerin yöntemlerinden yüce ve bedî‘ bir yöntemdir; onun güzelliklerine ancak seçkin olanları ulaşabilir. O burada istiare değil, teşbih kabilindendir; çünkü içinde müşebbeh, müşebbehün bih ve teşbih edatı olan “mesel” lafzı zikredilmiştir. { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً } cümlesi, geçmiş cümlelerin karşısında beyan, takrir ve fezleke mevkiinde yer almıştır; dolayısıyla kendisiyle önceki kısım arasında tam bir irtibat (kemâl-i ittisâl) bulunmakta olup bu sebeple atfedilmeyip fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir). Temsil edilen durum ise ayetin tefsirinin sonunda gelecektir.
وَأَصْلُ الْمَثَلِ بِفَتْحَتَيْنِ هُوَ النَّظِيرُ وَالْمُشَابِهُ، وَيُقَالُ أَيْضًا مِثْلُ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَسُكُونِ الثَّاءِ،
Mesel (مَثَل) kelimesinin aslı iki fetha iledir ve nazîr ve müşâbih (benzer, eş) demektir; mîmin kesresi ve sênin sükûnu ile misl (مِثْل) de denir.
وَيُقَالُ: مَثِيلٌ كَمَا يُقَالُ: شِبْهٌ وَشَبَهٌ وَشَبِيهٌ، وَبَدَلٌ وَبِدْلٌ، وَبَدِيلٌ، وَلَا رَابِعَ لِهَذِهِ الْكَلِمَاتِ فِي مَجِيءِ فَعَلٍ وَفِعْلٍ وَفَعِيلٍ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.
Tıpkı şibh (شِبْه), şebeh (شَبَه) ve şebîh (شَبِيه); bedel (بَدَل), bidl (بِدْل) ve bedîl (بَدِيل) denildiği gibi mesîl (مَثِيل) de denilir. “Fa‘al”, “fi‘l” ve “fa‘îl” kalıplarının aynı anlamda gelmesi hususunda bu kelimelerin dördüncüsü yoktur.
وَقَدِ اخْتَصَّ لَفْظُ الْمَثَلِ (بِفَتْحَتَيْنِ) بِإِطْلَاقِهِ عَلَى الْحَالِ الْغَرِيبَةِ الشَّأْنِ لِأَنَّهَا بِحَيْثُ تُمَثِّلُ لِلنَّاسِ وَتُوَضِّحُ وَتُشَبِّهُ سَوَاءٌ شُبِّهَتْ كَمَا هُنَا، أَمْ لَمْ تُشَبَّهْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ الْجَنَّةِ [الرَّعْد: ٣٥] .
Mesel lafzı (iki fetha ile), garip ve şaşırtıcı duruma ıtlak edilmeye tahsis edilmiştir; çünkü o, ister burada olduğu gibi teşbih edilsin, isterse Yüce Allah’ın: { مَثَلُ الْجَنَّةِ } [Ra‘d: 35] buyruğunda olduğu gibi teşbih edilmesin, insanlara temsil edilir, açıklanır ve benzer kılınır.
وَبِإِطْلَاقِهِ عَلَى قَوْلٍ يَصْدُرُ فِي حَالٍ غَرِيبَةٍ فَيُحْفَظُ وَيَشِيعُ بَيْنَ النَّاسِ لِبَلَاغَةٍ وَإِبْدَاعٍ فِيهِ، فَلَا يَزَالُ النَّاسُ يَذْكُرُونَ الْحَالَ الَّتِي قِيلَ فِيهَا ذَلِكَ الْقَوْلُ تَبَعًا لِذِكْرِهِ وَكَمْ مِنْ حَالَةٍ عَجِيبَةٍ حَدَثَتْ وَنُسِيَتْ لِأَنَّهَا لَمْ يَصْدُرْ فِيهَا مِنْ قَوْلٍ بَلِيغٍ مَا يَجْعَلُهَا مَذْكُورَةً تَبَعًا لِذِكْرِهِ فَيُسَمَّى مَثَلًا وَأَمْثَالُ الْعَرَبِ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ بَلَاغَتِهِمْ وَقَدْ خُصَّتْ بِالتَّأْلِيفِ وَيُعَرِّفُونَهُ بِأَنَّهُ قَوْلٌ شُبِّهَ مَضْرِبُهُ بِمَوْرِدِهِ وَسَأَذْكُرُهُ قَرِيبًا.
Ayrıca garip bir durumda söylenen, belâgat ve bedî‘liği sebebiyle ezberlenip insanlar arasında yayılan bir söze de ıtlak edilmiştir; öyle ki insanlar bu sözün zikrine tâbi olarak onun söylendiği durumu da anmaya devam ederler. Nice acayip hadiseler vuku bulmuş ve unutulmuştur; zira onda, anılmasına tâbi olarak o hadiseyi hatırlatacak beliğ bir söz sadır olmamıştır; işte buna mesel (atasözü) denir. Arap darb-ı meselleri onların belâgat bablarından bir babdır ve bu hususta özel eserler telif edilmiştir. Onu, madribi (söylendiği yer) mevrıdine (ilk çıktığı yer) benzetilen söz olarak tarif ederler; bunu az sonra zikredeceğim.
فَالظَّاهِرُ أَنَّ إِطْلَاقَ الْمَثَلِ عَلَى الْقَوْلِ الْبَدِيعِ السَّائِرِ بَيْنَ النَّاسِ الصَّادِرِ مِنْ قَائِلِهِ فِي حَالَةٍ عَجِيبَةٍ هُوَ إِطْلَاقٌ مُرَتَّبٌ عَلَى إِطْلَاقِ اسْمِ الْمَثَلِ عَلَى الْحَالِ الْعَجِيبَةِ، وَأَنَّهُمْ لَا يَكَادُونَ يَضْرِبُونَ مَثَلًا وَلَا يَرَوْنَهُ أَهْلًا لِلتَّسْيِيرِ وَجَدِيرًا بِالتَّدَاوُلِ إِلَّا قَوْلًا فِيهِ بَلَاغَةٌ وَخُصُوصِيَّةٌ فِي فَصَاحَةِ لَفْظٍ وَإِيجَازِهِ وَوَفْرَةِ مَعْنًى، فَالْمَثَلُ قَول عَزِيز غَرِيب لَيْسَ من مُتَعَارَفِ الْأَقْوَالِ الْعَامَّةِ بَلْ هُوَ مِنْ أَقْوَالِ فُحُولِ الْبَلَاغَةِ فَلِذَلِكَ وُصِفَ بِالْغَرَابَةِ أَيِ الْعِزَّةِ مِثْلُ قَوْلِهِمُ: «الصَّيْفُ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ» وَقَوْلِهِمْ: «لَا يُطَاعُ لِقَصِيرٍ أَمْرٌ» وَسَتَعْرِفُ وَجْهَ ذَلِكَ.
Aşikâr olan şudur ki, acayip bir durumda söyleyeninden sadır olan, insanlar arasında yayılan bedî‘ söze mesel adının verilmesi; mesel isminin acayip duruma ıtlak edilmesine dayalı bir kullanımdır. Onlar belâgat, lafız fesahati, vecizlik ve mana zenginliği taşımayan bir sözü neredeyse hiç mesel olarak irad etmez, dilden dile dolaşmaya layık ve tedavüle değer görmezler. Dolayısıyla mesel, az bulunan, garip bir sözdür; avamın bilinen sözlerinden değil, belâgat önderlerinin sözlerindendir. Bu sebeple gariplikle yani az bulunur olmakla nitelenmiştir; tıpkı onların: “Yazın sütü zayi ettin” ve “Kusayr’ın sözü dinlenmez” sözleri gibi. Bunun sebebini ileride bileceksin.
وَلَمَّا شَاعَ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْمَثَلِ (بِالتَّحْرِيكِ) عَلَى الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ الشَّأْنِ جَعَلَ الْبُلَغَاءُ إِذَا أَرَادُوا تَشْبِيهَ حَالَةٍ مُرَكَّبَةٍ بِحَالَةِ مُرَكَّبَةٍ أَعَنَى وَصْفَيْنِ مُنْتَزَعَيْنِ مِنْ مُتَعَدِّدٍ أَتَوْا فِي جَانِبِ الْمُشَبَّهِ وَالْمُشَبَّهِ بِهِ مَعًا أَوْ فِي جَانِبِ أَحَدِهِمَا بِلَفْظِ الْمَثَلِ وَأَدْخَلُوا الْكَافَ وَنَحْوَهَا مِنْ حُرُوفِ التَّشْبِيهِ عَلَى الْمُشَبَّهِ بِهِ مِنْهُمَا وَلَا يُطْلِقُونَ ذَلِكَ عَلَى التَّشْبِيهِ الْبَسِيطِ فَلَا يَقُولُونَ مَثَلُ فُلَانٍ كَمَثَلِ الْأَسَدِ وَقَلَّمَا شَبَّهُوا حَالًا مُرَكَّبَةً بِحَالٍ مُرَكَّبَةٍ مُقْتَصِرِينَ عَلَى الْكَافِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ [الرَّعْد: ١٤] بَلْ يَذْكُرُونَ لَفْظَ الْمَثَلِ فِي الْجَانِبَيْنِ غَالِبًا نَحْوَ الْآيَةِ هُنَا، وَرُبَّمَا ذَكَرُوا لَفْظَ
Mesel (بِالتَّحْرِيكِ / harekeli olarak) lafzının şânı hayret verici ve olağanüstü duruma ıtlakı yaygınlaşınca, belâgat ehli mürekkep bir durumu mürekkep bir duruma —yani birden fazla unsurdan soyutlanıp çıkarılmış (münteza‘) iki vasfı birbirine— benzetmek istediklerinde, gerek müşebbeh gerekse müşebbehün bih tarafında birlikte yahut bu iki taraftan birinde "mesel" lafzını getirmişler ve bunlardan müşebbehün bih olan tarafın başına kâf ve benzeri teşbih harflerini dahil etmişlerdir. Bunu basit (müfret) teşbihte kullanmazlar; nitekim "Filanın meseli aslanın meseli gibidir" demezler. Mürekkep bir durumu, Yüce Allah’ın: { إِلَّا كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ } [er-Ra‘d: 14] “...ancak suya doğru iki avucunu açıp da onun ağzına ulaşmasını bekleyen kimse gibidir...” kavlinde olduğu gibi sadece kâf [teşbih edatı] ile yetinerek mürekkep bir duruma pek az benzetirler; bilakis buradaki ayette olduğu gibi mesel lafzını çoğunlukla her iki tarafta birden zikrederler. Kimi zaman da mesel lafzını...
الْمَثَلِ فِي أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ كَقَوْلِهِ: إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ [يُونُس: ٢٤] الْآيَةَ وَذَلِكَ لِيَتَبَادَرَ لِلسَّامِعِ أَنَّ الْمَقْصُودَ تَشْبِيهُ حَالَةٍ بِحَالَةٍ لَا ذَاتٍ بِذَاتٍ وَلَا حَالَةٍ بِذَاتٍ فَصَارَ لَفْظُ الْمَثَلِ فِي تَشْبِيهِ الْهَيْئَةِ مَنْسِيًّا مِنْ أَصْلِ وَضْعِهِ وَمُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى الْحَالَةِ فَلِذَلِكَ لَا يَسْتَغْنُونَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِحَرْفِ التَّشْبِيهِ حَتَّى مَعَ وُجُودِ لَفْظِ الْمَثَلِ فَصَارَتِ الْكَافُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَمَثَلِ دَالَّةً عَلَى التَّشْبِيهِ وَلَيْسَتُ زَائِدَةً كَمَا زَعَمَهُ الرَّضِيُّ فِي «شَرْحِ الْحَاجِبِيَّةِ» ، وَتَبِعَهُ عَبْدُ الْحَكِيمِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَصَيِّبٍ [الْبَقَرَة: ١٩] وُقُوفًا مَعَ أَصْلِ الْوَضْعِ وَإِغْضَاءً عَنِ الِاسْتِعْمَالِ أَلَا تَرَى كَيْفَ اسْتُغْنِيَ عَنْ إِعَادَةِ لَفْظِ الْمَثَلِ عِنْدَ الْعَطْفِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَصَيِّبٍ وَلَمْ يُسْتَغْنَ عَنِ الْكَافِ.
Yüce Allah’ın: { إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ } [Yûnus: 24] “Dünya hayatının durumu ancak gökten indirdiğimiz bir su gibidir...” ayetinde olduğu gibi mesel lafzını taraflardan birinde zikrederler. Bu, dinleyicinin zihnine kastedilenin bir zatın bir zata veya bir halin bir zata teşbihi değil, bir halin bir hale teşbihi olduğunun hemen intikal etmesi içindir. Böylece heyet teşbihinde “mesel” lafzı asıl vazolunduğu anlamından unutulup durum/hal manasında kullanılır olmuştur. Bu yüzden mesel lafzı bulunsa dahi teşbih harfi getirmekten müstağni olamazlar. Böylece Yüce Allah’ın: { كَمَثَلِ } buyruğundaki kâf harfi teşbihe delalet eder hale gelmiştir; er-Radî’nin *Şerhu’l-Hâcibiyye*’de iddia ettiği ve Abdülhakîm’in de Yüce Allah’ın: { أَوْ كَصَيِّبٍ } [Bakara: 19] buyruğunda vaz‘ın aslına bağlı kalarak ve istimali görmezden gelerek ona uyduğu gibi zâit değildir. Görmez misin, Yüce Allah’ın: { أَوْ كَصَيِّبٍ } buyruğundaki atıfta mesel lafzını tekrarlamaktan müstağni olunmuş ama kâf harfinden müstağni olunmamıştır.
وَمِنْ أَجْلِ إِطْلَاقِ لَفْظِ الْمَثَلِ اقْتَبَسَ عُلَمَاءُ الْبَيَانِ مُصْطَلَحَهُمْ فِي تَسْمِيَةِ التَّشْبِيهِ الْمُرَكَّبِ بِتَشْبِيهِ التَّمْثِيلِ وَتَسْمِيَةِ اسْتِعْمَالِ الْمُرَكَّبِ الدَّالِّ عَلَى هَيْئَةٍ مُنْتَزَعَةٍ مِنْ مُتَعَدِّدٍ فِي غَيْرِ مَا وُضِعَ لَهُ مَجْمُوعَةً بِعَلَاقَةِ الْمُشَابِهَةِ اسْتِعَارَةً تَمْثِيلِيَّةً وَقَدْ تَقَدَّمَ الْإِلْمَامُ بِشَيْءٍ مِنْهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Mesel lafzının bu şekilde kullanılmasından ötürü beyân âlimleri, mürekkep teşbihi “teşbîh-i temsîlî” olarak, birden fazla unsurdan intiza edilen bir heyete delalet eden mürekkep ifadenin müşabehet alakasıyla vazolunduğu anlamın dışında mecmu olarak kullanılmasını ise “istiâre-i temsîliyye” olarak isimlendirme terimlerini iktibas etmişlerdir. Yüce Allah’ın:
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] .
{ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara: 5] “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” buyruğunda buna dair bir miktar açıklama geçmişti.
وَإِنَّنِي تَتَبَّعْتُ كَلَامَهُمْ فَوَجَدْتُ التَّشْبِيهَ التَّمْثِيلِيَّ يَعْتَرِيهِ مَا يَعْتَرِي التَّشْبِيهَ الْمُفْرَدَ فَيَجِيءُ فِي أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ:
Ben onların kelamını inceledim ve gördüm ki müfred teşbihe arız olan durumlar teşbîh-i temsîlîye de arız olmakta ve o dört kısım halinde gelmektedir:
الْأَوَّلُ: مَا صُرِّحَ فِيهِ بِأَدَاةِ التَّشْبِيهِ أَوْ حُذِفَتْ مِنْهُ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَقَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى [الْبَقَرَة: ١٦] إِذَا قَدَّرْنَا أُولَئِكَ كَالَّذِينَ اشْتَرَوْا كَمَا قَدَّمْنَا.
Birincisi: Bu ayette ve daha önce takdir ettiğimiz üzere “onlar satın alanlar gibidir” şeklinde takdir ettiğimizde { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } [Bakara: 16] “İşte onlar hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” buyruğunda olduğu gibi, içinde teşbih edatının sarahaten zikredildiği yahut teşbîh-i belîğ yoluyla hazfedildiği kısımdır.
الثَّانِي: مَا كَانَ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ التَّمْثِيلِيَّةِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنْ يَذْكُرُوا اللَّفْظَ الدَّالَّ بِالْمُطَابَقَةِ عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا وَيُحْذَفُ مَا يَدُلُّ عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ نَحْوُ الْمَثَّالِ الْمَشْهُورِ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: إِنِّي أَرَاكَ تُقَدِّمُ رِجْلًا وَتُؤَخِّرُ أُخْرَى.
İkincisi: Müşebbehün bih olan heyete mutabakat yoluyla delalet eden lafzın zikredilip müşebbeh olan heyete delalet edenin hazfedilmesi suretiyle istiâre-i temsîliyye-i musarraha tarikiyle olandır; nitekim meşhur meseldeki “seni bir ayağını ileri atıp diğerini geri çeker görüyorum” sözü böyledir.
الثَّالِثُ: تَمْثِيلِيَّةٌ مَكْنِيَّةٌ وَهِيَ أَنْ تُشَبَّهَ هَيْئَةٌ وَلَا يُذْكَرُ اللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا بَلْ يُرْمَزُ إِلَيْهِ بِمَا هُوَ لَازِمٌ مُشْتَهِرٌ مِنْ لَوَازِمِهِ، وَقَدْ كُنْتُ أَعُدُّ مِثَالًا لِهَذَا النَّوْعِ خُصُوصَ الْأَمْثَالِ الْمَعْرُوفَةِ بِهَذَا اللَّقَبِ نَحْوَ الصَّيْفُ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ وَبِيَدِي لَا بَيْدَ عَمْرٍو وَنَحْوِهَا مِنَ الْأَمْثَالِ فَإِنَّهَا أَلْفَاظٌ قِيلَتْ عِنْدَ أَحْوَالٍ وَاشْتَهَرَتْ وَسَارَتْ حَتَّى صَار ذكرهَا ينبىء بِتِلْكَ الْأَحْوَالِ الَّتِي قِيلَتْ عِنْدَهَا وَإِنْ لَمْ يُذْكَرِ اللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَى الْحَالَةِ، وَمُوجِبُ شُهْرَتِهَا سَيَأْتِي. ثُمَّ لَمْ يَحْضُرْنِي مِثَالٌ لِلْمَكْنِيَّةِ التَّمْثِيلِيَّةِ مِنْ غَيْرِ بَابِ الْأَمْثَالِ حَتَّى كَانَ يَوْمُ حَضَرْتُ فِيهِ جِنَازَةً، فَلَمَّا
Üçüncüsü: Temsîliyye-i mekniyyedir ki bu, bir heyetin teşbih edilip müşebbehün bih olan heyete delalet eden lafzın zikredilmeyerek onun meşhur ve ayrılmaz bir lâzımına remzedilmesidir. Ben bu türe misal olarak, özellikle bu lakapla maruf olan “Yazın sütü zayi ettin”, “Benim elimle olsun, Amr’ın eliyle değil” ve benzeri meselleri sayıyordum; zira bunlar birtakım durumlar esnasında söylenmiş, meşhur olup yayılmış lafızlardır, öyle ki bunların zikredilmesi o duruma delalet eden lafız zikredilmese bile söylendikleri durumları bildirir hale gelmiştir; bunların şöhret sebebi ise gelecektir. Sonra meseller babı dışında temsîliyye-i mekniyye için zihnime bir misal gelmemişti; ta ki bir gün bir cenazede hazır bulunduğum vakte kadar. O gün
دَفَنُوا الْمَيِّتَ وَفَرَغُوا مِنْ مُوَارَاتِهِ التُّرَابَ ضَجَّ أُنَاسٌ بِقَوْلِهِمْ: «اللَّهُمَّ لَا عَيْشَ إِلَّا عَيْشُ الْآخِرَةِ فَاغْفِرْ لِلْأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَةِ» فَقُلْتُ إِنَّ الَّذِينَ سَنُّوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ مَا أَرَادُوا إِلَّا تَنْظِيرَ هَيْئَةِ حَفْرِهِمْ لِلْمَيِّتِ بِهَيْئَةِ الَّذِينَ كَانُوا يَحْفِرُونَ الْخَنْدَقَ مَعَ النَّبِيءِ ﷺ إِذْ كَانُوا يُكَرِّرُونَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ كَمَا وَرَدَ فِي كُتُبِ السُّنَّةِ قَصْدًا مِنْ هَذَا التَّنْظِيرِ أَنْ يَكُونَ حَفْرُهُمْ ذَلِكَ شَبِيهًا بِحَفْرِ الْخَنْدَقِ فِي غَزْوَةِ الْأَحْزَابِ بِجَامِعِ رَجَاءِ الْقَبُولِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى فَلَمْ يَذْكُرُوا مَا يدل على الشّبَه بِهِ وَلَكِنَّهُمْ طَوَوْهُ وَرَمَزُوا إِلَيْهِ بِمَا هُوَ مِنْ لَوَازِمِهِ الَّتِي عُرِفَ بِهَا وَهُوَ قَوْلُ النَّبِيءِ تِلْكَ الْمَقَالَةَ ثُمَّ ظَفِرْتُ بِقَوْلِ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ الْأَنْدَلُسِيِّ:
ölüyü defnedip üzerini toprakla örtmeyi bitirdiklerinde bazı kimseler: “Allahım! Ahiret hayatından başka hayat yoktur, Ensâr ve Muhâcirleri bağışla!” diyerek seslerini yükselttiler. Bunun üzerine dedim ki: Bu gibi bir durumda bu sözü âdet haline getirenler, cenaze için kabir kazma heyetlerini, sünnet kitaplarında rivayet edildiği üzere bu sözü tekrarlayan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hendek kazanların heyetine benzetmekten başka bir şey kastetmemişlerdir. Bu benzetmedeki maksatları, Allah Teâlâ katında kabul olunma umudu ortak paydasında, yaptıkları bu kazma amelinin Ahzâb gazvesindeki hendek kazmaya benzemesidir. Dolayısıyla müşebbehün bihe delalet eden şeyi zikretmeyip onu gizlemişler ve onunla bilinen ayrılmaz lâzımlarına remzetmişlerdir ki o da Peygamber’in o sözü söylemesidir. Daha sonra Ahmed b. Abdirabbih el-Endelüsî’nin şu sözüne rastladım:
وَقُلْ لِمَنْ لَامَ فِي التَّصَابِي ... خَلِّ قَلِيلًا عَنِ الطَّرِيقِ
“Aşk sarhoşluğunu ayıplayan kimseye de ki: Yoldan biraz çekil!”
فَرَأَيْتُهُ مِنْ بَابِ التَّمْثِيلِيَّةِ الْمَكْنِيَّةِ فَإِنَّهُ حَذَفَ الْمُشَبَّهَ بِهِ وَهُوَ حَالُ الْمُتَعَرِّضِ لِسَائِرٍ فِي طَرِيقِهِ يَسُدُّهُ عَلَيْهِ وَيَمْنَعُهُ الْمُرُورَ بِهِ وَأَتَى بِشَيْءٍ مِنْ لَوَازِمِ هَذِهِ الْحَالَةِ وَهُوَ قَوْلُ السَّائِرِ لِلْمُتَعَرِّضِ: خَلِّ عَنِ الطَّرِيقِ.
Bunun da temsîliyye-i mekniyye kabilinden olduğunu gördüm; zira şair müşebbehün bihi hazfetmiştir ki o da yolunda yürüyen birinin önüne geçip yolunu tıkayan ve geçmesine mani olan kimsenin halidir; ve bu halin lâzımlarından olan bir şeyi getirmiştir ki o da yolda yürüyenin önüne çıkana “yoldan çekil” demesidir.
رَابِعُهَا: تَمْثِيلِيَّةٌ تَبَعِيَّةٌ كَقَوْلِ أَبِي عَطَاءٍ السِّنْدِيِّ:
Dördüncüsü: Temsîliyye-i tebe‘ıyyedir; Ebû Atâ es-Sindî’nin şu sözü gibi:
ذَكَرْتُكِ وَالْخَطِّيُّ يَخْطُرُ بَيْنَنَا ... وَقَدْ نَهِلَتْ مِنِّي الْمُثَقَّفَةُ السُّمَرُ
“Hattî mızrağı aramızda sallanırken ve esmer, düzgün mızraklar benden kana kana içerken seni andım.”
فَأَثْبَتَ النَّهَلَ لِلرِّمَاحِ تَشْبِيهًا لَهَا بِحَالَةِ النَّاهِلِ فِيمَا تُصِيبُهُ مِنْ دِمَاءِ الْجَرْحَى الْمَرَّةَ بَعْدَ الْأُخْرَى كَأَنَّهَا لَا يَرْوِيهَا مَا تُصِيبُهُ أَوَّلًا ثُمَّ أَتَى بِنَهِلَتْ عَلَى وَجْهِ التَّبَعِيَّةِ، وَمِنْ هَذَا الْقسم عِنْد التفتازانيّ الِاسْتِعَارَةُ فِي (عَلَى) مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة:
Burada mızraklar için içme (nehel) fiilini, yaralıların kanına tekrar tekrar değmesini suya doymak için içen kimsenin haline benzeterek sabit kılmıştır; sanki ilk değdiği kan onu suya kandırmamış gibidir; sonra tebe‘ıyyet yoluyla “nehelet” fiilini getirmiştir. Teftâzânî’ye göre Yüce Allah’ın: { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara:
٥] وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ هُنَاكَ.
5] ayetindeki “alâ” (عَلَى) harfindeki istiare de bu kısımdandır ve buna dair açıklama orada geçmişti.
فَأَمَّا الْمَثَلُ الَّذِي هُوَ قَوْلٌ شُبِّهَ مَضْرِبُهُ بِمَوْرِدِهِ، وَهُوَ الَّذِي وَعَدْتُ بِذِكْرِهِ آنِفًا فَمَعْنَى تَشْبِيهِ مَضْرِبِهِ بِمَوْرِدِهِ أَنْ تَحْصُلَ حَالَةٌ لَهَا شَبَهٌ بِالْحَالَةِ الَّتِي صَدَرَ فِيهَا ذَلِكَ الْقَوْلُ فَيَسْتَحْضِرُ الْمُتَكَلِّمُ تِلْكَ الْحَالَةَ الَّتِي صَدَرَ فِيهَا الْقَوْلُ وَيُشَبِّهُ بِهَا الْحَالَةَ الَّتِي عَرَضَتْ وَيَنْطِقُ بِالْقَوْلِ الَّذِي كَانَ صَدَرَ فِي أَثْنَاءِ الْحَالَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا لِيُذَكِّرَ السَّامِعَ بِتِلْكَ الْحَالَةِ، وَبِأَنَّ حَالَةَ الْيَوْمِ شَبِيهَةٌ بِهَا وَيُجْعَلُ عَلَامَةَ ذِكْرِ ذَلِكَ الْقَوْلِ الَّذِي قِيلَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ وَإِذَا حَقَّقْتِ التَّأَمُّلَ وَجَدْتَ هَذَا الْعَمَلَ مِنْ قَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ التَّمْثِيلِيَّةِ الْمَكْنِيَّةِ لِأَجْلِ كَوْنِ تِلْكَ الْأَلْفَاظِ الْمُسَمَّاةِ بِالْأَمْثَالِ قَدْ سَارَتْ وَنُقِلَتْ بَيْنَ الْبُلَغَاءِ فِي تِلْكَ الْحَوَادِثِ فَكَانَتْ مِنْ لَوَازِمِ الْحَالَاتِ الْمُشَبَّهِ بِهَا لَا مَحَالَةَ لِمُقَارَنَتِهَا لَهَا فِي أَذْهَانِ النَّاسِ فَهِيَُُ
Madribi mevrıdine benzetilen söz şeklindeki darb-ı mesele gelince —ki az önce bunu zikredeceğimi vadetmiştim— madribinin mevrıdine benzetilmesinin anlamı şudur: O sözün sadır olduğu duruma benzer bir durum ortaya çıkar; mütekellim o sözün söylendiği durumu zihnine getirir ve yeni ortaya çıkan durumu ona teşbih eder; dinleyiciye o durumu ve bugünkü halin ona benzediğini hatırlatmak için müşebbehün bih olan durum esnasında sadır olmuş olan o sözü söyler ve o durumda söylenmiş olan o sözün zikrini bir alamet kılar. İyice düşündüğün takdirde bu ameliye istiâre-i temsîliyye-i mekniyye kabilinden bulursun; çünkü meseller diye adlandırılan bu lafızlar o hadiseler bağlamında beliğ kimseler arasında dilden dile aktarılıp yayılmıştır. Dolayısıyla insanların zihninde o hadiselerle birlikte bulunması hasebiyle şüphesiz müşebbehün bih olan durumların lâzımlarından olmuştur. Bunlar,
لَوَازِمُ عُرْفِيَّةٌ لَهَا بَيْنَ أَهْلِ الْأَدَبِ فَصَارَتْ مِنْ رَوَادِفِ أَحْوَالِهَا وَكَانَ ذِكْرُ تِلْكَ الْأَمْثَالِ رَمْزًا إِلَى اعْتِبَارِ الْحَالَاتِ الَّتِي قِيلَتْ فِيهَا، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ امْتَنَعَ تَغْيِيرُهَا عَنْ أَلْفَاظِهَا الْوَارِدَةِ بِهَا لِأَنَّهَا إِذَا غُيِّرَتْ لَمْ تَبْقَ عَلَى أَلْفَاظِهَا الْمَحْفُوظَةِ الْمَعْهُودَةِ فَيَزُولُ اقْتِرَانُهَا فِي الْأَذْهَانِ بِصُوَرِ الْحَوَادِثِ الَّتِي قِيلَتْ فِيهَا فَلَمْ يَعُدْ ذَكَرُهَا رَمْزًا لِلْحَالِ الْمُشَبَّهِ بِهِ الَّتِي هِيَ مِنْ رَوَادِفِهَا لَا مَحَالَةَ وَفِي هَذَا مَا يُغْنِي عَنْ تَطَلُّبِ الْوَجْهِ فِي احْتِرَاسِ الْعَرَبِ مِنْ تَغْيِيرِ الْأَمْثَال حَتَّى تسلموا مِنَ الْحَيْرَةِ فِي الْحُكْمِ بَيْنَ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» وَصَاحِبِ «الْمِفْتَاحِ» إِذْ جَعَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» سَبَبَ مَنْعِ الْأَمْثَالِ مِنَ التَّغْيِيرِ مَا فِيهَا مِنَ الْغَرَابَةِ فَقَالَ: «وَلَمْ يَضْرِبُوا مَثَلًا وَلَا رَأَوْهُ أَهْلًا لِلتَّسْيِيرِ، وَلَا جَدِيرًا بِالتَّدَاوُلِ إِلَّا قَوْلًا فِيهِ غَرَابَةٌ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ وَمِنْ ثَمَّ حُوفِظَ عَلَيْهِ وَحُمِيَ مِنَ التَّغْيِيرِ» فَتَرَدَّدَ شُرَّاحُهُ فِي مُرَادِهِ مِنَ الْغَرَابَةِ، وَقَالَ الطِّيبِيُّ الْغَرَابَةُ غُمُوضُ الْكَلَامِ وَنُدْرَتُهُ وَذَلِكَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِحَسَبِ الْمَعْنَى وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ بِحَسَبِ اللَّفْظِ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَكَأَنْ يُرَى عَلَيْهِ أَثَرُ التَّنَاقُضِ وَمَا هُوَ بِتَنَاقُضٍ نَحْوُ قَوْلِ الْحَكَمِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ: رُبَّ رَمْيَةٍ مِنْ غَيْرِ رَامٍ، أَيْ رُبَّ رَمْيَةٍ مُصِيبَةٍ مِنْ غَيْرِ رَامٍ أَيْ عَارِفٍ وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ [الْبَقَرَة: ١٧٩] إِذْ جَعَلَ الْقَتْلَ حَيَاةً. وَأَمَّا الثَّانِي بِأَنْ يَكُونَ فِيهِ أَلْفَاظٌ غَرِيبَةٌ لَا تَسْتَعْمِلُهَا الْعَامَّةُ نَحْوُ قَوْلِ الْحُبَابِ بْنِ الْمُنْذِرِ: «أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ» أَوْ فِيهِ حَذْفٌ وَإِضْمَارٌ نَحْوُ رَمْيَةٍ مِنْ
edebiyat ehli arasında örfî lâzımlardır; böylece o durumların ayrılmaz vasıflarından haline gelmiştir ve bu mesellerin zikri, söylendikleri durumların mülahaza edilmesine bir remiz olmuştur. İşte bu sebeple onların varid olduğu lafızlarından değiştirilmesi caiz görülmemiştir; çünkü değiştirildikleri takdirde ezberlenmiş, bilinen lafızları üzere kalmazlar ve söylendikleri hadiselerin suretleriyle zihinlerdeki birliktelikleri zeval bulur; böylece zikredilmeleri, kaçınılmaz olarak ayrılmaz vasıflarından olan müşebbehün bihe bir remiz olmaktan çıkar. Bu izah, Arapların meselleri değiştirmekten sakınmalarının sebebini araştırmaya ve böylece *el-Keşşâf* sahibi ile *el-Miftâh* sahibi arasında hüküm verirken düşülen hayretten kurtulmaya yeterlidir. Zira *el-Keşşâf* sahibi, mesellerin değiştirilmesinin menedilme sebebini onlardaki gariplik kılmış ve şöyle demiştir: “Onlar bazı yönlerden gariplik taşımayan hiçbir sözü mesel kılmamış, yayılmaya layık ve tedavüle değer görmemişlerdir; bu sebeple korunmuş ve değiştirilmekten muhafaza edilmiştir.” Şarihleri ise onun gariplikten ne kastettiği hususunda tereddüde düşmüşlerdir. et-Tîbî şöyle demiştir: Gariplik, sözün kapalı ve nâdir olmasıdır; bu da ya mana bakımından olur ya da lafız bakımından. Birincisi, üzerinde tenakuz eseri görülmesi ama gerçekte tenakuz olmaması gibidir; el-Hakem b. Abdiyeğûs’un: “Nice isabetli atış vardır ki atıcıdan (usta okçudan) değildir” sözü ve Yüce Allah’ın: { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } [Bakara: 179] “Kısasta sizin için hayat vardır” buyruğu gibi; zira burada öldürmeyi hayat kılmıştır. İkincisi ise içinde avamın kullanmadığı garip lafızların bulunmasıdır; Hubâb b. el-Münzir’in: “Ben onun kaşınacak kütüğü ve meyvesi devşirilecek hurma dalıyım” sözü veya içinde hazif ve zamir bulunmasıdır; “atış...” sözü gibi
غَيْرِ رَامٍ. أَوْ فِيهِ مُشَاكَلَةٌ نَحْوُ: «كَمَا تَدِينُ تُدَانُ» . أَرَادَ كَمَا تَفْعَلُ تُجَازَى. وَفَسَّرَ بَعْضُهُمُ الْغَرَابَةَ بِالْبَلَاغَةِ وَالْفَصَاحَةِ حَتَّى صَارَتْ عَجِيبَةً وَعِنْدِي أَنَّهُ مَا أَرَادَ بِالْغَرَابَةِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَوْلًا بَدِيعًا خَاصِّيًّا إِذِ الْغَرِيبُ مُقَابِلُ الْمَأْلُوفِ وَالْغَرَابَةُ عَدَمُ الْإِلْفِ يُرِيدُ عَدَمَ الْإِلْفِ بِهِ فِي رِفْعَةِ الشَّأْنِ. وَأَمَّا صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» فَجَعَلَ مَنْعَهَا مِنَ التَّغْيِيرِ لِوُرُودِهَا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ فَقَالَ: ثُمَّ إِنَّ التَّشْبِيهَ التَّمْثِيلِيَّ مَتَى شَاعَ وَاشْتَهَرَ اسْتِعْمَالُهُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ صَارَ يُطْلَقُ عَلَيْهِ الْمَثَلُ لَا غَيْرَ اهـ. وَإِلَى طَرِيقَته مَال التفتازانيّ وَالسَّيِّدُ. وَقَدْ عَلِمْتَ سِرَّهَا وَشَرْحَهَا فِيمَا بَيَّنَّاهُ. وَلِوُرُودِ الْأَمْثَالِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ
[... ok atan biri olmaksızın [isabet eden nice ok vardır]] veya içinde: «كَمَا تَدِينُ تُدَانُ» «Nasıl muamele edersen öyle muamele görürsün» sözünde olduğu gibi bir müşâkele (lafız uygunluğu) bulunur; bununla [yani] “nasıl davranırsan öyle karşılık görürsün” anlamı kastedilmiştir. Bazıları [meselin tanımındaki] garâbeti, hayret verici bir dereceye varan belâgat ve fesâhat olarak tefsir etmişlerdir. Bana göre ise [müellif], garâbet ile yalnızca onun bedî‘ ve seçkin bir söz olmasını kastetmiştir; zira garip, alışılmışın (me’lûfun) zıddıdır; garâbet ise alışılmış olmamaktır. Yani şanının ve mertebesinin yüceliğinde alışılagelmişin dışında olmasını kastetmektedir. *Miftâh* sahibine gelince, mesellerin değiştirilmesinin menedilmesini onların istiare yoluyla varid olmasına bağlamış ve şöyle demiştir: “Sonra teşbîh-i temsîlî, istiare yoluyla kullanımı yaygınlaşıp meşhur olduğu vakit artık ona meselden başkası ıtlak olunmaz.” Teftâzânî ve Seyyid [Şerîf el-Cürcânî] de onun bu metoduna meyletmişlerdir. Bunun sırrını ve izahını açıkladığımız hususlardan öğrenmiş bulunmaktasın. Mesellerin istiare kabilinden varid olması sebebiyle...
لَا تُغَيَّرُ عَنْ لَفْظِهَا الَّذِي وَرَدَ فِي الْأَصْلِ تَذْكِيرًا وَتَأْنِيثًا وَغَيْرَهُمَا. فَمَعْنَى قَوْلِهِمْ فِي تَعْرِيفِ الْمَثَلِ بِهَذَا الْإِطْلَاقِ: «قَوْلٌ شُبِّهَ مَضْرِبُهُ بِمَوْرِدِهِ» أَنَّ مَضْرِبَهُ هُوَ الْحَالَةُ الْمُشَبَّهَةُ سُمِّيَتْ مَضْرِبًا لِأَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ مَكَانِ ضَرْبِ ذَلِكَ الْقَوْلِ أَيْ وَضْعِهِ أَيِ النُّطْقِ بِهِ يُقَالُ ضُرِبَ الْمَثَلُ أَيْ شُبِّهَ وَمُثِّلَ قَالَ تَعَالَى: أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا [الْبَقَرَة: ٢٦] وَأَمَّا مَوْرِدُهُ فَهُوَ الْحَالَةُ الْمُشَبَّهُ بِهَا وَهِيَ الَّتِي وَرَدَ ذَلِكَ الْقَوْلُ أَيْ صَدَرَ عِنْدَ حُدُوثِهَا، سُمِّيَتْ مَوْرِدًا لِأَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ مَكَانِ الْمَاءِ الَّذِي يَرِدُهُ الْمُسْتَقُونَ، وَيُقَالُ الْأَمْثَالُ السَّائِرَةُ أَيِ الْفَاشِيَّةُ الَّتِي يَتَنَاقَلُهَا النَّاسُ وَيَتَدَاوَلُونَهَا فِي مُخْتَلَفِ الْقَبَائِلِ وَالْبُلْدَانِ فَكَأَنَّهَا تَسِيرُ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ. والَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا مُفْرَدٌ مُرَادٌ بِهِ مُشَبَّهٌ وَاحِدٌ لِأَنَّ مُسْتَوْقِدَ النَّارِ وَاحِدٌ وَلَا مَعْنَى لِاجْتِمَاعِ جَمَاعَةٍ عَلَى اسْتِيقَادِ نَارٍ وَلَا يريبك كَون الْحَالة الْمُشَبَّهِ حَالَةَ جَمَاعَةِ الْمُنَافِقِينَ، كَأَنَّ تَشْبِيهَ الْهَيْئَةِ بِالْهَيْئَةِ إِنَّمَا يَتَعَلَّقُ بِتَصْوِيرِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِهَا لَا بِكَوْنِهَا عَلَى وَزْنِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ فَإِنَّ الْمُرَادَ تَشْبِيهُ حَالِ الْمُنَافِقِينَ فِي ظُهُورِ أَثَرِ الْإِيمَانِ وَنُورِهِ مَعَ تَعَقُّبِهِ بِالضَّلَالَةِ وَدَوَامِهِ، بِحَالِ مَنِ اسْتَوْقَدَ نَارًا.
müzekkerlik, müenneslik ve diğer hususlarda aslen varid olduğu lafzından değiştirilmezler. Bu ıtlak üzere meselin tarifinde geçen: “Madrıbı (tatbik edildiği durum) mevrıdine (asıl söylendiği duruma) benzetilen sözdür” ifadesinin manası şudur: Madrıbı, benzeyen (müşebbeh) durumdur. Madrıb olarak isimlendirilmiştir çünkü o, bu sözün irad edildiği, yani konulduğu, diğer bir ifadeyle telaffuz edildiği yer mesabesindedir. “Duribe’l-mesel” (mesel irad edildi) denir, yani benzetildi ve misal getirildi [demektir]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا } [Bakara: 26] “Herhangi bir misal getirmekten...” Mevrıdine gelince; o da benzetilen (müşebbehün bih) durumdur ki bu söz, o durum vuku bulduğunda varid olmuş, yani sadır olmuştur. Mevrıd olarak isimlendirilmiştir çünkü o, su çekenlerin vardığı su başı mesabesindedir. “Mesel-i sâire” denir; yani kabileler ve beldeler arasında insanların dilden dile naklettiği ve tedavülde tuttuğu yaygın [mesellerdir]; sanki bir beldeden diğerine seyahat eder gibidir. { الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً } [ifadesi] müfreddir; bununla tek bir müşebbeh kastedilmiştir; zira ateşi yakan tek bir kimsedir ve bir topluluğun tek bir ateşi yakmak üzere toplanmasının bir anlamı yoktur. Benzeyen durumun münafıklar topluluğunun durumu olması seni şüpheye düşürmesin; zira heyetin heyete benzetilmesi (temsîlî teşbih), benzetilen heyetin tasvir edilmesiyle ilgilidir, yoksa onun benzeyen heyetin vezninde [birebir sayısında] olmasıyla değil. Çünkü asıl maksat, münafıkların peşi sıra dalalete düşmeleri ve bu halin devam etmesiyle birlikte imanın eserinin ve nurunun ortaya çıkmasındaki durumlarını, ateş yakan kimsenin durumuna benzetmektir.
وَاسْتَوْقَدَ بِمَعْنَى أَوْقَدَ فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلتَّأْكِيدِ كَمَا هما فِي قولهه تَعَالَى: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ [آل عمرَان: ١٩٥] وَقَوْلُهُمُ اسْتَبَانَ الْأَمْرُ وَهَذَا كَقَوْلِ بَعْضِ بَنِي بَوْلَانَ مِنْ طَيٍّ فِي «الْحَمَاسَةِ» :
Âyetteki { اسْتَوْقَدَ } (istevkade), “evkade” (yaktı) manasındadır. Dolayısıyla buradaki sîn ve tâ harfleri, Yüce Allah’ın: { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } [Âl-i İmrân: 195] “Rableri onlara icabet etti” buyruğunda ve [Arapların] “İstebâne’l-emru” (mesele apaçık ortaya çıktı) sözünde olduğu gibi tekit içindir. Bu, *el-Hamâse*’de geçen Tayy kabilesinden Benî Bevlân’a mensup bir şairin şu sözü gibidir:
نَسْتَوْقِدُ النَّبْلَ بِالْحَضِيضِ وَنَصْ ... طَادُ نُفُوسًا بُنَتْ عَلَى الْكَرَمِ
“Aşağı düzlükte okları tutuşturuveririz ve cömertlik üzere yaratılmış canları avlarız.”
أَرَادَ وَقُودًا يَقَعُ عِنْدَ الرَّمْيِ بِشِدَّةٍ. وَكَذَلِكَ فِي الْآيَةِ لِإِيرَادِ تَمْثِيلِ حَالِ الْمُنَافِقِينَ فِي إِظْهَارِ الْإِيمَانِ بِحَالِ طَالِبِ الْوَقُودِ بَلْ هُوَ حَالُ الْمَوْقِدِ وَقَوْلُهُ:
[Şair] şiddetli bir şekilde ok atıldığında meydana gelen tutuşmayı kastetmiştir. Ayette de böyledir; münafıkların imanı açığa vurma hususundaki hallerini, ateş yakmak isteyenin haline değil, bilakis ateşi yakan kimsenin haline benzetmek için getirilmiştir. Yüce Allah’ın şu buyruğu ise:
فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ.
{ فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } “Fakat ateş onun çevresini aydınlatınca, Allah onların nurlarını giderdi...”
مُفَرَّعٌ على اسْتَوْقَدَ. وفَلَمَّا حَرْفٌ يَدُلُّ عَلَى وُقُوعِ شَيْءٍ عِنْدَ وُقُوعِ غَيْرِهِ فَوُقُوعُ جَوَابِهَا مُقَارِنٌ لِوُقُوعِ شَرْطِهَا وَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِمْ حَرْفُ وُجُودٍ لِوُجُودٍ أَيْ حَرْفٌ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْجَوَابِ لِوُجُودِ شَرْطِهَا أَيْ أَنْ يَكُونَ جَوَابُهَا كَالْمَعْلُولِ لِوُجُودِ شَرْطِهَا سَوَاءً كَانَ مِنْ تَرَتُّبِ الْمَعْلُولِ عَلَى الْعِلَّةِ أَوْ كَانَ تَرَتُّبِ الْمُسَبِّبِ الْعُرْفِيِّ عَلَى السَّبَبِ أَمْ كَانَ تَرَتُّبِ الْمُقَارَنِ عَلَى مُقَارَنَةِ الْمُهَيَّأِ وَالْمُقَارَنُ الْحَاصِلُ عَلَى سَبِيلِ الْمُصَادَفَةِ وَكُلُّهَا اسْتِعْمَالَاتٌ وَارِدَةٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَفِي الْقُرْآنِ.
{ اسْتَوْقَدَ } fiiline matuftur. “Lammâ” (لَمَّا) bir şeyin, başka bir şeyin vuku bulması anında vuku bulduğuna delalet eden bir edattır; dolayısıyla cevabının vuku bulması, şartının vuku bulmasıyla eş zamanlıdır. “Lammâ, vücûd li-vücûd (bir şeyin varlığı sebebiyle diğerinin varlığına delalet eden) edatıdır” şeklindeki sözlerinin manası da budur; yani cevabının varlığının, şartının varlığına delalet eden bir edattır. Bu da cevabının, şartının varlığı için adeta bir ma‘lûl (sonuç) gibi olması demektir; bu durum ister ma‘lûlün illete terettüp etmesi kabilinden olsun, ister örfî müsebbebin sebebe terettüp etmesi kabilinden olsun, isterse de hazırlanan durumun eş zamanlı birlikteliği yahut tesadüfen hâsıl olan mukarenetin terettüp etmesi kabilinden olsun fark etmez. Bunların tamamı Arap kelamında ve Kur’an’da varid olan kullanımlardır.
مِثَالُ تُرَتِّبِ الْمَعْلُولِ عَلَى الْعِلَّةِ لَمَّا تَعَفَّنَتْ أَخْلَاطُهُ حُمَّ، وَالْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبُُِ،
Ma‘lûlün illete terettüp etmesine misal: “Hıltları kokuşunca (bozulunca) sıtmaya yakalandı” sözüdür. Müsebbebin sebebe terettüp etmesine misal:
وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً [هود: ٧٧] ، وَقَوْلُ عَمْرو بن معد يكرب:
{ وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً } [Hûd: 77] “Elçilerimiz Lût’a geldiklerinde, onlar yüzünden fenalaştı ve içi daraldı” ayeti ve Amr b. Ma‘dîkerib’in şu sözüdür:
لَمَّا رَأَيْتُ نِسَاءَنَا ... يَفْحَصْنَ بِالْمَعْزَاءِ شَدَّا
“Kadınlarımızın çakıllı arazide koşarak hızla kaçıştıklarını gördüğüm zaman,”
نَازَلْتُ كَبْشَهُمُ وَلَمْ ... أَرَ مِنْ نِزَالِ الْكَبْشِ بُدَّا
“Onların koçyiğitleriyle vuruşmaya indim; zira o koçyiğitle vuruşmaktan başka çare görmedim.”
وَمِثَالُ الْمُقَارَنِ الْمُهَيَّأِ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Hazırlanmış bir eş zamanlılığa misal, İmrü’ülkays’ın şu sözüdür:
فَلَمَّا أَجَزْنَا سَاحَةَ الْحَيِّ وَانْتَحَى ... بِنَا بَطْنُ خَبْتٍ ذِي حِقَافٍ عَقَنْقَلِ
“Kabilenin meydanını geçip kum tepeleriyle çevrili düz ve geniş bir vadi bizi gizlediğinde,”
هَصَرْتُ بِفَوْدَيْ رَأْسِهَا فَتَمَايَلَتْ ... عَلَيَّ هَضِيمَ الْكَشْحِ رَيَّا الْمُخَلْخَلِ
“Başının iki yanındaki saç örgülerini kendime doğru çektim; ince belli, dolgun halhallı haliyle üzerime doğru süzülüverdi.”
وَمِثَالُ الْمُقَارَنِ الْحَاصِلِ اتِّفَاقًا وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا ... [العنكبوت: ٣١] وَقَوله: وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ [يُوسُف:
Tesadüfen hâsıl olan mukarenete misal: { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا... } [Ankebut: 31] “Elçilerimiz İbrahim’e müjdeyi getirdiklerinde: Biz helak edeceğiz... dediler” ve Yüce Allah’ın: { وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ } [Yûsuf: 69]
٦٩] فَمَنْ ظَنَّ أَنَّ لَمَّا تُؤْذِنُ بِالسَّبَبِيَّةِ اغْتِرَارًا بِقَوْلِهِمْ وُجُودٌ لِوُجُودٍ حَمْلًا لِلَّامِ فِي عِبَارَتِهِمْ عَلَى التَّعْلِيلِ فَقَدِ ارْتَكَبَ شَطَطًا وَلَمْ يَجِدْ مِنْ كَلَامِ الْأَئِمَّةِ فَرَطًا.
“Yûsuf’un huzuruna girdiklerinde, o öz kardeşini yanına aldı” buyruğudur. Dolayısıyla, [dilcilerin] “vücûdun li-vücûdin” ifadesindeki lâm harfini ta‘lîle (gerekçeye) hamlederek bu söze aldanıp “lammâ”nın sebebiyet bildirdiğini zanneden kimse aşırılığa kaçmış ve imamların kelamında buna bir dayanak bulamamıştır.
وَ (أَضَاءَ) يَجِيءُ مُتَعَدِّيًا وَهُوَ الْأَصْلُ لِأَنَّ مُجَرَّدَهُ ضَاءَ فَتَكُونُ حِينَئِذٍ هَمْزَتُهُ لِلتَّعْدِيَةِ كَقَوْلِ أَبِي الطَّمَحَانِ الْقَيْنِيِّ:
“Eda’e” (أَضَاءَ) fiili müteaddi olarak gelir ki asıl olan da budur; zira onun mücerredi “da’e” (ضَاءَ) fiilidir. Bu durumda başındaki hemze ta‘diye (geçişlilik) için olur; Ebü’t-Tamahân el-Kaynî’nin şu sözünde olduğu gibi:
أَضَاءَتْ لَهُم أحسابهم ووجوههم ... دُجَى اللَّيْلِ حَتَّى ثَقَّبَ الْجِزْعَ ثَاقِبُهْ
“Onların şerefleri ve yüzleri gecenin karanlığını öyle aydınlattı ki, delen kimse boncuğu delebildi.”
وَيَجِيءُ قَاصِرًا بِمَعْنَى ضَاءَ فَهَمْزَتُهُ لِلصَّيْرُورَةِ أَيْ صَارَ ذَا ضَوْءٍ فَيُسَاوِي ضَاءَ كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ يَصِفُ الْبَرْقَ:
Bazen de “da’e” manasında lâzım (geçişsiz) olarak gelir; bu durumda başındaki hemze sayrûret (dönüşüm) içindir, yani “ışık sahibi oldu/aydınlandı” demektir ve “da’e” fiiline denk olur; İmrü’ülkays’ın şimşeği vasfederken söylediği şu sözdeki gibi:
يُضِيءُ سَنَاهُ أَوْ مَصَابِيحَ رَاهِبٍ ... أَمَالَ السَّلِيطُ بِالذُّبَالِ الْمُفَتَّلِ
“Onun parıltısı aydınlatır; yahut susam yağının bükülmüş fitillerini ıslattığı bir rahibin kandilleri gibi parıldar.”
وَالْآيَةُ تَحْتَمِلُهُمَا أَيْ فَلَمَّا أَضَاءَتِ النَّارُ الْجِهَاتِ الَّتِي حَوْلَهُ وَهُوَ مَعْنَى ارْتِفَاعِ شُعَاعِهَا وَسُطُوعِ لَهَبِهَا، فَيَكُونُ مَا حَوْلَهُ مَوْصُولًا مَفْعُولًا لِأَضَاءَتْ وَهُوَ الْمُتَبَادَرُ، وَتَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ مِنْ أَضَاءَ الْقَاصِرِ أَيْ أَضَاءَتِ النَّارُ أَيِ اشْتَعَلَتْ وَكَثُرَ ضَوْءُهَا فِي نَفْسِهَا، وَيَكُونُ مَا حَوْلَهُ عَلَى هَذَا ظَرْفًا لِلنَّارِ أَيْ حَصَلَ ضَوْءُ النَّارِ حَوْلَهَا غَيْرَ بَعِيدٍ عَنْهَا.
Ayet her iki ihtimale de müsaittir: Yani “Ateş etrafındaki yönleri aydınlattığı zaman” manasında olup bu da ateşin şuasının yükselmesi ve alevinin parlaması demektir; bu takdirde { مَا حَوْلَهُ } ismi mevsûl olup { أَضَاءَتْ } fiilinin mef‘ûlü olur ki ilk akla gelen de budur. Ayetin lâzım olan “eda’e” fiilinden olması da muhtemeldir; yani “Ateş aydınlandı”, diğer bir deyişle tutuştu ve bizatihi ışığı çoğaldı demektir. Bu takdirde { مَا حَوْلَهُ } ifadesi ateş için zarf olur; yani ateşin ışığı, ondan uzak olmayacak şekilde etrafında meydana geldi manasındadır.
وحَوْلَهُ ظَرْفٌ لِلْمَكَانِ الْقَرِيبِ وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْإِحَاطَةُ فَحَوْلَهُ هُنَا بِمَعْنَى لَدَيْهِ وَمَنْ تَوَهَّمَ أَنَّ مَا حَوْلَهُ يَقْتَضِي ذَلِكَ وَقَعَ فِي مُشْكِلَاتٍ لَمْ يَجِدْ مِنْهَا مَخْلَصًا إِلَّا بِعَنَاءٍ.
{ حَوْلَهُ } yakın mekan için bir zarftır; onunla mutlaka tam bir kuşatmanın kastedilmiş olması gerekmez. Dolayısıyla buradaki { حَوْلَهُ } kelimesi “onun yanında/huzurunda” manasındadır. { مَا حَوْلَهُ } ifadesinin bunu [kuşatmayı] gerektirdiğini vehmeden kimse, içinden ancak büyük bir zahmetle çıkabileceği müşkilatlara düşmüştür.
وَجَمْعُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: بِنُورِهِمْ مَعَ كَوْنِهِ بِلَصْقِ الضَّمِيرِ الْمُفْرَدِ فِي قَوْلِهِ: مَا حَوْلَهُ مُرَاعَاةً لِلْحَالِ الْمُشَبَّهَةِ وَهِيَ حَالُ الْمُنَافِقِينَ لَا لِلْحَالِ الْمُشَبَّهِ بِهَا وَهِيَ حَالُ الْمُسْتَوْقِدِ الْوَاحِدِ عَلَى وَجْهٍُُ
{ بِنُورِهِمْ } buyruğundaki zamirin, { مَا حَوْلَهُ } ifadesindeki tekil zamirin hemen bitişiğinde yer almasına rağmen çoğul getirilmesi; benzetilenin durumuna (yani tek başına ateş yakan kimsenin haline) değil, benzeyenin durumuna (yani münafıkların haline) riayet edilmesinden ötürüdür; bu da [şöyle] bir vecih üzeredir:
بَدِيعٍ فِي الرُّجُوعِ إِلَى الْغَرَضِ الْأَصْلِيِّ وَهُوَ انْطِمَاسُ نُورِ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ، فَهُوَ عَائِدٌ إِلَى الْمُنَافِقِينَ لَا إِلَى (الَّذِي) ، قَرِيبًا مِنْ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ فَأَشْبَهَ تَجْرِيدَ الِاسْتِعَارَةِ الْمُفْرَدَةِ وَهُوَ مِنَ التَّفْنِينِ كَقَوْلِ طَرَفَةَ:
asıl maksada, yani onlardan iman nurunun silinip gitmesine dönme hususunda bedi’ bir üsluptur. Dolayısıyla zamir, { الَّذِي } lafzına değil, münafıklara râcidir; bu durum neredeyse “reddü’l-acüz ale’s-sadr” (sözün sonunu başına bağlama) sanatına yakın olup müfred istiarenin tecrid edilmesine benzer ve tefnîn (sanat çeşitliliği) kabilindendir; Tarafe’nin şu sözünde olduğu gibi:
وَفِي الْحَيِّ أَحَوَى يَنْفُضُ الْمَرْدَ شَادِنٌ ... مُظَاهِرُ سِمْطَيْ لُؤْلُؤٍ وَزَبَرْجَدِ
“Obada dudakları koyu kırmızı, olgun meyveleri silkeleyen ceylan yavrusu gibi bir güzel vardır ki, inci ve zebercetten iki dizili gerdanlığı üst üste takmıştır.”
وَهَذَا رُجُوعٌ بَدِيعٌ، وَقَرِيبٌ مِنْهُ الرُّجُوعُ الْوَاقِعُ بِطَرِيقِ الِاعْتِرَاضِ فِي قَوْلِهِ الْآتِي:
Bu, bedi’ bir geri dönüştür. Yüce Allah’ın ileride gelecek olan şu buyruğundaki itiraz (ara cümle) yoluyla vuku bulan rücû da buna yakındır:
وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ [الْبَقَرَة: ١٩] وَحُسْنُهُ أَنَّ التَّمْثِيلَ جَمَعَ بَيْنَ ذِكْرِ الْمُشَبَّهِ وَذِكْرِ الْمُشَبَّهِ بِهِ فَالْمُتَكَلِّمُ بِالْخِيَارِ فِي مُرَاعَاةِ كِلَيْهِمَا لِأَنَّ الْوَصْفَ لَهُمَا فَيَكُونُ ذَلِكَ الْبَعْضُ نَوْعًا وَاحِدًا فِي الْمُشبه والشبه بِهِ، فَمَا ثَبَتَ لِلْمُشَبَّهِ بِهِ يُلَاحَظُ كَالثَّابِتِ لِلْمُشَبَّهِ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ جَوَابَ (لَمَّا) فَيَكُونُ جَمْعُ ضَمَائِرِ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ إِخْرَاجًا لِلْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ إِذْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يَقُولَ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِ وَتَرَكَهُ، وَلِذَلِكَ اخْتِيرَ هُنَا لَفْظُ النُّورِ عِوَضًا عَنِ النَّارِ الْمُبْتَدَأِ بِهِ، لِلتَّنْبِيهِ عَلَى الِانْتِقَالِ مِنَ التَّمْثِيلِ إِلَى الْحَقِيقَةِ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَذْهَبَ نُورَ الْإِيمَانِ مِنْ قُلُوبِ الْمُنَافِقِينَ، فَهَذَا إِيجَازٌ بَدِيعٌ كَأَنَّهُ قِيلَ فَلَمَّا أَضَاءَتْ ذَهَبَ اللَّهُ بِنَارِهِ فَكَذَلِكَ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَهُوَ أُسْلُوبٌ لَا عَهْدَ لِلْعَرَبِ بِمِثْلِهِ فَهُوَ مِنْ أَسَالِيبِ الْإِعْجَازِ. وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آباءَكُمْ
{ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ } [Bakara: 19] “Allah kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır.” Bunun güzelliği şuradadır: Temsil, müşebbehin zikri ile müşebbehün bihin zikrini bir araya getirmiştir; dolayısıyla mütekellim her ikisine de riayet etme hususunda muhayyerdir, çünkü nitelendirme her ikisine de aittir. Böylece o cüz, hem müşebbehte hem de müşebbehün bihte tek bir tür olur; dolayısıyla müşebbehün bih için sabit olan şey, müşebbeh için de sabit gibi mülahaza edilir. Bu durum, { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } cümlesinin “lammâ”nın cevabı olmasını gerektirir. Böylece { بِنُورِهِمْ } ve { وَتَرَكَهُمْ } ifadelerindeki zamirlerin çoğul kılınması, kelamı zahirin muktezasının hilafına sevk etmek kabilinden olur; zira zahirin muktezası “Allah onun nurunu giderdi ve onu bıraktı” demesiydi. İşte bu sebeple, temsilden hakikate geçişe dikkat çekmek ve Allah’ın, münafıkların kalplerinden iman nurunu giderdiğine delalet etmek üzere, başlangıçta zikredilen “ateş” lafzı yerine burada “nûr” lafzı seçilmiştir. Bu, son derece bedi’ bir îcâzdır (veciz anlatımdır); sanki “Ateş aydınlatınca Allah onun ateşini giderdi, nitekim onların da nurunu öylece giderdi” denilmiş gibidir. Bu, Arapların benzerine aşina olmadığı bir üslup olup i‘câz üsluplarındandır. Yüce Allah’ın şu buyruğu da buna yakındır: { بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آباءَكُمْ }
قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ
[Onlar] dediler ki: “Şüphesiz biz sizinle gönderilen şeyi inkâr edenleriz.”
[الزخرف: ٢٢- ٢٤] فَقَوْلُهُ: أُرْسِلْتُمْ حِكَايَةٌ لِخِطَابِ أَقْوَامِ الرُّسُلِ فِي جَوَابِ سُؤَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ قَوْمَهُ بِقَوْلِهِ: أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ. وَبِهَذَا يَكُونُ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُوَافِقًا لِمَا فِي الْآيَةِ بَعْدَهَا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ إِذْ يَتَعَيَّنُ رُجُوعُهُ لِبَعْضِ الْمُشَبَّهِ بِهِ دُونَ الْمُشَبَّهِ. وَجَوَّزَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ اسْتِئْنَافًا وَيَكُونُ التَّمْثِيلُ قَدِ انْتَهَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ وَيَكُونُ جَوَابُ (لَمَّا) مَحْذُوفًا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْجُمْلَةُ الْمُسْتَأْنَفَةُ وَهُوَ قَرِيبٌ مِمَّا ذَكَرْتُهُ إِلَّا أَنَّ الِاعْتِبَارَ مُخْتَلِفٌ.
[Zuhruf: 22-24] “Hayır, dediler ki: ‘Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerinden gitmekteyiz.’ İşte böylece senden önce de herhangi bir memlekete bir uyarıcı gönderdiğimizde mutlaka oranın refah içinde yaşayan şımarıkları şöyle derlerdi: ‘Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uymaktayız.’ [Uyarıcı] dedi ki: ‘Size babalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğrusunu getirmiş olsam da mı?’ Onlar dediler ki: ‘Doğrusu biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz.’” Burada geçen { أُرْسِلْتُمْ } (“gönderildiniz”) ifadesi, Hz. Muhammed’in (ﷺ) kavmine yönelttiği { أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ } (“Size getirmiş olsam da mı?”) sorusunun cevabında, önceki peygamberlerin kavimlerine yönelik hitabının hikaye edilmesidir. Böylece bu ayetteki kullanım, bir sonraki ayette geçen Yüce Allah’ın { يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ } “Parmaklarını kulaklarına tıkarlar” buyruğundaki kullanıma muvafık olur; zira buradaki zamirin müşebbehe değil de müşebbehün bihin bir cüzüne dönmesi taayyün etmektedir. *el-Keşşâf* sahibi, { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } buyruğunun istînâf (yeni bir başlangıç cümlesi) olmasını, temsilin Yüce Allah’ın { فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ } buyruğunda sona ermiş bulunmasını ve “lammâ”nın cevabının ise bu müste’nef cümlenin delalet ettiği hazfedilmiş bir cümle olmasını caiz görmüştür. Bu da itibar farklılığı dışında benim zikrettiğime yakındır.
وَمَعْنَى ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ: أَطْفَأَ نَارَهُمْ فَعَبَّرَ بِالنُّورِ لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ مِنَ الِاسْتِيقَادِ، وَأَسْنَدَ إِذْهَابَهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ حَصَلَ بِلَا سَبَبٍ مِنْ رِيحٍ أَوْ مَطَرٍ أَو إطفاء مطفىء، وَالْعَرَبُ وَالنَّاسُ يُسْنِدُونَ الْأَمْرَ الَّذِي لَمْ يَتَّضِحْ سَبَبُهُ لِاسْمِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ:
{ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } ifadesinin manası: “Onların ateşini söndürdü” demektir. “Nûr” lafzıyla ifade edilmiştir çünkü ateş yakmaktan asıl maksat odur. Nurun giderilmesi Yüce Allah’a isnat edilmiştir; çünkü bu durum rüzgar, yağmur veya bir söndürücünün söndürmesi gibi [görünür] bir sebep olmaksızın hâsıl olmuştur. Araplar ve insanlar, sebebi açıkça bilinmeyen durumları Yüce Allah’ın ismine isnat ederler; nitekim şu ayetin tefsirinde daha önce geçmişti:
وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٥]
{ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ } [Bakara: 15] “Onları taşkınlıkları içinde bırakır...”
وذَهَبَ الْمُعَدَّى بِالْبَاءِ أَبْلَغُ مِنْ أَذْهَبَ الْمُعَدَّى بِالْهَمْزَةِ وَهَاتِهِ الْمُبَالَغَةُ فِي التَّعْدِيَةِ بِالْبَاءِ نَشَأَتْ مِنْ أَصْلِ الْوَضْعِ لِأَنَّ أَصْلَ ذَهَبَ بِهِ أَنْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّهُمَا ذَهَبَا مُتَلَازِمَيْنِ فَهُوَ أَشَدُّ فِي تَحْقِيقِ ذَهَابِ الْمُصَاحِبِ كَقَوْلِهِ: فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ [يُوسُف:
Bâ harfiyle geçişli yapılan “zehebe bi...” (ذَهَبَ بِهِ) fiili, hemze ile geçişli yapılan “ezhebe” (أَذْهَبَ) fiilinden daha beliğdir. Bâ ile geçişlilikteki bu mübalağa, lafzın asıl vazolunuşundan kaynaklanmaktadır; çünkü “zehebe bihî” ifadesinin aslı, ikisinin birbirine mülazım olarak birlikte gidip yok olduklarına delalet etmesidir. Dolayısıyla bu, beraberindekinin gidişini kesinleştirmede daha güçlüdür; Yüce Allah’ın şu buyruğunda olduğu gibi: { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ } [Yûsuf: 15]
١٥] وَأَذْهَبَهُ جَعَلَهُ ذَاهِبًا بِأَمْرِهِ أَوْ إِرْسَالِهِ فَلَمَّا كَانَ الَّذِي يُرِيدُ إِذْهَابَ شَخْصٍ إِذْهَابًا لَا شَكَّ فِيهِ يَتَوَلَّى حِرَاسَةَ ذَلِكَ بِنَفْسِهِ حَتَّى يُوقِنَ بِحُصُولِ امْتِثَالِ أَمْرِهِ صَارَ ذَهَبَ بِهِ مُفِيدًا مَعْنَى أَذْهَبَهُ، ثُمَّ تُنُوسِيَ ذَلِكَ بِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ فَقَالُوا ذَهَبَ بِهِ وَنَحْوَهُ وَلَوْ لَمْ يُصَاحِبْهُ فِي ذَهَابِهِ كَقَوْلِهِ: يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ [الْبَقَرَة: ٢٥٨] وَقَوْلِهِ: وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ [يُوسُف:
“Onu alıp götürdüklerinde...” “Ezhebehu” ise, bir kimseyi emriyle veya göndermesiyle gidici kılmaktır. Bir şahsın şüpheye yer bırakmayacak kesinlikte gitmesini isteyen kimse, emrinin yerine getirildiğinden emin oluncaya kadar bu işi bizzat kendisi gözetlediğinden; “zehebe bihî” ifadesi “ezhebehu” manasını ifade eder olmuştur. Daha sonra çok kullanım sebebiyle bu [asıl mana] unutulmuş ve gidişinde ona bizzat refakat etmese bile “zehebe bihî” ve benzeri ifadeleri kullanmışlardır; Yüce Allah’ın: { يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ } [Bakara: 258] “Güneşi doğudan getirir” ve { وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ } [Yûsuf: 100]
١٠٠] ثُمَّ جُعْلِتِ الْهَمْزَةُ لِمُجَرَّدِ التَّعْدِيَةِ فِي الِاسْتِعْمَالِ فَيَقُولُونَ: ذَهَبَ الْقِمَارُ بِمَالِ فُلَانٍ وَلَا يُرِيدُونَ أَنَّهُ ذَهَبَ مَعَهُ، وَلَكِنَّهُمْ تَحَفَّظُوا أَلَّا يَسْتَعْمِلُوا ذَلِكَ إِلَّا فِي مَقَامِ تَأْكِيدِ الْإِذْهَابِ فَبَقِيَتِ الْمُبَالَغَةُ فِيهِ. وَضَمِيرُ الْمُفْرَدِ فِي قَوْلِهِ وَمَا حَوْلَهُ مُرَاعَاةً لِلْحَالِ الْمُشَبَّهَةِ.
“Sizi çölden getirdi” buyruklarında olduğu gibi. Sonra hemze kullanımda sırf ta‘diye (geçişlilik) için kılındı. Nitekim: “Kumar filanın malını alıp götürdü” derler de onunla birlikte gittiğini kastetmezler; ancak bunu sadece gidermeyi tekit etme makamında kullanmaya özen göstermişlerdir; böylece bundaki mübalağa baki kalmıştır. { وَمَا حَوْلَهُ } ifadesindeki müfred zamir ise benzeyen duruma riayet etmek içindir.
وَاخْتِيَارُ لَفْظِ النُّورِ فِي قَوْلِهِ: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ دُونَ الضَّوْءِ وَدُونَ النَّارِ لِأَنَّ لَفْظَ النُّورِ أَنْسَبُ لِأَنَّ الَّذِي يُشْبِهُ النَّارَ مِنَ الْحَالَةِ الْمُشَبَّهَةِ هُوَ مَظَاهِرُ الْإِسْلَامِ الَّتِي يُظْهِرُونَهَا وَقَدْ شَاعَ التَّعْبِيرُ عَنِ الْإِسْلَامِ بِالنُّورِ فِي الْقُرْآنِ فَصَارَ اخْتِيَارُ لَفْظِ النُّورِ هُنَا بِمَنْزِلَةِ تَجْرِيدِ الِاسْتِعَارَةِ لِأَنَّهُ أَنْسَبُ بِالْحَالِ الْمُشَبَّهَةِ، وَعَبَّرَ عَمَّا يُقَابِلُهُ فِي الْحَالِ الْمُشَبَّهِ بِهَا بِلَفْظٍ يَصْلُحُ لَهُمَا أَوْ هُوَ بِالْمُشَبَّهِ أَنْسَبُ فِي اصْطِلَاحِ الْمُتَكَلِّمِ كَمَا قَدَّمْنَا الْإِشَارَةَ إِلَيْهِ فِي وَجْهِ جَمْعِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: بِنُورِهِمْ.
{ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } buyruğunda “dav’” (ışık) ve “nâr” (ateş) yerine “nûr” lafzının tercih edilmesi şundandır: Çünkü “nûr” lafzı daha uygundur; zira benzeyen durumdan ateşe benzeyen şey, münafıkların dışa vurdukları İslam tezahürleridir. Kur’an’da İslam’dan “nûr” diye bahsedilmesi ise yaygındır. Dolayısıyla burada “nûr” lafzının seçilmesi, benzeyen duruma daha uygun olması hasebiyle istiarenin tecrîdi mesabesindedir. Benzetilen durumdaki karşılığı ise her ikisine de elverişli bir lafızla ifade edilmiştir; yahut { بِنُورِهِمْ } buyruğundaki zamirin çoğul getirilme gerekçesinde işaret ettiğimiz üzere, bu lafız mütekellimin ıstılahında müşebbehe daha uygundur.
وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ.
{ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ } “Ve onları göremez bir halde karanlıklar içinde bıraktı.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَتَضَمَّنُ تَقْرِيرًا لِمَضْمُونِ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ لِأَنَّ مَنْ ذَهَبَ نُورُهُ بَقِيَ فِي ظُلْمَةٍ لَا يُبْصِرُ، وَالْقَصْدُ مِنْهُ زِيَادَةُ إِيضَاحِ الْحَالَةِ الَّتِي صَارُوا إِلَيْهَا فَإِنَّ لِلدَّلَالَةِ الصَّرِيحَةِ مِنَ الِارْتِسَامِ فِي ذِهْنِ السَّامِعِ مَا لَيْسَ لِلدَّلَالَةِ الضِّمْنِيَّةِ فَإِنَّ قَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ يُفِيدُ أَنَّهُمْ لَمَّا اسْتَوْقَدُوا نَارًا فَانْطَفَأَتِ انْعَدَمَتِ الْفَائِدَةُ وَخَابَتِ الْمَسَاعِي وَلَكِنْ قَدْ يَذْهَلُ السَّامِعُ عَمَّا صَارُوا إِلَيْهِ عِنْدَ هَاتِهِ الْحَالَةِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ تَذْكِيرًا بِذَلِكَ وَتَنْبِيهًا إِلَيْهِ، فَإِنَّهُمْ لَا يَقْصِدُونَ مِنَ الْبَيَانِ إِلَّا شِدَّةَ تَصْوِيرِ الْمَعَانِي وَلِذَلِكَ يُطْنِبُونَ وَيُشَبِّهُونَ وَيُمَثِّلُونَ وَيَصِفُونَ الْمَعْرِفَةَ وَيَأْتُونَ بِالْحَالِ وَيُعَدِّدُونَ الْأَخْبَارَ وَالصِّفَاتِ فَهَذَا إِطْنَابٌ بَدِيعٌ كَمَا فِي قَوْلِ طَرَفَةَ:
Bu cümle, { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } cümlesinin mazmununu pekiştirmeyi içermektedir; zira nuru giden kimse, göremez bir halde karanlıkta kalır. Bundan maksat, dönüştükleri halin açıklığını artırmaktır; zira sarih delaletin muhatabın zihninde bıraktığı tesir, zımnî delaletin bıraktığı tesir gibi değildir. { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } buyruğu; onların bir ateş yaktıklarında ateşin sönmesiyle faydanın yok olduğunu ve çabalarının boşa çıktığını ifade eder, ancak muhatap bu hal neticesinde onların dönüştükleri durumdan gafil kalabilir. İşte bundan sonra gelen { وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ } buyruğu bunu hatırlatmakta ve ona dikkat çekmektedir. Zira onlar beyandan ancak manaların güçlü bir şekilde tasvir edilmesini kastederler; bu sebeple sözü uzatırlar (ıtnâb yaparlar), teşbih getirirler, temsil yaparlar, marifeyi nitelerler, hal getirirler, haberleri ve sıfatları peş peşe sıralarlar. Bu, Tarafe’nin şu beytinde olduğu gibi bedi’ bir ıtnâbdır:
نَدَامَايَ بِيضٌ كَالنُّجُومِ وَقَيْنَةٌ ... تَرُوحُ إِلَيْنَا بَيْنَ بُرْدٍ وَمَجْسَدُُِ
“İçki arkadaşlarım yıldızlar gibi ak pak kimselerdir; bize bir hırka ve boyalı entari içinde bir şarkıcı cariye gelip gider.”
فَإِنَّ قَوْلَهُ تَرُوحُ إِلَيْنَا إِلَخْ لَا يُفِيدُ أَكْثَرَ مِنْ تَصْوِيرِ حَالَةِ الْقَيْنَةِ وَتَحْسِينِ مُنَادَمَتِهَا، وَتُفِيدُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ أَيْضًا أَنَّهُمْ لَمْ يَعُودُوا إِلَى الِاسْتِنَارَةِ مِنْ بُعْدٍ، عَلَى مَا فِي قَوْلِهِ وَتَرَكَهُمْ مِنْ إِفَادَةِ تَحْقِيرِهِمْ، وَمَا فِي جَمْعِ ظُلُماتٍ مِنْ إِفَادَةِ شِدَّةِ الظُّلْمَةِ وَهِيَ فَائِدَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى مَا اسْتُفِيدَ ضِمْنًا مِنْ جُمْلَةِ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَمَا يَقْتَضِيهِ جَمْعُ ظُلُماتٍ مِنْ تَقْدِيرِ تَشْبِيهَاتٍ ثَلَاثَةٍ لِضَلَالَاتٍ ثَلَاثٍ مِنْ ضَلَالَاتِهِمْ كَمَا سَيَأْتِي. وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ الزَّائِدِ عَلَى تَقْرِيرِ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا عُطِفَتْ عَلَى الْجُمْلَةِ وَلَمْ تُفْصَلْ.
Zira onun “bize gelip gider...” sözü, şarkıcı cariyenin halini tasvir etmekten ve onunla beraber içmeyi övmekten öte bir fayda sağlamaz. Bu cümle ayrıca, { وَتَرَكَهُمْ } ifadesindeki onları tahkir etme manası ve { ظُلُماتٍ } kelimesinin çoğul kılınışındaki karanlığın şiddetini ifade etme manası gereğince, onların artık bir daha aydınlığa kavuşamadıklarını ifade eder. Bu da { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } cümlesinden zımnen anlaşılan manaya ilave bir faydadır. Ayrıca { ظُلُماتٍ } kelimesinin çoğul olması, ileride geleceği üzere, onların sapıklıklarından üç sapıklığa yönelik üç teşbihin takdir edilmesini iktiza eder. Kendisinden önceki cümlenin mazmununu tekit etmeye ilave olan bu mülahaza sebebiyledir ki cümle önceki cümleye atfedilmiş ve fasledilmemiştir (aralıksız bağlanmıştır).
وَحَقِيقَةُ التَّرْكِ مُفَارَقَةُ أَحَدٍ شَيْئًا كَانَ مُقَارِنًا لَهُ فِي مَوضِع وإبقاؤه فِي ذَلِك الْموضع.
Terk (تَرْك) kelimesinin hakiki manası; bir kimsenin bir mekânda beraberinde bulunduğu bir şeyi bırakıp ayrılması ve onu o mekânda bırakmasıdır.
وَكَثِيرًا مَا يَذْكُرُونَ الْحَالَ الَّتِي تَرَكَ الْفَاعِلُ الْمَفْعُولَ عَلَيْهَا، وَفِي هَذَا الِاسْتِعْمَالِ يَكْثُرُ أَنْ يَكُونَ مَجَازًا عَنْ مَعْنَى صَيَّرَ أَوْ جَعَلَ. قَالَ النَّابِغَةُ:
Failin mef‘ûlü üzerinde bıraktığı hali çoğunlukla zikrederler. Bu kullanımda terk lafzının “sayyere” (dönüştürdü) veya “ce‘ale” (kıldı) manasında mecaz olması çok yaygındır. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
فَلَا تَتْرُكَنِّي بِالْوَعِيدِ كَأَنَّنِي ... إِلَى النَّاسِ مَطْلِيٌّ بِهِ الْقَارُ أَجْرَبُ
“Beni tehditle bırakıp da insanlara karşı zift sürülmüş uyuz deve gibi kılma!”
أَيْ لَا تُصَيِّرَنِّي بِهَذِهِ الْمُشَابَهَةِ، وَقَوْلُ عَنْتَرَةَ:
Yani “Beni bu benzerlik üzere dönüştürme!” demektir. Antere’nin şu sözü de bu kabildendir:
جَادَتْ عَلَيْهِ كُلُّ عَيْنٍ ثَرَّةِ ... فَتَرَكْنَ كُلَّ قَرَارَةٍ كَالدِّرْهَمِ
“Bol sulu her bulut üzerine boşandı da her çukuru dirhem gibi [pırıl pırıl su birikintisine] çevirdi.”
يُرِيدُ صَيَّرْنَ، وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُكْنَى بِهِ فِي هَذَا الِاسْتِعْمَالِ عَنِ الزَّهَادَةِ فِي مَفْعُولِهِ كَمَا فِي بَيْتِ النَّابِغَةِ، أَوْ عَنْ تَحْقِيرِهِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Burada “çevirdi/kıldı” manasını kastetmiştir. Bu kullanımda ekseriyetle, en-Nâbiğa’nın beytinde olduğu gibi onun mef‘ûlüne değer vermemekten (rağbetsizlikten) yahut bu ayette olduğu gibi onu tahkir etmekten kinaye yapılır.
وَالْفَرْقُ بَيْنَ مَا يُعْتَبَرُ فِيهِ مَعْنَى صَيَّرَ حَتَّى يَكُونَ مَنْصُوبُهُ الثَّانِي مَفْعُولًا، وَمَا يُعْتَبَرُ الْمَنْصُوبُ الثَّانِي مَعَهُ حَالًا، أَنَّهُ إِنْ كَانَ الْقَصْدُ إِلَى الْإِخْبَارِ بِالتَّخْلِيَةِ وَالتَّنَحِّي عَنْهُ فَالْمَنْصُوبُ الثَّانِي حَالٌ وَإِنْ كَانَ الْقَصْدُ أَوَّلًا إِلَى ذَلِكَ الْمَنْصُوبِ الثَّانِي وَهُوَ مَحَلُّ الْفَائِدَةِ
İkinci mansubunun mef‘ûl olması için “sayyere” manasının gözetildiği durum ile ikinci mansubunun onunla birlikte hal kabul edildiği durum arasındaki fark şudur: Şayet maksat terk etmekten ve ondan uzaklaşmaktan haber vermek ise ikinci mansup haldir; şayet asıl maksat bizzat o ikinci mansup ise ve faydanın odağı o ise,
فَالْمَنْصُوبُ الثَّانِي مَفْعُولٌ وَهُوَ فِي مَعْنَى الْخَبَرِ فَلَا يَحْتَمِلُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا غَيْرَ ذَلِكَ مَعْنًى وَإِنِ احْتَمَلَهُ لَفْظًا.
ikinci mansup mef‘ûldür ve haber manasındadır; dolayısıyla lafzen ihtimal taşısa bile mana bakımından her ikisi bundan başkasına ihtimal taşımaz.
وَجَمْعُ ظُلُماتٍ لِقَصْدِ بَيَانِ شِدَّةِ الظُّلْمَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ [الْأَنْعَام: ٦٣]
{ ظُلُماتٍ } kelimesinin çoğul getirilmesi, karanlığın şiddetini beyan etmek maksadıyladır; Yüce Allah’ın şu buyruğunda olduğu gibi: { قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } [En‘âm: 63] “De ki: Karının ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır?”
وَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «الظُّلْمُ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
Ve Peygamber’in (ﷺ) şu hadisinde olduğu gibi: “Zulüm, kıyamet gününde karanlıklardır.”
فَإِنَّ الْكَثْرَةَ لَمَّا كَانَتْ فِي الْعُرْفِ سَبَبَ الْقُوَّةِ أَطْلَقُوهَا عَلَى مُطْلَقِ الْقُوَّةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ تَعَدُّدٌ وَلَا كَثْرَةٌ مِثْلُ لَفْظِ كَثِيرٍ كَمَا يَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَادْعُوا ثُبُوراً كَثِيراً فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [١٤] ، وَمِنْهُ ذِكْرُ ضَمِيرِ الْجَمْعِ لِلتَّعْظِيمِ، لِلْوَاحِدِ، وَضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ وَمَعَهُ غَيْرُهُ لِلتَّعْظِيمِ، وَصِيغَةُ الْجَمْعِ مِنْ ذَلِكَ الْقَبِيلِ، قِيلَ لَمْ يَرِدْ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرُ الظَّلَمَةِ مُفْرَدًا، وَلَعَلَّ لَفْظَ ظُلُمَاتٍ أَشْهَرُ إِطْلَاقًا فِي فَصِيحِ الْكَلَامِ وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١] بِخِلَافِ قَوْلِهِ تَعَالَىُُ:
Zira çokluk örfte gücün sebebi sayıldığından, Furkân Suresi’nde geçen Yüce Allah’ın { وَادْعُوا ثُبُوراً كَثِيراً } [Furkân: 14] buyruğunun açıklamasında geleceği üzere, “kesîr” (çok) lafzında olduğu gibi, taaddüt ve çokluk olmasa bile bunu mutlak kuvvet için kullanmışlardır. Tekil şahıs için tazim amacıyla çoğul zamirinin getirilmesi ve yine tazim amacıyla mütekellim zamirinin yanındakilerle birlikte getirilmesi bu kabildendir; çoğul sîgası da bu türdendir. Kur’an’da zulmet (ظلمة) kelimesinin tekil olarak geçmediği söylenmiştir. Muhtemelen “zulumât” lafzı fasih kelamda kullanım açısından daha meşhurdur. Bunun beyanı, En‘âm Suresi’nde geçen Yüce Allah’ın { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } [En‘âm: 1] buyruğunun tefsirinde gelecektir; Yüce Allah’ın şu buyruğu ise bunun aksinedir:
فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ [الزمر: ٦] فَإِنَّ التَّعَدُّدَ مَقْصُودٌ بِقَرِينَةِ وَصْفِهِ بِثَلَاثٍ. وَلَكِنَّ بَلَاغَةَ الْقُرْآنِ وَكَلَامِ الرَّسُولِ ﵇ لَا تَسْمَحُ بِاسْتِعْمَالِ جَمْعٍ غَيْرِ مُرَادٍ بِهِ فَائِدَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى لَفْظِهِ الْمُفْرَدِ، وَيَتَعَيَّنُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ جَمْعَ (ظُلُمَاتٍ) أُشِيرَ بِهِ إِلَى أَحْوَالٍ مِنْ أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ كُلُّ حَالَةٍ مِنْهَا تَصْلُحُ لِأَنْ تُشَبَّهَ بِالظُّلْمَةِ وَتِلْكَ هِيَ حَالَةُ الْكُفْرِ، وَحَالَةُ الْكَذِبِ، وَحَالَةُ الِاسْتِهْزَاءِ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَمَا يَتْبَعُ تِلْكَ الْأَحْوَالَ مِنْ آثَارِ النِّفَاقِ.
{ فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ } [Zümer: 6] “üç karanlık içinde” buyruğunda ise taaddüt (birden çok olma), “üç” sıfatı karinesiyle kastedilmiştir. Fakat Kur’an’ın ve Resul’ün (aleyhisselâm) kelamının belagati, tekil lafzına kıyasla fazladan bir fayda kastedilmeyen bir çoğulun kullanılmasına izin vermez. Bu ayette { ظُلُمَاتٍ } çoğulunun, her biri karanlığa benzetilmeye elverişli olan münafıkların bazı hallerine işaret ettiği belirlenmiş olur; o da küfür hali, yalan hali, müminlerle alay etme hali ve nifakın bu halleri takip eden eserleridir.
وَهَذَا التَّمْثِيلُ تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْمُنَافِقِينَ فِي تَرَدُّدِهِمْ بَيْنَ مَظَاهِرِ الْإِيمَانِ وَبَوَاطِنِ الْكُفْرِ فَوَجْهُ الشَّبَهِ هُوَ ظُهُورُ أَمْرٍ نَافِعٍ ثُمَّ انْعِدَامُهُ قَبْلَ الِانْتِفَاعِ بِهِ، فَإِنَّ فِي إِظْهَارِهِمُ الْإِسْلَامَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ صُورَةٌ مِنْ حُسْنِ الْإِيمَانِ وَبَشَاشَتِهِ لِأَنَّ لِلْإِسْلَامِ نُورًا وَبَرَكَةً ثُمَّ لَا يَلْبَثُونَ أَنْ يَرْجِعُوا عِنْدَ خُلُوِّهِمْ بِشَيَاطِينِهِمْ فَيَزُولُ عَنْهُمْ ذَلِكَ وَيَرْجِعُوا فِي ظُلْمَةِ الْكُفْرِ أَشَدَّ مِمَّا كَانُوا عَلَيْهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي كُفْرٍ فَصَارُوا فِي كُفْرٍ وَكَذِبٍ وَمَا يَتَفَرَّعُ عَنِ النِّفَاقِ مِنَ الْمَذَامِّ، فَإِنَّ الَّذِي يَسْتَوْقِدُ النَّارَ فِي الظَّلَامِ يَتَطَلَّبُ رُؤْيَةَ الْأَشْيَاءِ فَإِذَا انْطَفَأَتِ النَّارُ صَارَ أَشَدَّ حَيْرَةً مِنْهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ لِأَنَّ ضَوْءَ النَّارِ قَدْ عَوَّدَ بَصَرَهُ فَيَظْهَرُ أَثَرُ الظُّلْمَةِ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ أَقْوَى وَيَرْسَخُ الْكُفْرُ فِيهِمْ. وَبِهَذَا تَظْهَرُ نُكْتَةُ الْبَيَانِ بِجُمْلَةِ: لَا يُبْصِرُونَ لِتَصْوِيرِ حَالِ مَنِ انْطَفَأَ نُورُهُ بَعْدَ أَنِ اسْتَضَاءَ بِهِ.
Bu temsil, münafıkların imanın zahirî görünümleri ile küfrün bâtını arasında gidip gelme durumlarının bir temsilidir. Vech-i şebeh (benzetme yönü) ise, faydalı bir şeyin ortaya çıkıp ardından kendisinden yararlanılamadan yok olup gitmesidir. Zira onların müminlerle birlikteyken İslam’ı açığa vurmaları imanın güzelliği ve ferahlığından bir görüntüdür; çünkü İslam’ın bir nuru ve bereketi vardır. Sonra şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında çok geçmeden [eski hallerine] dönerler, bu durum onlardan kaybolup gider ve küfrün karanlığına önceki hallerinden daha şiddetli bir şekilde dönerler. Çünkü onlar [önceden sadece] küfür içindeydiler; sonra ise küfür, yalan ve nifaktan türeyen yerilmiş hasletler içine düştüler. Zira karanlıkta ateş yakan kimse eşyayı görmeyi ister; ateş söndüğünde ise ilk andakinden daha şiddetli bir şaşkınlık ve hayrete düşer. Çünkü ateşin ışığı gözünü alıştırmıştır, bu yüzden karanlığın etkisi ikinci defasında daha kuvvetli belirir ve küfür onlarda kökleşir. Böylece, ışığından aydınlandıktan sonra nuru sönen kimsenin durumunu tasvir etmek üzere { لَا يُبْصِرُونَ } cümlesiyle yapılan beyanın inceliği ortaya çıkar.
وَمَفْعُولُ لَا يُبْصِرُونَ مَحْذُوفٌ لِقَصْدِ عُمُومِ نفي المبصرات فتنزل الْفِعْلُ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ وَلَا يُقَدَّرُ لَهُ مَفْعُولٌ كَأَنَّهُ قِيلَ لَا إِحْسَاسَ بَصَرٍ لَهُمْ، كَقَوْلِ الْبُحْتُرِيِّ:
Görülmesi mümkün olan şeylerin nefiy (olumsuzlama) kapsamının genel kılınması maksadıyla { لَا يُبْصِرُونَ } fiilinin mef‘ûlü hazfedilmiştir; dolayısıyla fiil lazım (geçişsiz) makamına indirilmiş olup ona bir mef‘ûl takdir edilmez. Sanki "onların hiçbir görme duyusu yoktur" denilmiş gibidir; Buhturî’nin şu sözünde olduğu gibi:
شَجْوُ حُسَّادِهِ وَغَيْظُ عِدَاهُ ... أَنْ يَرَى مُبْصِرٌ وَيَسْمَعَ وَاعِ
“Onu kıskananların kederi ve düşmanlarının öfkesi, gören birinin görmesi ve kavrayan birinin duymasıdır.”
وَقَدْ أُجْمِلَ وَجْهُ الشَّبَهِ فِي تَشْبِيهِ حَالِ الْمُنَافِقِينَ اعْتِمَادًا عَلَى فِطْنَةِ السَّامِعِ لِأَنَّهُ يَمْخَضُهُ
Münafıkların halinin benzetilmesinde, dinleyicinin ferasetine güvenilerek vecih (benzetme yönü) mücmel bırakılmıştır; zira dinleyici onu,
مِنْ مَجْمُوعِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ شَرْحِ حَالِهِمُ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ [الْبَقَرَة: ٨] إِلَخْ وَمِمَّا يَتَضَمَّنُهُ الْمَثَلَانِ مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى وُجُوهِ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَ أَجْزَاءِ أَحْوَالِهِمْ وَأَجْزَاءِ الْحَالَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا، فَإِنَّ إِظْهَارَهُمُ الْإِيمَانَ بِقَوْلِهِمْ: آمَنَّا بِاللَّهِ وَقَوْلِهِمْ: إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ [الْبَقَرَة: ١١] وَقَوْلِهِمْ عِنْدَ لِقَاءِ الْمُؤمنِينَ: آمَنَّا [الْبَقَرَة: ١٤] أَحْوَالٌ وَمَظَاهِرُ حَسَنَةٌ تَلُوحُ عَلَى الْمُنَافِقِينَ حِينَمَا يَحْضُرُونَ مَجْلِسَ النَّبِيءِ ﷺ وَحِينَمَا يَتَظَاهَرُونَ بِالْإِسْلَامِ وَالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ وَيَصْدُرُ مِنْهُمْ طَيِّبُ الْقَوْلِ وَقَوِيمُ السُّلُوكِ وَتُشْرِقُ عَلَيْهِمُ الْأَنْوَارُ النَّبَوِيَّةُ فَيَكَادُ نُورُ الْإِيمَانِ يَخْتَرِقُ إِلَى نُفُوسِهِمْ وَلَكِنْ سُرْعَانَ مَا يَعْقُبُ تِلْكَ الْحَالَةَ الطَّيِّبَةَ حَالَةٌ تُضَادُهَا عِنْدَ انْفِضَاضِهِمْ عَنْ تِلْكَ الْمَجَالِسِ الزَّكِيَّةِ وَخُلُوصِهِمْ إِلَى بِطَانَتِهِمْ مِنْ كُبَرَائِهِمْ أَوْ مِنْ أَتْبَاعِهِمْ فَتُعَاوِدُهُمُ الْأَحْوَالُ الذَّمِيمَةُُُ
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } [Bakara: 8] “İnsanlardan kimi de vardır ki: 'Allah'a inandık' derler” ilâ ahir kavlinden itibaren durumlarının geçmişteki açıklamalarının tamamından ve iki meselin onların hallerinin parçaları ile kendilerine benzetilen durumun parçaları arasındaki benzerlik yönlerine işaret ettiği hususlardan çıkarıp süzecektir. Zira onların { آمَنَّا بِاللَّهِ } “Allah'a inandık” demeleriyle, { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } [Bakara: 11] “Biz ancak ıslah edicileriz” demeleriyle ve müminlerle karşılaştıklarında { آمَنَّا } [Bakara: 14] “İman ettik” demeleriyle imanı açığa vurmaları; Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisinde bulunduklarında, Müslümanlarla birlikte İslam’ı, namazı ve sadakayı gösterip kendilerinden güzel sözler ve dosdoğru davranışlar sadır olduğunda ve üzerlerine nebevî nurlar parlayıp imanın nuru neredeyse nefislerine nüfuz edecek gibi olduğunda münafıklarda beliren güzel haller ve tezahürlerdir. Fakat bu temiz meclislerden dağılıp kendi ileri gelenlerinden veya tabilerinden olan sırdaşlarıyla baş başa kaldıklarında, bu güzel halin hemen ardından ona zıt bir hal gelir ve yerilmiş haller onlara yeniden musallat olur;
مِنْ مُزَاوَلَةِ الْكُفْرَ وَخِدَاعِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْحِقْدِ عَلَيْهِمْ وَالِاسْتِهْزَاءِ بِهِمْ وَوَصْفِهِمْ بِالسَّفَهِ، مُثِّلَ ذَلِكَ التَّظَاهُرُ وَذَلِكَ الِانْقِلَابُ بِحَالِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا ثُمَّ ذَهَبَ عَنْهُ نُورُهَا.
küfürle meşgul olma, müminleri aldatma, onlara kin besleme, onlarla alay etme ve onları akılsızlıkla niteleme [halleri geri döner]. İşte bu yapmacık tavır ve bu tersine dönüş, ateş yakan, ardından da nuru sönüp giden kimsenin haline benzetilmiştir.
وَمِنْ بَدَائِعِ هَذَا التَّمْثِيلِ أَنَّهُ مَعَ مَا فِيهِ من تركيب الهيأة الْمُشَبَّهِ بهَا ومقابلتها للهيأة الْمُرَكَّبَةِ مِنْ حَالِهِمْ هُوَ قَابِلٌ لِتَحْلِيلِهِ بِتَشْبِيهَاتٍ مُفْرَدَةٍ لِكُلِّ جُزْء من هيأة أَحْوَالِهِمْ بِجُزْءٍ مُفْرد من الهيأة الْمُشَبَّهِ بِهَا فَشُبِّهَ اسْتِمَاعُهُمُ الْقُرْآنَ بِاسْتِيقَادِ النَّارِ، وَيَتَضَمَّنُ تَشْبِيهَ الْقُرْآنِ فِي إِرْشَادِ النَّاسِ إِلَى الْخَيْرِ وَالْحَقِّ بِالنَّارِ فِي إِضَاءَةِ الْمَسَالِكِ لِلسَّالِكِينَ، وَشُبِّهَ رُجُوعُهُمْ إِلَى كُفْرِهِمْ بِذَهَابِ نُورِ النَّارِ، وَشُبِّهَ كَفْرُهُمْ بِالظُّلُمَاتِ، وَيُشَبَّهُونَ بِقَوْمٍ انْقَطع إبصارهم.
Bu temsilin bedialarından (eşsiz güzelliklerinden) biri de, kendisine benzetilen heyetin birleşikliği ve onların durumundan oluşan birleşik heyete mukabil olmasıyla birlikte; hallerinin heyetine ait her bir cüzün, benzetilen heyete ait müstakil bir cüzle ayrı ayrı teşbihlere tabi tutularak tahlil edilmeye elverişli olmasıdır. Nitekim onların Kur’an’ı dinlemeleri ateş yakmaya benzetilmiştir; bu da insanları hayra ve hakka iletme hususunda Kur’an’ın, yoldan geçenlere yolları aydınlatmadaki ateşe benzetilmesini içerir. Küfürlerine geri dönüşleri ateşin nurunun gitmesine, küfürleri karanlıklara, kendileri de görme yetisi kesilmiş bir topluluğa benzetilmiştir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 18]
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (١٨)
{ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } “Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık onlar [doğru yola] dönemezler.” (18)
أَخْبَارٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ هُوَ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضمير مَثَلُهُمْ [الْبَقَرَة: ١٧] وَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا عَلَى الَّذِي اسْتَوْقَدَ [الْبَقَرَة: ١٧] لِأَنَّهُ لَا يَلْتَئِمُ بِهِ أَوَّلُ التَّشْبِيهِ وَآخِرُهُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا يَقْتَضِي أَنَّ الْمُسْتَوْقِدَ ذُو بَصَرٍ وَإِلَّا لَمَا تَأَتَّى مِنْهُ الِاسْتِيقَادُ، وَحَذْفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فِي هَذَا الْمَقَامِ اسْتِعْمَالٌ شَائِعٌ عِنْدَ الْعَرَبِ إِذَا ذَكَرُوا مَوْصُوفًا بِأَوْصَافٍ أَوْ أَخْبَارٍ جَعَلُوهُ كَأَنَّهُ قَدْ عُرِفَ لِلسَّامِعِ فَيَقُولُونَ: فُلَانٌ أَوْ فَتًى أَوْ رَجُلٌ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ عَلَى تَقْدِيرِ هُوَ فُلَانٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا [النبأ: ٣٦، ٣٧] التَّقْدِيرُ هُوَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ عَدَلَ عَنْ جَعْلِ (رَبُّ) بَدَلًا مِنْ رَبِّكَ، وَقَوْلُ الْحَمَاسِيِّ (١) :
[Bu kelimeler], { مَثَلُهُمْ } [Bakara: 17] ibaresindeki zamirin döndüğü merciiye dönen hazfedilmiş bir mübtedanın haberleridir. [Bu zamirin] { الَّذِي اسْتَوْقَدَ } [Bakara: 17] ifadesine dönmesi sahih olmaz; çünkü teşbihin başı ile sonu bununla uyumlu olmaz. Zira { كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا } buyruğu, ateşi yakanın basiret/göz sahibi olmasını gerektirir, aksi takdirde ateş yakması mümkün olmazdı. Bu makamda müsnedün ileyhin hazfedilmesi Araplarda yaygın bir kullanımdır: Bir mevsufu vasıflarla veya haberlerle andıklarında, onu dinleyici tarafından biliniyormuş gibi kılar ve “O falandır” takdiriyle “falan”, “bir genç” veya “bir adam” vb. derler. Yüce Allah’ın şu buyruğu da bu kabildendir: { جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا } [Nebe: 36, 37] “Rabbinden bir karşılık, hesapsız bir bağış olarak; göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir”. Takdiri "O, göklerin Rabbidir" şeklindedir; [burada] "Rab" kelimesini "Rabbike"den bedel kılmaktan vazgeçilmiştir. el-Hamâse şairinin şu sözü de bu kabildendir (1):
سَأَشْكُرُ عَمْرًا إِنْ تَرَاخَتْ مَنِيَّتِي ... أَيَادِيَ لَمْ تَمْنُنْ وَإِنْ هِيَ جَلَّتِ
“Eğer ecelim gecikirse Amr’a şükredeceğim; başa kakılmayan iyiliklerine, gerçi onlar pek büyüktür.”
فَتًى غَيْرُ مَحْجُوبِ الْغِنَى عَنْ صَدِيقِهِ ... وَلَا مُظْهِرُ الشَّكْوَى إِذَا النَّعْلُ زَلِّتِ
“[O], zenginliğini dostundan esirgemeyen bir yiğittir; ayağı kayıp düştüğünde de şikâyetini açığa vurmaz.”
وَسَمَّى السَّكَّاكِيُّ هَذَا الْحَذْفَ «الْحَذْفَ الَّذِي اتُّبِعَ فِيهِ الِاسْتِعْمَالُ الْوَارِدُ عَلَى تَرْكِهِ» .
Sekkâkî bu hazfi, “terki üzere varid olan kullanımın takip edildiği hazif” diye isimlendirmiştir.