وَالسُّفَهَاءُ جَمْعُ سَفِيهٍ وَهُوَ الْمُتَّصِفُ بِالسَّفَاهَةِ، وَالسَّفَاهَةُ خِفَّةُ الْعَقْلِ وَقِلَّةُ ضَبْطِهِ لِلْأُمُورِ قَالَ السَّمَوْأَلُ:
(السُّفَهَاءُ) kelimesi, sefâhetle nitelenen kimse demek olan sefîh (سَفِيه) kelimesinin çoğuludur. Sefâhet (السَّفَاهَةُ) ise aklın hafifliği ve işleri kontrol etmedeki yetersizliğidir. Semev'el şöyle demiştir:
نَخَافُ أَنْ تَسْفَهَ أَحْلَامُنَا ... فَنَخْمُلَ الدَّهْرَ مَعَ الْخَامِلِ
"Korkarız akıllarımızın beyinsizleşmesinden, Böylece devir boyu silikler arasında silinip gitmekten."
وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ السَّفَاهَةَ عَلَى أَفَنِ الرَّأْيِ وَضَعْفِهِ، وَتُطْلِقُهَا عَلَى سُوءِ التَّدْبِيرِ لِلْمَالِ.
Araplar sefâheti görüş bozukluğu ve zayıflığı için kullandıkları gibi, malı kötü idare etmek için de kullanırlar.
قَالَ تَعَالَى: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ [النِّسَاء: ٥] وَقَالَ: فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً [الْبَقَرَة: ٢٨٢] الْآيَةَ لِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَجِيءُ مِنْ ضَعْفِ الرَّأْيِ. وَوَصْفُهُمُ الْمُؤْمِنِينَ بِالسَّفَاهَةِ بُهْتَانٌ لِزَعْمِهِمْ أَنَّ مُخَالَفَتَهُمْ لَا تَكُونُ إِلَّا لِخِفَّةٍ فِي عُقُولِهِمْ، وَلَيْسَ ذَلِكَ لِتَحْقِيرِهِمْ، كَيْفَ وَفِي الْمُسْلِمِينَ سَادَةُ الْعَرَبِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ. وَهَذِهِ شَنْشَنَةُ أَهْلِ الْفَسَادِ وَالسَّفَهِ أَنْ يَرْمُوا المصلحين بالمذمات يهتانا وَوَقَاحَةً لِيُلْهُوهُمْ عَنْ تَتَبُّعِ مَفَاسِدِهِمْ وَلِذَلِكَ قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ:
Yüce [Allah]: { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ } “Beyinsizlere mallarınızı vermeyin” [Nisâ: 5] ve { فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً } “Şayet üzerinde hak bulunan kimse beyinsiz veya zayıf ise...” [Bakara: 282] ayetini buyurmuştur; zira bu durum ancak görüş zayıflığından kaynaklanır. Münafıkların müminleri sefâhetle nitelemesi, onların kendilerine muhalefet etmelerinin ancak akıllarının hafifliğinden kaynaklanabileceği yönündeki iddiaları sebebiyle bir iftiradır; bu onları hakir görmelerinden ötürü değildir; nasıl olsun ki, Müslümanlar arasında Muhacir ve Ensar'dan Arapların efendileri vardır. Islah edicileri fesatlarını takip etmekten alıkoymak için iftira ve küstahlıkla ayıplarla itham etmek, fesat ve sefâhet ehlinin bilinen bir adetidir. Nitekim Ebü't-Tayyib şöyle demiştir:
وَإِذَا أَتَتْكَ مَذَمَّتِي مِنْ نَاقِصٍ ... فَهِيَ الشَّهَادَةُ لِي بِأَنِّيَ كَامِلٌ
"Kusurlu kimseden bana bir yergi gelirse, İşte bu, benim kâmil olduğuma şahitliktir."
وَلَيْسَ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى حُكْمِ الزِّنْدِيقِ إِذَا ظَهَرَ عَلَيْهِ وَعُرِفَتْ زَنْدَقَتُهُ إِثْبَاتًا، وَلَا نَفْيًا لِأَنَّ الْقَائِلِينَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ هُمْ مِنْ أَقَارِبِهِمْ أَوْ خَاصَّتِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
Bu ayette, zındık ortaya çıkarılıp zındıklığı bilindiğinde onun hükmünün ne olacağına dair olumlu veya olumsuz bir delil yoktur; çünkü onlara { آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ } diyenler, onların mümin olan akrabaları veya yakın çevreleridir.
الَّذِينَ لَمْ يُفْشُوا أَمْرَهُمْ فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى ظُهُورِ نِفَاقِهِمْ لِلرَّسُولِ بِوَجْهٍ مُعْتَادٍ وَلَكِنَّهُ شَيْءٌ أَطْلَعَُُ
[Onların] durumunu ifşa etmeyen [müminlerdir]. Dolayısıyla ayette, onların nifakının Resûl'e alışılageldik bir yolla aşikâr olduğuna dair bir delil yoktur; aksine bu, [Allah'ın] muttali kıldığı bir durumdur
عَلَيْهِ نَبِيئَهُ، وَكَانَتِ الْمُصْلِحَةُ فِي سَتْرِهِ، وَقَدِ اطَّلَعَ بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ بِمُخَالَطَتِهِمْ وَعَلِمُوا مِنَ النَّبِيءِ ﷺ الْإِعْرَاضَ عَنْ إِذَاعَةِ ذَلِكَ فَكَانَتِ الْآيَةُ غَيْرَ دَالَّةٍ عَلَى حُكْمٍ شَرْعِيٍّ يَتَعَلَّقُ بِحُكْمِ النِّفَاقِ وَالزَّنْدَقَةِ.
Peygamberine; ve maslahat bunu gizlemekte idi. Bazı müminler de onlarla içli dışlı olmaları sebebiyle durumlarına muttali olmuşlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de bunu yaymaktan kaçındığını bilmişlerdir. Dolayısıyla ayet, nifak ve zındıklık hükmüyle ilgili şer'î bir hükme delalet etmemektedir.
أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ.
{ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ } “İyi bilin ki, asıl beyinsizler kendileridir; fakat bilmezler.”
أَتَى بِمَا يُقَابِلُ جَفَاءَ طَبْعِهِمُ انْتِصَارًا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَلَوْلَا جَفَاءُ قَوْلِهِمْ: أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ لَمَا تَصَدَّى الْقُرْآنُ لِسِبَابِهِمْ مَعَ أَنَّ عَادَتَهُ الْإِعْرَاضُ عَنِ الْجَاهِلِينَ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا مَضْرِبَ الْمَثَلِ: «قُلْتَ فَأَوْجَبْتَ» ، وَلِأَنَّهُ مَقَامُ بَيَانِ الْحَقِّ مِنَ الْبَاطِلِ فَتَحْسُنُ فِيهِ الصَّرَاحَةُ وَالصَّرَامَةُ كَمَا تَقَرَّرَ فِي آدَابِ الْخَطَابَةِ، وَأَعْلَنَ ذَلِكَ بِكَلِمَةِ أَلَا الْمُؤْذِنَةُ بِالتَّنْبِيهِ لِلْخَبَرِ، وَجَاءَ بِصِيغَةِ الْقَصْرِ عَلَى نَحْوِ مَا قَرَّرَ فِي: أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ [الْبَقَرَة: ١٢] لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ السَّفَاهَةَ مَقْصُورَةٌ عَلَيْهِمْ دُونَ الْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ إِضَافِيٌّ لَا مَحَالَةَ. وَإِذَا ثَبَتَتْ لَهُمُ السَّفَاهَةُ انْتَفَى عَنْهُمُ الْحِلْمُ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّهُمَا ضِدَّانِ فِي صِفَاتِ الْعُقُولِ.
Müminleri savunmak amacıyla, onların tabiatlarının kabalığına karşılık gelecek bir ifade getirilmiştir. Şayet onların { أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ } şeklindeki kaba sözleri olmasaydı, cahillerden yüz çevirmek âdeti olduğu hâlde Kur'an onlara hakaretle karşılık vermeye yönelmezdi; fakat onlar "Sözü söyledin ve cezayı hak ettin" meselinin muhatabı olmuşlardır. Ayrıca burası hakkın batıldan ayırt edildiği bir makam olduğundan, hitabet adabında yerleştiği üzere açıklık ve sertlik burada güzel düşer. Bunu habere dikkat çekmeyi bildiren (أَلَا) kelimesiyle ilan etmiş ve sefâhetin müminlere değil de yalnızca onlara mahsus olduğunu göstermek üzere { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ } [Bakara: 12] ayetinde belirtildiği gibi kasr kalıbıyla getirmiştir; dolayısıyla bu kesinlikle izâfî bir kasrdır. Onlar hakkında sefâhet sabit olunca, hilm (sağduyu ve olgunluk) de kaçınılmaz olarak onlardan nefyolur; zira bunlar akıl vasıflarında birbirine zıttır.
(إِنَّ) هُنَا لِتَوْكِيدِ الْخَبَرِ وَهُوَ مَضْمُونُ الْقَصْرِ وَضَمِيرُ الْفَصْلِ لِتَأْكِيدِ الْقَصْرِ كَمَا تقدم آنِفا. و (أَلا) كَأُخْتِهَا الْمُتَقَدِّمَةِ فِي: أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ.
Buradaki (إِنَّ), haberi yani kasrın muhtevasını tekit etmek içindir; fasıl zamiri ise az önce geçtiği üzere kasrı pekiştirmek içindir. (أَلا) ise { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ } ayetinde daha önce geçen benzeri gibidir.
وَقَوْلُهُ: وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ نَفَى عَنْهُمُ الْعِلْمَ بِكَوْنِهِمْ سُفَهَاءَ بِكَلِمَةِ يَعْلَمُونَ دُونَ يَشْعُرُونَ خِلَافًا لِلْآيَتَيْنِ السَّابِقَتَيْنِ لِأَنَّ اتِّصَافَهُمْ بِالسَّفَهِ لَيْسَ مِمَّا شَأْنُهُ الْخَفَاءُ حَتَّى يَكُونَ الْعِلْمُ بِهِ شُعُورًا وَيَكُونَ الْجَهْلُ بِهِ نَفْيَ شُعُورٍ، بَلْ هُوَ وَصْفٌ ظَاهِرٌ لَا يَخْفَى لِأَنَّ لِقَاءَهُمْ كُلَّ فَرِيقٍ بِوَجْهٍ وَاضْطِرَابَهُمْ فِي الِاعْتِمَادِ عَلَى إِحْدَى الْخَلَّتَيْنِ وَعَدَمُ ثَبَاتِهِمْ عَلَى دِينِهِمْ ثَبَاتًا كَامِلًا وَلَا عَلَى الْإِسْلَامِ كَذَلِكَ كَافٍ فِي النِّدَاءِ بِسَفَاهَةِ أَحْلَامِهِمْ فَإِنَّ السَّفَاهَةَ صِفَةٌ لَا تَكَادُ تَخْفَى، وَقَدْ قَالَتِ الْعَرَبُ: السَّفَاهَةُ كَاسْمِهَا، قَالَ النَّابِغَةُ:
O'nun { وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ } kavlinde, önceki iki ayetin aksine { يَشْعُرُونَ } yerine { يَعْلَمُونَ } kelimesiyle onların sefih olduklarını bilmeleri nefyedilmiştir; çünkü sefâhetle nitelenmeleri, onu bilmenin bir "şuur" (sezgi/farkındalık), onu bilmemenin de şuurun nefyi olmasını gerektirecek derecede gizli bir şey değildir. Bilakis o gizli olmayan açık bir vasıftır; zira her grubu ayrı bir yüzle karşılamaları, iki durumdan birine dayanmadaki bocalayışları ve ne kendi dinleri üzerinde ne de İslam üzerinde tam olarak sebat etmemeleri, akıllarının sefâhetini haykırmaya kâfidir. Çünkü sefâhet neredeyse hiç gizli kalmayan bir sıfattır. Nitekim Araplar: "Sefâhet adı gibidir (açıktır)" demişlerdir. Nâbiğa şöyle demiştir:
نُبِّئْتُ زَرْعَةَ وَالسَّفَاهَةُ كَاسْمِهَا ... يُهْدَى إِلَيَّ غَرَائِبَ الْأَشْعَارِ
"Haber aldım ki Zür'a -ki sefâhet adı gibidir- Bana tuhaf şiirler gönderiyormuş."
وَقَالَ جَزْءُ بْنُ كِلَابٍ الْفَقْعَسِيُّ:
Cez' b. Kilâb el-Fak'asî de şöyle demiştir:
تَبَغَّى ابْنُ كُوزٍ وَالسَّفَاهَةُ كَاسْمِهَا ... لِيَسْتَادَ مِنَّا أَنْ شَتَوْنَا لَيَالِيَا
"İbn Kûz azgınlık etti -ki sefâhet adı gibidir-, Birkaç gece kışladık diye bizden haraç almak için."
فَظَنُّهُمْ أَنَّ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ رُشْدٌ، وَأَنَّ مَا تَقَلَّدَهُ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْإِيمَانِ سَفَهٌ يَدُلُّ عَلَىُُ
Onların içinde bulundukları küfrü doğruluk (rüşd), Müslümanların benimsediği imanı ise sefâhet sanmaları,
انْتِفَاءُ الْعِلْمِ عَنْهُمْ. فَمَوْقِعُ حَرْفِ الِاسْتِدْرَاكِ لِدَفْعِ تَعَجُّبِ مَنْ يَتَعَجَّبُ مِنْ رِضَاهُمْ بِالِاخْتِصَاصِ بِوَصْف السفاهة.
kendilerinden ilmin nefyedildiğine delalet eder. İstidrak harfinin konumu ise, onların sefâhet vasfıyla nitelenmeye razı olmalarına şaşan kimsenin taaccübünü (şaşkınlığını) gidermek içindir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 14]
وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (١٤)
{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: 'Biz şüphesiz sizinleyiz, biz sadece alay etmekteyiz' derler.” (14)
عُطِفَ وَإِذا لَقُوا عَلَى مَا عُطِفَ عَلَيْهِ: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا [الْبَقَرَة: ١٢] وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ [الْبَقَرَة: ١٣] . وَالْكَلَامُ فِي الظَّرْفِيَّةِ وَالزَّمَانِ سَوَاءٌ.
{ وَإِذا لَقُوا } ifadesi, { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا } [Bakara: 12] ve { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ } [Bakara: 13] ayetlerinin matuf olduğu yere atfedilmiştir. Zarfiyet ve zaman konusundaki izah da aynıdır.
وَالتَّقْيِيدُ بِقَوْلِهِ: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ: وَإِذا خَلَوْا فَبِذَلِكَ كَانَ مُفِيدًا فَائِدَةً زَائِدَةً عَلَى مَا فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ [الْبَقَرَة: ٨] الْآيَةَ فَلَيْسَ مَا هُنَا تَكْرَارًا مَعَ مَا هُنَاكَ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ هُنَا وَصْفُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِيهَامِهِمْ أَنَّهُمْ مِنْهُمْ وَلِقَائِهِمْ بِوُجُوهِ الصَّادِقِينَ، فَإِذَا فَارَقُوهُمْ وَخَلَصُوا إِلَى قَوْمِهِمْ وَقَادَتِهِمْ خَلَعُوا ثَوْبَ التَّسَتُّرِ وَصَرَّحُوا بِمَا يُبْطِنُونَ. وَنُكْتَةُ تَقْدِيمِ الظَّرْفِ تَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا.
{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا } kavliyle yapılan kayıt, { وَإِذا خَلَوْا } kavli için bir hazırlıktır. Bu sebeple { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } [Bakara: 8] ayetinde bulunana ilave bir fayda sağlamıştır; dolayısıyla buradaki ifade oradakiyle bir tekrar değildir. Çünkü burada kastedilen; müminlerle beraberken yaptıklarını, onlardan oldukları vehmini vermelerini ve onları doğru sözlülerin yüzüyle karşılamalarını nitelemektir; onlardan ayrılıp kendi kavimlerine ve liderlerine kavuştuklarında ise gizlenme örtüsünü çıkarıp içlerinde sakladıklarını açıkça ifade ederler. Zarfın öne alınmasının nüktesi ise { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا } kavlinde geçmişti.
وَمَعْنَى قَوْلِهِمْ آمَنَّا أَيْ كُنَّا مُؤْمِنِينَ فَالْمُرَادُ مِنَ الْإِيمَانِ فِي قَوْلِهِمْ آمَنَّا الْإِيمَانُ الشَّرْعِيُّ الَّذِي هُوَ مَجْمُوعُ الْأَوْصَافِ الِاعْتِقَادِيَّةِ والعلمية الَّتِي تقلب بِهَا الْمُؤْمِنُونَ وَعُرِفُوا بِهَا عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ [الْأَعْرَاف: ١٥٦] أَيْ كُنَّا عَلَى دِينِ الْيَهُودِيَّةِ فَلَا مُتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ آمَنَّا حَتَّى يَحْتَاجَ لِتَوْجِيهِ حَذْفِهِ أَوْ تَقْدِيرِهِ، أَوْ أُرِيدَ آمَنَّا بِمَا آمَنْتُمْ بِهِ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَلِقَاؤُهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا هُوَ حُضُورُهُمْ مَجْلِسَ النَّبِيءِ ﷺ وَمَجَالِسَ الْمُؤْمِنِينَ. وَمَعْنَى قالُوا آمَنَّا أَظْهَرُوا أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ بِمُجَرَّدِ الْقَوْلِ لَا بِعَقْدِ الْقَلْبِ، أَيْ نَطَقُوا بِكَلِمَةِ الْإِسْلَامِ وَغَيْرِهَا مِمَّا يُتَرْجِمُ عَنِ الْإِيمَانِ.
Onların { آمَنَّا } sözlerinin anlamı, "Biz müminlerden olduk" demektir. Dolayısıyla { آمَنَّا } sözündeki imandan murat; Yüce [Allah]'ın: { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Biz sana yöneldik/Yahudi olduk” [A'râf: 156] yani "Biz Yahudilik dini üzere olduk" buyruğu kabilinden, müminlerin büründüğü ve kendisiyle tanındığı itikadî ve amelî nitelikler bütünü olan şer'î imandır. Dolayısıyla { آمَنَّا } kavline ait bir müteallak (bağlantılı öge) yoktur ki hazfini açıklamaya veya takdir etmeye ihtiyaç duyulsun; yahut da "Sizin iman ettiğinize iman ettik" manası kastedilmiştir, ancak birincisi daha açıktır. Onların iman edenlerle karşılaşması, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde ve müminlerin meclislerinde hazır bulunmalarıdır. { قالُوا آمَنَّا } kavlinin anlamı ise, kalbin bağıyla değil sırf sözle mümin olduklarını gösterdiler, yani İslam kelimesini ve imanı tercüme eden diğer sözleri telaffuz ettiler demektir.
وَقَوْلُهُ: وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَإِذا لَقُوا وَالْمَقْصُودُ هُوَ هَذَا الْمَعْطُوفُ وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا فَتَمْهِيدٌ لَهُ كَمَا عَلِمْتَ، وَذَلِكَ ظَاهِرٌ مِنَ السِّيَاقِ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ الْمَقْصُودَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ آمَنَّا فِي حَالِ اسْتِهْزَاءٍ يُصَرِّحُونَ بِقَصْدِهِ إِذَا خَلَوْا بِدَلِيلِ أَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ أَنَّهُمْ يَأْبَوْنَ مِنَ الْإِيمَانِ وَيَقُولُونَ: أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ [الْبَقَرَة: ١٣] إِنْكَارًا لِذَلِكَ، وَوَاوُ الْعَطْفِ صَالِحَةٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْمَعِيَّةِ وَغَيْرِهَا بِحَسَبَ السِّيَاقِ وَذَلِكَ أَنَّ السِّيَاقَ فِي بَيَانِ مَا لَهُمْ مِنْ وَجْهَيْنِ وَجْهٍ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَوَجْهٍ مَعَ قَادَتِهِمْ، وَإِنَّمَا لَمْ يَجْعَلْ مَضْمُونَ الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ فِي
O'nun { وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ } kavli, { وَإِذا لَقُوا } kavline matuftur; asıl kastedilen ise bu matuftur. { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا } kavli ise bildiğin üzere buna bir hazırlıktır. Bu durum bağlamdan da açıktır; zira herkes bilir ki maksat, onların baş başa kaldıklarında niyetlerini açıkça belirttikleri bir alay hâlinde { آمَنَّا } dedikleridir. Bunun delili de daha önce geçtiği üzere onların imandan imtina etmeleri ve bunu inkâr ederek: { أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ } [Bakara: 13] demeleridir. Atıf vâv'ı, bağlama göre beraberlik (maiyyet) ve başka manalara delalet etmeye elverişlidir; zira bağlam, onların iki yüzünün olduğunu açıklamakta olup bir yüzü müminlerle, diğer yüzü ise liderleriyledir. İkinci cümlenin muhtevasının,
صُورَةِ الْحَالِ كَأَنْ يُقَالَ قَائِلِينَ لِشَيَاطِينِهِمْ إِذَا خَلَوْا وَلَمْ نَحْمِلِ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا خَلَوْا عَلَى الْحَالِ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَلِأَنَّ مَضْمُونَ كِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ لَمَّا كَانَ صَالِحًا لِأَنْ يُعْتَبَرَ صِفَةً مُسْتَقِلَّةً دَالَّةً عَلَى النِّفَاقِ قُصِدَ بِالْعَطْفِ
sanki "baş başa kaldıklarında şeytanlarına söyleyerek" denircesine hal suretinde getirilmemesi ve { وَإِذا خَلَوْا } kavlindeki vâv'ı hal anlamında yorumlamayışımız ise şundandır: Birincisi, her iki cümlenin muhtevası da nifaka delalet eden müstakil bir sıfat sayılmaya elverişli olduğundan, atıf ile
اسْتِقْلَالُ كِلْتَيْهِمَا لِأَنَّ الْغَرَضَ تَعْدَادُ مَسَاوِيهِمْ فَإِنَّ مَضْمُونَ: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا مُنَادٍ وَحْدُهُ بِنِفَاقِهِمْ فِي هَاتِهِ الْحَالَةِ كَمَا يُفْصِحُ عَنْهُ قَوْلُهُ: وَإِذا لَقُوا الدَّالُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ فِي وَقْتٍ مَخْصُوصٍ، وَأَمَّا الثَّانِي فَلِأَنَّ الْأَصْلَ اتِّحَادُ مَوْقِعِ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَمَاثِلَتَيْنِ لَفْظًا.
her ikisinin de müstakil olması kastedilmiştir; zira amaç onların kötülüklerini saymaktır. Çünkü { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } ifadesinin muhtevası, bunun belirli bir vakitte olduğuna delalet eden { وَإِذا لَقُوا } kavlinin açıkladığı üzere, tek başına bu durumdaki nifaklarını haykırmaktadır. İkincisi ise, lafzen birbirine benzeyen iki cümlenin konumlarının bir olması asıldır.
وَلِمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ فِي وَجْهِ الْعُدُولِ عَنِ الْإِتْيَانِ بِالْحَالِ.
Ayrıca hal olarak getirmekten vazgeçilmesinin gerekçesi hakkında daha önce yapılan açıklamalardan ötürüdür.
وَالشَّيَاطِينُ جَمْعُ شَيْطَانٍ، جَمْعُ تَكْسِيرٍ، وَحَقِيقَةُ الشَّيْطَانِ أَنَّهُ نَوْعٌ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ الْمُجَرَّدَةِ، طَبِيعَتُهَا الْحَرَارَةُ النَّارِيَّةُ وَهُمْ مِنْ جِنْسِ الْجِنِّ قَالَ تَعَالَى فِي إِبْلِيسَ: كانَ مِنَ الْجِنِّ [الْكَهْف: ٥٠] وَقَدِ اشْتَهَرَ ذِكْرُهُ فِي كَلَامِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْحُكَمَاءِ، وَيُطْلَقُ الشَّيْطَانُ عَلَى الْمُفْسِدِ وَمُثِيرِ الشَّرِّ، تَقُولُ الْعَرَبُ فُلَانٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ وَمِنْ شَيَاطِينِ الْعَرَبِ وَذَلِكَ اسْتِعَارَةٌ، وَكَذَلِكَ أُطْلِقَ هُنَا عَلَى قَادَةِ الْمُنَافِقِينَ فِي النِّفَاقِ، قَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ [الْأَنْعَام: ١١٢] إِلَخْ.
(الشَّيَاطِينُ) kelimesi, şeytan (شَيْطَان) kelimesinin kuralsız çoğuludur (cem'-i teksir). Şeytanın hakikati, tabiatı ateş harareti olan mücerret varlıkların bir türü olmasıdır ve onlar cin cinsindendir. Yüce [Allah] İblis hakkında: { كانَ مِنَ الْجِنِّ } “O, cinlerdendi” [Kehf: 50] buyurmuştur. Onun zikri peygamberlerin ve bilgelerin sözlerinde meşhur olmuştur. Şeytan kelimesi bozguncu ve şer kışkırtıcısı kimse için de kullanılır; nitekim Araplar bir istiare olarak "Filanca şeytanlardandır" ve "Arapların şeytanlarındandır" derler. İşte burada da nifaktaki münafık liderleri hakkında bu şekilde kullanılmıştır. Nitekim Yüce [Allah]: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ } “Böylece biz her peygambere şeytanları düşman kıldık...” [En'âm: 112] ila ahirihî buyurmuştur.
وَوَزْنُ شَيْطَانٍ اخْتَلَفَ فِيهِ الْبَصْرِيُّونَ وَالْكُوفِيُّونَ مِنْ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ فَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ هُوَ فَيْعَالٌ مِنْ شَطَنَ بِمَعْنَى بَعُدَ لِأَنَّهُ أُبْعِدَ عَنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَعَنِ الْجَنَّةِ فَنُونُهُ أَصْلِيَّةٌ وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ هُوَ فَعْلَانُ مِنْ شَاطَ بِمَعْنَى هَاجَ أَوِ احْتَرَقَ أَوْ بَطَلَ وَوَجْهُ التَّسْمِيَةِ ظَاهِرٌ. وَلَا أَحْسَبُ هَذَا الْخِلَافَ إِلَّا أَنَّهُ بَحْثٌ عَنْ صِيغَةِ اشْتِقَاقِهِ فَحَسْبُ أَيِ الْبَحْثُ عَنْ حُرُوفِهِ الْأُصُولِ وَهل إِن نُونُهُ أَصْلٌ أَوْ زَائِدٌ وَإِلَّا فَإِنَّهُ لَا يُظَنُّ بِنُحَاةِ الْكُوفَةِ أَنْ يَدَّعُوا أَنَّهُ يُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الْوَصْفِ الَّذِي فِيهِ زِيَادَةُ الْأَلِفِ وَالنُّونِ مِثْلُ غَضْبَانَ، كَيْفَ وَهُوَ مُتَّفَقٌ عَلَى عَدَمِ مَنْعِهِ مِنَ الصَّرْفِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ [الْحجر: ١٧] . وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَيَرُدُّ عَلَى قَوْلِ الْكُوفِيِّينَ أَنَّ سِيبَوَيْهِ حَكَى أَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ تَشَيْطَنَ إِذَا فَعَلَ الشَّيْطَانِ فَهَذَا يُبَيِّنُ أَنَّهُ مِنْ شَطَنَ وَإِلَّا لَقَالُوا تَشَيَّطَ اهـ. وَفِي «الْكَشَّافِ» : جَعَلَ سِيبَوَيْهِ نُونَ شَيْطَانٍ فِي مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِهِ أَصْلِيَّةً وَفِي آخَرَ زَائِدَةً اهـ.
Şeytan (شَيْطَان) kelimesinin vezninde Arap dili âlimlerinden Basralılar ile Kûfeliler ihtilaf etmişlerdir. Basralılar, Allah'ın rahmetinden ve cennetten uzaklaştırıldığı için uzaklaştı manasındaki şatana (شَطَنَ) kökünden fey'âl (فَيْعَال) vezninde olduğunu, dolayısıyla nûn harfinin aslî olduğunu söylemişlerdir. Kûfeliler ise kabardı, yandı veya helak oldu manasındaki şâta (شَاطَ) kökünden fa'lân (فَعْلَان) vezninde olduğunu söylemişlerdir ki isimlendirme yönü açıktır. Ben bu ihtilafın yalnızca iştikak (türeme) kalıbı hakkında bir incelemeden, yani asıl harflerinin neler olduğu ve nûn harfinin asıl mı yoksa zâit mi olduğuna dair bir araştırmadan ibaret olduğunu düşünüyorum. Aksi takdirde Kûfe nahivcilerinin, onun gadbân (غَضْبَان) gibi elif ve nûn ziyadesi bulunan bir vasıf muamelesi gördüğünü iddia edecekleri sanılmaz; nasıl iddia etsinler ki, Yüce [Allah]'ın: { وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ } “Ve onu her kovulmuş şeytandan koruduk” [Hicr: 17] kavlinde gayri munsarif olmadığı (tenvin aldığı) hususunda ittifak vardır. İbn Atıyye şöyle demiştir: Kûfelilerin görüşünü reddeden husus şudur ki Sîbeveyh, Arapların şeytanın yaptığını yaptığında teşaytana (تَشَيْطَنَ) dediklerini nakletmiştir; bu da onun şatana (شَطَنَ) kökünden olduğunu gösterir, aksi takdirde teşayyata (تَشَيَّطَ) derlerdi. *el-Keşşâf*'ta ise şöyle denmektedir: Sîbeveyh, kitabının bir yerinde şeytan kelimesinin nûn harfini aslî, bir başka yerinde ise zâit saymıştır.
وَالْوَجْهُ أَنَّ تَشَيْطَنَ لَمَّا كَانَ وَصْفًا مُشْتَقًّا مِنَ الِاسْمِ كَقَوْلِهِمْ تَنَمَّرَ أَثْبَتُوا فِيهِ حُرُوفَ الِاسْمِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ لِأَنَّهُمْ عَامَلُوهُ مُعَامَلَةَ الْجَامِدِ دُونَ الْمُشْتَقِّ لِأَنَّهُ لَيْسَ مُشْتَقًّا مِمَّا اشْتُقَّ مِنْهُ الِاسْمُ بَلْ مِنْ حُرُوفِ الِاسْمِ فَهُوَ اشْتِقَاقٌ حَصَلَ بَعْدَ تَحْقِيقِ الِاسْتِعْمَالِ
Doğru olan şudur ki teşaytana (تَشَيْطَنَ), Arapların tenammara (تَنَمَّرَ - kaplanlaştı) demeleri gibi isimden türetilmiş bir vasıf olduğunda, ismin harflerini olduğu gibi korumuşlardır. Çünkü onu müştak değil camid muamelesine tabi tutmuşlardır; zira o, ismin kendisinden türediği şeyden değil, doğrudan ismin harflerinden türetilmiştir. Dolayısıyla bu, kullanımın yerleşmesinden sonra
وَقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ مَادَّةِ الِاشْتِقَاقِ الْأَوَّلِ فَلَا يَكُونُ قَوْلُهُمْ ذَلِكَ مُرَجِّحًا لِأَحَدِ الْقَوْلَيْنِ.
ve ilk türetme maddesi dikkate alınmaksızın gerçekleşmiş bir iştikaktır; binaenaleyh onların bu sözü iki görüşten birini tercih ettirici olamaz.
وَعِنْدِي أَنَّهُ اسْمٌ جَامِدٌ شَابَهَ فِي حُرُوفِهِ مَادَّةً مُشْتَقَّةً وَدَخَلَ فِي الْعَرَبِيَّةِ مِنْ لُغَةٍ سَابِقَةٍ لِأَنَّ هَذَا الِاسْمَ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْعَقَائِدِ وَالْأَدْيَانِ، وَقد كَانَ الْعَرَب الْعِرَاقِ فِيهَا السَّبْقُ قَبْلَ انْتِقَالِهِمْ إِلَى الْحِجَازِ وَالْيَمَنِ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ تَقَارُبُ الْأَلْفَاظِ الدَّالَّةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي
Bana göre o, harfleri bakımından türemiş bir maddeye benzeyen ve Arapçaya daha önceki bir dilden girmiş camid bir isimdir; çünkü bu isim inançlar ve dinlerle ilgili isimlerdendir. Irak Arapları ise Hicaz ve Yemen'e göç etmeden önce bunda önceliğe sahiptiler. Bu manaya delalet eden lafızların
أَكْثَرِ اللُّغَاتِ الْقَدِيمَةِ. وَكُنْتُ رَأَيْتُ قَوْلَ مَنْ قَالَ إِنَّ اسْمَهُ فِي الفارسية سيطان.
eski dillerin çoğunda birbirine yakın olması da buna delalet eder. Nitekim Farsçada onun adının seytan olduğunu söyleyen birinin sözünü görmüştüm.
و (خلوا) بِمَعْنَى انْفَرَدُوا فَهُوَ فِعْلٌ قَاصِرٌ وَيُعَدَّى بِالْبَاءِ وَبِاللَّامِ وَمِنْ وَمَعَ بِلَا تَضْمِينٍ وَيُعَدَّى بِإِلَى عَلَى تَضْمِينِ مَعْنَى آبَ أَوْ خَلُصَ وَيُعَدَّى بِنَفْسِهِ عَلَى تَضْمِينِ تَجَاوَزَ وَبَاعَدَ وَمِنْهُ مَا شَاعَ مِنْ قَوْلِهِمُ: «افْعَلْ كَذَا وَخَلَاكَ ذَمٌّ» أَيْ إِنَّ تَبِعَةَ الْأَمْرِ أَوْ ضُرَّهُ لَا تَعُودُ عَلَيْكَ.
(خَلَوْا) kelimesi yalnız kaldılar (انْفَرَدُوا) manasındadır ve lâzım (geçişsiz) bir fiildir. Bir tazmin (anlam yükleme) olmaksızın bâ (بِ), lâm (لِ), min (مِنْ) ve mea (مَعَ) harf-i cerleriyle müteaddi olur; âbe (آبَ - döndü) veya halasa (خَلُصَ - ulaştı/vardı) manasının tazminiyle ilâ (إِلَى) ile müteaddi olur; tecâveze (تَجَاوَزَ - aştı) ve bâade (بَاعَدَ - uzaklaştı) manasının tazminiyle ise bizzat kendisiyle [harf-i cersiz] müteaddi olur. Nitekim yaygın olarak kullanılan: "Şöyle yap, kınama senden uzak olsun" sözü de bundandır; yani işin sorumluluğu yahut zararı sana dönmez demektir.
وَقَدْ عُدِّيَ هُنَا بإلى اليشير إِلَى أَنَّ الْخَلْوَةَ كَانَتْ فِي مَوَاضِعَ هِيَ مَآبَهُمْ وَمَرْجِعَهُمْ وَأَنَّ لِقَاءَهُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ إِنَّمَا هُوَ صُدْفَةٌ وَلَمَحَاتٌ قَلِيلَةٌ، أَفَادَ ذَلِكَ كُلَّهُ قَوْلُهُ: لَقُوا وخَلَوْا. وَهَذَا مِنْ بَدِيعِ فَصَاحَةِ الْكَلِمَاتِ وَصَرَاحَتِهَا.
Burada [fiil], baş başa kalmanın onların sığınağı ve dönüp dolaşacağı yerlerde gerçekleştiğine, müminlerle karşılaşmalarının ise ancak bir tesadüf ve kısa anlardan ibaret olduğuna işaret etmek üzere ilâ (إِلَى) ile geçişli kılınmıştır. Bütün bunları O'nun { لَقُوا } ve { خَلَوْا } kavilleri ifade etmiştir. Bu da kelimelerin eşsiz fesahatinden ve açıklığındandır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ حُكِيَ خِطَابُهُمْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِمَا يَقْتَضِي أَنَّهُمْ لَمْ يَأْتُوا فِيهِ بِمَا يُحَقِّقُ الْخَبَرَ مِنْ تَأْكِيدٍ، وَخِطَابُهُمْ مُوهِمٌ بِمَا يَقْتَضِي أَنَّهُمْ حَقَّقُوا لَهُمْ بَقَاءَهُمْ عَلَى دِينِهِمْ بِتَأْكِيدِ الْخَبَرِ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَرْفُ التَّأْكِيدِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا مَعَكُمْ مَعَ أَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يَكُونَ كَلَامُهُمْ بِعَكْسِ ذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَشُكُّونَ فِي إِيمَانِ الْمُنَافِقِينَ، وَقَوْمُهُمْ لَا يَشُكُّونَ فِي بَقَائِهِمْ عَلَى دِينِهِمْ، فَجَاءَتْ حِكَايَةُ كَلَامِهِمُ الْمُوَافِقَةُ لِمَدْلُولَاتِهِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِمُرَاعَاةِ مَا هُوَ أَجْدَرُ بِعِنَايَةِ الْبَلِيغِ مِنْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ. فَخَلَّوْ خِطَابَهُمْ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ عَمَّا يُفِيدُ تَأْكِيدَ الْخَبَرِ لِأَنَّهُمْ لَا يُرِيدُونَ أَنْ يَعْرِضُوا أَنْفُسَهُمْ فِي مَعْرِضِ مَنْ يَتَطَرَّقُ سَاحَتَهُ الشَّكُّ فِي صِدْقِهِ لِأَنَّهُمْ إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ فَقَدْ أَيْقَظُوهُمْ إِلَى الشَّكِّ وَذَلِكَ مِنْ إِتْقَانِ نِفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ الْمُؤْمِنُونَ أَخْلِيَاءَ الذِّهْنِ مِنَ الشَّكِّ فِي الْمُنَافِقِينَ لِعَدَمِ تَعَيُّنِهِمْ عِنْدَهُمْ فَيَكُونُ تَجْرِيدُ الْخَبَرِ مِنَ الْمُؤَكِّدَاتِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ.
Bil ki, onların iman edenlere olan hitapları, haberi pekiştirecek herhangi bir tekit getirmediklerini iktiza eden bir tarzda hikâye edilmiş; şeytanlarına olan hitapları ise { إِنَّا مَعَكُمْ } kavlindeki tekit harfinin delalet ettiği üzere haberi tekit ederek kendi dinleri üzere kaldıklarını onlara pekiştirdiklerini hissettirmiştir. Oysa zâhirin gereği (muktezâ-yı zâhir), sözlerinin bunun tam aksi olmasıydı; çünkü müminler münafıkların imanından şüphe ederler, kavimleri ise onların kendi dinlerinde kaldıklarından şüphe etmezler. Fakat onların sözlerinin delaletlerine uygun olarak hikâye edilmesi, beliğ kimsenin zâhirin gereğinden daha çok özen göstermesi gereken hususu gözetmek amacıyla zâhirin gereğine aykırı olarak gelmiştir. Dolayısıyla müminlerle olan hitaplarını haberi tekit eden unsurlardan arındırmışlardır; zira kendilerini doğruluğundan şüphe edilen kimse konumuna sokmak istememişlerdir; çünkü böyle yaparlarsa onları şüpheye uyandırmış olurlardı, bu da onların nifaktaki ustalığındandır. Bununla birlikte müminlerin zihinleri, kendilerince henüz belirlenmedikleri için münafıklar hakkında şüpheden hali (boş) olabilir; bu takdirde haberin tekitlerden soyutlanması zaten zâhirin gereği olur.
وَأَمَّا قَوْلُهُمْ لِقَوْمِهِمْ إِنَّا مَعَكُمْ بِالتَّأْكِيدِ فَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا بَدَا مِنْ إِبْدَاعِهِمْ فِي النِّفَاقِ عِنْدَ لِقَاءِ الْمُسْلِمِينَ مَا يُوجِبُ شَكَّ كُبَرَائِهِمْ فِي الْبَقَاءِ عَلَى الْكُفْرِ وَتَطْرُقُ بِهِ التُّهْمَةُ أَبْوَابَ قُلُوبِهِمُ
Kavimlerine tekitli bir şekilde { إِنَّا مَعَكُمْ } “Şüphesiz biz sizinle beraberiz” demelerine gelince; bu, Müslümanlarla karşılaştıklarında nifakta sergiledikleri ustalıktan ötürü, elebaşlarının kendilerinin küfür üzere kalmaya devam ettiklerine dair şüpheye düşmesini ve töhmetin onların kalplerinin kapısını çalmasını gerektirecek durumlar ortaya çıktığında
احْتَاجُوا إِلَى تَأْكِيدِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ بَاقُونَ عَلَى دِينِهِمْ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُمْ: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ فَقَدْ أَبْدَوْا بِهِ وَجْهَ مَا أَظْهَرُوهُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَجَاءُوا فِيهِ بِصِيغَةِ قَصْرِ الْقَلْبِ لِرَدِّ اعْتِقَادِ شَيَاطِينِهِمْ فِيهِمْ أَنَّ مَا أَظْهَرُوهُ لِلْمُؤْمِنِينَ حَقِيقَةٌ وَإِيمَانٌ صَادِقٌ.
kendi dinleri üzere kaldıklarına delalet eden hususu pekiştirmeye ihtiyaç duymalarındandır. Aynı şekilde { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } sözleriyle de müminlere sergiledikleri tutumun gerekçesini ortaya koymuşlar ve şeytanlarının, kendilerinin müminlere sergiledikleri şeyin hakikat ve samimi bir iman olduğu yönündeki inançlarını reddetmek için bu sözü kasr-ı kalb (muhatabın inancını tersine çeviren kasr) kalıbıyla getirmişlerdir.
وَقَدْ وَجَّهَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْعُدُولَ عَنِ التَّأْكِيدِ فِي قَوْلِهِمْ: آمَنَّا وَالتَّأْكِيدَ فِي قَوْلِهِمْ إِنَّا مَعَكُمْ بِأَنَّ مُخَاطَبَتَهُمُ الْمُؤْمِنِينَ انْتَفَى عَنْهَا مَا يَقْتَضِي تَأْكِيدَ الْخَبَرِ لِأَنَّ الْمُخْبِرِينَ لَمْ يَتَعَلَّقْ غَرَضُهُمْ بِأَكْثَرَ مِنِ ادِّعَاءِ حُدُوثِ إِيمَانِهِمْ لِأَنَّ نُفُوسَهُمْ لَا تُسَاعِدُهُمْ عَلَى أَنْ يَتَلَفَّظُوا بِأَقْوَى مِنْ ذَلِكَ وَلِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ لَا يُرَوَّجُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَيْ فَاقْتَصَرُوا عَلَى اللَّازِمِ مِنَ الْكَلَامِ فَإِنَّ عَدَمَ التَّأْكِيدِ فِي الْكَلَامِ قَدْ يَكُونُ لِعَدَمِ اعْتِنَاءِ الْمُتَكَلِّمِ بِتَحْقِيقِهِ، وَلِعِلْمِهِ أَنَّ تَأْكِيدَهُ عَبَثٌ لِعَدَمِ رَوَاجِهِ عِنْدَ السَّامِعِ، وَهَذِهِ نُكْتَةٌ غَرِيبَةٌ مَرْجِعُهَا قَطْعُ النَّظَرِ عَنْ إِنْكَارِ السَّامِعِ وَالْإِعْرَاضُ عَنِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ. وَأَمَّا مُخَاطَبَتُهُمْ شَيَاطِينَهُمْ فَإِنَّمَا أَتَوْا بِالْخَبَرِ فِيهَا مُؤَكَّدًا لِإِفَادَةِ اهْتِمَامِهِمْ بِذَلِكَ الْخَبَرِ وَصِدْقِ رَغْبَتِهِمْ فِي النُّطْقِ بِهِ وَلِعِلْمِهِمْ أَنَّ ذَلِكَ رَائِجٌ عِنْدَ الْمُخَاطَبِينَ فَإِنَّ التَّأْكِيدَ قَدْ يَكُونُ لِاعْتِنَاءِ الْمُتَكَلِّمِ بِالْخَبَرِ وَرَوَاجِهِ عِنْدَ السَّامِعِ أَيْ فَهُوَ تَأْكِيدٌ لِلِاهْتِمَامِ لَا لِرَدِّ الْإِنْكَارِ.
*el-Keşşâf* sahibi, onların { آمَنَّا } kavlinde tekitten kaçınmalarını ve { إِنَّا مَعَكُمْ } kavlinde tekit yapmalarını şöyle gerekçelendirmiştir: Müminlere hitaplarında haberi tekit etmeyi gerektiren durum ortadan kalkmıştır; çünkü haber verenlerin maksadı, imanlarının meydana geldiğini iddia etmekten öteye geçmemiştir. Zira nefisleri bundan daha güçlü bir ifadeyi telaffuz etmeye elvermemekte ve bunun Müslümanlar nezdinde itibar görmeyeceğini bilmektedirler; yani sözün ancak asgari miktarıyla yetinmişlerdir. Nitekim sözde tekit bulunmayışı, bazen mütekellimin onu pekiştirmeye önem vermeyişinden ve dinleyici nezdinde itibar görmeyeceği için tekidin faydasız olduğunu bilmesinden kaynaklanır; bu, esası dinleyicinin inkârını dikkate almamaya ve habere önem vermekten yüz çevirmeye dayanan garip (ince) bir nüktedir. Şeytanlarına olan hitaplarına gelince; o habere verdikleri önemi, onu telaffuz etmedeki samimi arzularını ifade etmek ve bunun muhataplar nezdinde itibar göreceğini bildikleri için haberi tekitli getirmişlerdir. Zira tekit, bazen mütekellimin habere özen göstermesinden ve haberin dinleyici nezdinde itibar bulmasından kaynaklanır; yani bu, inkârı reddetmek için değil, önem vermek için yapılan bir tekittir.
وَقَوْلُهُمْ: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ قَصَرُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الِاسْتِهْزَاءِ قَصْرًا إِضَافِيًّا لِلْقَلْبِ أَيْ مُؤْمِنُونَ مُخْلِصُونَ، وَجُمْلَةُ: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ تَقْرِيرٌ لِقَوْلِهِ: إِنَّا مَعَكُمْ لِأَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا مَعَهُمْ كَانَ مَا أَظْهَرُوهُ مِنْ مُفَارَقَةِ دِينِهِمُ اسْتِهْزَاءً أَوْ نَحْوَهُ فَأَمَّا أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ الثَّانِيَةُ اسْتِئْنَافًا وَاقِعَةً فِي جَوَابِ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَأَنَّ سَائِلًا يَعْجَبُ مِنْ دَعْوَى بَقَائِهِمْ عَلَى دِينِهِمْ لِمَا أَتْقَنُوهُ مِنْ مَظَاهِرِ النِّفَاقِ فِي مُعَامَلَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَيُنْكِرُ أَنْ يَكُونُوا بَاقِينَ عَلَى دِينِهِمْ وَيَسْأَلُ كَيْفَ أَمْكَنَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْبَقَاءِ عَلَى الدِّينِ وَإِظْهَارِ الْمَوَدَّةِ لِلْمُؤْمِنِينَ فَأَجَابُوا إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ، وَبِهِ يَتَّضِحُ وَجْهُ الْإِتْيَانِ بِأَدَاةِ الْقَصْرِ لِأَنَّ الْمُنْكِرَ السَّائِلَ يَعْتَقِدُ كَذِبَهُمْ فِي قَوْلِهِمْ إِنَّا مَعَكُمْ وَيَدَّعِي عَكْسَ ذَلِكَ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ بَدَلًا مِنْ إِنَّا مَعَكُمْ بَدَلَ اشْتِمَالٍ لِأَنَّ مَنْ دَامَ عَلَى الْكُفْرِ وَتَغَالَى فِيهِ- وَهُوَ مُقْتَضَى مَعَكُمْ أَيْ فِي تَصَلُّبِكُمْ- فَقَدْ حَقَّرَ الْإِسْلَامَ وَأَهْلَهُ وَاسْتَخَفَّ بِهِمْ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَوْلَى الْوُجُوهِ لِأَنَّهُ يَجْمَعُ مَا تُفِيدُهُ الْبَدَلِيَّةُ وَالتَّأْكِيدُ مِنْ تَقْرِيرِ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْأُولَى مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى رَدِّ التَّحَيُّرِ الَّذِي يَنْشَأُ عَنْهُ السُّؤَالُ وَهَذَا يَفُوتُ عَلَى تَقْدِيرَيِ التَّأْكِيدِ وَالْبَدَلِيَّةِ.
Onların: { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } kavlinde, kendilerini alay etmeye hasretmeleri, kasr-ı kalb yoluyla izâfî bir kasrdır; yani [onlar nezdinde] ihlaslı müminlerdir. { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } cümlesi, { إِنَّا مَعَكُمْ } kavlinin bir teyididir; çünkü onlar beraber iseler, dinlerinden ayrıldıklarına dair sergiledikleri tutum bir alay veya benzeri bir şey olur. İkinci cümle ya takdirî bir sorunun cevabı olarak gelen bir istinaftır; sanki bir soran, Müslümanlarla olan muamelelerinde nifak tezahürlerini ustalıkla sergilemelerinden ötürü dinleri üzere kaldıkları iddiasına şaşmakta, dinleri üzere kaldıklarını inkâr etmekte ve dinde sebat etmekle müminlere sevgi göstermenin arasını nasıl birleştirdiklerini sormakta, onlar da { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } diye cevap vermektedirler. Böylece kasr edatının getirilme gerekçesi açıklık kazanır; çünkü inkâr eden sorucu, onların { إِنَّا مَعَكُمْ } sözlerindeki yalana inanmakta ve bunun aksini iddia etmektedir. Ya da bu cümle, { إِنَّا مَعَكُمْ } kavlinden bedel-i iştimaldir; çünkü küfürde devam eden ve onda aşırıya giden kimse -ki { مَعَكُمْ } kavlinin yani taassubunuzda [beraberiz demenin] gereği budur- İslam'ı ve ehlini hakir görmüş ve onları hafife almıştır. Birinci vecih en uygun olanıdır; zira bedel ve tekidin ifade ettiği ilk cümlenin muhtevasını pekiştirme faydasını, sorunun kendisinden doğduğu şaşkınlığı gidermeye işaret etmesiyle birlikte içinde barındırır; bu [incelik] ise tekit ve bedel takdirlerinde elden kaçar.
وَالِاسْتِهْزَاءُ السُّخْرِيَةُ يُقَالُ: هَزَأَ بِهِ وَاسْتَهْزَأَ بِهِ فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلتَّأْكِيدِ مِثْلُ اسْتَجَابَ، أَيْ عَامَلَهُ فِعْلًا أَوْ
İstihzâ (الِاسْتِهْزَاءُ), alay etmek demektir. *Hezee bihi* (هَزَأَ بِهِ) ve *istehzee bihi* (اسْتَهْزَأَ بِهِ) denir; buradaki sin ve te harfleri, *istecâbe* (اسْتَجَابَ) kelimesinde olduğu gibi tekit içindir. Yani ona fiilî veya
قَوْلًا يَحْصُلُ بِهِ احْتِقَارُهُ أَوْ وَالتَّطْرِيَةُ بِهِ، سَوَاءٌ أَشْعَرَهُ بِذَلِكَ أَمْ أَخْفَاهُ عَنْهُ. وَالْبَاءُ فِيهِ لِلسَّبَبِيَّةِ قِيلَ: لَا يَتَعَدَّى بِغَيْرِ الْبَاءِ وَقِيلَ: يَتَعَدَّى بِمِنْ، وَهُوَ مُرَادِفُ سَخِرَ فِي الْمَعْنَى دُونَ الْمَادَّةِ كَمَا سَيَأْتِي فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ.
sözlü olarak kendisini küçük düşürecek yahut onunla eğlenecek şekilde davranmasıdır; bunu ona hissettirsin veya ondan gizlesin fark etmez. Buradaki bâ harf-i cerri sebebiyet içindir. Bâ dışında bir harf-i cerle geçişli olmayacağı söylendiği gibi, *min* (مِنْ) ile de geçişli olacağı söylenmiştir. En‘âm suresinde geleceği üzere kök bakımından değilse de anlamca *sahira* (سَخِرَ) kelimesinin eş anlamlısıdır.
وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ (مُسْتَهْزُونَ) بِدُونِ هَمْزَةٍ وَبِضَمِّ الزَّايِ تَخْفِيفًا وَهُوَ لُغَةٌ فَصِيحَةٌ فِي
Ebû Ca‘fer, hemzesiz ve teshil (hafifletme) amacıyla zâ harfinin zammesiyle (مُسْتَهْزُونَ - müstehzûne) şeklinde okumuştur. Bu,
المهموز.
hemzeli kelimelerde fasih bir lehçedir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٥]
[Bakara Suresi (2), Âyet 15]
اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥)
{ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Allah da onlarla alay eder ve taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken onlara mühlet verir.” (15)
اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ.
{ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder.”
لَمْ تُعْطَفْ هَاتِهِ الْجُمْلَةُ عَلَى مَا قَبْلَهَا لِأَنَّهَا جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا جَوَابًا لِسُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَذَلِكَ أَنَّ السَّامِعَ لِحِكَايَةِ قَوْلِهِمْ للْمُؤْمِنين آمَنَّا [الْبَقَرَة: ١٤] وَقَوْلِهِمْ لِشَيَاطِينِهِمْ إِنَّا مَعَكُمْ
Bu cümle önceki cümleye atfedilmemiştir; çünkü takdirî bir soruya cevap teşkil eden beyânî bir istinaf cümlesidir. Şöyle ki, onların müminlere { آمَنَّا } [Bakara: 14] “İman ettik” ve şeytanlarına da { إِنَّا مَعَكُمْ }
[الْبَقَرَة: ١٤] إِلَخْ. يَقُولُ لَقَدْ رَاجَتْ حِيلَتُهُمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الْغَافِلِينَ عَنْ كَيْدِهِمْ وَهَلْ يَتَفَطَّنُ مُتَفَطِّنٌ فِي الْمُسْلِمِينَ لِأَحْوَالِهِمْ فَيُجَازِيهِمْ عَلَى اسْتِهْزَائِهِمْ، أَوْ هَلْ يَرُدُّ لَهُمْ مَا رَامُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَمَنِ الَّذِي يَتَوَلَّى مُقَابَلَةَ صُنْعِهِمْ فَكَانَ لِلِاسْتِئْنَافِ بِقَوْلِهِ: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ غَايَةُ الْفَخَامَةِ وَالْجَزَالَةِ، وَهُوَ أَيْضًا وَاقِعٌ مَوْقِعَ الِاعْتِرَاضِ وَالْأَكْثَرُ فِي الِاعْتِرَاضِ تَرْكُ الْعَاطِفِ. وَذِكْرُ يَسْتَهْزِئُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَضْمُونَ الْجُمْلَةِ مُجَازَاةٌ عَلَى اسْتِهْزَائِهِمْ.
[Bakara: 14] “Şüphesiz biz sizinle beraberiz” dediklerinin hikâye edilişini dinleyen kimse: “Onların hilesi, tuzaklarından habersiz olan Müslümanlar nezdinde tuttu; peki Müslümanlardan onların bu hallerini fark edip de alaylarına karşılık ceza verecek biri çıkacak mı, yahut Müslümanlardan elde etmek istedikleri şeyi onların aleyhine çevirecek ve yaptıkları bu işe karşılık vermeyi üstlenecek kimse var mıdır?” der. Bu sebeple { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder” buyruğuyla yapılan istinaf son derece ihtişamlı ve edebî olmuştur. Bu cümle aynı zamanda bir itirâziye (ara cümle) konumundadır ve itiraziyelerde çoğunlukla atıf edatı terk edilir. { يَسْتَهْزِئُ } fiilinin zikredilmesi, cümlenin muhtevasının onların alaylarına bir karşılık olduğunun delilidir.
وَلِأَجَلِ اعْتِبَارِ الِاسْتِئْنَافِ قُدِّمَ اسْمُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ. وَلم يقل يستهزىء اللَّهُ بِهِمْ لِأَنَّ مِمَّا يَجُولُ فِي خَاطِرِ السَّائِلِ أَنْ يَقُولَ مَنِ الَّذِي يَتَوَلَّى مُقَابَلَةَ سُوءِ صَنِيعِهِمْ فَأُعْلِمَ أَنَّ الَّذِي يَتَوَلَّى ذَلِكَ هُوَ رَبُّ الْعِزَّةِ تَعَالَى، وَفِي ذَلِكَ تَنْوِيهٌ بِشَأْنِ الْمُنْتَصِرِ لَهُمْ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا [الْحَج: ٣٨] فَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ هُنَا لِإِفَادَةِ تَقَوِّي الْحُكْمِ لَا مَحَالَةَ ثُمَّ يُفِيدُ مَعَ ذَلِكَ قَصْرُ الْمُسْنَدِ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ تَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ فِي سِيَاقِ الْإِيجَابِ يَأْتِي لِتَقَوِّي الْحُكْمِ وَيَأْتِي لِلْقَصْرِ عَلَى رَأْيِ الشَّيْخِ عَبْدِ الْقَاهِرِ وَصَاحِبِ «الْكَشَّافِ» كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ فِي سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ [٢٠] ، كَانَ الْجَمْعُ بَيْنَ قَصْدِ التَّقَوِّي وَقَصْدِ التَّخْصِيصِ جَائِزًا فِي مَقَاصِدِ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ وَقَدْ جَوَّزَهُ فِي «الْكَشَّافِ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا يَخافُ بَخْساً وَلا رَهَقاً فِي سُورَةِ الْجِنِّ [١٣] ، لِأَنَّ مَا يُرَاعِيهِ الْبَلِيغُ مِنَ الْخُصُوصِيَّاتِ لَا يَتْرُكُ حَمْلَ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ عَلَيْهِ فَكَيْفَ بِأَبْلَغِ كَلَامٍ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ النُّكَتُ لَا تَتَزَاحَمُ.
İstinafın dikkate alınmasından ötürü lafzatullah fiilî haberin önüne geçirilmiştir. [Fiil öne alınarak] *Yestehziullāhu bihim* denmemiştir; çünkü soranın zihninden geçen sorulardan biri de: “Onların bu kötü fiillerine karşılık vermeyi kim üstlenecek?” sorusudur. Böylece bunu üstlenenin bizzat Yüce İzzet Sahibi Rab olduğu bildirilmiştir. Bunda, lehlerine intikam alınan müminlerin şanını yüceltme de vardır; nitekim Yüce Allah: { إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا } [Hac: 38] “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur” buyurmuştur. Burada müsnedün ileyhin fiilî haberin önüne geçirilmesi, şüphesiz hükmün pekişmesini (tekavvî) ifade eder; bununla birlikte müsnedin müsnedün ileyhe hasredilmesini (kasr) de ifade eder. Zira olumlu bağlamda müsnedün ileyhin fiilî müsnedden önce getirilmesi, Şeyh Abdülkāhir ve *el-Keşşâf* sahibinin görüşüne göre hükmün kuvvetlendirilmesi için geldiği gibi kasr için de gelir; nitekim Müzzemmil suresinde [20] geçen: { وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } kavlinde bunu açıkça belirtmiştir. Bu durumda beliğ kelâmın maksatları dairesinde tekit kastı ile tahsis kastını bir arada cem etmek caiz olur. *el-Keşşâf* sahibi de Cin suresinde [13] yer alan: { فَلا يَخافُ بَخْساً وَلا رَهَقاً } kavlinde buna cevaz vermiştir. Zira beliğ kimsenin gözettiği incelikler, beliğ kelâmı buna hamletmeye engel teşkil etmez; nitekim en beliğ kelâm için bu durum evleviyetle geçerlidir. Bu yüzden “Nükteler birbiriyle çatışmaz/birbirine engel olmaz” denilmiştir.
كَانَ الْمُنَافِقُونَ يَغُرُّهُمْ مَا يَرَوْنَ مِنْ صَفْحِ النَّبِيءِ ﷺ عَنْهُمْ وَإِعْرَاضِ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ التَّنَازُلِ لَهُمْ فَيَحْسَبُونَ رَوَاجَ حِيلَتِهِمْ وَنِفَاقِهِمْ وَلِذَلِكَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ:
Münafıkları, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in kendilerini affettiğini ve müminlerin onlarla münakaşaya girmekten yüz çevirdiğini görmeleri aldatıyor, böylece hile ve nifaklarının tuttuğunu sanıyorlardı. Bu sebeple Abdullah b. Übey şöyle demiştir:
لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ [المُنَافِقُونَ: ٨] فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ [المُنَافِقُونَ: ٨] فَتَقْدِيمُ اسْمِ الْجَلَالَةِ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ لَا لِقَصْدِ التَّقَوِّي إِذْ لَا مُقْتَضَى لَهُ.
{ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ } [Münâfikûn: 8] “Andolsun, en üstün olan, en aşağılık olanı oradan çıkaracaktır.” Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ } [Münâfikûn: 8] “Oysa izzet Allah'ın ve Resûlünündür.” Dolayısıyla lafzatullahın öne alınması pekiştirme (tekavvî) kastıyla değil, yalnızca önem vermek (ihtimam) içindir; çünkü pekiştirmeyi gerektiren bir durum yoktur.
وَفِعْلُ: يَسْتَهْزِئُ الْمُسْنَدُ إِلَى اللَّهِ لَيْسَ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ لِأَنَّ الْمُرَادَ هُنَا أَنَّهُ يَفْعَلُ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا مَا يُسَمَّى بِالِاسْتِهْزَاءِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ وَلَمْ يَقَعِ اسْتِهْزَاءٌ حَقِيقِيٌّ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ إِمَّا تَمْثِيلٌ لِمُعَامَلَةِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ فِي مُقَابَلَةِ اسْتِهْزَائِهِمْ بِالْمُؤْمِنِينَ، بِمَا بشبه فِعْلَ الْمُسْتَهْزِئِ بِهِمْ وَذَلِكَ بِالْإِمْلَاءِ لَهُمْ حَتَّى يَظُنُّوا أَنَّهُمْ سَلِمُوا مِنَ الْمُؤَاخَذَةِ عَلَى اسْتِهْزَائِهِمْ فَيَظُنُّوا أَنَّ اللَّهَ رَاضٍ عَنْهُمْ أَوْ أَنَّ أَصْنَامَهُمْ نَفَعُوهُمْ حَتَّى إِذَا نَزَلَ بِهِمْ عَذَابُ الدُّنْيَا مِنَ الْقَتْلِ وَالْفَضْحِ عَلِمُوا خِلَافَ مَا تَوَهَّمُوا فَكَانَ ذَلِكَ كَهَيْئَةِ الِاسْتِهْزَاءِ بِهِمْ.
Allah'a isnat edilen { يَسْتَهْزِئُ } fiili hakiki anlamında kullanılmamıştır; çünkü burada murat edilen, O'nun { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ } kavlinin delaletiyle dünyada onlara istihza olarak isimlendirilen muameleyi yapmasıdır. Zira dünyada hakiki bir istihza vaki olmamıştır. Dolayısıyla bu, ya Allah'ın onların müminlerle alay etmelerine karşılık kendilerine yaptığı muameleyi, onlarla alay eden kimsenin fiiline benzeten bir temsildir; bu da onlara mühlet verip alaylarından dolayı cezalandırılmaktan kurtulduklarını zannettirmesi, böylece Allah'ın kendilerinden razı olduğunu veya putlarının kendilerine fayda verdiğini sanmaları, nihayetinde öldürülme ve rezil edilme gibi dünya azabı başlarına indiğinde kuruntularının aksini anlamalarıdır ki bu durum onlarla alay edilmiş gibi olur.
وَالْمُضَارِعُ فِي قَوْلِهِ: يَسْتَهْزِئُ لِزَمَنِ الْحَالِ.
{ يَسْتَهْزِئُ } kavlindeki muzari fiil şimdiki zaman içindir.
وَلَا يُحْمَلُ عَلَى اتِّصَافِ اللَّهِ بِالِاسْتِهْزَاءِ حَقِيقَةً عِنْدَ الْأَشَاعِرَةِ لِأَنَّهُ لَمْ يَقَعْ مِنَ اللَّهِ مَعْنَى الِاسْتِهْزَاءِ فِي الدُّنْيَا، وَيُحَسِّنُ هَذَا التَّمْثِيلَ مَا فِيهِ مِنَ الْمُشَاكَلَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ حَقِيقَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَنْ يَأْمُرَ بِالِاسْتِهْزَاءِ بِهِمْ فِي الْمَوْقِفِ وَهُوَ نَوْعٌ مِنَ الْعِقَابِ فَيَكُونُ الْمُضَارِعُ فِي يَسْتَهْزِئُ لِلِاسْتِقْبَالِ، وَإِلَى هَذَا الْمَعْنَى نَحَا ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ فِي نَقْلِ ابْنِ عَطِيَّةَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا بِهِ جَزَاءُ اسْتِهْزَائِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ أَوْ نَحْوِهِ مِنَ الْإِذْلَالِ وَالتَّحْقِيرِ وَالْمَعْنَى يُذِلُّهُمْ وَعَبَّرَ عَنْهُ بِالِاسْتِهْزَاءِ مَجَازًا وَمُشَاكَلَةً، أَوْ مُرَادًا بِهِ مَآلُ الِاسْتِهْزَاءِ مِنْ رُجُوعِ الْوَبَالِ عَلَيْهِمْ. وَهَذَا كُلُّهُ وَإِنْ جَازَ فَقَدْ عَيَّنَهُ هُنَا جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ كَمَا نَقَلَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَالْقُرْطُبِيُّ وَعَيَّنَهُ الْفَخْرُ الرَّازِيُّ وَالْبَيْضَاوِيُّ وَعَيَّنَهُ الْمُعْتَزِلَةُ أَيْضًا لِأَنَّ الِاسْتِهْزَاءَ لَا يَلِيقُ إِسْنَادُهُ إِلَى اللَّهِ حَقِيقَةً لِأَنَّهُ فِعْلٌ قَبِيحٌ يُنَزَّهُ اللَّهَ تَعَالَى عَنْهُ كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» وَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى الْمُتَعَارَفِ بَيْنَ النَّاسِ.
Eş‘arîlere göre bu, Allah'ın hakikat anlamında istihza ile vasıflanmasına hamledilmez; çünkü dünyada Allah'tan istihza manası vaki olmamıştır. Bu temsili güzelleştiren şey ise içerdiği müşâkele (kelime uyumu) sanatıdır. { يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } ifadesinin kıyamet gününde hakikat olması da caizdir; şöyle ki mahşer yerinde onlarla alay edilmesini emreder ki bu da bir tür cezalandırmadır; bu takdirde { يَسْتَهْزِئُ } fiilindeki muzari gelecek zaman için olur. İbn Atıyye'nin nakline göre İbn Abbâs ve Hasan [el-Basrî] bu anlama meyletmişlerdir. Bununla, azaptan veya zillet ve tahkir gibi şeylerden ibaret olan alaylarının karşılığı kastedilmiş olması da caizdir; bu durumda mana “onları zelil kılar” şeklinde olup mecaz ve müşâkele yoluyla istihza olarak ifade edilmiştir; yahut alayın akıbeti olan vebalin kendilerine dönmesi kastedilmiştir. Bütün bunlar caiz olmakla birlikte, İbn Atıyye ve Kurtubî'nin naklettiği üzere müfessir âlimlerin cumhuru bunu burada kesinleştirmiş; Fahreddin er-Râzî, Beyzâvî ve Mûtezile de bunu tercih etmiştir. Zira *el-Keşşâf*'ta belirtildiği üzere istihzanın hakikaten Allah'a isnat edilmesi uygun düşmez; çünkü o, Yüce Allah'ın kendisinden tenzih edileceği çirkin bir fiildir. Bu da insanlar arasında bilinen örfe dayanmaktadır.
وَجِيءَ فِي حِكَايَةِ كَلَامِهِمْ بِالْمُسْنَدِ الِاسْمِيِّ فِي قَوْلِهِمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ [الْبَقَرَة:
Onların sözlerinin hikâye edilmesinde, { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } [Bakara:
١٤] لِإِفَادَةِ كَلَامِهِمْ مَعْنَى دَوَامِ صُدُورِ الِاسْتِهْزَاءِ مِنْهُمْ وَثَبَاتِهِ بِحَيْثُ لَا يُحَوَّلُونَ عَنْهُ.
14] “Biz ancak alay edicileriz” kavlinde isim cümlesi kalıbında müsned getirilmiştir; ta ki sözleri, kendilerinden istihzanın sürekli ve sabit olarak sadır olduğu, ondan asla vazgeçmeyecekleri manasını ifade etsin.
وَجِيءَ فِي قَوْلِهِ: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ بِإِفَادَةِ التَّجَدُّدِ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ أَيْ تَجَدُّدِ إِمْلَاءِ اللَّهِ لَهُمْ زَمَانًا إِلَى أَنْ يَأْخُذَهُمُ الْعَذَابُ، لِيَعْلَمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّ مَا عَلَيْهِ أَهْلُ النِّفَاقِ مِنَ النِّعْمَةِ إِنَّمَا هُوَ إِمْلَاءٌ وَإِنْ طَالَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ [آل عمرَان: ١٩٦] .
{ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder” kavlinde ise muzari fiil ile teceddüd (yenilenme) manası getirilmiştir; yani azap onları yakalayıncaya kadar Allah'ın onlara mühlet vermesinin zaman zaman yenilenmesi kastedilmiştir. Ta ki Müslümanlar, nifak ehlinin içinde bulunduğu nimetlerin ne kadar sürerse sürsün sadece bir mühlet olduğunu bilsinler; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ } [Âl-i İmrân: 196-197] “İnkâr edenlerin beldelerde gezip dolaşması seni sakın aldatmasın; [bu] az bir menfaattir.”
وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ.
{ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Ve taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken onlara mühlet verir.”
يَتَعَيَّنُ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ.
Bu cümlenin { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } kavline matuf olması zorunludur.
و (يمد) فِعْلٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمَدَدِ وَهُوَ الزِّيَادَةُ، يُقَالُ مَدَّهُ إِذَا زَادَهُ وَهُوَ الْأَصْلُ فِي
*Yemüddü* (يمد) fiili, artırmak anlamına gelen *meded* (الْمَدَد) kökünden türemiştir. Bir şeyi artırdığında *meddehû* (مَدَّهُ) denir ki
الِاشْتِقَاقِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى الْهَمْزَةِ لِأَنَّهُ مُتَعَدٍّ، وَدَلِيلُهُ أَنَّهُمْ ضَمُّوا الْعَيْنَ فِي الْمُضَارِعِ عَلَى قِيَاسِ الْمُضَاعَفِ الْمُتَعَدِّي، وَقَدْ يَقُولُونَ أَمَدَّهُ بِهَمْزَةِ التَّعْدِيَةِ عَلَى تَقْدِيرِ جَعَلَهُ ذَا مَدَدٍ ثُمَّ غَلَبَ اسْتِعْمَالُ مَدَّ فِي الزِّيَادَةِ فِي ذَاتِ الْمَفْعُولِ نَحْوُ مَدَّ لَهُ فِي عُمُرِهِ وَمَدَّ الْأَرْضَ أَيْ مَطَّطَهَا وَأَطَالَهَا، وَغَلَبَ اسْتِعْمَالُ أَمَدَّ الْمَهْمُوزِ فِي الزِّيَادَةِ لِلْمَفْعُولِ مِنْ أَشْيَاءَ يَحْتَاجُهَا نَحْوُ أَمَدَّهُ بِجَيْشٍ: أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ [الشُّعَرَاء: ١٣٣] . وَإِنَّمَا اسْتُعْمِلَ هَذَا فِي مَوْضِعِ الْآخَرِ عَلَى الْأَصْلِ فَلِذَلِكَ قِيلَ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا فِي الِاسْتِعْمَالِ وَقِيلَ يَخْتَصُّ أَمَدَّ الْمَهْمُوزُ بِالْخَيرِ نَحْو: أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ [النَّمْل: ٣٦] أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٥] ، وَيَخْتَصُّ مَدَّ بِغَيْرِ الْخَيْرِ وَنُقِلَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ فِي كِتَابِ «الْحُجَّةِ» ، وَنَقَلَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنْ يُونُسَ بْنِ حَبِيبٍ، إِلَّا الْمُعَدَّى بِاللَّامِ فَإِنَّهُ خَاصٌّ بِالزِّيَادَةِ فِي الْعُمُرِ وَالْإِمْهَالِ فِيهِ عِنْدَ الزَّمَخْشَرِيِّ وَغَيْرِهِ خِلَافًا لِبَعْضِ اللُّغَوِيِّينَ فَاسْتَغْنَوْا بِذِكْرِ اللَّامِ الْمُؤْذِنَةِ بِأَنَّ ذَلِكَ لِلنَّفْعِ وَلِلْأَجَلِ (بِسُكُونِ الْجِيمِ) عَنِ التَّفْرِقَةِ بِالْهَمْزِ رُجُوعًا لِلْأَصْلِ لِئَلَّا يَجْمَعُوا بَيْنَ مَا يَقْتَضِي التَّعْدِيَةَ وَهُوَ الْهَمْزَةُ وَبَيْنَ مَا يَقْتَضِي الْقُصُورَ وَهُوَ لَامُ الْجَرِّ، وَكُلُّ هَذَا مِنْ تَأْثِيرِ الْأَمْثِلَةِ عَلَى النَّاظِرِينَ وَهِيَ طَرِيقَةٌ لَهُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَفْعَالِ الَّتِي يَتَفَرَّعُ مَعْنَاهَا الْوَضْعِيُّ إِلَى مَعَانٍ جُزْئِيَّةٍ لَهُ أَوْ مُقَيَّدَةٍ أَوْ مَجَازِيَّةٍ أَنْ يَخُصُّوا بَعْضَ لُغَاتِهِ أَوْ بَعْضَ أَحْوَالِهِ بِبَعْضِ تِلْكَ الْمَعَانِي جَرْيًا وَرَاءَ التَّنْصِيصِ فِي الْكَلَامِ وَدَفْعِ اللَّبْسِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ. وَهَذَا مِنْ دَقَائِقِ اسْتِعْمَالِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، فَلَا يُقَالُ إِنَّ دَعْوَى اخْتِصَاصِ بَعْضِ الِاسْتِعْمَالَاتِ بِبَعْضِ الْمَعَانِي هِيَ دَعْوَى اشْتِرَاكٍ أَوْ دَعْوَى مَجَازٍ وَكِلَاهُمَا خِلَافُ الْأَصْلِ كَمَا أَوْرَدَ عَبْدُ الْحَكِيمِ لِأَنَّ ذَلِكَ التَّخْصِيصَ كَمَا عَلِمْتَ اصْطِلَاحٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ لَا تَعَدُّدُ وَضْعٍ وَلَا اسْتِعْمَالٌ فِي غَيْرِ الْمَعْنَى الْمَوْضُوعِ لَهُ وَنَظِيرُ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ فَرَقَ وَفَرَّقَ وَوَعَدَ وَأَوْعَدَ وَنَشَدَ وَأَنْشَدَ وَنَزَّلَ (الْمُضَاعَفُ) وَأَنْزَلَ، وَقَوْلُهُمِ الْعِثَارُ مَصْدَرُ عَثَرَ إِذْ أُرِيدَ بِالْفِعْلِ الْحَقِيقَةُ، وَالْعُثُورُ مَصْدَرُ عَثَرَ إِذْ أُرِيدَ بِالْفِعْلِ الْمَجَازُ وَهُوَ الِاطِّلَاعُ، وَقَدْ فَرَّقَتِ الْعَرَبُ فِي مَصَادِرِ الْفِعْلِ الْوَاحِدِ وَفِي جُمُوعِ الِاسْمِ الْوَاحِدِ لِاخْتِلَافِ الْقُيُودِ.
geçişli (müteaddî) olduğu için türetilmesinde hemzeye ihtiyaç duyulmaması asıldır. Bunun delili, geçişli muzaaf fiillerin kuralı gereğince muzaride aynü'l-fiili zammeli okumuş olmalarıdır. Bazen “onu meded sahibi kıldı” takdiriyle ta‘diye hemzesiyle *emeddehû* (أَمَدَّهُ) da derler. Sonradan *medde* (مَدَّ) fiilinin kullanımı, mef‘ulün bizzat kendisini artırmada galip gelmiştir; örneğin “ömrünü uzattı” veya “yeryüzünü uzatıp yaydı” denmesi gibi. Hemzeli *emedde* (أَمَدَّ) fiilinin kullanımı ise mef‘ule ihtiyaç duyduğu şeylerden artırmada galip gelmiştir; örneğin “ona ordu takviyesi yaptı” denmesi veya { أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ } [Şuarâ: 133] “Size davarlar ve oğullar vererek yardım etti” ayeti gibi. Bunların birbirinin yerine kullanılması ise asıl üzere olmuştur. Bu yüzden kullanımda aralarında fark olmadığı söylenmiştir; hemzeli olan *emedde* fiilinin hayırda, örneğin { أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ } [Neml: 36] “Bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz?” ve { أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ } [Mü'minûn: 55] “Kendilerine verdiğimiz mallarla...” ayetlerindeki gibi tahsis edildiği, yalın *medde* fiilinin ise şerde tahsis edildiği de söylenmiştir. Bu husus Ebû Ali el-Fârisî'den *el-Hucce* kitabında, İbn Atıyye tarafından da Yûnus b. Habîb'den nakledilmiştir. Ancak lâm ile geçişli kılınan şekli müstesnadır; zira Zemahşerî ve diğerlerine göre bazı dilcilerin aksine bu, ömrün uzatılması ve onda mühlet verilmesine mahsustur. Böylece fayda ve ecel bildiren lâm harf-i cerrini zikretmekle, hemze ile yapılan ayrıma ihtiyaç duymayıp asla dönmüşlerdir; ta ki geçişlilik gerektiren hemze ile geçişsizlik (kūsur) gerektiren cer lâmını bir araya getirmemiş olsunlar. Bütün bunlar örneklerin dilciler üzerindeki etkisindendir. Bu, vaz‘î manası cüzî, mukayyed veya mecazî manalara ayrılan birçok fiilde onların takip ettiği bir yoldur; sözde sarihliği sağlamak ve karışıklığı mümkün mertebe gidermek gayesiyle o fiilin bazı kullanımlarını veya bazı hallerini bu manalardan birine tahsis ederler. Bu da Arap dilinin inceliklerindendir. Dolayısıyla bazılarının iddia ettiği gibi bazı kullanımların bazı manalara tahsis edilmesi müştereklik veya mecaz iddiası değildir -ki Abdülhakîm'in itiraz ettiği üzere her ikisi de asla aykırıdır-; zira bildiğin gibi bu tahsis vaz‘ın çoğalması veya kelimenin konulduğu anlamın dışında kullanılması değil, kullanımda bir ıstılahtır. Bunun benzeri, onların *faraka* (فَرَقَ) ile *farraka* (فَرَّقَ), *va‘ade* (وَعَدَ) ile *ev‘ade* (أَوْعَدَ), *neşede* (نَشَدَ) ile *enşede* (أَنْشَدَ), şeddeli *nezzele* (نَزَّلَ) ile *enzele* (أَنْزَلَ) demeleridir. Yine hakikat murat edildiğinde *asara* (عَثَرَ) fiilinin masdarının *el-‘isâr* (الْعِثَار), mecaz yani muttali olmak murat edildiğinde masdarının *el-‘usûr* (الْعُثُور) olması da böyledir. Nitekim Araplar tek bir fiilin masdarlarında ve tek bir ismin çoğullarında kayıtların farklılığı sebebiyle ayrım yapmışlardır.
وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ (يَمُدُّ) إِلَى ضَمِيرِهِمُ الدَّالِّ عَلَى أَدَبٍ أَوْ ذَوْقٍ مَعَ أَنَّ الْمَدَّ إِنَّمَا يَتَعَدَّى إِلَى الطُّغْيَانِ جَاءَتْ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِجْمَالِ الَّذِي يَعْقُبُهُ التَّفْصِيلُ لِيَتَمَكَّنَ التَّفْصِيلُ فِي ذِهْنِ السَّامِعِ مِثْلُ طَرِيقَةِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ وَجَعَلَ الزَّجَّاجُ وَالْوَاحِدِيُّ أَصْلَهُ وَيَمُدُّ لَهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ فَحَذَفَ لَامَ الْجَرِّ وَاتَّصَلَ الْفِعْلُ بِالْمَجْرُورِ عَلَى طَرِيقَةِ نَزْعِ الْخَافِضِ وَلَيْسَ بِذَلِكَ.
*Medd* fiilinin aslında tuğyana geçişli olmasına rağmen, edep veya zevke delalet eden zamirlerine geçişli kılınması, tafsilatın dinleyicinin zihninde iyice yer etmesi için -tıpkı bedel-i iştimal yönteminde olduğu gibi- ardından tafsilat gelen icmal yöntemiyle vaki olmuştur. Zeccâc ve Vâhidî ise bunun aslını “onların tuğyanları içinde onlara mühlet verir” şeklinde takdir edip cer lâmını hazfetmiş ve fiili, nez‘u'l-hâfız (harf-i cerin hazfi) yoluyla mecrura bitiştirmiştir; fakat durum öyle değildir.
وَالطُّغْيَانُ مَصْدَرٌ بِوَزْنِ الْغُفْرَانِ وَالشُّكْرَانِ، وَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي الطَّغْيِ وَهُوَ الْإِفْرَاطُ فِي
Tuğyân (الطُّغْيَانُ), *ğufrân* ve *şükrân* vezninde bir masdardır;
الشَّرِّ وَالْكِبْرِ وَتَعْلِيقُ فِعْلِ يَمُدُّهُمْ هُنَا بِضَمِيرِ الذَّوَاتِ تَعْلِيقٌ إِجْمَالِيٍّ يُفَسِّرُهُ قَوْلُهُ: فِي طُغْيانِهِمْ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى تَقْدِيرِ لَامٍ مَحْذُوفَةٍ أَيْ يَمُدُّ لَهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ أَيْ يُمْهِلُهُمْ فَيَكُونُ نَحْوَ بَعْضِ مَا فُسِّرَ بِهِ قَوْلُهُ: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَهَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ وَالْوَاحِدِيِّ وَفِيهِ بُعْدٌ.
şer ve kibirde haddi aşmak olan *tağy* (الطَّغْي) kökünün mübalağasıdır. Burada { يَمُدُّهُمْ } fiilinin zatları gösteren zamire bağlanması, { فِي طُغْيانِهِمْ } kavlinin tefsir ettiği icmâlî bir bağlanmadır. Mahzuf bir lâm takdiriyle olması da caizdir; yani “onların tuğyanlarında onlara mühlet verir” takdirindedir ki bu, { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } kavlinin tefsir edildiği bazı vecihler gibidir. Bu, Zeccâc ve Vâhidî'nin görüşü olup [tercihe] uzaktır.
وَالْعَمَهُ انْطِمَاسُ الْبَصِيرَةِ وَتَحَيُّرُ الرَّأْيِ وَفِعْلُهُ عَمِهَ فَهُوَ عَامِهٌ وَأَعْمَهُ.
Ameh (الْعَمَهُ), basiretin körelmesi ve görüşte bocalayıp şaşırmaktır. Fiili *amihe* (عَمِهَ) olup faili *âmih* (عَامِهٌ) ve *a‘meh* (أَعْمَهُ) şeklinde gelir.
وَإِسْنَادُ الْمَدِّ فِي الطُّغْيَانِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ:
Tuğyanda artırmanın Yüce Allah'a isnat edilmesi,
وَيَمُدُّهُمْ إِسْنَادُ خَلْقٍ وَتَكْوِينٍ مَنُوطٍ بِأَسْبَابِ التَّكْوِينِ عَلَى سُنَّةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي حُصُولِ الْمُسَبَّبَاتِ عِنْدَ أَسْبَابِهَا. فَالنِّفَاقُ إِذَا دَخَلَ الْقُلُوبَ كَانَ مِنْ آثَارِهِ أَنْ لَا يَنْقَطِعَ عَنْهَا، وَلَمَّا كَانَ مِنْ شَأْنِ وَصْفِ النِّفَاقِ أَنْ تُنْمِي عَنْهُ الرَّذَائِلُ الَّتِي قَدَّمْنَا بَيَانهَا كَانَ تكونها فِي نُفُوسِهِمْ مُتَوَلِّدًا مِنْ أَسْبَابٍ شَتَّى فِي طِبَاعِهِمْ مُتَسَلْسِلًا مِنِ ارْتِبَاطِ الْمُسَبَّبَاتِ بِأَسْبَابِهَا وَهِيَ شَتَّى وَمُتَفَرِّعَةٌ وَذَلِكَ بِخُلُقٍ خَاصٍّ بِهِمْ مُبَاشَرَةً وَلَكِنَّ اللَّهَ حَرَمَهُمْ تَوْفِيقَهُ الَّذِي يَقْلَعُهُمْ عَنْ تِلْكَ الجبلة بمحارية نُفُوسِهِمْ، فَكَانَ حِرْمَانُهُ إِيَّاهُمُ التَّوْفِيقَ مُقْتَضِيًا اسْتِمْرَارَ طُغْيَانِهِمْ وَتَزَايُدَهُ بِالرُّسُوخِ فَإِسْنَادُ ازْدِيَادِهِ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ خَالِقُ النُّظُمِ الَّتِي هِيَ أَسْبَابُ ازْدِيَادِهِ، وَهَذَا يُعَدُّ مِنَ الْحَقِيقَةِ الْعَقْلِيَّةِ الشَّائِعَةِ وَلَيْسَ مِنَ الْمَجَازِ لِعَدَمِ مُلَاحَظَةِ خَلْقِ الْأَسْبَابِ بِحَسَبِ مَا تَعَارَفَهُ النَّاسُ مِنْ إِسْنَادِ مَا خَفِيَ فَاعِلُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ الْخَالِقُ لِلْأَسْبَابِ الْأَصْلِيَّةِ وَالْجَاعِلُ لِنَوَامِيسِهَا بِكَيْفِيَّةٍ لَا يَعْلَمُ النَّاسُ سِرَّهَا وَلَا شَاهَدُوا مَنْ تُسْنَدُ إِلَيْهِ عَلَى الْحَقِيقَةِ غَيْرَهُ وَهَذَا بِخِلَافِ نَحْوِ بَنَى الْأَمِير الْمَدِينَة لَا سِيمَا بَعْدَ التَّصْرِيحِ بِالْإِسْنَادِ إِلَيْهِ فِي الْكَلَامِ بِحَيْثُ لَمْ يَبْقَ لِلْبِنَاءِ عَلَى عُرْفِ النَّاسِ مَجَالٌ وَهَذَا بِخِلَافِ نَحْوِ: يَزِيدُكَ وَجْهُهُ حُسْنًا وَسَرَّتْنِي رُؤْيَتُكَ لِأَنَّ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ فِي الْوَاقِعِ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا أَنَّهُ غَيْرُ مُلْتَفَتٍ إِلَيْهِ فِي الْعُرْفِ فَلِذَلِكَ قَالَ الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ: إِنَّهُ مِنَ الْمَجَازِ الَّذِي لَا حَقِيقَةَ لَهُ.
{ وَيَمُدُّهُمْ } kavlinin tefsirindeki birinci veche göre; Yüce Allah'ın müsebbebatın (sonuçların) sebepleri yanında meydana gelmesine dair sünneti uyarınca tekvin sebeplerine bağlı bir yaratma ve var etme isnadıdır. Zira nifak kalplere girdiğinde, onun eserlerinden biri de kalplerden kesilip gitmemesidir. Nifak vasfının tabiatı gereği daha önce açıkladığımız rezillikleri artırması söz konusu olduğundan, bu rezilliklerin onların nefislerinde oluşması, tabiatlarındaki çeşitli sebeplerden doğmuş ve sebeplerle müsebbebatın birbirine bağlanmasıyla zincirleme olarak gerçekleşmiştir ki bunlar pek çok ve dallı budaklıdır. Bu da doğrudan kendilerine has bir ahlakladır; ancak Allah, nefisleriyle mücadele ederek onları bu cibilliyetten söküp atacak muvaffakiyetinden onları mahrum bırakmıştır. Dolayısıyla onları muvaffakiyetten mahrum bırakması, taşkınlıklarının devam etmesini ve kökleşerek artmasını gerektirmiştir. Bunun artışının Allah'a isnat edilmesi ise, O'nun bu artışın sebebi olan nizamların yaratıcısı olmasındandır. Bu, yaygın aklî hakikatten sayılır; zira insanların, faili gizli olan şeyleri asıl sebeplerin yaratıcısı ve kanunlarının koyucusu olması hasebiyle Yüce Allah'a isnat etme örfüne göre sebeplerin yaratılması mülahaza edilmediği için mecazdan değildir; çünkü insanlar bunun sırrını bilmez ve O'ndan başka hakikatte kendisine isnat edilecek bir fail görmemişlerdir. Bu durum, “Emir şehri inşa etti” sözü gibi değildir; bilhassa kelamda isnadın O'na yapıldığı açıklandıktan sonra artık insanların örfüne dayandırma imkânı kalmamıştır. Yine bu, “Onun yüzü senin güzelliğini artırır” ve “Seni görmek beni sevindirdi” gibi sözlerden de farklıdır; zira bu durumlar gerçekte Yüce Allah'ın fiili olsa da örfte buna itibar edilmez. Bu yüzden Şeyh Abdülkāhir: “O, hakikati olmayan bir mecazdır” demiştir.
وَإِنَّمَا أَضَافَ الطُّغْيَانَ لِضَمِيرِ الْمُنَافِقِينَ وَلَمْ يَقُلْ فِي الطُّغْيَانِ بِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ: [٢٠٢] وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ إِشَارَةً إِلَى تَفْظِيعِ شَأْنِ هَذَا الطُّغْيَانِ وَغَرَابَتِهِ فِي بَابِهِ وَأَنَّهُمُ اخْتَصُّوا بِهِ حَتَّى صَارَ يُعْرَفُ بِإِضَافَتِهِ إِلَيْهِمْ. والظرف مُتَعَلق بيمدهم ويَعْمَهُونَ جملَة حَالية.
A‘râf suresinde: [202] { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ } “Kardeşleri ise onları azgınlığa sürüklerler” buyurduğu gibi cins belirteciyle “tuğyanda” demeyip tuğyanı münafıkların zamirine izafe etmesi, bu tuğyanın durumunun vahametine, nev-i şahsına münhasırlığına ve kendilerine izafe edilerek tanınacak derecede onlara has kılındığına işaret etmek içindir. Zarf { يَمُدُّهُمْ } fiiline müteallıktır; { يَعْمَهُونَ } ise hâl cümlesidir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٦]
[Bakara Suresi (2), Âyet 16]
أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٦)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir. Bu yüzden ticaretleri kâr etmemiş ve doğru yolu da bulamamışlardır.” (16)
أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى.
{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir.”
الْإِشَارَةُ إِلَى مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ [الْبَقَرَة: ٨] وَمَا عُطِفَ عَلَى صِلَتِهِ مِنْ صِفَاتِهِمْ وَجِيءَ بِاسْمِ إِشَارَةِ الْجمع لِأَن مَا صدق «مَنْ» هُوَ فَرِيقٌ مِنَ النَّاسِ، وَفُصِلَتِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا لِتُفِيدَ تَقْرِيرَ مَعْنَى: «وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ [الْبَقَرَة: ١٥] فَمَضْمُونُهَا بِمَنْزِلَةِ التَّوْكِيدِ، وَذَلِكَ مِمَّا يَقْتَضِي الْفَصْلَ، وَلِتُفِيدَ تَعْلِيلَ مَضْمُونِ جُمْلَةِ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ فَتَكُونُ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِسَائِلٍ عَنِ الْعِلَّةِ، وَهِيَ أَيْضًا فَذْلَكَةٌ لِلْجُمَلِ السَّابِقَةِ الشَّارِحَةِ لِأَحْوَالِهِمْ وَشَأْنُ الْفَذْلَكَةِ عَدَمُ الْعَطْفِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ [الْبَقَرَة: ١٩٦] ، وَكُلُّ هَذِهِ الِاعْتِبَارَاتِ مُقْتَضٍ لِعَدَمِ الْعَطْفِ فَفِيهَا ثَلَاثَةُ مُوجِبَاتٍ لِلْفَصْلِ.
İşaret, { مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ } [Bakara: 8] “İnsanlardan öyleleri vardır ki: 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler” ifadesine ve sıla cümlesine atfedilen onların niteliklerinedir. Çoğul işaret ismi getirilmiştir; zira “men” (مَنْ) edatının karşıladığı fertler insanlardan bir gruptur. Cümle, önceki cümleden { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } [Bakara: 15] “Ve taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken onlara mühlet verir” manasını pekiştirmesi için fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir); zira muhtevası tekit mesabesindedir ve bu da faslı gerektiren hususlardandır. Ayrıca { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } cümlesinin muhtevasını gerekçelendirmeyi ifade etmesi içindir; böylece illeti soran kimseye beyânî bir istinaf olur. Bu cümle aynı zamanda onların hallerini açıklayan önceki cümlelerin bir hülasasıdır (fezlekesidir); hülasanın şanı ise Yüce Allah'ın: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } [Bakara: 196] “Bunlar tam on gündür” kavlinde olduğu gibi atıfsız gelmesidir. Bütün bu mülahazalar atfın terk edilmesini gerektirir; dolayısıyla burada faslı gerektiren üç sebep bulunmaktadır.
وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنْ نَظْمِ الْكَلَامِ مُقَابِلُ مَوْقِعِ جُمْلَةِ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] وَمُقَابِلُ مَوْقِعِ جُمْلَةِ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [الْبَقَرَة: ٧] الْآيَةَ.
Bu cümlenin söz dizimindeki konumu, { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara: 5] “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” cümlesinin ve { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [Bakara: 7] “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” ayetinin konumuna karşılıktır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ هُنَا غَيْرُ مُشَارٍ بِهِ إِلَى ذَوَاتٍ وَلَكِنْ إِلَى صِنْفٍ اجْتَمَعَتْ فِيهِمُ الصِّفَاتُ الْمَاضِيَةُ فَانْكَشَفَتْ أَحْوَالُهُمْ حَتَّى صَارُوا كَالْحَاضِرِينَ تُجَاهَ السَّامِعِ بِحَيْثُ يُشَارُ إِلَيْهِمْ وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ كَثِيرُ الْوُرُودِ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ. وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْإِشَارَةِ إِشْعَارٌ بِبُعْدٍ أَوْ قُرْبٍ حَتَّى تُفِيدَ تَحْقِيرًا نَاشِئًا عَنِ الْبُعْدِ لِأَنَّ هَذَا مِنْ أَسْمَاءِ الْإِشَارَةِ الْغَالِبَةِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فَلَا عُدُولَ فِيهَا حَتَّى يَكُونَ الْعُدُولُ لِمَقْصِدٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ الْكِتابُ [الْبَقَرَة: ٢] وَلِأَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ هُنَا غَيْرُ مَحْسُوسٍ حَتَّى يَكُونَ لَهُ مَرْتَبَةٌ مُعَيَّنَةٌ فَيَكُونُ الْعُدُولُ عَنْ لَفْظِهَا لِقَصْدِ مَعْنًى ثَانٍ فَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ذلِكَ الْكِتابُ مَعَ قُرْبِ الْكِتَابِ لِلنَّاطِقِ بِآيَاتِهِ عُدُولٌ عَنْ إِشَارَةِ الْقَرِيبِ إِلَى الْبَعِيدِ فَأَفَادَ التَّعْظِيمَ. وَعَكْسُ هَذَا قَوْلُ قَيْسِ بْنِ الْخَطِيمِ:
Buradaki işaret ismiyle bizzat şahıslara değil, geçmiş niteliklerin kendilerinde toplandığı bir zümreye işaret edilmektedir; öyle ki durumları açığa çıkmış ve dinleyicinin karşısında hazır bulunup kendilerine işaret edilebilir hale gelmişlerdir. Bu, beliğ kelamda çokça rastlanan bir kullanımdır. Bu işarette, uzaktan kaynaklanan bir tahkiri ifade edecek şekilde bir uzaklık veya yakınlık hissettirme yoktur; zira bu, Arap kelamında galip olan işaret isimlerindendir ve Yüce Allah'ın: { ذلِكَ الْكِتابُ } [Bakara: 2] kavlinde geçtiği gibi belirli bir maksat için yapılan bir udûl (başka lafza yönelme) söz konusu değildir. Hem burada işaret edilen şey somut/hissedilir bir varlık değildir ki belirli bir mertebesi olsun da lafzından başka bir manaya yönelinsin. Nitekim Yüce Allah'ın: { ذلِكَ الْكِتابُ } kavlinde, ayetlerini telaffuz eden kimseye kitabın yakın olmasına rağmen yakın için olan işaret isminden uzak için olana yönelinmiş ve bu da tazimi ifade etmiştir. Bunun zıddı ise Kays b. el-Hatîm'in şu sözüdür:
مَتَّى يَأْتِ هَذَا الْمَوْتُ لَا يُلْفِ حَاجَةً ... لِنَفْسِيَ إِلَّا قَدْ قَضَيْتُ قَضَاءَهَا
“Bu ölüm ne zaman gelirse gelsin, içimde karşılamadığım hiçbir ihtiyaç bulamayacaktır.”
فَإِنَّ الْمَوْتَ بَعِيدٌ عَنْهُ فَحَقُّهُ أَنْ يُشِيرَ إِلَيْهِ بِاسْمِ الْبَعِيدِ، وَعَدَلَ عَنْهُ إِلَى إِشَارَةِ الْقَرِيبِ لِإِظْهَارِ اسْتِخْفَافِهِ بِهِ.
Zira ölüm ondan uzaktır ve asıl olan ona uzak işaret ismiyle işaret etmesiydi; fakat onu hafife aldığını göstermek için yakın işaret ismine yönelmiştir.
وَالِاشْتِرَاءُ افْتِعَالٌ مِنَ الشَّرْيِ وَفِعْلُهُ شَرَى الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى بَاعَ كَمَا أَنَّ اشْتَرَى بِمَعْنَى ابْتَاعَ فَاشْتَرَى وَابْتَاعَ كِلَاهُمَا مُطَاوِعٌ لِفِعْلِهِ الْمُجَرَّدِ أَشَارَ أَهْلُ اللِّسَانِ إِلَى أَنَّ فَاعِلَ هَذِهِ الْمُطَاوَعَةِ هُوَ الَّذِي قَبِلَ الْفِعْلَ وَالْتَزَمَهُ فَدَلُّوا بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ آخِذٌ شَيْئًا لِرَغْبَةٍ فِيهِ، وَلَمَّا كَانَ مَعْنَى الْبَيْعِ مُقْتَضِيًا آخِذِينَ وَبَاذِلِينَ كَانَ كُلٌّ مِنْهُمَا بَائِعًا وَمُبْتَاعًا بِاخْتِلَافِ الِاعْتِبَارِ، فَفِعْلُ بَاعَ
İştirâ (الِاشْتِرَاءُ), *şery* (الشَّرْي) kökünden *iftiâl* babındadır. Fiili, “sattı” manasında olan *şerâ* (شَرَى) fiilidir; nitekim *işterâ* (اشْتَرَى) da “satın aldı” anlamındaki *ibteâ* (ابْتَاعَ) manasındadır. *İşterâ* ve *ibteâ* fiillerinin her ikisi de mücerred fiillerinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür). Dil ehli, bu mutâvaatın failinin fiili kabul edip üstlenen kimse olduğuna işaret etmiş ve bununla, onun bir şeyi arzu duyarak alan kişi olduğunu göstermişlerdir. Satış (bey‘) manası alanları ve verenleri gerektirdiğinden, farklı açılardan her ikisi de hem satıcı hem alıcıdır. Zira *bâa* (بَاعَ) fiilinde
مَنْظُورٌ فِيهِ ابْتِدَاءً إِلَى مَعْنَى الْبَذْلِ وَالْفِعْلُ ابْتَاعَ مَنْظُورٌ فِيهِ ابْتِدَاءً إِلَى مَعْنَى الْأَخْذِ فَإِنِ اعْتَبَرَهُ الْمُتَكَلِّمُ آخِذًا لِمَا صَارَ بِيَدِهِ عَبَّرَ عَنْهُ بِمُبْتَاعٍ وَمُشْتَرٍ، وَإِنِ اعْتَبَرَهُ بَاذِلًا لِمَا خَرَجَ مِنْ يَدِهِ مِنَ الْعِوَضِ، عَبَّرَ عَنْهُ بِبَائِعٍ وَشَارٍ، وَبِهَذَا يَكُونُ الْفِعْلَانِ جَارِيَيْنِ عَلَى سَنَنٍ وَاحِدٍ، وَقَدْ ذَكَرَ كَثِيرٌ مِنَ اللُّغَوِيِّينَ أَنَّ شَرَى يُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى اشْتَرَى وَالَّذِي جَرَّأَهُمْ عَلَى ذَلِكَ سُوءُ التَّأَمُّلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ [يُوسُف: ٢٠] فَتَوَهَّمُوا الضَّمِيرَ عَائِدًا إِلَى الْمِصْرِيِّينَ مَعَ أَنَّ مَعَادَهُ وَاضِحٌ قَرِيبٌ وَهُوَ سَيَّارَةٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ [يُوسُف:
ilk olarak verme (bezl) manası gözetilir; *ibteâ* (ابْتَاعَ) fiilinde ise ilk olarak alma manası gözetilir. Konuşan kimse, eline geçen şeyi alan kişi olarak kabul ederse ondan *mübteî* (müşteri/satın alan) diye bahseder; şayet elinden çıkan bedeli veren kişi olarak kabul ederse ondan *bâi‘* (satıcı) ve *şârî* diye bahseder. Böylece her iki fiil de aynı minval üzere cereyan eder. Pek çok dilci *şerâ* fiilinin *işterâ* (satın aldı) manasında da kullanıldığını zikretmiştir. Onları buna sevk eden şey, Yüce Allah'ın: { وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ } [Yûsuf: 20] kavlini iyi tefekkür etmemeleridir; zira zamirin Mısırlılara döndüğünü vehmetmişlerdir; oysa zamirin mercii gayet açık ve yakındır, o da Yüce Allah'ın: { وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ } [Yûsuf:
١٩] أَيْ بَاعُوهُ، وَحَسْبُكَ شَاهِدًا عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ [يُوسُف: ٢٠] أَمَّا الَّذِي اشْتَرَاهُ فَهُوَ فِيهِ مِنَ الرَّاغِبِينَ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ لِامْرَأَتِهِ: أَكْرِمِي مَثْواهُ [يُوسُف: ٢١] .
19] “Bir kervan geldi” kavlindeki kervandır; yani “Onu sattılar” demektir. Buna şahit olarak { وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ } [Yûsuf: 20] “Ve ona pek değer vermemişlerdi” buyruğu sana yeter. Onu satın alan kimseye gelince, o ona rağbet edenlerdendi; nitekim hanımına: { أَكْرِمِي مَثْواهُ } [Yûsuf: 21] “Ona iyi bak” dediğini görmez misin?
وَعَلَى ذَيْنِكَ الْاعْتِبَارَيْنِ فِي فِعْلَيِ الشِّرَاءِ وَالْبَيْعِ كَانَتْ تَعْدِيَتُهُمَا إِلَى الْمَفْعُولِ فَهُمَا يَتَعَدَّيَانِ إِلَى الْمَقْصُودِ الْأَصْلِيِّ بِأَنْفُسِهِمَا وَإِلَى غَيْرِهِ بِالْبَاءِ فَيُقَالُ بَاعَ فَرَسَهُ بِأَلْفٍ وَابْتَاعَ فَرَسَ فُلَانٍ بِأَلْفٍ لِأَنَّ الْفَرَسَ هُوَ الَّذِي كَانَتِ الْمُعَاقَدَةُ لِأَجْلِهِ لِأَنَّ الَّذِي أَخْرَجَهُ لِيَبِيعَهُ عَلِمَ أَنَّ النَّاسَ يَرْغَبُونَ فِيهِ وَالَّذِي جَاءَ لِيَشْتَرِيَهُ كَذَلِكَ.
Satın alma ve satma fiillerindeki bu iki mülahazaya göre mef‘ule geçişleri olmuştur; zira her iki fiil de asıl maksada bizzat, diğerine ise bâ harf-i cerri ile geçişli olur. Bu sebeple “Atını bine sattı” ve “Filanın atını bine satın aldı” denir; çünkü akit bizzat at için yapılmıştır. Zira onu satmak için çıkaran kimse insanların ona rağbet ettiğini bilmektedir; onu satın almaya gelen kimse de aynı şekildedir.
وَإِطْلَاق الاشتراء هَاهُنَا مَجَازٌ مُرْسَلٌ بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ، أَطْلَقَ الِاشْتِرَاءَ عَلَى لَازِمِهِ الثَّانِي وَهُوَ الْحِرْصُ عَلَى شَيْءٍ وَالزُّهْدُ فِي ضِدِّهِ أَيْ حَرَصُوا عَلَى الضَّلَالَةِ، وَزَهِدُوا فِي الْهُدَى إِذْ لَيْسَ فِي مَا وَقَعَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ اسْتِبْدَالُ شَيْءٍ بِشَيْءٍ إِذْ لَمْ يَكُونُوا مِنْ قَبْلُ مُهْتَدِينَ.
Burada “satın alma” (iştirâ) lafzının kullanılması lüzum alakasıyla mecâz-ı mürseldir; iştirâ lafzı, onun ikinci lâzımı olan bir şeye hırs göstermek ve zıddından yüz çevirmek manasında kullanılmıştır. Yani sapıklığa hırs göstermiş ve hidayetten yüz çevirmişlerdir; zira münafıklardan sadır olan şeyde bir şeyi diğeriyle değiştirmek söz konusu değildir, çünkü onlar daha önce hidayet üzere değillerdi.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاشْتِرَاءُ مُسْتَعْمَلًا فِي الِاسْتِبْدَالِ وَهُوَ لَازِمُهُ الْأَوَّلُ وَاسْتِعْمَالُهُ فِي هَذَا اللَّازِمِ مَشْهُورٌ. قَالَ بَشَامَةُ بْنُ حَزْنٍ:
İştirâ lafzının, onun birinci lâzımı olan tebdil (değiştirme) anlamında kullanılmış olması da caizdir ve bu lâzımda kullanılması meşhurdur. Beşâme b. Hazn şöyle demiştir:
إِنَّا بَنِي نَهْشَلٍ لَا نَدَّعِي لِأَبٍ ... عَنْهُ وَلَا هُوَ بِالْأَبْنَاءِ يَشْرِينَا
“Şüphesiz biz Nahşeloğulları, başka bir babaya intisap etmeyiz; babamız da bizi başka oğullarla değiştirmez.”
أَيْ يَبِيعُنَا أَيْ يُبَدِّلُنَا، وَقَالَ عَنْتَرَةُ بْنُ الْأَخْرَسِ الْمَعْنِيُّ مِنْ شُعَرَاءِ «الْحَمَاسَةِ» :
Yani “bizi satmaz, değiştirmez”. *el-Hamâse* şairlerinden Antara b. el-Ahras el-Ma‘nî de şöyle demiştir:
وَمَنْ إِنْ بِعْتَ مَنْزِلَةً بِأُخْرَى ... حَلَلْتَ بِأَمْرِهِ وَبِهِ تَسِيرُُُ
“O kimse ki, bir yurdu bir başkasıyla değiştirdiğinde onun emriyle konaklar, onunla yürürsün.”
أَيْ إِذَا اسْتَبْدَلْتَ دَارًا بِأُخْرَى. وَهَذَا بِخِلَافِ قَوْلِ أَبِي النَّجْمِ:
Yani “bir diyarı diğeriyle değiştirdiğinde”. Bu durum, Ebu’n-Necm’in şu sözünün aksinedir:
أَخَذْتُ بِالْجَمَّةِ رَأْسًا أَزْعَرًا ... وَبِالطَّوِيلِ الْعُمر عمرا جيدار
“Gür saçlara karşılık seyrek saçlı bir baş aldım; uzun bir ömre karşılık da kısa bir ömür aldım.”
فَيَكُونُ الْحَمْلُ عَلَيْهِ هُنَا أَن اختلاطهم كَمَا اشْترى الْمُسلم إِذْ تنصرا بِالْمُسْلِمِينَ وَإِظْهَارَهُمُ الْإِيمَانَ حَالَةٌ تُشْبِهُ حَالَ الْمُهْتَدِي تَلَبَّسُوا بِهَا فَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ طَرَحُوهَا وَاسْتَبْدَلُوهَا بِحَالَةِ الضَّلَالِ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ الثَّانِي يَصِحُّ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الِاشْتِرَاءُ اسْتِعَارَةً بِتَشْبِيهِ تَيْنِكَ الْحَالَتَيْنِ بِحَالِ الْمُشْتَرِي لِشَيْءٍ كَانَ غَيْرَ جَائِزٍ لَهُ وَارْتَضَاهُ فِي «الْكَشَّافِ» .
Buna göre buradaki haml şudur: Tıpkı Müslümanın hıristiyanlaşırken [dini] satın alması gibi, onların Müslümanlara karışması ve iman izhar etmesi hidayete ermiş kimsenin durumuna benzeyen ve büründükleri bir durumdur; şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise onu atıp sapıklık durumuyla değiştirmişlerdir. Bu ikinci veche göre, iştirâ (satın alma) kelimesinin, bu iki halin meşru olmayan bir şeyi satın alan kimsenin haline benzetilmesiyle istiare olması da sahih olur ve bunu *el-Keşşâf* müellifi de tercih etmiştir.
وَالْمَوْصُولُ فِي قَوْلِهِ الَّذِينَ اشْتَرَوُا بِمَعْنى الْمُعَرّف بِلَامِ الْجِنْسِ فَيُفِيدُ التَّرْكِيبُ قَصْرَ الْمُسْنَدِ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُمْ بَلَغُوا الْغَايَةَ فِي اشْتِرَاءِ الضَّلَالَةِ وَالْحِرْصِ عَلَيْهَا إِذْ جَمَعُوا الْكُفْرَ وَالسَّفَهَ وَالْخِدَاعَ وَالْإِفْسَادَ وَالِاسْتِهْزَاءَ بِالْمُهْتَدِينَ.
{ الَّذِينَ اشْتَرَوُا } buyruğundaki ism-i mevsul cins lâmı ile marife kılınmış anlamındadır. Dolayısıyla terkip, müsnedin müsnedün ileyhe hasrını ifade eder; bu da onların sapıklığı satın alma ve ona hırs gösterme hususunda son noktaya ulaştıkları kabulüne dayanan iddiaî bir hasrdır; zira onlar küfrü, sefahati, aldatmayı, ifsadı ve hidayete erenlerle alay etmeyi kendilerinde toplamışlardır.
فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ.
{ فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “Artık ticaretleri kazanç getirmemiş ve hidayete ermiş de değillerdir.”
رَتَّبَتِ الْفَاءُ عَدَمَ الرِّبْحِ الْمَعْطُوفِ بِهَا وَعَدَمَ الِاهْتِدَاءِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ عَلَى اشْتِرَاءِ الضَّلَالَةِ بِالْهُدَى لِأَن كليهمَا ناشىء عَنِ الِاشْتِرَاءِ الْمَذْكُورِ فِي الْوُجُودِ وَالظُّهُورِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى فَقَدِ اشْتَرَوْا مَا لَا يَنْفَعُ وَبَذَلُوا مَا يَنْفَعُ فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونُوا خَاسِرِينَ وَأَنْ يَتَحَقَّقَ أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مُهْتَدِينَ فَعَدَمُ الِاهْتِدَاءِ وَإِنْ كَانَ سَابِقًا عَلَى اشْتِرَاءِ الضَّلَالَةِ بِالْهُدَى أَوْ هُوَ عَيْنُهُ أَوْ هُوَ سَبَبُهُ إِلَّا أَنَّهُ لِكَوْنِهِ عَدَمًا فَظُهُورُهُ لِلنَّاسِ فِي الْوُجُودِ لَا يَكُونُ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ أَثَرِهِ وَهُوَ ذَلِكَ الِاشْتِرَاءُ، فَإِذَا ظَهَرَ أَثَرُهُ تَبَيَّنَ لِلنَّاسِ الْمُؤَثِّرُ فَلِذَلِكَ صَحَّ تَرْتِيبُهُ بِفَاءِ التَّرْتِيبِ فَأَشْبَهَ الْعِلَّةَ الْغَائِيَّةَ، وَلِهَذَا عَبَّرَ بِ مَا كانُوا مُهْتَدِينَ دُونَ مَا اهْتَدَوْا لِأَنَّ مَا كَانُوا أَبْلَغُ فِي النَّفْيِ لِإِشْعَارِهِ بِأَنَّ انْتِفَاءَ الِاهْتِدَاءِ عَنْهُمْ أَمْرٌ مُتَأَصِّلٌ سَابِقٌ قَدِيمٌ، لِأَنَّ كَانَ تَدُلُّ عَلَى اتِّصَافِ اسْمِهَا بِخَبَرِهَا مُنْذُ الْمُضِيِّ فَكَانَ نَفْيُ الْكَوْنِ فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي أَنْسَبَ بِهَذَا التَّفْرِيعِ.
Fâ harfi, kendisiyle matuf kılınan kâr edemeyişi ve aleyhine matuf kılınan hidayete ermeyişi, hidayet karşılığında sapıklığı satın alma üzerine terettüp ettirmiştir (bağlamıştır). Çünkü her ikisi de varlıkta ve tezahürde zikredilen satın almadan doğmaktadır; zira onlar hidayet karşılığında sapıklığı satın aldıklarında, fayda vermeyeni satın almış ve fayda vereni feda etmiş oldular. Dolayısıyla hüsrana uğramaları ve hidayete ermemiş olduklarının tahakkuk etmesi kaçınılmazdır. Hidayete ermeyiş, her ne kadar sapıklığı hidayetle satın almaktan önce gelse veya onun bizzat kendisi yahut sebebi olsa da, ademî (yokluk bildiren) bir durum olması hasebiyle insanlar nezdinde varlık sahasında belirmesi ancak eserinin, yani o satın almanın husule gelmesiyle olur. Eseri belirince insanlara müessir (asıl etken) ayan olur; işte bu yüzden tertip bildiren fâ ile bağlanması sahih olmuş ve gaye illetine benzemiştir. Bu sebeple [onlar hidayete ermediler anlamında] “mâhtedev” yerine { مَا كَانُوا مُهْتَدِينَ } buyrulmuştur; zira “mâ kânû” nefiyde (olumsuzlukta) daha beliğdir, çünkü hidayete ermeyişin onlardan nefyedilmesinin köklü, önceden beri var olan kadîm bir durum olduğunu ihsas ettirir. Zira “kâne”, isminin haberinde geçen özellikle geçmişten beri vasıflanmış olduğunu gösterir; dolayısıyla geçmiş zamanda oluşun nefyedilmesi bu tefrie (çıkarıma) daha uygun düşmüştür.
وَالرِّبْحُ هُوَ نَجَاحُ التِّجَارَةِ وَمُصَادَفَةُ الرَّغْبَةِ فِي السِّلَعِ بِأَكْثَرَ مِنَ الْأَثْمَانِ الَّتِي اشْتَرَاهَا بِهَا التَّاجِرُ وَيُطْلَقُ الرِّبْحُ عَلَى الْمَالِ الْحَاصِلِ لِلتَّاجِرِ زَائِدًا عَلَى رَأْسِ مَالِهِ. وَالتِّجَارَةُ- بِكَسْرِ أَوَّلِهِ- عَلَى وَزْنِ فِعَالَةٍ وَهِي زنة الضائع وَمَعْنَى التِّجَارَةِ التَّصَدِّي لِاشْتِرَاءِ الْأَشْيَاءِ لِقَصْدِ بَيْعِهَا بِثَمَنٍُُ
Ribh (kazanç), ticaretin başarıya ulaşması ve malların, tüccarın onları satın aldığı fiyatlardan daha fazlasına rağbet görmesidir. Kâr (ribh), tüccarın sermayesine ilaveten elde ettiği mala da denir. Ticaret (تِجَارَة) kelimesi —baş harfinin kesresiyle— “fi‘âle” veznindedir ki bu da zanaat veznidir. Ticaretin anlamı ise, bir şeyleri daha fazla bir fiyata satmak kastıyla satın almaya yönelmektir.
أَوْفَرَ مِمَّا اشْتَرَى بِهِ لِيَكْتَسِبَ مِنْ ذَلِكَ الْوَفْرِ مَا يُنْفِقُهُ أَوْ يَتَأَثَّلُهُ. وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ لَا يَنْجَحُ إِلَّا بِالْمُثَابَرَةِ وَالتَّجْدِيدِ صِيغَ لَهُ وزن الضائع وَنَفْيُ الرِّبْحِ فِي الْآيَةِ تَشْبِيهٌ لِحَالِ الْمُنَافِقِينَ إِذْ قَصَدُوا مِنَ النِّفَاقِ غَايَةً فَأَخْفَقَتْ مَسَاعِيهِمْ وَضَاعَتْ مَقَاصِدُهُمْ بِحَالِ التُّجَّارِ الَّذِينَ لَمْ يَحْصُلُوا مِنْ تِجَارَتِهِمْ عَلَى رِبْحٍ فَلَا الْتِفَاتَ إِلَى رَأْسِ مَالٍ فِي التِّجَارَةِ حَتَّى يُقَالَ إِنَّهُمْ إِذَا لَمْ يَرْبَحُوا فَقَدْ بَقِيَ لَهُمْ نَفْعُ رَأْسِ الْمَالِ وَيُجَابُ بِأَنَّ نَفْيَ الرِّبْحِ يَسْتَلْزِمُ ضَيَاعَ رَأْسِ الْمَالِ لِأَنَّهُ يَتْلَفُ فِي النَّفَقَةِ مِنَ الْقُوتِ وَالْكُسْوَةِ لِأَنَّ هَذَا كُلَّهُ غَيْرُ مَنْظُورٍ إِلَيْهِ إِذِ الِاسْتِعَارَةُ تَعْتَمِدُ عَلَى مَا يُقْصَدُ مِنْ وَجْهِ الشَّبَهِ فَلَا تَلْزَمُ الْمُشَابِهَةُ فِي الْأُمُورِ كُلِّهَا كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي فَنِّ الْبَيَانِ.
Satın aldığı miktardan fazlasına satmak kastıyla yönelir ki bu fazlalıktan harcayacağı veya sermaye edineceği kazancı elde etsin. Bu iş ancak sebat ve yenilenmeyle başarıya ulaşabileceği için onun adına zanaat vezni kalıplanmıştır. Ayetteki kârın nefyedilmesi, nifaktan bir gaye umdukları halde çabaları boşa çıkan ve maksatları zayi olan münafıkların durumunun, ticaretlerinden kâr elde edemeyen tüccarların durumuna teşbih edilmesidir. Bu sebeple ticaretteki sermayeye itibar edilmez ki “onlar kâr etmedilerse de sermayenin menfaati ellerinde kalmıştır” denilsin ve “kârın nefyi sermayenin de zayi olmasını gerektirir, zira o nafaka, yiyecek ve giyecekte telef olur” diye cevap verilsin; zira bütün bunlar gözetilmemiştir. Çünkü istiare, teşbih yönünden kastedilen şeye dayanır; dolayısıyla beyân ilminde yerleştiği üzere bütün hususlarda benzerlik gerekmez.
وَإِنَّمَا أُسْنِدَ الرِّبْحُ إِلَى التِّجَارَةِ حَتَّى نُفِيَ عَنْهَا لِأَنَّ الرِّبْحَ لَمَّا كَانَ مُسَبَّبًا عَنِ التِّجَارَةِ وَكَانَ الرَّابِحُ هُوَ التَّاجِرُ صَحَّ إِسْنَادُهُ لِلتِّجَارَةِ لِأَنَّهَا سَبَبُهُ فَهُوَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ وَذَلِكَ أَنَّهُ لَوْلَا
Kazancın ticarete isnat edilerek ondan nefyedilmesine gelince; kâr ticaretten neşet ettiği ve asıl kazanan tüccar olduğu halde onun ticarete isnadı, ticaretin onun sebebi olması dolayısıyla sahih olmuştur; dolayısıyla bu bir mecâz-ı aklîdir. Zira eğer
الْإِسْنَادُ الْمَجَازِيُّ لَمَا صَحَّ أَنْ يُنْفَى عَنِ الشَّيْءِ مَا يَعْلَمُ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ صِفَاتِهِ لِأَنَّهُ يَصِيرُ مِنْ بَابِ الْإِخْبَارِ بِالْمَعْلُومِ ضَرُورَةً، فَلَا تَظُنَّنَّ أَنَّ النَّفْيَ فِي مِثْلِ هَذَا حَقِيقَةٌ فَتَتْرُكَهُ، إِنَّ انْتِفَاءَ الرِّبْحِ عَنِ التِّجَارَةِ وَاقِعٌ ثَابِتٌ لِأَنَّهَا لَا تُوصَفُ بِالرِّبْحِ وَهَكَذَا تَقُولُ فِي نَحْوِ قَوْلِ جَرِيرٍ:
mecâz-ı aklî olmasaydı, herkesin onun sıfatlarından olmadığını bildiği bir şeyin bir nesneden nefyedilmesi sahih olmazdı; çünkü bu, zorunlu olarak bilineni haber verme kabilinden olurdu. Sakın bu gibilerdeki nefyi hakikat zannedip [mecazı] terk etmeyesin. Ticaretten kârın intifa etmesi (kâr elde edememesi) vâki ve sabittir; çünkü ticaret kâr etmekle nitelenmez. Cerîr’in şu sözü ve benzerleri hakkında da böyle dersin:
«وَنِمْتُ وَمَا لَيْلُ الْمَطِيِّ بِنَائِمِ» بِخِلَافِ قَوْلِكَ مَا لَيْلُهُ بِطَوِيلٍ، بَلِ النَّفْيُ هُنَا مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّهُ فَرْعٌ عَنِ اعْتِبَارِ وَصْفِ التِّجَارَةِ بِأَنَّهَا إِلَى الْخُسْرِ وَوَصْفُهَا بِالرِّبْحِ مَجَازٌ وَقَاعِدَةُ ذَلِكَ أَنْ تَنْظُرَ فِي النَّفْيِ إِلَى الْمَنْفِيِّ لَوْ كَانَ مُثْبَتًا فَإِنْ وَجَدْتَ إِثْبَاتَهُ مَجَازًا عَقْلِيًّا فَاجْعَلْ نَفْيَهُ كَذَلِكَ وَإِلَّا فَاجْعَلْ نَفْيَهُ حَقِيقَةً لِأَنَّهُ لَا يُنْفَى إِلَّا مَا يَصِحُّ أَنْ يُثْبَتَ. وَهَذِهِ هِيَ الطَّرِيقَةُ الَّتِي انْفَصَلَ عَلَيْهَا الْمُحَقق التفتازانيّ فِي «الْمُطَوَّلِ» ، وَعَدَلَ عَنْهَا فِي «حَوَاشِي الْكَشَّافِ» وَهِيَ أَمْثَلُ مِمَّا عَدَلَ إِلَيْهِ.
“Ben uyudum, oysa bineklerin gecesi uyumuş değildi.” Bu durum, senin “onun gecesi uzun değildir” demenin aksinedir; bilakis buradaki nefiy bir mecâz-ı aklîdir. Çünkü bu, ticaretin hüsrana doğru gittiği kabulünün bir fer‘idir; onun kâr etmekle nitelenmesi ise mecazdır. Bunun kaidesi şudur: Nefiyde, şayet müsbet (olumlu) olsaydı o menfî (olumsuz kılınan) şeye bakarsın; eğer onun ispatını mecâz-ı aklî bulursan, nefyini de öyle kıl. Aksi takdirde nefyini hakikat kıl; zira ancak ispatı sahih olan şey nefyedilir. Bu yöntem, muhakkik et-Teftâzânî’nin *el-Mutavvel*’de karara bağladığı, *Hâşiyetü’l-Keşşâf*’ta ise vazgeçtiği yöntemdir; oysa bu, vazgeçtiği görüşten daha tutarlıdır.
وَقَدْ أَفَادَ قَوْلُهُ: فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ تَرْشِيحًا لِلِاسْتِعَارَةِ فِي اشْتَرَوُا فَإِنَّ مَرْجِعَ التَّرْشِيحِ إِلَى أَنْ يُقَفِّيَ الْمَجَازَ بِمَا يُنَاسِبُهُ سَوَاءً كَانَ ذَلِكَ التَّرْشِيحُ حَقِيقَةً بِحَيْثُ لَا يُسْتَفَادُ مِنْهُ إِلَّا تَقْوِيَةُ الْمَجَازِ كَمَا تَقُولُ لَهُ يَدٌ طُولَى أَوْ هُوَ أَسَدٌ دَامِي الْبَرَاثِنِ أم كَانَ التشريح مُتَمَيِّزًا بِهِ أَوْ مُسْتَعَارًا لِمَعْنًى آخَرَ هُوَ مِنْ مُلَائَمَاتِ الْمَجَازِ الْأَوَّلِ سَوَاءٌ حَسُنَ مَعَ ذَلِكَ اسْتِقْلَالُهُ بِالِاسْتِعَارَةِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّ نَفْيَ الرِّبْحِ تُرَشِّحَ بِهِ اشْتَرَوُا. وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ أَنْشَدَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ كَمَا فِي «أَسَاسِ الْبَلَاغَةِ» لِلزَّمَخْشَرِيِّ وَلَمْ يَعْزُهُ:
{ فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } buyruğu, { اشْتَرَوُا } ifadesindeki istiareye bir terşîh kazandırmıştır. Zira terşîhin esası, mecazın ardına ona uygun düşen bir unsur eklemektir; ister bu terşîh, tıpkı “onun uzun bir eli vardır” veya “o, pençeleri kanlı bir aslandır” dediğin gibi kendisinden sadece mecazı güçlendirmekten başka bir şey anlaşılmayan bir hakikat olsun; isterse terşîh onunla mütemeyyiz olsun yahut ilk mecazın mülâyimlerinden (uygun unsurlarından) olan başka bir mana için müsteâr kılınmış olsun; bununla birlikte bu ayette olduğu gibi müstakil bir istiare olması da güzel olsun. Zira kazancın nefyedilmesiyle { اشْتَرَوُا } ifadesi terşîh edilmiştir. İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu ve Zemahşerî’nin *Esâsü’l-Belâga*’da kime ait olduğunu belirtmeksizin zikrettiği şu şairin sözü de böyledir:
وَلَمَّا رَأَيْتُ النَّسْرَ عَزَّ ابْنَ دَايَةٍ ... وَعَشَّشَ فِي وَكْرَيْهِ جَاشَ لَهُ صَدْرِي
“Akbabanın kargaya üstün geldiğini ve onun iki yuvasında yuva kurduğunu gördüğümde, bundan ötürü göğsüm kabardı.”
فَإِنَّهُ لَمَّا شَبَّهَ الشَّيْبَ بِالنَّسْرِ وَالشَّعْرَ الْأَسْوَدَ بِالْغُرَابِ صَحَّ تَشْبِيهُ حُلُولِ الشَّيْبِ فِي مَحَلَّيِ السَّوَادِ وَهُمَا الْفَوْدَانِ بِتَعْشِيشِ الطَّائِرِ فِي مَوْضِعِ طَائِرٍ آخَرَ أَمْ لَمْ يَحْسُنْ إِلَّا مَعَ الْمَجَازِ الْأَوَّلِ كَقَوْلِ بَعْضِ فُتَّاكِ الْعَرَبِ فِي أُمِّهِ (أَنْشَدَهُ فِي «الْكَشَّافِ» وَلَمْ أَقِفْ عَلَى تَعْيِينِ قَائِلِهِ) :
Zira [şair], beyaz saçı akbabaya ve siyah saçı da kargaya teşbih edince, beyazlığın siyahlığın iki mahalline —yani şakaklara— yerleşmesini, bir kuşun başka bir kuşun yerine yuva yapmasına benzetmek sahih olmuştur; yahut da Arap cengaverlerinden birinin annesi hakkında söylediği (*el-Keşşâf*’ta zikredilmiş olup söyleyenini tespit edemediğim) şu sözde olduğu gibi ancak birinci mecazla birlikte güzel olsun:
وَمَا أُمُّ الرُّدَيْنِ وَإِنْ أَدَلَّتْ ... بِعَالِمَةٍ بِأَخْلَاقِ الْكِرَامِ
“Rüdeyn’in annesi, nazlansa da, kerem ehlinin ahlakını bilmez.”