Binûn

2- Bakara Suresi — 20. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣)

{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin.”

أَمَرَ بِالتَّلَبُّسِ بِشِعَارِ الْإِسْلَامِ عَقِبَ الْأَمْرِ بِاعْتِقَادِ عَقِيدَةِ الْإِسْلَامِ فَقَوْلُهُ: وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ [الْبَقَرَة: ٤١] الْآيَةَ رَاجِعٌ إِلَى الْإِيمَانِ بِالنَّبِيءِ ﷺ وَمَا هُوَ وَسِيلَةُ ذَلِكَ وَمَا هُوَ غَايَتُهُ، فَالْوَسِيلَةُ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ إِلَى فَارْهَبُونِ [الْبَقَرَة: ٤٠] وَالْمَقْصِدُ وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ، وَالْغَايَةُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ. وَقَدْ تَخَلَّلَ ذَلِكَ نَهْيٌ عَنْ مَفَاسِدَ تَصُدُّهُمْ عَنِ الْمَأْمُورَاتِ مُنَاسِبَاتٍ لِلْأَوَامِرِ. فَقَوْلُهُ: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِلَخْ أَمْرٌ بِأَعْظَمِ الْقَوَاعِدِ الْإِسْلَامِيَّةِ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَالنُّطْقِ بِكَلِمَةِ الْإِسْلَامِ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِحُسْنِ الظَّنِّ بِإِجَابَتِهِمْ وَامْتِثَالِهِمْ لِلْأَوَامِرِ السَّالِفَةِ وَأَنَّهُمْ كَمُلَتْ لَهُمُ الْأُمُورُ الْمَطْلُوبَةُ. وَفِي هَذَا الْأَمْرِ تَعْرِيضٌ بِالْمُنَافِقِينَ، ذَلِكَ أَنَّ الْإِيمَانَ عَقْدٌ قَلْبِيٌّ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ إِلَّا النُّطْقُ، وَالنُّطْقُ اللِّسَانِيُّ أَمْرٌ سَهْلٌ قَدْ يَقْتَحِمُهُ مَنْ لَمْ يَعْتَقِدْ إِذَا لَمْ يَكُنْ ذَا غُلُوٍّ فِي دِينِهِ فَلَا يَتَحَرَّجُ أَنْ يَنْطِقَ بِكَلَامٍ يُخَالِفُ

İslam akidesini benimseme emrinin ardından İslam şiarına bürünmeyi emretmiştir. O'nun { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ } [Bakara: 41] ayeti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e imana, bunun vesilesine ve gayesine racidir. Vesile, { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ } kavlinden { فَارْهَبُونِ } [Bakara: 40] kavline kadar olan kısımdır; asıl maksat { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } kavlidir; gaye ise { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } kavlidir. Bu emirler arasına, onları emredilen şeylerden alıkoyan fesatları nehyeden ve emirlere uygun düşen yasaklar serpiştirilmiştir. Dolayısıyla { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } ilh. kavli, iman ve İslam kelimesini telaffuz etmenin ardından en büyük İslami esasları emretmektir. Bunda, onların önceki emirlere icabet edip boyun eğeceklerine ve istenen şeyleri kemale erdireceklerine dair hüsnüzanda bulunma tarizi vardır. Bu emirde münafıklara da bir tariz bulunmaktadır; zira iman, ancak ikrar ile anlaşılan kalbî bir akittir. Dille ikrar etmek ise kolay bir iştir; dininde taassubu olmayan ve madlulüne inanmasa bile dine aykırı...

الدِّينَ إِذَا كَانَ غَيْرَ مُعْتَقِدٍ مَدْلُولَهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا [الْبَقَرَة:

...bir sözü söylemekten çekinmeyen kimseler inanmadığı halde bu sözü rahatlıkla söyleyebilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } [Bakara:

١٤] الْآيَةَ، فَلِذَلِكَ أُمِرُوا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ لِأَنَّ الْأَوْلَى عَمَلٌ يَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ الْخَالِقِ وَالسُّجُودِ إِلَيْهِ وَخَلْعِ الْآلِهَةِ، وَمِثْلَ هَذَا الْفِعْلِ لَا يَفْعَلُهُ الْمُشْرِكُ لِأَنَّهُ يَغِيظُ آلِهَتَهُ بِالْفِعْلِ وَبِقَوْلِ اللَّهُ أَكْبَرُ وَلَا يَفْعَلُهُ الْكِتَابِيُّ لِأَنَّهُ يُخَالِفُ عِبَادَتَهُ، وَلِأَنَّ الزَّكَاةَ إِنْفَاقُ الْمَالُُِ

14] ayeti. İşte bu sebeple onlara namaz ve zekât emredilmiştir; zira birincisi, Yaratıcı'yı tazim etmeye, O'na secde etmeye ve sahte ilahları terk etmeye delalet eden bir ameldir. Böyle bir ameli müşrik yapmaz, çünkü bu fiille ve 'Allâhu ekber' sözüyle ilahlarını öfkelendirir; Ehl-i kitap da yapmaz, çünkü bu onun ibadetine aykırıdır. Zekâta gelince; o, malı infak etmektir,

وَهُوَ عَزِيزٌ عَلَى النَّفْسِ فَلَا يَبْذُلُهُ الْمَرْءُ فِي غَيْرِ مَا يَنْفَعُهُ إِلَّا عَنِ اعْتِقَادِ نَفْعٍ أُخْرَوِيٍّ لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ ذَلِكَ الْمَالُ يُنْفَقُ عَلَى الْعَدُوِّ فِي الدِّينِ، فَلِذَلِكَ عَقَّبَ الْأَمْرَ بِالْإِيمَانِ بِالْأَمْرِ بِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ لِأَنَّهُمَا لَا يَتَجَشَّمُهُمَا إِلَّا مُؤْمِنٌ صَادِقٌ. وَلِذَلِكَ جَاءَ فِي الْمُنَافِقِينَ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى

mal ise nefse pek tatlı gelir; kişi ahiret faydasına inanmadığı sürece malını kendisine [dünyada] yaramayacak bir yere sarf etmez, hele bu mal dindeki düşmanına harcanıyorsa hiç vermez. Bu yüzden iman emrinin ardından namazı ikame etme ve zekâtı verme emri getirilmiştir; çünkü bu ikisinin meşakkatine ancak samimi bir mümin katlanır. Bu sebepledir ki münafıklar hakkında şöyle buyrulmuştur: { وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى }

[النِّسَاء: ١٤٢] وَقَوْلُهُ: فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ [الماعون: ٤، ٥] وَفِي «الصَّحِيحِ» أَنَّ صَلَاةَ الْعِشَاءِ أَثْقَلُ صَلَاةٍ عَلَى الْمُنَافِقِينَ.

[Nisâ: 142] ve Yüce Allah'ın şu kavli: { فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ } [Mâûn: 4-5] “Yazıklar olsun o namaz kılanlara ki, onlar namazlarından gafildirler.” Sahih'te de yatsı namazının münafıklara en ağır gelen namaz olduğu belirtilmiştir.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ لِمَالِكٍ عَلَى قَتْلِ مَنْ يَمْتَنِعُ مِنْ أَدَاءِ الصَّلَاةِ مَعَ تَحَقُّقِ أَنَّهُ لَمْ يُؤَدِّهَا مِنْ أَوَّلِ وَقْتِ صَلَاةٍ مِنَ الصَّلَوَاتِ إِلَى خُرُوجِهِ إِذَا كَانَ وَقْتًا مُتَّفَقًا بَيْنَ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ، لِأَنَّهُ جَعَلَ ذَلِكَ الِامْتِنَاعَ مَعَ عَدَمِ الْعُذْرِ دَلِيلًا عَلَى انْتِفَاءِ إِيمَانِهِ، لَكِنَّهُ لَمَّا كَانَ مُصَرِّحًا بِالْإِيمَانِ قَالَ مَالِكٌ: إِنَّهُ يُقْتَلُ حَدًّا جَمْعًا بَين الْأَدِلَّة ومنعها لِذَرِيعَةِ خَرْمِ الْمِلَّةِ.

Bu ayette, namazlardan birinin İslam alimleri arasında ittifak edilen ilk vaktinden çıkış vaktine kadar kılmadığı kesinleştiği halde namaz kılmaktan kaçınan kimsenin öldürüleceğine dair Mâlik için bir delil vardır. Çünkü o, mazereti bulunmaksızın bu kaçınmayı imanın yokluğuna delil kılmıştır; ancak o kimse imanını açıkça beyan ettiği için Mâlik, delilleri cem etmek ve dinin zedelenmesi sedd-i zeriasını önlemek amacıyla onun had cezası olarak öldürüleceğini söylemiştir.

وَيُوشِكُ أَنْ يَكُونَ هَذَا دَلِيلًا لِمَنْ قَالُوا بِأَنَّ تَارِكَ الصَّلَاةِ كَافِرٌ لَوْلَا الْأَدِلَّةُ الْمُعَارِضَةُ.

Şayet aksi yöndeki deliller olmasaydı, bu ayet namazı terk edenin kâfir olduğunu söyleyenler için de neredeyse bir delil olacaktı.

وَفِيهَا دَلِيلٌ لِمَا فَعَلَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ مِنْ قِتَالِ مَانِعِي الزَّكَاةِ وَإِطْلَاقِ اسْمِ الْمُرْتَدِّينَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ أَمَارَةَ صِدْقِ الْإِيمَانِ إِذْ قَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَلِهَذَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ لَمَّا رَاجَعَهُ عُمَرُ فِي عَزْمِهِ عَلَى قِتَالِ أَهْلِ الرِّدَّةِ حِينَ مَنَعُوا إِعْطَاءَ الزَّكَاةِ وَقَالَ لَهُ: كَيْفَ تُقَاتِلُهُمْ وَقَدْ قَالُوا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَقَدْ

Bu ayette Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın zekât vermeyenlerle savaşması ve onlara mürted ismini vermesi hususunda da bir delil vardır. Çünkü Allah, İsrâiloğulları'na { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı kılın, zekâtı verin” buyurduğu için namazı ve zekâtı imanın sıhhatinin alameti kılmıştır. Bu sebeple Ebû Bekir, irtidat edenlerin zekât vermekten kaçındıkları sırada onlarla savaşma azmi konusunda Ömer kendisine itiraz edip: 'Onlar «Lâ ilâhe illallâh» demişken onlarla nasıl savaşırsın? Halbuki...

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِذَا قَالُوهَا عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا»

...Resûlullah şöyle buyurmuştur: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِذَا قَالُوهَا عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا» “İnsanlarla 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Bunu söylediklerinde -hakkı mukabilinde olması müstesna- kanlarını ve mallarını benden korumuş olurlar”' dediğinde,

فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لِأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ فَإِنَّ الزَّكَاةَ حَقُّ الْمَالِ، فَحَصَلَ مِنْ عِبَارَتِهِ عَلَى إِيجَازِهَا جَوَابٌ عَنْ دَلِيلِ عُمَرَ.

Ebû Bekir: 'Vallahi namaz ile zekâtın arasını ayıranla mutlaka savaşırım; zira zekât malın hakkıdır' demiştir. Böylece onun bu veciz ifadesi, Ömer'in deliline bir cevap olmuştur.

وَقَوْلُهُ: وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى الصَّلَاةِ لِأَنَّ لِلْيَهُودِ صَلَاةً لَا رُكُوعَ فِيهَا فَلِكَيْ لَا يَقُولُوا إِنَّنَا نُقِيمُ صَلَاتَنَا دَفَعَ هَذَا التَّوَهُّمَ بِقَوْلِهِ: وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ.

O'nun { وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Rükû edenlerle birlikte rükû edin” kavli, namazın anlamını pekiştirmektir. Çünkü Yahudilerin rükûsuz bir namazı vardı; dolayısıyla 'Biz namazımızı zaten kılıyoruz' demesinler diye { وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } buyurarak bu vehmi ortadan kaldırmıştır.

وَالرُّكُوعُ طَأْطَأَةُ وَانْحِنَاءُ الظَّهْرِ لِقَصْدِ التَّعْظِيمِ أَوِ التَّبْجِيلِ، وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُهُ لِبَعْضِ كُبَرَائِهِمْ، قَالَ الْأَعْشَى:

er-Rukû' (الرُّكُوع); tazim veya saygı amacıyla başı eğmek ve beli bükmektir. Araplar bunu bazı büyüklerine karşı yaparlardı. A'şâ şöyle demiştir:

إِذَا مَا أَتَانَا أَبُو مَالِكٍ ... رَكَعْنَا لَهُ وَخَلَعْنَا الْعِمَامَةْ

«Ebû Mâlik bize geldiği zaman, ona rükû eder (eğilir) ve sarığımızı çıkarırdık;»

(وَرُوِيَ سَجَدْنَا لَهُ وَخَلَعْنَا الْعَمَارَا، وَالْعَمَارُ هُوَ الْعِمَامَةُ) .

(Şiir, «سَجَدْنَا لَهُ وَخَلَعْنَا الْعَمَارَا» şeklinde de rivayet edilmiştir; el-Amâr [الْعَمَار] sarık demektir).

وَقَوْلُهُ: مَعَ الرَّاكِعِينَ إِيمَاءٌ إِلَى وجوب ممثالة الْمُسْلِمِينَ فِي أَدَاءِ شَعَائِرِ الْإِسْلَامِ الْمَفْرُوضَةِ فَالْمُرَادُ بِالرَّاكِعِينَ الْمُسْلِمُونَ وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى الْإِتْيَانِ بِالصَّلَاةِ بأركانها وشرائطها.

O'nun { مَعَ الرَّاكِعِينَ } kavli, farz kılınan İslam şeairinin edasında Müslümanlara benzemenin vacip olduğuna bir imadır; dolayısıyla rükû edenlerden maksat Müslümanlardır. Bunda namazın rükünleri ve şartlarıyla yerine getirilmesine de bir işaret vardır.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٤٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 44]

أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٤٤)

{ أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٤٤) } “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Üstelik Kitap'ı da okuyorsunuz. Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınız?”

اعْتِرَاضٌ بَيْنَ قَوْلِهِ: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ [الْبَقَرَة: ٤٣] وَقَوْلِهِ: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [الْبَقَرَة: ٤٥] وَوَجْهُ الْمُنَاسَبَةِ فِي وُقُوعِهِ هُنَا أَنَّهُ لَمَّا أَمَرَهُمْ بِفِعْلِ شَعَائِرِ الْإِسْلَامِ مِنْ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَذَيَّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ [الْبَقَرَة: ٤٣] لِيُشِيرَ إِلَى أَن صَلَاتِهِمُ الَّتِي يَفْعَلُونَهَا أَصْبَحَتْ لَا تُغْنِي عَنْهُمْ، نَاسَبَ أَنْ يُزَادَ لِذَلِكَ أَنَّ مَا يَأْمُرُ بِهِ دِينُهُمْ مِنَ الْبِرِّ لَيْسُوا قَائِمِينَ بِهِ عَلَى مَا يَنْبَغِي، فَجِيءَ بِهَذَا الِاعْتِرَاضِ، وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى كَوْنِهِ اعْتِرَاضًا لَمْ يُقْرَنْ بِالْوَاوِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَصْلِيَّ التَّحْرِيضُ عَلَى الْأَمْرِ بِالْبِرِّ وَعَلَى مُلَازَمَتِهِ، وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا هُوَ النِّدَاءُ عَلَى كَمَالِ خَسَارِهِمْ وَمَبْلَغِ سُوءِ حَالِهِمُ الَّذِي صَارُوا إِلَيْهِ حَتَّى صَارُوا يَقُومُونَ بِالْوَعْظِ وَالتَّعْلِيمِ كَمَا يَقُومُ الصَّانِعُ بِصِنَاعَتِهِ وَالتَّاجِرُ بِتِجَارَتِهِ لَا يَقْصِدُونَ إِلَّا إِيفَاءَ وَظَائِفِهِمُ الدِّينِيَّةِ حَقَّهَا لِيَسْتَحِقُّوا بِذَلِكَ مَا يُعَوَّضُونَ عَلَيْهِ مِنْ مَرَاتِبَ وَرَوَاتِبَ فَهُمْ لَا يَنْظُرُونَ إِلَى حَالِ أَنْفُسِهِمْ تُجَاهَ تِلْكَ الْأَوَامِرِ الَّتِي يَأْمُرُونَ بِهَا النَّاسَ.

[Bu ayet], O'nun { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } [el-Bakara: 43] kavli ile { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } [el-Bakara: 45] kavli arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). Burada yer almasının münasebet yönü şudur: Onlara namaz kılmak ve zekât vermek gibi İslam şeairini işlemelerini emredip ardından { وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } [el-Bakara: 43] kavliyle eda ettikleri namazlarının artık kendilerine fayda sağlamadığını ima edince, buna ilave olarak dinlerinin emrettiği iyiliği de gerektiği gibi yerine getirmediklerini belirtmek uygun düşmüş ve bu itiraziye getirilmiştir. İtiraziye olduğuna dikkat çekmek için de atıf 'vav'ı ile bağlanmamıştır; ta ki asıl maksadın iyiliği emretmeye ve ona devam etmeye teşvik olduğu zannedilmesin. Bundan maksat, onların tam bir hüsran içinde olduklarını ve geldikleri kötü durumun derecesini ilan etmektir; öyle ki bir zanaatkârın zanaatını, bir tüccarın ticaretini icra ettiği gibi vaaz ve öğretim faaliyetinde bulunmakta, makam ve maaş şeklinde kendilerine verilecek karşılığı hak etmek için dinî görevlerini ifa etmekten başka bir gaye gütmemektedirler. İnsanlara emrettikleri bu buyruklar karşısında kendi nefislerinin durumuna ise bakmamaktadırlar.

وَالْمُخَاطَبُ بِقَوْلِهِ: أَتَأْمُرُونَ جَمِيعُ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِينَ خُوطِبُوا مِنْ قَبْلُ، فَيَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ ثَابِتَةٌ لِجَمِيعِهِمْ أَيْ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ تَجِدُهُ يُصَرِّحُ بِأَوَامِرِ دِينِهِمْ وَيُشِيعُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلَا يَمْتَثِلُهَا هُوَ فِي نَفْسِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ بِهَذَا الْخِطَابِ فَرِيقًا مِنْهُمْ فَإِنَّ الْخِطَابَ الْمُوَجَّهَ لِلْجَمَاعَاتِ وَالْقَبَائِلِ يَأْخُذُ كُلُّ فَرِيقٍ مَا هُوَ حَظُّهُ مِنْ ذَلِكَ الْخِطَابِ، فَيَكُونُ الْمَقْصُودُ أَحْبَارَهُمْ وَعُلَمَاءَهُمْ وَهُمْ أَخَصُّ بِالْأَمْرِ بِالْبِرِّ، فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ إِمَّا الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ فَإِنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَذْكُرُونَ لَهُمْ مَا جَاءَ بِهِ دِينُهُمْ وَالْعرب كَانُوا يحفلون بِسَمَاعِ أَقْوَالِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا [الْبَقَرَة: ٨٩] وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ (النَّاس) من عدا الْأَمْرَ كَمَا تَقُولُ أَفْعَلُ كَمَا يَفْعَلُ النَّاسُ وَكَقَوْلِهِ: إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ [آل عمرَان: ١٧٣] أَيْ أَيَأْمُرُ الْوَاحِدُ غَيْرَهُ وَيَنْسَى نَفْسَهُ، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي يَكُونُ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ الْعَامَّةَ مِنْ أُمَّةِ الْيَهُودِ أَيْ كَيْفَ تَأْمُرُونَ أَتْبَاعَكُمْ وَعَامَّتَكُمْ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ؟ فَفِيهِ تَنْدِيدٌ بِحَالِ أَحْبَارِهِمْ أَوْ تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمْ

{ أَتَأْمُرُونَ } kavliyle muhatap olanlar, daha önce kendilerine hitap edilen İsrâiloğullarının tamamıdır. Bu da söz konusu halin onların tamamı için sabit olduğunu iktiza eder; yani onlardan her birinin dinlerinin emirlerini açıkça ifade ettiğini, insanlar arasında yaydığını fakat kendisinin buna uymadığını görürsün. Bu hitapla onlardan bir grubun kastedilmiş olması da mümkündür; zira topluluklara ve kabilelere yöneltilen hitapta her grup o hitaptan kendi payına düşeni alır. Bu durumda muhatap onların hahamları ve âlimleridir; çünkü iyiliği emretmek en çok onlara mahsustur. Birinci veche göre 'en-nâs' (النَّاس - insanlar) kelimesinden murat, ya müşrik Araplardır; nitekim Yahudiler dinlerinin getirdiği hükümleri onlara zikreder, Araplar da Yüce Allah'ın { وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا } [el-Bakara: 89] buyurduğu gibi onların sözlerini dinlemeye önem verirlerdi. Ya da 'en-nâs'tan murat, 'İnsanların yaptığı gibi yapıyorum' sözünde ve O'nun { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } [Âl-i İmrân: 173] kavlinde olduğu gibi emreden kimsenin dışındaki herkestir; yani 'Kişi başkasına emredip kendisini unutur mu?' demektir. İkinci veche göre ise 'en-nâs'tan murat, Yahudi ümmetinin avam tabakasıdır; yani 'Nasıl olur da tabilerinize ve avamınıza iyiliği emredip kendinizi unutursunuz?' demektir. Bunda onların din bilginlerinin durumunu yerme veya onların,

يَعْلَمُونَ أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ الْإِسْلَامِ هُوَ الْحَقُّ فَهُمْ يَأْمُرُونَ أَتْبَاعَهُمْ بِالْمَوَاعِظِ وَلَا يَطْلُبُونَ نَجَاةَ أَنْفُسِهِمْ.

İslam Resûlü'nün getirdiğinin hak olduğunu bildiklerine, dolayısıyla tabilerine vaazlarda bulunup kendi nefislerinin kurtuluşunu aramadıklarına bir tariz (dokundurma) vardır.

وَالِاسْتِفْهَامُ هُنَا لِلتَّوْبِيخِ لِعَدَمِ اسْتِقَامَةِ الْحَمْلِ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْحَقِيقِيِّ فَاسْتُعْمِلَ فِي التَّوْبِيخِ

Buradaki soru (istifham), kınama (tevbih) içindir; zira gerçek soru anlamına hamledilmesi mümkün değildir, bu yüzden kınama manasında kullanılmıştır.

مَجَازًا بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ وَهُوَ مَجَازٌ مُرْسَلٌ لِأَنَّ التَّوْبِيخَ يُلَازِمُ الِاسْتِفْهَامَ لِأَنَّ مَنْ يَأْتِي مَا يَسْتَحِقُّ التَّوْبِيخَ عَلَيْهِ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَسَاءَلَ النَّاسُ عَنْ ثُبُوتِ الْفِعْلِ لَهُ وَيَتَوَجَّهُونَ إِلَيْهِ بِالسُّؤَالِ فَيَنْتَقِلُ مِنَ السُّؤَالِ إِلَى التَّوْبِيخِ وَيَتَوَلَّدُ مِنْهُ مَعْنَى التَّعْجِيبِ مِنْ حَالِ الْمُوَبَّخِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَالَةَ الَّتِي وُبِّخُوا عَلَيْهَا حَالَةٌ عَجِيبَةٌ لِمَا فِيهَا مِنْ إِرَادَةِ الْخَيْرِ لِلْغَيْرِ وَإِهْمَالِ النَّفْسِ مِنْهُ فَحَقِيقٌ بِكُلِّ سَامِعٍ أَنْ يَعْجَبَ مِنْهَا، وَلَيْسَ التَّعَجُّبُ بِلَازِمٍ لِمَعْنَى التَّوْبِيخِ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ بَلْ فِي نَحْوِ هَذَا مِمَّا كَانَ فِيهِ الْمُوَبَّخُ عَلَيْهِ غَرِيبًا غَيْرَ مَأْلُوفٍ مِنَ الْعُقَلَاءِ فَإِذَا اسْتُعْمِلَ الِاسْتِفْهَامُ فِي لَازِمٍ وَاحِدٍ فَكَوْنُهُ مجَازًا مُرْسلا ظَاهر وَإِذَا اسْتُعْمِلَ فِي لَازِمَيْنِ يَتَوَلَّدُ أَحَدُهُمَا مِنَ الْآخَرِ أَوْ مُتَقَارِبَيْنِ فَهُوَ أَيْضًا مَجَازٌ مُرْسَلٌ وَاحِدٌ لِأَنَّ تَعَدُّدَ اللَّوَازِمِ لَا يُوجِبُ تَعَدُّدَ الْعَلَاقَةِ وَلَا تَكَرُّرَ الِاسْتِعْمَالِ لِأَنَّ الْمَعَانِيَ الْمَجَازِيَّةَ مُسْتَفَادَةٌ مِنَ الْعَلَاقَةِ لَا مِنَ الْوَضْعِ فَتَعَدُّدُ الْمَجَازَاتِ لِلَفْظٍ وَاحِدٍ أَوْسَعُ مِنَ اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ وَأَيًّا مَا كَانَ فَهُوَ مَجَازٌ مُرْسَلٌ عَلَى مَا اخْتَارَهُ السَّيِّدُ فِي «حَاشِيَةِ الْمُطَوَّلِ» فِي بَابِ الْإِنْشَاءِ عَلَاقَتُهُ اللُّزُومُ وَقَدْ تَرَدَّدَ فِي تعْيين علاقته التفتازانيّ وَقَالَ:

[Bu kullanım], makamın karinesiyle mecazdır ve bir mecâz-ı mürseldir. Çünkü kınama, soru sormayı gerektirir; zira kınanmayı hak eden bir işi yapan kimse hakkında insanların bu fiilin onda sabit olup olmadığını sorması ve ona soru yöneltmesi adettendir. Böylece sorudan kınamaya geçilir ve bundan da kınanan kişinin durumuna şaşma (taaccüp) manası doğar. Bunun sebebi, kınandıkları durumun başkası için iyilik isteyip kendi nefsini bundan mahrum bırakmayı barındırması sebebiyle hayret verici bir durum olmasıdır; dolayısıyla bunu duyan herkesin şaşması pek tabiidir. Şaşma manası her yerde kınamanın ayrılmaz bir gereği değildir; bilakis kınanan durumun akıl sahiplerince garip ve alışılmadık olduğu bunun gibi yerlerdedir. İstifham tek bir gereklilikte (lazımda) kullanıldığında onun mecâz-ı mürsel olduğu açıktır. Birbirinden doğan iki gereklilikte veya birbirine yakın iki manada kullanıldığında da yine tek bir mecâz-ı mürseldir; zira gerekliliklerin birden fazla olması alakanın birden fazla olmasını veya kullanımın tekrarlanmasını gerektirmez. Çünkü mecazi manalar vaz'dan (ilk konuluştan) değil alakadan elde edilir; bu sebeple tek bir lafzın mecazlarının çokluğu, müşterek lafzın kullanımından daha geniştir. Her ne olursa olsun bu, es-Seyyid'in el-Mutavvel Hâşiyesi'nde inşâ bahsinde tercih ettiği üzere alakası 'lüzum' (gereklilik) olan bir mecâz-ı mürseldir. Teftâzânî ise alakasını tayin etmekte tereddüt etmiş ve şöyle demiştir:

إِنَّهُ مِمَّا لَمْ يَحُمْ أَحَدٌ حَوْلَهُ.

«Bu, [şimdiye kadar] kimsenin etrafında dolaşmadığı bir husustur.»

وَالْبِرُّ- بِكَسْرِ الْبَاءِ- الْخَيْرُ فِي الْأَعْمَالِ فِي أُمُورِ الدُّنْيَا وَأُمُورِ الْآخِرَةِ وَالْمُعَامَلَةِ، وَفِعْلُهُ فِي الْغَالِبِ مِنْ بَابِ عَلِمَ إِلَّا الْبر فِي الْيمن فَقَدْ جَاءَ مِنْ بَابِ عَلِمَ وَبَابِ ضَرَبَ، وَمِنَ الْأَقْوَالِ الْمَأْثُورَةِ الْبِرُّ ثَلَاثَةٌ: بِرٌّ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ وَبِرٌّ فِي مُرَاعَاةِ الْأَقَارِبِ وَبِرٌّ فِي مُعَامَلَةِ الْأَجَانِبِ، وَذَلِكَ تَبَعٌ لِلْوَفَاءِ بِسَعَةِ الْإِحْسَانِ فِي حُقُوقِ هَذِهِ الْجَوَانِبِ الثَّلَاثَةِ.

el-Birr (الْبِرُّ - 'bâ'nın kesresiyle), dünya ve ahiret işlerinde ve muameledeki iyi ve hayırlı amellerdir. Fiili çoğunlukla 'alime (عَلِمَ) babındandır; ancak yeminde sadakat anlamındaki 'birr' hem 'alime hem de darabe (ضَرَبَ) babından gelmiştir. Nakledilen sözlerden biri şöyledir: 'Birr üçtür: Allah'a ibadette iyilik, akrabayı gözetmede iyilik ve yabancılara muamelede iyilik.' Bu da söz konusu üç yöndeki haklarda ihsanın genişliğini yerine getirmeye bağlıdır.

وَالنِّسْيَانُ ذَهَابُ الْأَمْرِ الْمَعْلُومِ مِنْ حَافِظَةِ الْإِنْسَانِ لِضَعْفِ الذِّهْنِ أَوِ الْغَفْلَةِ وَيُرَادِفُهُ السَّهْوُ وَقِيلَ السَّهْوُ الْغَفْلَةُ الْيَسِيرَة بِحَيْثُ يتَنَبَّه بِأَقَلِّ تَنْبِيهٍ، وَالنِّسْيَانُ زَوَالُهُ بِالْكُلِّيَّةِ وَبَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ فَسَّرَ النِّسْيَانَ بِمُطْلَقِ التَّرْكِ وَجَعَلَهُ صَاحِبُ «الْأَسَاسِ» مَجَازًا وَهُوَ التَّحْقِيقُ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ. وَالنِّسْيَانُ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلتَّرْكِ عَنْ عَمْدٍ أَوْ عَنِ التَّهَاوُنِ بِمَا يَذْكُرُ الْمَرْءُ فِي الْبِرِّ عَلَى نَحْوٍ مَا. قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ [الماعون: ٥] أَيْ وَتَتْرُكُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ ذَلِكَ أَيْ مِنْ أَمْرِهَا بِالْبِرِّ أَوْ وَتَنْسَوْنَ أَنْ تَأْمُرُوا أَنْفُسَكُمْ بِالْبِرِّ وَفِي هَذَا التَّقْدِيرِ يَبْقَى النِّسْيَانُ عَلَى حَقِيقَتِهِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا طَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فِي التَّهَاوُنِ بِالتَّخَلُّقِ بِأُمُورِ الدِّينِ وَالِاجْتِرَاءِ عَلَى تَأْوِيلِ الْوَحْيِ بِمَا يُمْلِيهِ عَلَيْهِمُ الْهَوَى بِغَيْرِ هُدًى صَارُوا يَنْسَوْنَ أَنَّهُمْ مُتَلَبِّسُونَ

en-Nisyân (النِّسْيَانُ - unutmak); zihin zayıflığı veya gaflet sebebiyle bilinen şeyin insanın hafızasından gitmesidir. es-Sehv (السَّهْو) kelimesi bununla eş anlamlıdır. Sehv'in, en küçük bir uyarıyla farkına varılacak derecedeki hafif gaflet; nisyân'ın ise bütünüyle yok olup gitmesi olduğu da söylenmiştir. Bazı dilciler nisyânı mutlak olarak 'terk etmek' diye tefsir etmiş, Esâsü'l-Belâga sahibi ise bunu mecaz kabul etmiştir ki tahkik edilen doğru görüş de budur ve Kur'an'da çokça geçer. Buradaki nisyân; kişinin iyilik namına hatırlattığı şeyi kasten veya hafife alarak terk etmesi anlamında müstear kılınmıştır (eğretileme yapılmıştır); nitekim Yüce Allah'ın { الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ } [el-Mâûn: 5] kavlinde de böyle denilmiştir. Yani 'Kendi nefislerinizi bundan, yani ona iyiliği emretmekten mahrum bırakıyorsunuz' yahut 'Kendi nefislerinize iyiliği emretmeyi unutuyorsunuz' demektir. Bu takdirde nisyân kendi hakiki anlamında kalır; zira dinin esaslarıyla ahlaklanmayı hafife alma ve vahyi herhangi bir hidayet olmaksızın hevalarının dikte ettiği şekilde tevil etmeye cüret gösterme hususunda üzerlerinden uzun zaman geçince, nehyettikleri şeylerin benzerine bizzat kendilerinin bulaşmış olduğunu unutur hale gelmişlerdir. Dolayısıyla,

بِمِثْلِ مَا يَنْهَوْنَ عَنْهُ فَإِذَا تَصَدَّوْا إِلَى مَوَاعِظِ قَوْمِهِمْ أَوِ الْخَطَابَةِ فِيهِمْ أَوْ أَمَرُوهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ كَانُوا يَنْهَوْنَهُمْ عَنْ مَذَامَّ قَدْ تَلَبَّسُوا بِأَمْثَالِهَا إِلَّا أَنَّ التَّعَوُّدَ بِهَا أَنْسَاهُمْ إِيَّاهَا فَأَنْسَاهُمْ أَمْرَ أَنْفُسِهِمْ بِالْبِرِّ لِنِسْيَانِ سَبَبِهِ

kavimlerine vaaz vermeye, onlara hitap etmeye veya onlara iyiliği emredip kötülükten nehyetmeye kalkıştıklarında, onları benzerlerine bizzat bulaştıkları yerilen hallerden nehyediyorlardı; ancak bu hallere alışmış olmaları onlara bunları unutturmuş, sebebi unuttukları için de kendi nefislerine iyiliği emretmeyi unutturmuştur.

وَقَدْ يَرَى الْإِنْسَانُ عَيْبَ غَيْرِهِ لِأَنَّهُ يُشَاهِدُهُ وَلَا يَرَى عَيْبَ نَفْسِهِ لِأَنَّهُ لَا يشاهدها وَلِأَنَّ الْعَادَةَ تُنْسِيهِ حَالَهُ. وَدَوَاءُ هَذَا النِّسْيَانِ هُوَ مُحَاسَبَةُ النَّفْسِ فَيَكُونُ الْبِرُّ رَاجِعًا إِلَى جَمِيعِ مَا تَضَمَّنَتْهُ الْأَوَامِرُ السَّابِقَةُ مِنَ التَّفَاصِيلِ فَهُمْ قَدْ أَمَرُوا غَيْرَهُمْ بِتَفَاصِيلِهَا وَنَسُوا أَنْفُسَهُمْ عِنْدَ سَمَاعِهَا وَذَلِكَ يَشْمَلُ التَّصْدِيقَ بِدِينِ الْإِسْلَامِ لِأَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ مَا تَضَمَّنَتْهُ التَّوْرَاةُ الَّتِي كَانُوا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِمَا فِيهَا.

İnsan, müşahede ettiği için başkasının ayıbını görebilir de kendisini müşahede edemediği ve alışkanlık hali kendi durumunu unutturduğu için kendi ayıbını göremeyebilir. Bu unutmanın ilacı ise nefis muhasebesidir. Bu takdirde birr (iyilik), önceki emirlerin ihtiva ettiği bütün ayrıntılara raci olur; onlar bu ayrıntıları başkalarına emretmiş, ancak bunları duyduklarında kendilerini unutmuşlardır. Bu da İslam dinini tasdik etmeyi kapsar; zira İslam dini, insanlara içindekileri emrettikleri Tevrat'ın ihtiva ettiği hususların bir parçasıdır.

وَجُمْلَةُ: وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَالًا مِنْ ضمير تَأْمُرُونَ أَو يكون مَحَلُّ التَّوْبِيخِ وَالتَّعَجُّبِ هُوَ أَمْرَ النَّاسِ بِالْبِرِّ بِقَيْدِ كَوْنِهِ فِي حَالِ نِسْيَانٍ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةً عَلَى تَأْمُرُونَ وَتَكُونَ هِيَ الْمَقْصُودَةَ مِنَ التَّوْبِيخِ وَالتَّعْجِيبِ وَيُجْعَلُ قَوْلُهُ: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ تَمْهِيدًا لَهَا عَلَى مَعْنَى أَنَّ مَحَلَّ الْفَظَاعَةِ الْمُوجِبَةِ لِلنَّهْيِ هِيَ مَجْمُوعُ الْأَمْرَيْنِ.

{ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } cümlesinin, { تَأْمُرُونَ } fiilindeki zamirden hâl olması caizdir; ya da kınama ve taaccübün konusu, unutma hâliyle kayıtlı olmak üzere insanlara iyiliği emretmektir. Cümlenin { تَأْمُرُونَ } fiiline matuf olması ve kınama ile taaccübün asıl hedefi olması, { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ } kavlinin ise nehyi gerektiren çirkinliğin iki durumun toplamında bulunduğu manasını vermek üzere buna bir mukaddime kılınması da caizdir.

وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يُتَوَهَّمُ قَصْدُ النَّهْيِ عَنْ مَضْمُونِ كِلَا الْجُمْلَتَيْنِ إِذِ الْقَصْدُ هُوَ التَّوْبِيخُ عَلَى اتِّصَافٍ بِحَالَةٍ فَظِيعَةٍ لَيْسَتْ مِنْ شِيَمِ النَّاصِحِينَ لَا قَصْدُ تَحْرِيمٍ فَلَا تَقَعْ فِي حَيْرَةِ مَنْ تَحَيَّرَ فِي وَجْهِ النَّهْيِ عَنْ ذَلِكَ وَلَا فِي وهم من وَهْمٍ فَقَالَ: إِنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْعَاصِيَ لَا يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَلَا يَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ كَمَا نَقَلَ عَنْهُمُ الْفَخْرُ فِي «التَّفْسِيرِ» فَإِنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودَ نَهْيٌ وَلَا تَحْرِيمٌ وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ تَفْظِيعُ الْحَالَةِ وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ فِي تَذْيِيلِهَا أَفَلا تَعْقِلُونَ وَلَمْ يَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ أَوْ نَحْوَهُ.

Bununla anlaşılır ki, her iki cümlenin içeriğinden nehyetmenin kastedildiği zannedilmemelidir; zira maksat haram kılmak değil, nasihat edenlerin ahlakından olmayan çirkin bir durumla nitelenmeyi kınamaktır. Dolayısıyla bundan nehyetmenin gerekçesi konusunda şaşkınlığa düşen kimsenin şaşkınlığına ve Fahruddin er-Râzî'nin Tefsir'inde kendilerinden naklettiği üzere 'Ayet, günahkâr bir kimsenin iyiliği emredip kötülükten nehyedemeyeceğine delalet eder' diyen vehim sahibinin vehmine düşme! Zira burada kastedilen ne bir nehiy ne de bir haram kılmadır; asıl maksat durumun çirkinliğini ortaya koymaktır. Nitekim ayetin sonunda { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınız?” demiş, 'Hâlâ sakınmayacak mısınız?' veya benzeri bir ifade kullanmamıştır.

وَالْأَنْفُسُ جَمْعُ نَفْسٍ- بِسُكُونِ الْفَاءِ- وَهِيَ مَجْمُوعُ ذَاتِ الْإِنْسَانِ مِنَ الْهَيْكَلِ وَالرُّوحِ كَمَا هُنَا وَبِاعْتِبَارِ هَذَا التَّرْكِيبِ الَّذِي فِي الذَّاتِ اتَّسَعَ إِطْلَاقُ النَّفْسِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ تَارَةً عَلَى جَمِيعِ الذَّاتِ كَمَا فِي التَّوْكِيدِ نَحْوَ جَاءَ فُلَانٌ نَفْسُهُ وَقَوْلِهِ: النَّفْسَ بِالنَّفْسِ [الْمَائِدَة: ٤٥] وَقَوْلِهِ:

el-Enfüs (الْأَنْفُس), 'fâ'nın sükûnuyla nefs (نَفْس) kelimesinin çoğuludur; burada olduğu gibi beden ve ruhtan meydana gelen insan zatının bütünüdür. Zatta bulunan bu terkip dikkate alınarak, nefis lafzının Arap kelamındaki kullanımı genişlemiş; kimi zaman 'falanın bizzat kendisi geldi' pekiştirmesinde ve O'nun { النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } [el-Mâide: 45] ile { تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } [el-Bakara: 85] kavillerinde olduğu gibi zatın tamamı için kullanılırken,

تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَة: ٨٥] وَتَارَةً عَلَى الْبَعْضِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ أَنْكَرْتُ نَفْسِي وَقَوْلِهِ:

kimi zaman da söz söyleyenin 'Kendimi tanıyamadım' sözünde ve O'nun,

وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَعَلَى الْإِحْسَاسِ الْبَاطِنِيِّ كَقَوْلِهِ: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي [الْمَائِدَة: ١١٦] أَيْ ضَمِيرِي. وَتُطْلَقُ عَلَى الرُّوحِ الَّذِي بِهِ الْإِدْرَاكُ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ [يُوسُف: ٥٣] وَسَيَأْتِي لِهَذَا زِيَادَةُ إِيضَاحٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [١١١] .

{ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } kavlinde olduğu gibi zatın bir kısmı için kullanılmıştır. O'nun { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي } [el-Mâide: 116] yani 'İçimde olanı bilirsin' kavlinde olduğu gibi batınî his için de kullanılır. { إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } [Yûsuf: 53] kavlinde olduğu gibi idrakin kendisiyle gerçekleştiği ruh için de kullanılır. Nahl Suresi'ndeki { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ } [111] kavlinde bu husus daha ayrıntılı açıklanacaktır.

وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ قَيَّدَ بِهَا التَّوْبِيخَ وَالتَّعْجِيبَ لِأَنَّ نِسْيَانَ أَنْفُسِهِمْ يَكُونُ أَغْرَبَ وَأَفْظَعَ إِذَا كَانَ مَعَهُمْ أَمْرَانِ يُقْلِعَانِهِ، وَهُمَا أَمْرُ النَّاسِ بِالْبِرِّ، فَإِنَّ شَأْنَ الْأَمْرِ بِالْبَرِّ

O'nun { وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ } kavli, kınama ve taaccübü kayıtlayan bir hâl cümlesidir. Çünkü kendilerinde bunu ortadan kaldıracak iki unsur varken nefislerini unutmaları çok daha garip ve çok daha çirkindir. Bu iki unsurdan biri insanlara iyiliği emretmektir; zira iyiliği emretmenin gereği,

أَنْ يُذَكِّرَ الْآمِرَ حَاجَةَ نَفْسِهِ إِلَيْهِ إِذَا قَدَّرَ أَنَّهُ فِي غَفْلَةٍ عَنْ نَفْسِهِ، وَتِلَاوَةُ الْكِتَابِ

şayet emreden kimsenin kendi nefsinden gafil olduğu varsayılırsa, nefsine onun bu iyiliğe olan ihtiyacını hatırlatmasıdır. [Diğeri ise] Kitap'ın tilavet edilmesidir.

أَيِ التَّوْرَاةِ يَمُرُّونَ فِيهَا عَلَى الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ تُذَكِّرَهُمْ مُخَالَفَةَ حَالِهِمْ لِمَا يَتْلُونَهُ.

Yani Tevrat'ı okurken içindeki emir ve yasaklarla karşılaşmalarıdır; bu tilavetin gereği, okudukları şeylere kendi hallerinin aykırılığını onlara hatırlatmasıdır.

وَقَوْلُهُ: أَفَلا تَعْقِلُونَ اسْتِفْهَامٌ عَنِ انْتِفَاءِ تَعَقُّلِهِمُ اسْتِفْهَامًا مُسْتَعْمَلًا فِي الْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ نَزَلُوا مَنْزِلَةَ مَنِ انْتَفَى تَعَقُّلُهُ فَأَنْكَرَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ، وَوَجْهُ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَ حَالِهِمْ وَحَالِ مَنْ لَا يَعْقِلُونَ أَنَّ مَنْ يَسْتَمِرُّ بِهِ التَّغَفُّلُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِهْمَالُ التَّفَكُّرِ فِي صَلَاحِهَا مَعَ مصاحبة شَيْئَيْنِ يذكرانه، قَارَبَ أَنْ يَكُونَ مَنْفِيًّا عَنْهُ التَّعَقُّلُ.

O'nun { أَفَلا تَعْقِلُونَ } kavli, inkâr ve kınama makamında kullanılan, akletmelerinin yokluğuna dair bir istifhamdır (sorudur). Akletmesi büsbütün yok olmuş bir kimse konumuna indirgenmişler ve bu durumları kınanmıştır. Onların hali ile akletmeyenlerin hali arasındaki benzerlik yönü şudur: Kendisine [doğruyu] hatırlatacak iki şey yanında bulunmasına rağmen kendi nefsini görmezden gelmeyi ve onun salahı üzerinde düşünmeyi ihmal etmeyi sürdüren kimse, neredeyse aklı büsbütün olmayan biri gibidir.

وَفِعْلُ تَعْقِلُونَ مُنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ أَوْ هُوَ لَازِمٌ. وَفِي هَذَا نِدَاءٌ عَلَى كَمَالِ غَفْلَتِهِمْ وَاضْطِرَابِ حَالِهِمْ. وَكَوْنُ هَذَا أَمْرًا قَبِيحًا فَظِيعًا مِنْ أَحْوَالِ الْبَشَرِ مِمَّا لَا يَشُكُّ فِيهِ عَاقل.

{ تَعْقِلُونَ } fiili, lazım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiştir veya bizzat lazım bir fiildir. Bunda onların tam bir gaflet içinde olduklarına ve durumlarının perişanlığına bir ilan vardır. Bunun beşer hallerinin en çirkin ve en feci olanlarından biri olduğu hususunda hiçbir akıl sahibi şüphe etmez.

[٤٥، ٤٦]

[45, 46]

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٤٥ إِلَى ٤٦]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 45-46]

وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ (٤٥) الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ (٤٦)

{ وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ (٤٥) الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ (٤٦) } “Sabır ve namazla [Allah'tan] yardım isteyin. Şüphesiz bu, saygıyla ürperenlerden başkasına ağır gelir. Onlar ki, Rablerine kavuşacaklarına ve gerçekten O'na döneceklerine inanırlar.”

خِطَابٌ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْإِرْشَادِ إِلَى مَا يُعِينُهُمْ عَلَى التَّخَلُّقِ بِجَمِيعِ مَا عَدَّدَ لَهُمْ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي الرَّاجِعَةِ إِلَى التَّحَلِّي بِالْمَحَامِدِ وَالتَّخَلِّي عَنِ الْمَذَمَّاتِ، لَهُ أَحْسَنُ وَقْعٍ مِنَ الْبَلَاغَةِ فَإِنَّهُمْ لَمَّا خُوطِبُوا بِالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ وَالتَّنْزِيهِ وَالتَّشْوِيهِ ظَنَّ بِهِمْ أَنَّهُمْ لَمْ يَبْقَ فِي نُفُوسِهِمْ مَسْلَكٌ لِلشَّيْطَانِ وَلَا مَجَالَ لِلْخِذْلَانِ وَأَنَّهُمْ أَنْشَئُوا يَتَحَفَّزُونَ لِلِامْتِثَالِ وَالِائْتِسَاءِ، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الْإِلْفَ الْقَدِيمَ يُثْقِلُ أَرْجُلَهُمْ فِي الْخَطْوِ إِلَى هَذَا الطَّرِيقِ الْقَوِيمِ، فَوَصَفَ لَهُمُ الدَّوَاءَ الَّذِي بِهِ الصَّلَاحُ وَرِيشٌ بِقَادِمَتَيِ الصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ مِنْهُمُ الْجَنَاحُ.

Bu, İsrâiloğullarına, övgüye değer hasletlerle bezenip yerilen hallerden arınmaya dair kendilerine sayılan bütün emir ve yasaklarla ahlaklanmalarına yardımcı olacak şeyleri gösteren bir hitaptır ve belagat açısından son derece güzel bir tesire sahiptir. Çünkü kendilerine rağbet ettirme, sakındırma, övme ve yerme ile hitap edildiğinde, artık içlerinde şeytana bir yol ve yüzüstü bırakılmaya bir mahal kalmadığı, emirlere uymaya ve tâbi olmaya hazırlandıkları zannedilirdi; ancak o eski alışkanlık, bu dosdoğru yolda adım atmalarını ağırlaştırmaktadır. İşte bunun üzerine [Allah], kendilerine salah bulacakları devayı tarif etmiş ve sabır ile namazın iki ön kanadı vasıtasıyla kanatlarını yeniden donatmıştır.

فَالْأَمْرُ بِالِاسْتِعَانَةِ بِالصَّبْرِ لِأَنَّ الصَّبْرَ مَلَاكُ الْهُدَى فَإِنَّ مِمَّا يَصُدُّ الْأُمَمَ عَنِ اتِّبَاعِ دِينٍ قَوِيمٍ الْفَهْمُ بِأَحْوَالِهِمُ الْقَدِيمَةِ وَضِعْفُ النُّفُوسِ عَنْ تَحَمُّلِ مُفَارَقَتِهَا فَإِذَا تَدَرَّعُوا بِالصَّبْرِ سَهُلَ عَلَيْهِمُ اتِّبَاعُ الْحَقِّ. وَأَمَّا الِاسْتِعَانَةُ بِالصَّلَاةِ فَالْمُرَاد تَأَكد الْأَمْرِ بِهَا الَّذِي فِي قَوْلِهِ:

Sabırdan yardım dileme emrinin sebebi, sabrın hidayetin temeli ve esası olmasıdır. Zira milletleri dosdoğru bir dine tâbi olmaktan alıkoyan şey, eski hallerine olan bağlılıkları ve nefislerinin bu hallerden ayrılmaya tahammül göstermedeki zayıflığıdır. Sabır zırhını kuşandıklarında ise hakka tâbi olmak onlara kolaylaşır. Namazdan yardım dilemeye gelince; bundan murat,

وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ [الْبَقَرَة: ٤٣] وَهَذَا إِظْهَارٌ لِحُسْنِ الظَّنِّ بِهِمْ وَهُوَ طَرِيقٌ بَدِيعٌ مِنْ طُرُقِ التَّرْغِيبِ.

{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } [el-Bakara: 43] kavlindeki namaz emrini pekiştirmektir. Bu, onlara karşı hüsnüzan göstermektir ve teşvik yollarının en özgün olanlarındandır.

وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: وَاسْتَعِينُوا إِلَخْ لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى وَجْهِ الِانْتِقَالِ مِنْ خِطَابٍ إِلَى خِطَابٍ آخَرَ، وَهَذَا وَهْمٌ لِأَنَّ وُجُودَ حَرْفِ الْعَطْفِ يُنَادِي عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ مُرَادٌ بِهِ إِلَّا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَسْبَمَا بَيَّنَهُ قَوْلُهُ:

Müfessirlerden bazıları, { وَاسْتَعِينُوا } ilh. kavlindeki hitabın bir hitaptan başka bir hitaba intikal yoluyla Müslümanlara yönelik olduğunu iddia etmişlerdir. Bu bir vehimdir; zira atıf harfinin bulunması bunun aksini açıkça göstermektedir. Ayrıca { إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ } kavlinden maksadın müminler olduğu,

الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ الْآيَةَ اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ

{ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } ayetinin beyanıyla sabittir. Ancak şu var ki,

يَكُونَ مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ

zamir makamında açık isim zikredilmiş (izhâr) olsun,

وَهُوَ خِلَافُ الظَّاهِرِ مَعَ عَدَمِ وُجُودِ الدَّاعِي. وَالَّذِي غَرَّهُمْ بِهَذَا التَّفْسِيرِ تَوَهُّمُ أَنَّهُ لَا يُؤْمَرُ بِأَنْ يَسْتَعِينَ بِالصَّلَاةِ مَنْ لَمْ يَكُنْ قَدْ آمَنَ بَعْدُ وَأَيُّ عَجَبٍ فِي هَذَا؟ وَقَرِيبٌ مِنْهُ آنِفًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ [الْبَقَرَة: ٤٣] خِطَابًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ لَا مَحَالَةَ.

bu da gerektirici bir sebep yokken zahirin hilafınadır. Onları bu tefsire sürükleyen şey, henüz iman etmemiş bir kimseye namazla yardım istemesinin emredilemeyeceği vehmidir; oysa bunda şaşılacak ne vardır? Az önce geçen Yüce Allah'ın { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } [el-Bakara: 43] kavli de hiç şüphesiz İsrâiloğullarına bir hitaptır.

وَالصَّبْرُ عَرَّفَهُ الْغَزَالِيُّ فِي «إِحْيَاءِ عُلُومِ الدِّينِ» بِأَنَّهُ ثَبَاتُ بَاعِثِ الدِّينِ فِي مُقَابَلَةِ بَاعِثِ الشَّهْوَةِ وَهُوَ تَعْرِيفٌ خَاصٌّ بِالصَّبْرِ الشَّرْعِيِّ صَالِحٌ لِأَنْ يَكُونَ تَفْسِيرًا لِلْآيَةِ لِأَنَّهَا فِي ذِكْرِ الصَّبْرِ الشَّرْعِيِّ، وَأَمَّا الصَّبْرُ مِنْ حَيْثُ هُوَ- الَّذِي هُوَ وَصْفُ كَمَالٍ- فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ احْتِمَالِ النَّفْسِ أَمْرًا لَا يُلَائِمُهَا إِمَّا لِأَنَّ مَآلَهُ مُلَائِمٌ، أَوْ لِأَنَّ عَلَيْهِ جَزَاءً عَظِيمًا فَأَشْبَهَ مَا مَآلُهُ مُلَائِمٌ، أَوْ لِعَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى الِانْتِقَالِ عَنْهُ إِلَى غَيْرِهِ مَعَ تَجَنُّبِ الْجَزَعِ وَالضَّجَرِ، فَالصَّبْرُ احْتِمَالٌ وَثَبَاتٌ عَلَى مَا لَا يُلَائِمُ، وَأَقَلُّ أَنْوَاعِهِ مَا كَانَ عَنْ عَدَمِ الْمَقْدِرَةِ وَلِذَا

Sabrı Gazzâlî İhyâu Ulûmi'd-Dîn'de şöyle tarif etmiştir: 'Din saikinin, şehvet saikine karşı sebat göstermesidir.' Bu, şer'î sabra has bir tarif olup ayetin tefsiri olmaya elverişlidir; zira ayet şer'î sabrı zikretmektedir. Bir kemal vasfı olan mutlak sabra gelince; o, nefsin kendisine hoş gelmeyen bir duruma katlanmasından ibarettir: Bu da ya akıbetinin uygun olmasından, ya üzerinde büyük bir mükâfat bulunup akıbeti uygun olan şeye benzemesinden yahut sızlanma ve tahammülsüzlükten kaçınarak o durumdan bir başkasına geçme imkânının bulunmamasından kaynaklanır. Dolayısıyla sabır, hoş gelmeyen şeye katlanmak ve onda sebat göstermektir. Sabrın en alt mertebesi, çaresizlikten kaynaklanan sabırdır. Bu sebepledir ki,

وَرَدَ فِي «الصَّحِيحِ» : «إِنَّمَا الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الْأُولَى»

Sahih'te şöyle rivayet edilmiştir: «إِنَّمَا الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الْأُولَى» “Sabır ancak ilk sarsıntı anındadır”.

أَيِ الصَّبْرُ الْكَامِلُ هُوَ الَّذِي يَقَعُ قَبْلَ الْعِلْمِ بِأَنَّ التَّفَصِّيَ عَنْ ذَلِكَ الْأَمْرِ غَيْرُ مُمْكِنٍ وَإِلَّا فَإِنَّ الصَّبْرَ عِنْدَ اعْتِقَادِ عَدَمِ إِمْكَانِ التَّفَصِّي إِذَا لَمْ يَصْدُرْ مِنْهُ ضَجَرٌ وَجَزَعٌ هُوَ صَبْرٌ حَقِيقَةً. فَصِيغَةُ الْحَصْرِ فِي قَوْلِهِ «إِنَّمَا الصَّبْرُ» حَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِلْكَمَالِ كَمَا فِي قَوْلِهِمْ أَنْتَ الرَّجُلُ.

Yani kâmil sabır, o durumdan kurtulmanın imkânsız olduğu bilinmeden önce gerçekleşen sabırdır; aksi takdirde, kurtulmanın imkânsız olduğuna inanıldığı anda sızlanma ve feryat vuku bulmadığı takdirde bu da hakikatte bir sabırdır. «إِنَّمَا الصَّبْرُ» ifadesindeki hasr (sınırlama) kalıbı, 'Sen gerçek bir adamsın' sözünde olduğu gibi kemali ifade eden iddiâî bir hasrdır.

وَالصَّلَاةُ أُرِيدَ بِهَا هُنَا مَعْنَاهَا الشَّرْعِيُّ فِي الْإِسْلَامِ وَهِيَ مَجْمُوعُ مَحَامِدَ لِلَّهِ تَعَالَى، قَوْلًا وَعَمَلًا وَاعْتِقَادًا فَلَا جَرَمَ كَانَتِ الِاسْتِعَانَةُ الْمَأْمُورُ بِهَا هُنَا رَاجِعَةً لِأَمْرَيْنِ: الصَّبْرُ وَالشُّكْرُ. وَقَدْ قِيلَ إِنَّ الْإِيمَانَ نِصْفُهُ صَبْرٌ وَنِصْفُهُ شُكْرٌ كَمَا فِي «الْإِحْيَاءِ» وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ، وَمُعْظَمُ الْفَضَائِلِ مِلَاكُهَا الصَّبْرُ إِذِ الْفَضَائِلُ تَنْبَعِثُ عَنْ مَكَارِمِ الْخِلَالِ، وَالْمَكَارِمُ رَاجِعَةٌ إِلَى قُوَّةِ الْإِرَادَةِ وَكَبْحِ زِمَامِ النَّفْسِ عَنِ الْإِسَامَةِ فِي شَهَوَاتِهَا بِإِرْجَاعِ الْقُوَّتَيْنِ الشَّهَوِيَّةِ وَالْغَضَبِيَّةِ عَمَّا لَا يُفِيدُ كَمَالًا أَوْ عَمَّا يُورِثُ نُقْصَانًا فَكَانَ الصَّبْرُ مِلَاكَ الْفَضَائِلِ فَمَا التَّحَلُّمُ وَالتَّكَرُّمُ وَالتَّعَلُّمُ وَالتَّقْوَى وَالشَّجَاعَةُ وَالْعَدْلُ وَالْعَمَلُ فِي الْأَرْضِ وَنَحْوِهَا إِلَّا مِنْ ضُرُوبِ الصَّبْرِ.

Burada namaz ile kastedilen, İslam'daki şer'î manasıdır; o da söz, fiil ve itikat olarak Yüce Allah'a yapılan övgülerin tamamıdır. Dolayısıyla burada emredilen yardım dilemenin iki esasa raci olduğu muhakkaktır: Sabır ve şükür. İhyâ'da geçtiği üzere 'İmanın yarısı sabır, yarısı şükürdür' denilmiştir ki bu güzel bir sözdür. Faziletlerin çoğunun esası sabırdır; zira faziletler güzel huylardan doğar. Güzel huylar ise iradenin kuvvetine ve şehvet ve gazap kuvvetlerini kemal getirmeyen yahut noksanlık doğuran şeylerden geri çekmek suretiyle nefsin dizginini arzularında serbestçe otlamaktan alıkoymaya dayanır. Böylece sabır faziletlerin esası olmuştur; hilim göstermek, cömertlik yapmak, ilim öğrenmek, takva, cesaret, adalet, yeryüzünde çalışıp çabalamak ve benzerleri sabrın çeşitlerinden başka bir şey değildir.

وَمِمَّا يُؤْثَرُ

Rivayet edilen sözlerden biri de,

عَنْ عَلِيٍّ ﵁: الشَّجَاعَةُ صَبْرُ سَاعَةٍ.

Ali radıyallâhu anh'tan nakledilen: 'Cesaret, bir saatlik sabırdan ibarettir' sözüdür.

وَقَالَ زُفَرُ بْنُ الْحَارِثِ الْكِلَابِيُّ يَعْتَذِرُ عَنِ انْهِزَامِ قَوْمِهِ:

Züfer b. Hâris el-Kilâbî, kavminin hezimetine mazeret beyan ederek şöyle demiştir:

سَقَيْنَاهُمُ كَأْسًا سَقَوْنَا بِمِثْلِهَا ... وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى الْمَوْتِ أَصْبَرَا

«Onlara bir kadeh içirdik, onlar da bize benzerini içirdiler... Fakat onlar ölüme karşı daha sabırlıydılar.»

وَحَسْبُكَ بِمَزِيَّةِ الصَّبْرِ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ مُكَمِّلَ سَبَبِ الْفَوْزِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ [الْعَصْر: ١- ٣] وَقَالَ هُنَا: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ. قَالَ الْغَزَالِيُّ: ذَكَرَ اللَّهُ

Sabrın üstünlüğü olarak, Yüce Allah'ın { وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ } [el-Asr: 1-3] kavlinde onu kurtuluş sebebinin tamamlayıcısı kılması sana yeter; burada da { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } buyurmuştur. Gazzâlî şöyle demiştir: 'Allah,

الصَّبْرَ فِي الْقُرْآنِ فِي نَيِّفٍ وَسَبْعِينَ مَوْضِعًا وَأَضَافَ أَكْثَرَ الْخَيْرَاتِ وَالدَّرَجَاتِ إِلَى الصَّبْرِ وَجَعَلَهَا ثَمَرَةً لَهُ، فَقَالَ عَزَّ مِنْ قَائِلٍُُ:

Kur'an'da sabrı yetmişten fazla yerde zikretmiş, hayırların ve derecelerin çoğunu sabra bağlamış ve onları sabrın bir semeresi kılmıştır. Nitekim Şanı Yüce olan şöyle buyurmuştur:

وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا [السَّجْدَة: ٢٤] . وَقَالَ: وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا [الْأَعْرَاف:

{ وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا } [es-Secde: 24] “Sabrettikleri zaman içlerinden emrimizle hidayet eden önderler kıldık”. Şöyle de buyurmuştur: { وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا } [el-A'râf:

١٣٧] وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ [الْبَقَرَة: ١٥٣] اهـ.

137] “Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrâiloğullarına verdiği güzel söz tam yerine geldi”. Yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } [el-Bakara: 153] “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir”.'

وَأَنْتَ إِذَا تَأَمَّلْتَ وَجَدْتَ أَصْلَ التَّدَيُّنِ وَالْإِيمَانِ مِنْ ضُرُوبِ الصَّبْرِ فَإِنَّ فِيهِ مُخَالَفَةَ النَّفْسِ هَوَاهَا وَمَأْلُوفَهَا فِي التَّصْدِيقِ بِمَا هُوَ مُغَيَّبٌ عَنِ الْحِسِّ الَّذِي اعْتَادَتْهُ، وَبِوُجُوبِ طَاعَتِهَا وَاحِدًا مِنْ جِنْسِهَا لَا تَرَاهُ يَفُوقُهَا فِي الْخِلْقَةِ وَفِي مُخَالَفَةِ عَادَةِ آبَائِهَا وَأَقْوَامِهَا مِنَ الدِّيَانَاتِ السَّابِقَةِ. فَإِذَا صَارَ الصَّبْرُ خُلُقًا لِصَاحِبِهِ هَوَّنَ عَلَيْهِ مُخَالَفَةَ ذَلِكَ كُلِّهِ لِأَجْلِ الْحَقِّ وَالْبُرْهَانِ فَظَهَرَ وَجْهُ الْأَمْرِ بِالِاسْتِعَانَةِ عَلَى الْإِيمَانِ وَمَا يَتَفَرَّعُ عَنْهُ بِالصَّبْرِ فَإِنَّهُ خُلُقٌ يَفْتَحُ أَبْوَابَ النُّفُوسِ لِقَبُولِ مَا أُمِرُوا بِهِ مِنْ ذَلِكَ.

Düşündüğün zaman dindarlığın ve imanın aslının da sabrın çeşitlerinden olduğunu görürsün; zira dindarlıkta, nefsin alıştığı duyulardan gizli olan şeyleri tasdik etmekte, yaratılışta kendisinden üstün görmediği kendi cinsinden birine itaat etmenin vücubunda, atalarının ve önceki dinlere mensup kavimlerinin alışkanlıklarına muhalefet etmekte hevasına ve alışkanlıklarına karşı gelmesi söz konusudur. Sabır bir kimsenin ahlakı haline geldiğinde, hak ve delil uğruna bütün bunlara muhalefet etmeyi ona kolaylaştırır. Böylece imana ve ondan doğan şeylere sabır ile yardım dileme emrinin hikmeti ortaya çıkar; zira sabır, nefislerin kapılarını kendilerine emredilen bu şeyleri kabul etmeye açan bir ahlaktır.

وَأما الِاسْتِعَانَة بِالصبرِ فَلِأَنَّ الصَّلَاةَ شُكْرٌ وَالشُّكْرُ يُذَكِّرُ بِالنِّعْمَةِ فَيَبْعَثُ عَلَى امْتِثَالِ الْمُنْعِمِ عَلَى أَنَّ فِي الصَّلَاةِ صَبْرًا مِنْ جِهَاتٍ فِي مُخَالَفَةِ حَالِ الْمَرْءِ الْمُعْتَادَةِ وَلُزُومِهِ حَالَةً فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ لَا يَسُوغُ لَهُ التَّخَلُّفُ عَنْهَا وَلَا الْخُرُوجُ مِنْهَا عَلَى أَنَّ فِي الصَّلَاة سرا إِلَّا هيا لَعَلَّه ناشىء عَنْ تَجَلِّي الرِّضْوَانِ الرَّبَّانِيِّ عَلَى الْمُصَلِّي فَلِذَلِكَ نَجِدُ لِلصَّلَاةِ سِرًّا عَظِيمًا فِي تَجْلِيَةِ الْأَحْزَانِ وَكَشْفِ غَمِّ النَّفْسِ وَقَدْ

Namaz ile yardım dilemeye gelince; çünkü namaz bir şükürdür, şükür ise nimeti hatırlatır ve nimeti verene itaat etmeye sevk eder. Bununla birlikte namazda, kişinin alışılagelmiş haline muhalefet etmesi ve belirli bir vakitte kendisinden geri kalması ya da çıkması caiz olmayan bir hale bağlanması yönleriyle sabır da vardır. Kaldı ki namazda ilahî bir sır vardır; belki de bu sır, namaz kılan kimseye yönelik rabbanî rızanın tecellisinden kaynaklanmaktadır. Bu sebepledir ki namazın hüzünleri gidermede ve nefsin kederini dağıtmada büyük bir sırrı olduğunu görürüz. Nitekim,

وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا حَزَبَهُ (بِزَايٍ وَبَاءٍ مُوَحَّدَةٍ أَيْ نَزَلَ بِهِ) أَمْرٌ فَزِعَ إِلَى الصَّلَاةِ»

hadiste şöyle rivayet edilmiştir: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا حَزَبَهُ (بِزَايٍ وَبَاءٍ مُوَحَّدَةٍ أَيْ نَزَلَ بِهِ) أَمْرٌ فَزِعَ إِلَى الصَّلَاةِ» “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına sıkıntılı bir iş geldiğinde (hazabehu; zâ ve tek noktalı bâ ile, yani başına geldiğinde) hemen namaza sığınırdı”.

وَهَذَا أَمْرٌ يَجِدُهُ مَنْ رَاقَبَهُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ [العنكبوت: ٤٥] لِأَنَّهَا تَجْمَعُ ضُرُوبًا مِنَ الْعِبَادَاتِ.

Bu, namaz kılanlardan bunu gözlemleyen herkesin bizzat hissettiği bir husustur. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } [el-Ankebût: 45] “Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar” buyurmuştur; çünkü namaz türlü ibadetleri kendisinde toplamaktadır.

وَأَمَّا كَوْنُ الشُّكْرِ مِنْ حَيْثُ هُوَ مُعِينًا عَلَى الْخَيْرِ فَهُوَ مِنْ مُقْتَضَيَاتِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ [إِبْرَاهِيم: ٧] .

Şükrün bizatihi hayra yardımcı olmasına gelince; bu, Yüce Allah'ın: { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } [İbrâhîm: 7] “Andolsun, eğer şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım” kavlinin gereklerindendir.

وَقَوْلُهُ: وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعَادِ ضَمِيرِ إِنَّها فَقِيلَ عَائِدٌ إِلَى الصَّلَاةِ وَالْمَعْنَى إِنَّ الصَّلَاةَ تَصْعُبُ عَلَى النُّفُوسِ لِأَنَّهَا سِجْنٌ لِلنَّفْسِ وَقِيلَ الضَّمِيرُ لِلِاسْتِعَانَةِ بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ الْمَأْخُوذَةِ مِنِ اسْتَعِينُوا عَلَى حَدِّ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة:

O'nun { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } kavlinde müfessirler { إِنَّها } ifadesindeki zamirin nereye döndüğü hususunda ihtilaf etmişlerdir: Zamirin namaza döndüğü söylenmiştir; mana 'Namaz nefislere ağır gelir, çünkü o nefis için bir zindandır' şeklindedir. Zamirin, { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [el-Mâide: 8]

٨] . وَقِيلَ رَاجِعٌ إِلَى الْمَأْمُورَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ [الْبَقَرَة: ٤٠] إِلَى قَوْلِهِ وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [الْبَقَرَة: ٤٥] وَهَذَا الْأَخِيرُ مِمَّا جَوَّزَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَلَعَلَّهُ مِنْ مُبْتَكَرَاتِهِ وَهَذَا أَوْضَحُ الْأَقْوَالِ وَأَجْمَعُهَا وَالْمَحَامِلُ مُرَادَّةٌ.

kavlindeki gibi { اسْتَعِينُوا } fiilinden anlaşılan sabır ve namazla yardım istemeye ait olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ } [el-Bakara: 40] kavlinden { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } [el-Bakara: 45] kavline kadar geçen bütün emirlere raci olduğu da söylenmiştir ki bu son görüş Keşşâf sahibinin caiz gördüğü ve muhtemelen onun ilk ortaya koyduğu izahlardandır. Bu, görüşlerin en açığı ve en kapsamlısıdır; diğer ihtimaller de birbirini destekler niteliktedir.

وَالْمُرَادُ بِالْكَبِيرَةِ هُنَا الصعبة الَّتِي تشتق عَلَى النُّفُوسِ، وَإِطْلَاقُ الْكِبَرِ عَلَى الْأَمْرِ

Burada büyükten (kebîre) maksat, nefislere zor gelen ve meşakkat veren şeydir. Zor ve meşakkatli işe büyük denmesi,

الصَّعْبِ وَالشَّاقِّ مَجَازٌ مَشْهُورٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِأَنَّ الْمَشَقَّةَ مِنْ لَوَازِمِ الْأَمْرِ الْكَبِيرِ فِي حَمْلِهِ أَوْ تَحْصِيلِهِ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ [الْبَقَرَة: ١٤٣] وَقَالَ:

Arap kelamında meşhur bir mecazdır; çünkü meşakkat, yüklenilmesi veya elde edilmesi yönünden büyük olan bir işin ayrılmaz özelliğidir (lâzımıdır). Nitekim Yüce Allah: { وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } [el-Bakara: 143] “Bu, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” ve şöyle buyurmuştur:

وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ [الْأَنْعَام: ٣٥] الْآيَةَ. وَقَالَ: كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ [الشورى: ١٣] .

{ وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ } [el-En‘âm: 35] “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse...” ayeti. Yine şöyle buyurmuştur: { كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ } [eş-Şûrâ: 13] “Kendilerini çağırdığın şey müşriklere ağır geldi.”

وَقَوْلُهُ: إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ أَيِ الَّذِينَ اتَّصَفُوا بِالْخُشُوعِ، وَالْخُشُوعُ لُغَةً هُوَ الانزواء والانخفاض قا النَّابِغَةُ:

O'nun { إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ } “ancak huşû duyanlar müstesna” kavli, yani huşû vasfına sahip olanlar demektir. Huşû (الْخُشُوع) kelimesi sözlükte sinmek ve boyun büküp alçalmak demektir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

وَنُؤْيٌ كَجِذْمِ الْحَوْضِ أَثَلَمُ خَاشِعُ أَيْ زَالَ ارْتِفَاعُ جَوَانِبِهِ. وَالتَّذَلُّلُ خُشُوعٌ، قَالَ جَعْفَرُ بْنُ عَبْلَةَ الْحَارِثِيُّ:

«وَنُؤْيٌ كَجِذْمِ الْحَوْضِ أَثَلَمُ خَاشِعُ» yani kenarlarının yüksekliği gitmiş (düzleşmiş) hendek demektir. Boyun eğip alçalmak (tezellül) de huşûdur. Câfer b. Able el-Hârisî şöyle demiştir:

فَلَا تَحْسَبِي أَنِّي تَخَشَّعْتُ بَعْدَكُمْ ... لِشَيْءٍ وَلَا أَنِّي مِنَ الْمَوْتِ أَفْرَقُ

«فَلَا تَحْسَبِي أَنِّي تَخَشَّعْتُ بَعْدَكُمْ ... لِشَيْءٍ وَلَا أَنِّي مِنَ الْمَوْتِ أَفْرَقُ» (Sizden sonra bir şey karşısında boyun eğip küçüldüğümü ve ölümden korktuğumu sanma).

وَهُوَ مَجَازٌ فِي خُشُوعِ النَّفْسِ وَهُوَ سُكُونٌ وَانْقِبَاضٌ عَنِ التَّوَجُّهِ إِلَى الْإِبَايَةِ أَوِ الْعِصْيَانِ.

Bu durum, nefsin huşûsu için mecazdır; o da [nefsin] serkeşlik ve isyana yönelmekten vazgeçip sükûnet bulması ve boyun eğmesidir.

وَالْمُرَادُ بِالْخَاشِعِ هُنَا الَّذِي ذَلَّلَ نَفْسَهُ وَكَسَرَ سُورَتَهَا وَعَوَّدَهَا أَنْ تَطْمَئِنَّ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ وَتَطْلُبَ حُسْنَ الْعَوَاقِبِ وَأَنْ لَا تَغْتَرَّ بِمَا تُزَيِّنُهُ الشَّهْوَةُ الْحَاضِرَةُ فَهَذَا الَّذِي كَانَتْ تِلْكَ صِفَتَهُ قَدِ اسْتَعَدَّتْ نَفْسُهُ لِقَبُولِ الْخَيْرِ. وَكَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْخَاشِعِينَ هُنَا الْخَائِفُونَ النَّاظِرُونَ فِي الْعَوَاقِبِ فَتَخِفُّ عَلَيْهِمُ الِاسْتِعَانَةُ بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ مَعَ مَا فِي الصَّبْرِ مِنَ الْقَمْعِ لِلنَّفْسِ وَمَا فِي الصَّلَاةِ مِنَ الْتِزَامِ أَوْقَاتٍ مُعَيَّنَةٍ وَطَهَارَةٍ فِي أَوْقَاتٍ قَدْ يَكُونُ لِلْعَبْدِ فِيهَا اشْتِغَالٌ بِمَا يَهْوَى أَوْ بِمَا يُحَصِّلُ مِنْهُ مَالًا أَوْ لَذَّةً. وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُ كُثَيِّرٍ:

Burada hâşi‘ (huşû duyan) ile kastedilen; nefsini terbiye edip gururunu kıran, onu Allah'ın emrine boyun eğmeye, akıbetlerin güzelliğini aramaya ve hazır olan şehvetin süslediği şeylere aldanmamaya alıştıran kimsedir. İşte bu niteliğe sahip olan kimsenin nefsi hayrı kabule hazır hale gelmiştir. Sanki burada hâşiîn (huşû sahipleri) ile kastedilenler, [akıbetten] korkan ve sonları hesaba katan kimselerdir; böylece sabırdaki nefsi dizginleme ve namazdaki belirli vakitlere riayet etme ile kulun hevasıyla, mal veya lezzet elde etmekle meşgul olabileceği vakitlerde temizlik yapma zorluğuna rağmen sabır ve namazdan yardım istemek onlara hafif gelir. Kuseyyir'in şu sözü de buna yakındır:

فَقُلْتُ لَهَا يَا عَزُّ كُلُّ مُصِيبَةٍ ... إِذَا وُطِّنَتْ يَوْمًا لَهَا النَّفْسُ ذَلَّتِ

«فَقُلْتُ لَهَا يَا عَزُّ كُلُّ مُصِيبَةٍ ... إِذَا وُطِّنَتْ يَوْمًا لَهَا النَّفْسُ ذَلَّتِ» (Ona dedim ki: Ey Azze! Nefis bir gün alışmaya görsün, her musibet boyun eğer).

وَأَحْسَبُ أَنَّ مَشْرُوعِيَّةَ أَحْكَامٍ كَثِيرَةٍ قَصَدَ الشَّارِعُ مِنْهَا هَذَا الْمَعْنَى وَأَعْظَمَهُا الصَّوْمُ.

Sanıyorum ki Şâri‘, pek çok hükmün meşru kılınmasında bu manayı gözetmiştir ki bunların en büyüğü oruçtur.

وَلَا يَصِحُّ حَمْلُ الْخُشُوعِ هُنَا عَلَى خُصُوصِ الْخُشُوعِ فِي الصَّلَاةِ بِسَبَبِ الْحَالِ الْحَاصِلِ فِي النَّفْسِ بِاسْتِشْعَارِ الْعَبْدِ الْوُقُوفَ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ تَعَالَى حَسْبَمَا شَرَحَهُ ابْنُ رُشْدٍ فِي أَوَّلِ مَسْأَلَةٍ مِنْ كِتَابِ الصَّلَاةِ الْأَوَّلِ مِنَ «الْبَيَانِ وَالتَّحْصِيلُ» وَهُوَ الْمَعْنَى الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١، ٢] ، فَإِنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مِنْ صِفَاتِ الصَّلَاةِ وَكَمَالِ الْمُصَلِّي فَلَا يَصِحُّ كَوْنُهُ هُوَ الْمُخَفِّفَ لِكُلْفَةِ الصَّلَاةِ عَلَى الْمُسْتَعِينِ بِالصَّلَاةِ كَمَا لَا يَخْفَى.

Buradaki huşûyu, İbn Rüşd'ün el-Beyân ve't-tahsîl adlı eserinin birinci namaz kitabının ilk meselesinde açıkladığı üzere, kulun Yüce Allah'ın huzurunda durduğunu hissetmesiyle nefiste hâsıl olan hal sebebiyle sadece namazdaki özel huşûya hamletmek doğru olmaz. Bu mana, Yüce Allah'ın: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } [el-Mü'minûn: 1-2] “Müminler kesinlikle kurtuluşa ermiştir; onlar ki, namazlarında huşû içindedirler” kavliyle işaret edilen manadır. Zira bunların tamamı namazın ve namaz kılanın kemalinin sıfatlarındandır; dolayısıyla gizli olmadığı üzere, namazla yardım dileyen kimseye namazın külfetini hafifleten şeyin bizzat bu olması sahih olmaz.

وَقَدْ وَصَفَ تَعَالَى الْخَاشِعِينَ بِأَنَّهُمْ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ

Yüce Allah, huşû sahiplerini { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ } “onlar, Rablerine kavuşacaklarını ve gerçekten O'na döneceklerini kesin olarak bilenlerdir” şeklinde nitelendirmiştir.

وَهِيَ صِلَةٌ لَهَا مَزِيدُ اتِّصَالٍ بِمَعْنَى الْخُشُوعِ فَفِيهَا مَعْنَى التَّفْسِيرِ لِلْخَاشِعِينَ وَمَعْنَى بَيَانِ مَنْشَأِ خُشُوعِهِمْ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الظَّنِّ هُنَا الِاعْتِقَادُ الْجَازِمُ وَإِطْلَاقُ الظَّنِّ فِي كَلَامُُِ

Bu, huşû manasıyla son derece irtibatlı bir sıladır (bağlaç cümlesidir); çünkü içinde huşû sahiplerini tefsir etme ve onların huşûlarının kaynağını beyan etme manası vardır. Bu da burada zann (ظَنّ) ile kastedilenin kesin inanç (itikad-ı câzim) olduğuna delalet eder. Zann kelimesinin

الْعَرَبِ عَلَى مَعْنَى الْيَقِينِ كَثِيرٌ جِدًّا، قَالَ أَوْسُ بْنُ حَجَرٍ يَصِفُ صَيَّادًا رَمَى حِمَارَ وَحْشٍ بِسَهْمٍ :

Arap kelamında yakîn (kesin bilgi) anlamında kullanılması pek çoktur. Evs b. Hacer, yaban eşeğine ok atan bir avcıyı tasvir ederken şöyle demiştir:

فَأَرْسَلَهُ مُسْتَيْقِنَ الظَّنِّ أَنَّهُ ... مُخَالِطُ مَا بَين الشرا سيف جَائِفُ

«فَأَرْسَلَهُ مُسْتَيْقِنَ الظَّنِّ أَنَّهُ ... مُخَالِطُ مَا بَين الشرا سيف جَائِفُ» (Onu, kaburga arasına girip iç organlara işleyeceğine kesin olarak inanmış halde fırlattı).

وَقَالَ دُرَيْدُ بْنُ الصِّمَّةِ:

Düreyd b. es-Sımme de şöyle demiştir:

فَقُلْتُ لَهُمْ ظُنُّوا بِأَلْفَيْ مُدَجَّجِ ... سَرَاتُهُمْ بِالْفَارِسِيِّ الْمُسَرَّجِ

«فَقُلْتُ لَهُمْ ظُنُّوا بِأَلْفَيْ مُدَجَّجِ ... سَرَاتُهُمْ بِالْفَارِسِيِّ الْمُسَرَّجِ» (Onlara dedim ki: Tepeden tırnağa silahlı iki bin adamın geleceğini kesin bilin; ileri gelenleri Fars eyerli atlar üzerindedir).

فَهُوَ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الِاعْتِقَادِ الْجَازِمِ وَبَيْنَ الِاعْتِقَادِ الرَّاجِحِ.

Dolayısıyla bu kelime, kesin inanç (itikad-ı câzim) ile ağır basan kanaat (itikad-ı râcih) arasında müşterektir.

وَالْمُلَاقَاةُ وَالرُّجُوعُ هُنَا مَجَازَانِ عَنِ الْحِسَابِ وَالْحَشْرِ أَوْ عَنِ الرُّؤْيَةِ وَالثَّوَابِ لِأَنَّ حَقِيقَةَ اللِّقَاءِ- وَهُوَ تَقَارِبُ الْجِسْمَيْنِ، وَحَقِيقَةَ الرُّجُوعِ وَهُوَ الِانْتِهَاءُ إِلَى مَكَانٍ خَرَجَ مِنْهُ الْمُنْتَهِي- مُسْتَحِيلَةٌ هُنَا. وَالْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَخِ التَّعْرِيضُ بِالثَّنَاءِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَتَحْرِيضُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى التَّهَمُّمِ بِالِاقْتِدَاءِ بِالْمُؤْمِنِينَ وَعَلَى جَعْلِ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: وَاسْتَعِينُوا لِلْمُسْلِمِينَ يَكُونُ قَوْلُهُ: وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ تَعْرِيضًا بِغَيْرِهِمْ مِنَ الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ.

Burada kavuşma (mülâkāt) ve dönme (rucû‘), hesap ve haşrden yahut rü'yet ve sevaptan mecazdır; zira likāın hakiki manası olan iki cismin birbirine yaklaşması ve rücûun hakiki manası olan çıkan kimsenin ayrıldığı mekâna geri dönmesi burada muhaldir. { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } “Şüphesiz o ağırdır...” kavlinden maksat, Müslümanları dolaylı yoldan övmek ve İsrâiloğullarını müminlere uymaya teşvik etmektir. { وَاسْتَعِينُوا } “Yardım dileyin” kavlindeki hitabın Müslümanlara yönelik olduğu kabul edildiğinde ise { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } kavli, onların dışındaki Yahudiler ve münafıklara dolaylı bir taşlama (tariz) olur.

وَالْمُلَاقَاةُ مُفَاعَلَةٌ مَنْ لَقِيَ، وَاللِّقَاءُ الْحُضُورُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ [الْبَقَرَة: ٣٧] وَالْمُرَادُ هُنَا الْحُضُورُ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ لِلْحِسَابِ أَيِ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ، وَسَيَأْتِي تَفْصِيلٌ لَهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ [الْبَقَرَة: ٢٢٣] فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَفِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣١] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ.

Mülâkāt (الْمُلَاقَاةُ), lekıye (لَقِيَ) kökünden müfâale babındadır. Likā (اللِّقَاءُ) ise daha önce { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } [el-Bakara: 37] kavlinde geçtiği üzere huzura varmaktır; burada kastedilen ise hesap için Allah'ın huzuruna çıkmaktır, yani yeniden dirilişe (ba‘s) inananlardır. Bunun ayrıntısı bu surede Yüce Allah'ın { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } [el-Bakara: 223] kavlinde ve En‘âm suresinde [31] Yüce Allah'ın { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ } kavlinde gelecektir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٤٧]

[Bakara Suresi (2), Âyet 47]

يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (٤٧)

{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } (47) “Ey İsrâiloğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve vaktiyle sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın!”

أُعِيدَ خِطَابُ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِطَرِيقِ النِّدَاءِ مُمَاثِلًا لِمَا وَقَعَ فِي خِطَابِهِمُ الْأَوَّلِ لِقَصْدِ التَّكْرِيرِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخِطَابِ وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ، فَإِنَّ الْخِطَابَ الْأَوَّلَ قُصِدَ مِنْهُ تَذْكِيرُهُمْ بِنِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى لِيَكُونَ ذَلِكَ التَّذْكِيرُ دَاعِيَةً لِامْتِثَالِ مَا يَرِدُ إِلَيْهِمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ أَمْرٍ وَنَهْيٍ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﷺ، غَيْرَ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْغَرَضُ الْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ هُوَ الِامْتِثَالَ كَانَ حَقُّ الْبَلَاغَةِ أَنْ يُفْضِيَ الْبَلِيغُ إِلَى الْمَقْصُودِ وَلَا يُطِيلَ فِي الْمُقَدِّمَةِ، وَإِنَّمَا يُلِمُّ بِهَا إِلْمَامًا وَيُشِيرُ إِلَيْهَا إِجْمَالًا، تَنْبِيهًا بِالْمُبَادَرَةِ إِلَى الْمَقْصُودِ عَلَى شِدَّةِ الِاهْتِمَامِ بِهِ وَلَمْ يَزَلِ الْخُطَبَاءُ وَالْبُلَغَاءُ يَعُدُّونَ مِثْلَ ذَلِكَ مِنْ نَبَاهَةِ الْخَطِيبِ وَيَذْكُرُونَهُ فِي مَنَاقِبِ وَزِيرِ الْأَنْدَلُسِ مُحَمَّدِ بْنِ الْخَطِيبِ السَّلْمَانِيِّ إِذْ قَالَ عِنْدَ سِفَارَتِهِ عَنْ مَلِكِ غَرْنَاطَةَ إِلَى مَلِكِ الْمَغْرِبِ ابْنِ عَنَانٍ أَبْيَاتَهُ الْمَشْهُورَةَ الَّتِي ارْتَجَلَهَا عِنْدَ الدُّخُولِ عَلَيْهِ طَالِعُهَا:

İsrâiloğullarına yapılan nida yoluyla hitap, bu hitaba ve onun doğuracağı sonuçlara önem verilmesini sağlamak amacıyla ilk hitaplarındaki gibi tekrar edilmiştir. Zira ilk hitaptan maksat, bu hatırlatmanın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle Allah'tan kendilerine gelen emir ve yasaklara uymaya bir teşvik olması için onlara Yüce Allah'ın nimetlerini hatırlatmaktı. Ne var ki bundan asıl hedeflenen gaye itaat olunca, belagatin gereği beliğ kimsenin asıl maksada geçmesi, mukaddimeyi uzatmaması, maksadın son derece önemsendiğine dikkat çekmek üzere hemen asıl maksada yönelerek mukaddimeye sadece kısaca temas edip onu özetle belirtmesiydi. Nitekim hatipler ve edebiyatçılar bu tür bir davranışı hatibin zekâsından sayagelmişlerdir ve bunu Endülüs veziri Muhammed b. el-Hatîb es-Selmânî'nin menkıbeleri arasında zikrederler; zira o, Gırnata sultanı adına Mağrip sultanı İbn İnân'a elçi olarak gittiğinde, huzuruna girerken irticalen söylediği meşhur beyitlerinin başında şöyle demiştir:

خَلِيفَةَ اللَّهِ سَاعَدَ الْقدر ... علاك مالاح فِي الدُّجَا قَمَرُ

«خَلِيفَةَ اللَّهِ سَاعَدَ الْقدر ... علاك مالاح فِي الدُّجَا قَمَرُ» (Ey Allah'ın halifesi! Karanlıkta ay parladıkça kader senin yüceliğine yardım etsin).

ثُمَّ قَالَ:

Sonra şöyle dedi:

وَالنَّاسُ طُرًّا بِأَرْضِ أَنْدَلُسٍ ... لَوْلَاكَ مَا وَطِنُوا وَلَا عَمِرُوا

«وَالنَّاسُ طُرًّا بِأَرْضِ أَنْدَلُسٍ ... لَوْلَاكَ مَا وَطِنُوا وَلَا عَمِرُوا» (Endülüs diyarındaki bütün insanlar, sen olmasaydın ne yurt tutabilir ne de bayındır olabilirlerdi).

وَقَدْ أَهَمَّتْهُمْ نُفُوسُهُمُ ... فَوَجَّهُونِي إِلَيْكَ وَانْتَظَرُوا

«وَقَدْ أَهَمَّتْهُمْ نُفُوسُهُمُ ... فَوَجَّهُونِي إِلَيْكَ وَانْتَظَرُوا» (Canları derdine düştüler de beni sana yönlendirip beklemeye koyuldular).

فَقَالَ لَهُ أَبُو عَنَانٍ: مَا تَرْجِعُ إِلَيْهِمْ إِلَّا بِجَمِيعِ مَطَالِبِهِمْ وَأَذِنَ لَهُ فِي الْجُلُوسِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو الْقَاسِمِ الشَّرِيفُ - وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ الْوَفْدِ- لَمْ نَسْمَعْ بِسَفِيرٍ قَضَى سِفَارَتَهُ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ عَلَى السُّلْطَانِ إِلَّا هَذَا.

Bunun üzerine Ebû İnân ona: "Onların yanına bütün talepleri karşılanmış olarak döneceksin" dedi ve oturmasına izin verip onunla selamlaştı. Heyet içinde bulunan Kādî Ebü'l-Kāsım eş-Şerîf şöyle demiştir: "Sultana selam vermeden önce elçilik vazifesini yerine getiren bundan başka bir elçi işitmedik."

فَكَانَ الْإِجْمَالُ فِي الْمُقَدِّمَةِ قَضَاءً لِحَقِّ صَدَارَتِهَا بِالتَّقْدِيمِ وَكَانَ الْإِفْضَاءُ إِلَى الْمَقْصُودِ قَضَاءً لِحَقِّهِ فِي الْعِنَايَةِ، وَالرُّجُوعُ إِلَى تَفْصِيلِ النِّعَمِ قَضَاءً لِحَقِّهَا مِنَ التَّعْدَادِ فَإِنَّ ذِكْرَ النِّعَمِ تَمْجِيدٌ لِلْمُنْعِمِ وَتَكْرِيمٌ لِلْمُنْعَمِ عَلَيْهِ وَعِظَةٌ لَهُ وَلِمَنْ يُبْلِغُهُمْ خَبَرَ ذَلِكَ تَبْعَثُ عَلَى الشُّكْرِ.

Dolayısıyla mukaddimede icmâl yapılması, öne alınarak başlama hakkının yerine getirilmesi içindi; asıl maksada geçilmesi, ona gösterilmesi gereken özen hakkının yerine getirilmesi içindi; nimetlerin ayrıntısına dönülmesi ise onların tek tek sayılma hakkının yerine getirilmesi içindi. Zira nimetlerin anılması, nimeti vereni yüceltme, kendisine nimet verilene ikramda bulunma, onun ve bu habere ulaşan kimseler için şükre sevk eden bir öğüttür.

فَلِلتَّكْرِيرِ هُنَا نُكْتَةُ جَمْعِ الْكَلَامَيْنِ بَعْدَ تَفْرِيقِهِمَا وَنُكْتَةُ التَّعْدَادِ لِمَا فِيهِ إِجْمَالُ مَعْنَى النِّعْمَةِ.

Dolayısıyla buradaki tekrarda, iki kelamı ayrıldıktan sonra birleştirme nüktesi ile nimet manasının mücmel kaldığı hususları tek tek sayma nüktesi vardır.

وَالنِّعْمَةُ هَنَا مُرَادٌ بِهَا جَمِيعُ النِّعَمِ لِأَنَّهُ جِنْسٌ مُضَافٌ فَلَهُ حُكْمُ الْجَمْعِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ

Burada nimet ile bütün nimetler kastedilmiştir; çünkü o, izafet yapılmış bir cins isimdir ve Yüce Allah'ın: { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ }

[الْبَقَرَة: ٤٠] .

[el-Bakara: 40] “Ey İsrâiloğulları! Size verdiğim nimetimi hatırlayın ve bana verdiğiniz sözü tutun ki ben de size verdiğim sözü tutayım” kavlinde olduğu gibi çoğul hükmündedir.

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ عَطْفٌ عَلَى نِعْمَتِيَ أَيْ وَاذْكُرُوا تَفْضِيلِي إِيَّاكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ وَهَذَا التَّفْضِيلُ نِعْمَةٌ خَاصَّةٌ فَعَطْفُهُ عَلَى (نِعْمَتِي) عَطْفُ خَاصٍّ عَلَى عَامٍّ وَهُوَ مبدأ لتفصيل النِّعَمِ وَتَعْدَادِهَا وَرُبَّمَا كَانَ تَعْدَادُ النِّعَمِ مُغْنِيًا عَنِ الْأَمْرِ بِالطَّاعَةِ وَالِامْتِثَالِ لِأَنَّ مِنْ طَبْعِ النُّفُوسِ الْكَرِيمَةِ امْتِثَالُ أَمْرِ الْمُنْعِمِ لِأَنَّ النِّعْمَةَ تُورِثُ الْمَحَبَّةَ. وَقَالَ مَنْصُورٌ الْوَرَّاقُ:

Yüce Allah'ın: { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “ve vaktiyle sizi cümle âleme üstün kıldığımı” kavli, { نِعْمَتِيَ } ifadesine matuftur; yani 'âlemlere üstün kılmamı da hatırlayın' demektir. Bu üstün kılma özel bir nimettir; dolayısıyla bunun { نِعْمَتِيَ } üzerine atfedilmesi, özelin genele atfı (atf-ı hâs ale'l-âm) kabilindendir ve nimetlerin tafsilatına ve tek tek sayılmasına bir başlangıçtır. Bazen nimetleri sayıp dökmek, itaat ve bağlılık emrinin yerine geçer; zira cömert ve asil nefislerin tabiatında nimet verenin emrine uymak vardır, çünkü nimet sevgi doğurur. Mansûr el-Verrâk şöyle demiştir: