تَعْصَى الْإِلَهَ وَأَنْتَ تُظْهِرُ حُبَّهُ ... هَذَا لَعَمْرِي فِي الْقِيَاسِ بَدِيعُ
«تَعْصَى الْإِلَهَ وَأَنْتَ تُظْهِرُ حُبَّهُ ... هَذَا لَعَمْرِي فِي الْقِيَاسِ بَدِيعُ» (Ona sevgini gösterirken ilaha isyan ediyorsun; ömrüme andolsun ki bu, kıyasa göre pek acayiptir).
لَوْ كَانَ حُبُّكَ صَادِقًا لَأَطَعْتَهُ ... إِنَّ الْمُحِبَّ لِمَنْ يُحِبُّ مُطِيعُ
«لَوْ كَانَ حُبُّكَ صَادِقًا لَأَطَعْتَهُ ... إِنَّ الْمُحِبَّ لِمَنْ يُحِبُّ مُطِيعُ» (Eğer sevgin doğru olsaydı O'na itaat ederdin; çünkü seven, sevdiğine itaat eder).
وَهَذَا التَّذْكِيرُ مَقْصُودٌ بِهِ الْحَثُّ عَلَى الِاتِّسَامِ بِمَا يُنَاسِبُ تِلْكَ النِّعْمَةَ وَيَسْتَبْقِي ذَلِكَ الْفَضْلَ.
Bu hatırlatmayla kastedilen, o nimete uygun davranmaya ve o üstünlüğü korumaya teşvik etmektir.
وَمَعْنَى الْعَالمين تقدم عَنهُ قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الْفَاتِحَة: ٢] وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا صِنْفٌ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَخْلُوقَاتِ تُصَنَّفُ أَصْنَافًا مُتَنَوِّعَةً عَلَى حَسَبِ تَصْنِيفِ الْمُتَكَلِّمِ أَوِ السَّامِعِ، فَالْعَالَمُونَ فِي مَقَامِ ذِكْرِ الْخَلْقِ هُمْ أَصْنَافُ الْمَخْلُوقَاتِ كَالْإِنْسِ وَالدَّوَابِّ وَالطَّيْرِ وَالْحُوتِ، وَالْعَالَمُونَ فِي مَقَامِ ذِكْرِ فَضَائِلِ الْخَلْقِ أَوِ الْأُمَمِ أَوِ الْقَبَائِلِ يُرَادُ بِهَا أَصْنَافُ تِلْكَ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهَا فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْعَالَمِينَ هُنَا هُمُ الْأُمَمَ الْإِنْسَانِيَّةَ فَيَعُمَّ جَمِيعَ الْأُمَمِ لِأَنَّهُ جَمْعٌ مُعَرَّفٌ بِاللَّامِ لَكِنَّ عُمُومَهُ هُنَا عُرْفِيٌّ يَخْتَصُّ بِأُمَمِ زَمَانِهِمْ كَمَا يَخْتَصُّ نَحْوَ: جَمْعِ الْأَمِيرِ الصَّاغَةَ بِصَاغَةِ مَكَانِهِ أَيْ بَلَدِهِ وَيَخْتَصُّ أَيْضًا بِالْأُمَمِ الْمَعْرُوفَةِ كَمَا يَخْتَصُّ جَمْعُ الْأَمِيرِ الصَّاغَةَ بِالصَّاغَةِ الْمُتَّخِذِينَ الصِّيَاغَةَ صِنَاعَةً دُونَ كُلِّ مَنْ يَعْرِفُ الصِّيَاغَةَ وَذَلِكَ كَقَوْلِكَ: هُوَ أَشْهَرُ الْعُلَمَاءِ وَأَنْجَبُ التَّلَامِذَةِ، فَالْآيَةُ تُشِيرُ إِلَى تَفْضِيلِ بَنِي إِسْرَائِيلَ الْمُخَاطَبِينَ أَوْ سَلَفِهِمْ عَلَى أُمَمِ عَصْرِهِمْ لَا عَلَى بَعْضِ الْجَمَاعَاتِ الَّذِينَ كَانُوا عَلَى دِينٍ كَامِلٍ مِثْلَ نَصَارَى نَجْرَانَ، فَلَا عَلَاقَةَ لَهُ بِمَسْأَلَةِ تَفْضِيلِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ بِحَالٍ وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى مَا يَشِذُّ فِي كُلِّ أُمَّةٍ أَوْ قَبِيلَةٍ مِنَ الْأَفْرَادِ فَلَا يَلْزَمُ تَفْضِيلُ كُلِّ فَرْدٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى أَفْرَادٍ مِنَ الْأُمَمِ بَلَغُوا مَرْتَبَةً صَالِحَةً أَوْ نُبُوءَةً لِأَنَّ التَّفْضِيلَ فِي مِثْلِ هَذَا يُرَادُ بِهِ تَفْضِيلُ الْمَجْمُوعِ، كَمَا تَقُولُ قُرَيْشٌ أَفْضَلُ مِنْ طَيء وَإِن كَانَ فِي طَيِّءٍ حَاتِمٌ الْجَوَادُ.
Âlemîn (الْعَالَمِينَ) kelimesinin anlamı daha önce { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } [el-Fâtiha: 2] kavlinde geçmişti. Burada bununla kastedilen yaratılmışların bir sınıfıdır. Şüphe yok ki mahlûkat, konuşanın veya dinleyenin sınıflandırmasına göre çeşitli sınıflara ayrılır. Yaratılışın zikredildiği makamda âlemler; insanlar, hayvanlar, kuşlar ve balıklar gibi yaratılmışların sınıflarıdır. Mahlûkatın, ümmetlerin veya kabilelerin faziletlerinin zikredildiği makamda ise kendilerinden bahsedilenlerin sınıfları kastedilir. Dolayısıyla burada âlemîn ile kastedilenin insan ümmetleri olduğunda ve harf-i tarifli çoğul olduğu için bütün ümmetleri kapsadığında şüphe yoktur. Ancak buradaki umumîlik örfîdir ve "Emir kuyumcuları topladı" sözünün kendi yerindeki yani şehrindeki kuyumculara tahsis edilmesi gibi onların zamanındaki ümmetlere mahsustur; yine bu ifade, "Emir kuyumcuları topladı" sözünün kuyumculuğu bilen herkese değil de onu meslek edinen kuyumculara tahsis edilmesi gibi meşhur ümmetlere de mahsustur. Bu durum senin "O, âlimlerin en meşhuru, talebelerin en zekisidir" demen gibidir. Dolayısıyla ayet, kendilerine hitap edilen İsrâiloğullarının veya seleflerinin, kendi dönemlerindeki ümmetlere üstün kılındığına işaret etmektedir; yoksa Necrân Hristiyanları gibi kâmil bir din üzere olan bazı topluluklara değil. Dolayısıyla bunun peygamberlerin meleklere üstünlüğü meselesiyle hiçbir ilgisi yoktur; her ümmet veya kabiledeki istisnai fertlere de itibar edilmez. Bu sebeple İsrâiloğullarının her bir ferdinin, diğer ümmetlerden salih bir mertebeye veya peygamberliğe ulaşmış fertlere üstün olması gerekmez; zira bu tür durumlarda üstün kılınma (tafdil) ile kastedilen, Tay kabilesinde cömert Hâtim bulunsa bile "Kureyş, Tay kabilesinden daha üstündür" denmesi gibi bütünün bütüne üstünlüğüdür.
فَكَذَلِكَ تَفْضِيلُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى جَمِيعِ أُمَمِ عَصْرِهِمْ وَفِي تِلْكَ الْأُمَمِ أُمَمٌ عَظِيمَةٌ كَالْعَرَبِ وَالْفُرْسِ وَالرُّومِ وَالْهِنْدِ وَالصِّينِ وَفِيهِمُ الْعُلَمَاءُ وَالْحُكَمَاءُ وَدُعَاةُ الْإِصْلَاحِ وَالْأَنْبِيَاءُ لِأَنَّهُ تَفْضِيلُ الْمَجْمُوعِ عَلَى الْمَجْمُوعِ فِي جَمِيعِ الْعُصُورِ، وَمَعْنَى هَذَا التَّفْضِيلِ أَنَّ اللَّهَ قَدْ
Aynı şekilde İsrâiloğullarının kendi dönemlerindeki bütün ümmetlere üstün kılınması da böyledir; oysa o ümmetler arasında Araplar, Farslar, Rumlar, Hintliler ve Çinliler gibi büyük ümmetler vardı ve içlerinde âlimler, hikmet sahipleri, ıslah öncüleri ve peygamberler bulunmaktaydı. Çünkü bu, bütün çağlarda bir bütünün diğer bir bütüne üstün kılınmasıdır. Bu üstünlüğün anlamı şudur: Allah,
جَمَعَ لَهُمْ مِنَ الْمَحَامِدِ الَّتِي تَتَّصِفُ بِهَا الْقَبَائِلُ وَالْأُمَمُ مَا لَمْ يَجْمَعْهُ لِغَيْرِهِمْ وَهِيَ شَرَفُ النَّسَبِ وَكَمَالُ الْخُلُقِ وَسَلَامَةُ الْعَقِيدَةِ وَسَعَةُ الشَّرِيعَةِ وَالْحُرِّيَّةُ وَالشَّجَاعَةُ، وَعِنَايَةُ اللَّهِ تَعَالَى بِهِمْ فِي سَائِرِ أَحْوَالِهِمْ، وَقَدْ أَشَارَتْ إِلَى هَذَا آيَةٌ: وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ [آل عمرَان: ٢٠] وَهَذِهِ الْأَوْصَافُ ثَبَتَتْ لِأَسْلَافِهِمْ فِي وَقْتِ اجْتِمَاعِهَا وَقَدْ شَاعَ أَنَّ الْفَضَائِلَ تَعُودُ عَلَى الْخَلَفِ بِحُسْنِ السُّمْعَةِ وَإِنْ كَانَ الْمُخَاطَبُونَ يَوْمَئِذٍ لَمْ يَكُونُوا بِحَالِ التَّفْضِيلِ عَلَى الْعَالَمِينَ وَلَكِنَّهُمْ ذُكِّرُوا بِمَا كَانُوا عَلَيْهِ فَإِنَّ فَضَائِلَ الْأُمَمِ لَا يُلَاحَظُ فِيهَا الْأَفْرَادُ وَلَا الْعُصُورُ. وَوَجَّهَ زِيَادَةَ الْوَصْفِ بِقَوْلِهِ: الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ مَرَّ فِي أُخْتهَا الأولى.
kabile ve ümmetlerin nitelendiği övgüye değer hasletlerden başkalarında bir araya getirmediği şeyleri onlar için bir araya getirmiştir; bunlar da soy şerefi, ahlak kemali, inanç selameti, şeriatın genişliği, hürriyet, cesaret ve Yüce Allah'ın her hallerinde onlara olan inayetiydi. Nitekim şu ayet de buna işaret etmiştir: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } [el-Mâide: 20] “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, içinizden peygamberler çıkardı, sizi hükümdarlar kıldı ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi' demişti.” Bu vasıflar, bir arada bulundukları dönemde onların ataları için sabit olmuştur. Bilindiği üzere faziletler, sonraki nesillere iyi bir şöhret olarak intikal eder; her ne kadar muhataplar o gün âlemlere üstünlük halinde olmasalar da daha önce sahip oldukları durum kendilerine hatırlatılmıştır. Zira ümmetlerin faziletlerinde tek tek fertler ve çağlar gözetilmez. { الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } kavliyle yapılan sıfat ilavesinin gerekçesi, bir önceki benzerinde geçmişti.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٤٨]
[Bakara Suresi (2), Âyet 48]
وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨)
{ وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } (48) “Öyle bir günden sakının ki, o gün hiç kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden şefaat kabul edilmez, kimseden fidye alınmaz ve onlara yardım da edilmez.”
عَطَفَ التَّحْذِيرَ عَلَى التَّذْكِيرِ، فَإِنَّهُ لَمَّا ذَكَّرَهُمْ بِالنِّعْمَةِ وَخَاصَّةً تَفْضِيلُهُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ فِي زَمَانِهِمْ وَكَانَ ذَلِكَ مَنْشَأَ غُرُورِهِمْ بِأَنَّهُ تَفْضِيلٌ ذَاتِيٌّ فَتَوَهَّمُوا أَنَّ التَّقْصِيرَ فِي الْعَمَلِ الصَّالِحِ لَا يَضُرُّهُمْ فَعَقَّبَ بِالتَّحْذِيرِ مِنْ ذَلِكَ.
[Allah] sakındırmayı hatırlatmanın üzerine atfetmiştir. Zira onlara nimeti, bilhassa kendi dönemlerinde âlemlere üstün kılındıklarını hatırlattığında ve bu durum onların bunun zâtî bir üstünlük olduğunu sanarak gurura kapılmalarının ve salih ameldeki kusurların kendilerine zarar vermeyeceğini zannetmelerinin kaynağı olunca, hemen ardından bundan sakındırmayı getirmiştir.
وَالْمُرَادُ بِالتَّقْوَى هُنَا مَعْنَاهَا الْمُتَعَارَفُ فِي اللُّغَةِ لَا الْمَعْنَى الشَّرْعِيُّ. وَانْتِصَابُ يَوْماً عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ بِهِ وَلَيْسَ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ وَلِذَلِكَ لَمْ يُقْرَأْ بِغَيْرِ التَّنْوِينِ.
Burada takvâdan maksat, şer‘î manası değil, lügatteki bilinen anlamıdır. { يَوْماً } kelimesinin mansub oluşu zarfiyetten değil, mef‘ûlün bih olmasındandır; bu sebeple tenvinsiz okunmamıştır.
وَالْمُرَادُ بِاتِّقَائِهِ اتِّقَاؤُهُ مِنْ حَيْثُ مَا يَحْدُثُ فِيهِ مِنَ الْأَهْوَالِ وَالْعَذَابِ فَهُوَ مِنْ إِطْلَاقِ اسْمِ الزَّمَانِ عَلَى مَا يَقَعُ فِيهِ كَمَا تَقُولُ مَكَانٌ مَخُوفٌ.
Ondan sakınmaktan maksat, o günde meydana gelecek dehşetler ve azap açısından ondan sakınmaktır. Dolayısıyla bu, "korkunç bir yer" demen gibi zaman isminin o zamanda meydana gelen şey için kullanılması (ıtlakı) kabilindendir.
وتَجْزِي مُضَارِعُ جَزَى بِمَعْنَى قَضَى حَقًّا عَنْ غَيْرِهِ، وَهُوَ مُتَعَدٍّ بِعَنْ إِلَى أَحَدِ مَفْعُولَيْهِ فَيَكُونُ شَيْئاً مَفْعُولَهُ الْأَوَّلَ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا مُطْلَقًا إِذَا أُرِيدَ شَيْئًا مِنَ الْجَزَاءِ وَيَكُونُ الْمَفْعُولُ مَحْذُوفًا.
{ تَجْزِي } fiili, bir başkası adına bir hakkı ödemek manasında olan cezâ (جَزَى) fiilinin muzâriidir. { عَنْ } harf-i cerri ile iki mef‘ûlünden birine geçiş yapar (müteaddî olur); bu durumda { شَيْئاً } kelimesi onun birinci mef‘ûlü olur. Eğer جزاء'dan (karşılıktan) bir parça kastedilmişse mef‘ûl-i mutlak olması ve mef‘ûlün hazfedilmiş olması da caizdir.
وَجُمْلَةُ: لَا تَجْزِي نَفْسٌ صِفَةٌ لِيَوْمًا وَكَانَ حَقُّ الْجُمْلَةِ إِذَا كَانَتْ خَبَرًا أَوْ صِفَةً أَوْ حَالًا أَوْ صِلَةً أَنْ تَشْتَمِلَ عَلَى ضَمِيرِ مَا أُجْرِيَتْ عَلَيْهِ، وَيَكْثُرُ حَذْفُهُ إِذَا كَانَ مَنْصُوبًا أَوْ ضَمِيرًا مَجْرُورًا فَيُحْذَفُ مَعَ جَارِّهِ وَلَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْجَارُّ مَعْلُومًا لِكَوْنِ مُتَعَلِّقِهِ الَّذِي فِي الْجُمْلَةِ لَا يَتَعَدَّى إِلَّا بِجَارٍّ مُعَيَّنٍ كَمَا هُنَا تَقْدِيرُهُ فِيهِ وَإِنَّمَا جَازَ حَذْفُهُ لِأَنَّ الْمَحْذُوفَ فِيهِ مُتَعَيِّنٌ مِنَ الْكَلَامِ وَقَدْ يُحْذَفُ لِقَرِينَةٍ كَمَا فِي حَذْفِ ضَمِيرِ الْمَوْصُولِ إِذَا جُرَّ بِمَا جُرَّ بِهِ الْمَوْصُولُ. وَنَظِيرُ هَذَا الْحَذْفِ قَوْلُ الْعُرْيَانِ الْجَرْمِيِّ من جرم طَيء:
{ لَا تَجْزِي نَفْسٌ } cümlesi { يَوْماً } kelimesinin sıfatıdır. Cümle; haber, sıfat, hal veya sıla olduğunda kural gereği kendisine bağlandığı lafzın zamirini içermesi gerekirdi. Bu zamir mensub veya mecrur olduğunda hazfedilmesi çokça görülür; dolayısıyla harf-i cerri ile birlikte hazfedilir, hele ki cümledeki müteallakının ancak belirli bir harf-i cerle geçişli olması sebebiyle harf-i cer biliniyorsa bu böyledir; nitekim buradaki takdiri (fîhi / فِيهِ) şeklindedir. Hazfedilmesinin caiz olması, hazfedilen lafzın kelamdan açıkça anlaşılması sebebiyledir. Bazen de tıpkı sıla zamirinin, ism-i mevsûlün cer edildiği şeyle cer edilmesi halinde hazfedilmesinde olduğu gibi bir karineye binaen hazfedilir. Bu hazfin benzeri, Tay kabilesinin Cerm kolundan el-Uryân el-Cermî'nin şu sözüdür:
فَقُلْتُ لَهَا لَا وَالَّذِي حَجَّ حَاتِمٌ ... أَخُونُكِ عَهْدًا إِنَّنِي غَيْرُ خَوَّانِ
«فَقُلْتُ لَهَا لَا وَالَّذِي حَجَّ حَاتِمٌ ... أَخُونُكِ عَهْدًا إِنَّنِي غَيْرُ خَوَّانِ» (Ona dedim ki: Hayır, Hâtim'in hac için gittiği [Zât] hakkı için sana verdiğim ahde hıyanet etmem; şüphesiz ben hain biri değilim).
تَقْدِيرُهُ حَجَّ حَاتِمٌ إِلَيْهِ.
Takdiri: «حَجَّ حَاتِمٌ إِلَيْهِ» (Hâtim'in kendisine hac için gittiği) şeklindedir.
وَتَنْكِيرُ النَّفْسِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَهُوَ فِي حَيِّزِ النَّفْيِ يُفِيدُ عُمُومَ النُّفُوسِ أَي لَا يُغني أحد كَائِنًا مَنْ كَانَ فَلَا تُغْنِي عَنِ الْكُفَّارِ آلِهَتُهُمْ وَلَا صُلَحَاؤُهُمْ عَلَى اخْتِلَافِ عَقَائِدِهِمْ فِي غَنَاءِ أُولَئِكَ عَنْهُمْ، فَالْمَقْصُودُ نَفْيُ غَنَائِهِمْ عَنْهُمْ بِأَنْ يَحُولُوا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عِقَابِ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ نَفْيُ أَنْ يَجْزُوا عَنْهُمْ جَزَاءً يَمْنَعُ اللَّهَ عَنْ نَوَالِهِمْ بِسُوءٍ رَعْيًا لِأَوْلِيَائِهِمْ، فَالْمُرَادُ هُنَا الْغَنَاءُ بِحُرْمَةِ الشَّخْصِ وَتَوَقُّعُ غَضَبِهِ وَهُوَ غَنَاءُ كُفْءِ الْعَدُوِّ الَّذِي يَخَافُهُ الْعَدُوُّ عَلَى مَا هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ الْأُمَمِ يَوْمَئِذٍ مِنَ اتِّقَائِهِمْ بَطْشَ مَوْلَى أَعْدَائِهِمْ وَإِحْجَامِهِمْ عَمَّا يُوجِبُ غَضَبَهُ تَقِيَّةً مِنْ مَكْرِهِ أَوْ ضُرِّهِ أَوْ حِرْمَانِ نَفعه قَالَ السموأل:
Her iki yerde de { نَفْسٌ } kelimesinin nekre (belirsiz) gelmesi ve olumsuzluk (nefy) kapsamında bulunması, bütün nefislerin umûmunu (kapsayıcılığını) ifade eder. Yani kim olursa olsun hiçbir kimse bir başkasına fayda sağlayamaz; dolayısıyla kâfirlere, kendilerine fayda sağlayacaklarına dair besledikleri inançların farklılığına rağmen ne ilahları ne de salih kimseleri bir fayda veremez. Buradaki asıl maksat, onların araya girip kâfirlerle Allah Teâlâ'nın azabı arasına engel olmak suretiyle kâfirlere fayda sağlamalarını nefyetmektir (reddetmektir). Yani dostlarını gözeterek Allah'ın kendilerine kötülükle erişmesini engelleyecek bir karşılık vermelerini nefyetmektir. Burada kastedilen fayda sağlamak; kişinin saygınlığı ve öfkesinden çekinilmesi sebebiyle olan faydadır ki bu, o günkü milletler nezdinde bilindiği üzere, düşmanlarının velisinin (hamisinin) baskınından sakınmaları ve onun hilesinden, zarardan veya menfaatinden mahrum kalmaktan korunmak amacıyla öfkesini celbedecek şeylerden çekinmeleri gibi düşmanın korktuğu denk bir düşmanın sağladığı himayedir. Semev’el şöyle demiştir:
وَمَا ضَرَّنَا أَنَّا قَلِيلٌ وَجَارُنَا ... عَزِيزٌ وَجَارُ الْأَكْثَرِينَ ذَلِيلُ
«وَمَا ضَرَّنَا أَنَّا قَلِيلٌ وَجَارُنَا ... عَزِيزٌ وَجَارُ الْأَكْثَرِينَ ذَلِيلُ» (Sayıca az oluşumuz bize zarar vermedi; çünkü bizim himaye ettiğimiz kimse izzetlidir, çok olanların himaye ettiği ise zelildir).
وَقَالَ الْعَنْبَرِيُّ:
el-Anberî de şöyle demiştir:
لَوْ كُنْتُ مِنْ مَازِنٍ لَمْ تَسْتَبِحْ إِبِلِي ... بَنُو الشَّقِيقَةِ مِنْ ذهل بن شَيبَان
«لَوْ كُنْتُ مِنْ مَازِنٍ لَمْ تَسْتَبِحْ إِبِلِي ... بَنُو الشَّقِيقَةِ مِنْ ذهل بن شَيبَان» (Eğer Mâzin kabilesinden olsaydım, Zühl b. Şeybân’ın Benû Şakîka kolu develerimi yağmalamaya cüret edemezdi).
وَبِهَذَا يَتَبَيَّنُ أَنَّ مَفَادَ قَوْلِهِ: لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً مُغَايِرٌ لِمَفَادِ مَا ذُكِرَ بَعْدَهُ بِقَوْلِهِ: وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ إِلَخْ فَقَوْلُهُ: لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً، هُوَ بِمَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ [الانفطار: ١٩] .
Bununla anlaşılmaktadır ki, { لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } sözünün ifade ettiği mana, ardından gelen { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ } ilh. sözünün ifade ettiği manadan farklıdır. Dolayısıyla { لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “hiçbir kimsenin başkası adına bir şey ödeyemeyeceği” sözü, Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün hiçbir kimse bir başkası için hiçbir şeye malik olamaz. O gün emir yalnızca Allah'a aittir” [İnfitâr: 19] kavli anlamındadır.
وَقَوْلُهُ: وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ الضَّمِيرَانِ عَائِدَانِ لِلنَّفْسِ الثَّانِيَةِ الْمَجْرُورَةِ بِعْنَ أَيْ لَا يُقْبَلُ مِنْ نَفْسٍ شَفَاعَةٌ تَأْتِي بِهَا وَلَا عَدْلٌ تَعْتَاضُ بِهِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَصْلِيَّ إِبْطَالُ عَقِيدَةٍ تُنَصِّلُ الْمُجْرِمَ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ مَا لَمْ يَشَأِ اللَّهُ لِيَكُونَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:
Âyetteki: { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } “ondan ne bir şefaat kabul edilir ne de ondan bir fidye alınır” ifadesindeki iki zamir, { عَنْ } harf-i cerri ile mecrur olan ikinci nefse racidir; yani bir kimseden getireceği şefaat kabul edilmez, karşılık vereceği bir bedel de alınmaz. Çünkü asıl maksat, Allah dilemedikçe suçluyu Allah'ın azabından kurtaran inancı iptal etmektir. Tâ ki:
وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ
{ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “onlara yardım da edilmez”
رَاجِعًا إِلَى مَرْجِعِ الضَّمِيرَيْنِ قَبْلِهِ. وَهَذَا التَّأْيِيسُ يَسْتَتْبِعُ تَحْقِيرَ مَنْ تَوَهَّمَهُمُ الْكَفَرَةُ شُفَعَاءَ وَإِبْطَالَ مَا زَعَمُوهُ مُغْنِيًا عَنْهُمْ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ مِنْ قَرَابِينَ قَرَّبُوهَا وَمُجَادَلَاتٍ أَعَدُّوهَا وَقَالُوا: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُس: ١٨] . يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها [النَّحْل: ١١١] .
ifadesindeki zamir, kendisinden önceki iki zamirin merciine dönsün. Bu ümitsiz bırakma (ye's), kâfirlerin şefaatçi zannettikleri kimseleri değersizleştirmeyi ve sundukları kurbanlar ile hazırladıkları tartışmalardan ibaret olup kendilerini Allah'ın gazabından kurtaracağını sandıkları şeyleri boşa çıkarmayı beraberinde getirir. Nitekim şöyle demişlerdi: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus: 18]; { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها } “O gün herkes kendi nefsini savunmak için mücadele eder” [Nahl: 111].
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ قَوْلَهُ: لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً بِمَا يَعُمُّ الْإِجْزَاءَ فَجَعَلَ مَا هُوَ مَذْكُورٌ بَعْدَهُ مِنْ عَطْفِ الْخَاص على الْعَالم وَلِذَلِكَ قَالَ الشَّيْخُ ابْنُ عَطِيَّةَ:
Müfessirlerden bazısı { لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “hiçbir kimsenin başkası adına bir şey ödeyemeyeceği” kavlini karşılık vermenin bütün türlerini kapsayacak şekilde tefsir etmiş ve bundan sonra zikredilenleri has olanın âmm olana atfı kabilinden saymıştır. Nitekim Şeyh İbn Atiyye şöyle demiştir:
«حَصَرَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْمَعَانِيَ الَّتِي اعْتَادَ بِهَا بَنُو آدَمَ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّ الْوَاقِعَ فِي شِدَّةٍ لَا يَتَخَلَّصُ إِلَّا بِأَنْ يُشْفَعَ لَهُ أَوْ يُفْتَدَى أَوْ يُنْصَرَ» اهـ وَأَلْغَى جَمْعُهَا لِحَالَةِ أَنْ يَتَجَنَّبَ النَّاسُ إِيقَاعَهُ فِي
«Bu âyet, âdemoğlunun dünyada alışkın olduğu durumların manalarını sınırlandırmıştır; zira zor duruma düşen bir kimse ya kendisine şefaat edilerek ya fidye verilerek ya da yardım edilerek kurtulur» [İbn Atiyye'nin sözü bitti]. Ancak o, insanların bir kimseyi hâmilerinden
شِدَّةٍ اتِّقَاءً لِمَوَالِيهِ، وَمَا فَسَّرْنَا بِهِ أَرْشَقُ. وَقَدْ جُمِعَ كَلَامُ شُيُوخِ بَنِي أَسَدٍ مَعَ امْرِئِ الْقَيْسِ حِينَ كَلَّمُوهُ فِي دم أَبِيه حجر فَقَالُوا: فَأَحْمَدُ الْحَالَاتِ فِي ذَلِكَ أَنْ تَعْرِفَ الْوَاجِبَ عَلَيْكَ فِي إِحْدَى خِلَالٍ ثَلَاثٍ: إِمَّا إِنِ اخْتَرْتَ مِنْ بَنِي أَسَدٍ أَشْرَفَهَا بَيْتًا فَقُدْنَاهُ إِلَيْكَ بِنِسْعَةٍ تَذْهَبُ مَعَ شَفَرَاتِ حُسَامِكَ بِبَاقِي قَصْرَتِهِ، أَوْ فِدَاءً بِمَا يَرُوحُ عَلَى بَنِي أَسَدٍ مِنْ نِعَمِهَا فَهِيَ أُلُوفٌ، وَإِمَّا وَادَعْتَنَا إِلَى أَنْ تَضَعَ الْحَوَامِلُ فَتُسْدَلَ الْأُزُرُ وَتُعْقَدَ الْخُمُرُ فَوْقَ الرَّايَاتِ» اهـ.
çekindikleri için zor duruma düşürmekten kaçınmaları halini bu kapsama dahil etmemiştir; oysa bizim tefsir ettiğimiz şekil daha latiftir. Benî Esed kabile büyüklerinin, babası Hucr'un kanı hususunda konuştuklarında İmruu'l-Kays'a söyledikleri sözler de bunu bir araya getirmiştir; onlar şöyle demişlerdi: «Bu husustaki en güzel durum, şu üç şeyden birinde üzerine düşeni bilmendir: Ya Benî Esed'den evi en şerefli olanı seçersin, biz de onu kılıcının keskin ağızlarıyla boynunun geri kalanını uçurman için sana iple bağlayıp getiririz; ya Benî Esed'e akşamleyin dönen binlerce deveyle fidye veririz; ya da hamileler doğuruncaya, izarlar salınıp sancaklar üzerine başörtüleri bağlanıncaya kadar bize mühlet verirsin» [söz bitti].
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (وَلَا يُقْبَلُ) بِيَاءٍ تَحْتِيَّةٍ يَاءُ الْمُضَارِعِ الْمُسْنَدِ إِلَى مُذَكَّرٍ لِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ: وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ، وَيَجُوزُ فِي كُلِّ مُؤَنَّثِ اللَّفْظِ غَيْرِ حَقِيقِيِّ التَّأْنِيثِ أَنْ يُعَامَلَ مُعَامَلَةَ الْمُذَكَّرِ لِأَنَّ صِيغَةَ التَّذْكِيرِ هِيَ الْأَصْلُ فِي الْكَلَامِ فَلَا تَحْتَاجُ إِلَى سَبَبٍ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ رَعْيًا لِتَأْنِيثِ لَفْظِ (شَفَاعَةٍ) .
Cumhûr, kendisinden sonra gelen { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } ifadesine uygunluk sağlaması için müzekkere isnad edilen muzâri yâ'sı ile alttan tek noktalı yâ ile (ve lâ yukbelu / وَلَا يُقْبَلُ) şeklinde okumuştur. Hakiki müennes olmayan her lafzî müenneste müzekker muamelesi yapılması caizdir; zira müzekker sîgası kelamda asıldır ve bir sebebe ihtiyaç duymaz. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb ise { شَفَاعَةٌ } lafzının müennesliğini gözeterek üstten iki noktalı tâ ile (ve lâ tukbelu / وَلَا تُقْبَلُ) okumuşlardır.
وَالشَّفَاعَةُ: السَّعْيُ وَالْوَسَاطَةُ فِي حُصُولِ نَفْعٍ أَوْ دَفْعِ ضُرٍّ سَوَاءٌ كَانَتِ الْوَسَاطَةُ بِطَلَبٍ مِنَ الْمُنْتَفِعِ بِهَا أَمْ كَانَتْ بِمُجَرَّدِ سَعْيِ الْمُتَوَسِّطِ وَيُقَالُ لِطَالِبِ الشَّفَاعَةِ مُسْتَشْفِعٌ. وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الشَّفْعِ لِأَنَّ الطَّالِبَ أَوِ التَّائِبَ يَأْتِي وَحْدَهُ فَإِذَا لَمْ يَجِدْ قَبُولًا ذَهَبَ فَأَتَى بِمَنْ يَتَوَسَّلُ بِهِ فَصَارَ ذَلِكَ الثَّانِي شَافِعًا لِلْأَوَّلِ أَيْ مَصِيرُهُ شَفْعًا.
Şefaat: Bir menfaati elde etmek veya bir zararı defetmek için gayret göstermek ve aracı olmaktır; aracılık ister faydalanacak kişinin talebiyle olsun isterse sadece aracının kendi gayretiyle olsun fark etmez. Şefaat talep eden kimseye müsteşfi' denir. Bu kelime şef‘ (çift) kökünden türemiştir; çünkü talep eden veya tövbe eden kimse tek başına gelir, kabul görmeyince gidip kendisine vesile kılacağı birini getirir; böylece o ikinci kişi birinciye şefaatçi (onu çift yapan) olur, yani onun durumu çifte dönüşür.
وَالْعَدْلُ- بِفَتْحِ الْعَيْنِ- الْعِوَضُ وَالْفِدَاءُ، سُمِّيَ بِالْمَصْدَرِ لِأَنَّ الْفَادِيَ يَعْدِلُ الْمَفْدِيَّ بِمِثْلِهِ فِي الْقِيمَةِ أَوِ الْعَيْنِ وَيُسَوِّيهِ بِهِ، يُقَالُ عَدَلَ كَذَا بِكَذَا أَيْ سَوَّاهُ بِهِ.
Ayn harfinin fethasıyla el-Adl (عَدْل), bedel ve fidye demektir. Masdar ismiyle isimlendirilmiştir; çünkü fidye veren kimse, fidyeye konu olan şeyi kıymet veya bizzat kendisi bakımından dengiyle denk tutar ve onu ona eşitler. Bir şey bir şeye denk tutulduğunda, onu ona eşitledi anlamında «عَدَلَ كَذَا بِكَذَا» denir.
وَالنَّصْرُ هُوَ إِعَانَةُ الْخَصْمِ فِي الْحَرْبِ وَغَيْرِهِ بِقُوَّةِ النَّاصِرِ وَغَلَبَتِهِ. وَإِنَّمَا قُدِّمَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ لِزِيَادَةِ التَّأْكِيدِ الْمُفِيدِ أَنَّ انْتِفَاءَ نَصْرِهِمْ مُحَقَّقٌ زِيَادَةً عَلَى مَا اسْتُفِيدَ مِنْ نَفْيِ الْفِعْلِ مَعَ إِسْنَادِهِ لِلْمَجْهُولِ كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ آنِفًا.
Nasr (yardım) ise savaşta ve başka durumlarda yardım edenin gücü ve üstünlüğü ile hasma karşı yardım etmektir. Müsnedün ileyhin öne alınması, az önce işaret ettiğimiz gibi meçhule isnad edilerek fiilin nefyedilmesinden anlaşılan manaya ilaveten, onlara yardım edilmeyeceğinin kesinleştiğini ifade eden tekit fazlalığı içindir.
وَقَدْ كَانَتِ الْيَهُودُ تَتَوَهَّمُ أَوْ تَعْتَقِدُ أَنَّ نِسْبَتَهُمْ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ وَكَرَامَةَ أَجْدَادِهِمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى مِمَّا يَجْعَلُهُمْ فِي أَمْنٍ مِنْ عِقَابِهِ عَلَى الْعِصْيَانِ وَالتَّمَرُّدِ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْأُمَمِ فِي إِبَّانِ جَهَالَتِهَا وَانْحِطَاطِهَا
Yahudiler, cehalet ve gerileme dönemlerindeki milletlerin genel âdeti olduğu üzere, peygamberlere olan soylarının ve atalarının Allah Teâlâ katındaki şerefinin, kendilerini isyan ve taşkınlıktan dolayı O'nun azabından güvende kılacağını vehmediyor veya buna inanıyorlardı.
وَقد أَشَارَ لذَلِك قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ [الْمَائِدَة: ١٨] .
Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli buna işaret etmiştir: { وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “Yahudiler ve Hristiyanlar: ‘Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz’ dediler. De ki: ‘O halde niçin günahlarınız sebebiyle size azap ediyor?’” [Mâide: 18].
وَقَدْ تَمَسَّكَ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِلِاحْتِجَاجِ لِقَوْلِهِمْ بِنَفْيِ الشَّفَاعَةِ فِي أَهْلِ الْكَبَائِرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِعُمُومِ (نَفْسٍ) فِي سِيَاقِ النَّفْيِ الْمُقْتَضِي أَنَّ كُلَّ نَفْسٍ لَا يقبل مِنْهَا شَفَاعَة وَهُوَ عُمُومٌ لَمْ يَرِدْ مَا يُخَصِّصُهُ عِنْدَهُمْ. وَالْمَسْأَلَةُ فِيهَا خِلَافٌ بَيْنَ الْمُعْتَزِلَةِ وَأَصْحَابِ الْأَشْعَرِيِّ.
Mu‘tezile, olumsuzluk (nefy) bağlamında gelen { نَفْسٌ } kelimesinin umûmiyet ifade etmesine ve bunun da hiçbir kimseden şefaatin kabul edilmeyeceğini gerektirmesine dayanarak kıyamet gününde büyük günah sahipleri için şefaatin olmayacağı yönündeki görüşlerine bu âyetle delil getirmiştir; zira onlara göre bu umûmiyeti tahsis eden bir delil varit olmamıştır. Bu mesele, Mu‘tezile ile Eş‘arî mensupları arasında ihtilaflıdır.
وَاتَّفَقَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى ثُبُوتِ الشَّفَاعَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِلطَّائِعِينَ وَالتَّائِبِينَ لِرَفْعِ الدَّرَجَاتِ،
Müslümanlar, itaatkâr olanlar ve tövbe edenler için derecelerin yükseltilmesi amacıyla kıyamet gününde şefaatin sabit olduğu hususunda icma etmişlerdir.
لم يَخْتَلِفْ فِي ذَلِكَ الْأَشَاعِرَةُ وَالْمُعْتَزِلَةُ فَهَذَا اتِّفَاقٌ عَلَى تَخْصِيصِ الْعُمُومِ ابْتِدَاءً، وَالْخِلَافُ فِي الشَّفَاعَةِ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ فَعِنْدَنَا تَقَعُ الشَّفَاعَةُ لَهُم فِي حط السَّيِّئَاتِ وَقْتَ الْحِسَابِ أَوْ بَعْدَ دُخُولِ جَهَنَّمَ لِمَا اشْتُهِرَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ فِي ذَلِك
Bu hususta Eş‘arîler ile Mu‘tezile ihtilaf etmemiştir; dolayısıyla bu, başlangıçta umûmun tahsis edildiğine dair bir ittifaktır. İhtilaf ise büyük günah sahiplerine şefaat edilmesindedir. Bize göre bu konuda meşhur olan sahih hadisler sebebiyle hesap anında günahların düşürülmesi veya cehenneme girildikten sonra çıkmaları hususunda onlara şefaat gerçekleşecektir;
كَقَوْلِه ﷺ: «لكل نبيء دَعْوَةٌ مُسْتَجَابَةٌ وَقَدِ ادَّخَرْتُ دَعْوَتِي شَفَاعَةً لِأُمَّتِي»
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu gibi: «لكل نبيء دَعْوَةٌ مُسْتَجَابَةٌ وَقَدِ ادَّخَرْتُ دَعْوَتِي شَفَاعَةً لِأُمَّتِي» “Her peygamberin kabul olunan bir duası vardır; ben ise duamı ümmetime şefaat etmek üzere sakladım.”
وَغَيْرَ ذَلِكَ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيُّ: إِنَّ الْأَحَادِيثَ فِي ذَلِكَ بَلَغَتْ مَبْلَغَ التَّوَاتُرِ الْمَعْنَوِيِّ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي نَقْلِ كَلَامِهِ.
Ve bunun dışındaki rivayetlerdir. Kâdı Ebû Bekir el-Bâkıllânî şöyle demiştir: Kurtubî'nin onun sözünü naklederken işaret ettiği gibi, bu husustaki hadisler manevî mütevâtir derecesine ulaşmıştır.
وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ لَا شَفَاعَةَ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ لِوُجُوهٍ مِنْهَا الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى عَدَمِ نَفْعِ الشَّفَاعَةِ كَهَاتِهِ الْآيَةِ، وَقَوْلِهِ: فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ [المدثر: ٤٨] . مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ [الْبَقَرَة: ٢٥٤] مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ [غَافِر: ١٨] قَالُوا وَالْمَعْصِيَةُ ظُلْمٌ. وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى [الْأَنْبِيَاء:
Mu‘tezile'ye göre ise büyük günah sahiplerine şefaat yoktur. Bunun birtakım gerekçeleri vardır: Bunlardan biri, bu âyet ve şu âyetler gibi şefaatin fayda vermeyeceğine delalet eden âyetlerdir: { فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” [Müddessir: 48]; { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ } “İçinde hiçbir alışverişin, dostluğun ve şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce” [Bakara: 254]; { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ } “Zalimler için ne bir candan dost ne de bir şefaatçi vardır” [Gâfir: 18] ki onlar: ‘İsyan da bir zulümdür’ demişlerdir. Gerekçelerinden biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar, razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler” [Enbiyâ:
٢٨] وَصَاحِبُ الْكَبِيرَةِ لَيْسَ بِمُرْتَضًى، وَمِنْهَا قَوْلُهُ: فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا [غَافِر: ٧] .
28] “büyük günah sahibi ise razı olunmuş biri değildir”; gerekçelerinden biri de O'nun: { فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا } “Tövbe edenleri bağışla” [Gâfir: 7] kavlidir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْجَمِيعِ أَنَّ مَحَلَّ ذَلِكَ كُلِّهِ فِي الْكَافِرِينَ جَمْعًا بَيْنَ الْأَدِلَّةِ وَأَنَّ قَوْلَهُ:
Bütün bunlara verilecek cevap şudur: Delilleri uzlaştırmak amacıyla bunların tamamı kâfirler hakkındadır ve O'nun:
لِمَنِ ارْتَضى يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هُنَالِكَ إِذْنًا فِي الشَّفَاعَةِ كَمَا قَالَ: إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ [سبأ:
{ لِمَنِ ارْتَضى } “razı olduğu kimse” sözü, tıpkı: { إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } “Ancak kendisine izin verdiği kimse müstesna” [Sebe:
٢٣] وَإِلَّا لَكَانَ الْإِسْلَامُ مَعَ ارْتِكَابِ بَعْضِ الْمَعَاصِي مُسَاوِيًا لِلْكُفْرِ وَهَذَا لَا تَرْضَى بِهِ حِكْمَةُ اللَّهِ وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا فَدُعَاءٌ لَا شَفَاعَةٌ.
23] “kavminde olduğu gibi şefaat için bir iznin bulunacağına delalet eder”. Aksi takdirde bazı günahları işlemekle birlikte İslam, küfür ile eşit olurdu ki Allah'ın hikmeti buna razı olmaz. O'nun: { فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا } “Tövbe edenleri bağışla” kavline gelince, bu bir duadır, şefaat değildir.
وَالظَّاهِرُ أَنِ الَّذِي دَعَا الْمُعْتَزِلَةَ إِلَى إِنْكَارِ الشَّفَاعَةِ مُنَافَاتُهَا لِخُلُودِ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ فِي الْعَذَابِ الَّذِي هُوَ مَذْهَبُ جُمْهُورِهِمُ الَّذِينَ فَسَّرُوا قَوْلَ وَاصِلِ بْنِ عَطَاءٍ بِالْمَنْزِلَةِ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ بِمَعْنَى إِعْطَاءِ الْعَاصِي حُكْمَ الْمُسْلِمِ فِي الدُّنْيَا وَحُكْمَ الْكَافِرِ فِي الْآخِرَةِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الشَّفَاعَةَ تُنَافِي هَذَا الْأَصْلَ، فَمَا تَمَسَّكُوا مِنَ الْآيَاتِ إِنَّمَا هُوَ لِقَصْدِ التَّأْبِيدِ وَمُقَابَلَةِ أَدِلَّةِ أهل السّنة أَمْثَالهَا.
Görünen o ki, Mu‘tezile'yi şefaati inkâr etmeye sevk eden şey, bunun büyük günah sahibinin azapta ebedî kalması prensibiyle çelişmesidir. Bu da Vâsıl b. Atâ'nın el-menzile beyne'l-menzileteyn (iki makam arasındaki bir makam) sözünü, günahkâra dünyada Müslüman hükmü, ahirette ise kâfir hükmü verilmesi şeklinde tefsir eden cumhurlarının mezhebidir. Hiç şüphe yok ki şefaat bu asılla çelişmektedir; dolayısıyla âyetlere sarılmaları sırf ebedîliği ispat etmek ve Ehl-i Sünnet'in delillerine benzerleriyle karşı koymak maksadına matuftur.
وَلَمْ نَرَ جَوَابَهُمْ عَنْ حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ، وَأَحْسَبُ أَنَّهُمْ يُجِيبُونَ عَنْهُ بِأَنَّ أَخْبَارَ الْآحَادِ لَا تَنْقُضُ أُصُولَ الدِّينِ وَلِذَلِكَ احْتَاجَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِالتَّوَاتُرِ الْمَعْنَوِيِّ.
Şefaat hadisine verdikleri bir cevaba rastlamadık; sanıyorum ki onlar buna, âhâd haberlerin dinin asıllarını bozamayacağı şeklinde cevap vermektedirler. Bu sebepledir ki Kâdı Ebû Bekir manevî mütevâtir ile istidlal etme ihtiyacı duymuştur.
وَالْحَقُّ أَنَّ الْمَسْأَلَةَ أَعْلَقُ بِالْفُرُوعِ مِنْهَا بِالْأُصُولِ لِأَنَّهَا لَا تَتَعَلَّقُ بِذَاتِ اللَّهِ وَلَا بِصِفَاتِهِ وَلَوْ جَارَيْنَاهُمْ فِي الْقَوْلِ بِوُجُوبِ إِثَابَةِ الْمُطِيعِ وَتَعْذِيبِ الْعَاصِي، فَإِنَّ الْحِكْمَةَ تَظْهَرُ بِدُونِ الْخُلُودِ وَبِحُصُولِ الشَّفَاعَةِ بَعْدَ الْمُكْثِ فِي الْعَذَابِ، فَلَمَّا لَمْ نَجِدْ فِي إِثْبَاتِ الشَّفَاعَةِ مَا يَنْقُضُ أُصُولَهُمْ فَنَحْنُ نقُول لَهُم: لم يبْق إِلَّا أَنَّ هَذَا حُكْمٌ شَرْعِيٌّ فِي تَقْدِير تَعْذِيب صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ غَيْرِ التَّائِبِ وَهُوَ يَتَلَقَّى مِنْ قِبَلِ الشَّارِعِ وَعَلَيْهِ فَيَكُونُ تَحْدِيدُ الْعَذَابِ بِمُدَّةٍ مُعَيَّنَةٍ أَوْ إِلَى حُصُولِ عَفْوِ اللَّهِ أَوْ مَعَ الشَّفَاعَةِ، وَلَعَلَّ الشَّفَاعَةَ تَحْصُلُ عِنْدَ إِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِنْهَاءَ مُدَّةِ
İşin doğrusu, bu mesele usûlden ziyade fürûa daha çok bağlıdır; zira Allah'ın zâtı ve sıfatlarıyla ilgili değildir. İtaatkâra sevap verilmesinin ve günahkâra azap edilmesinin vacip olduğu görüşünde onlara uysak bile, hikmet ebedîlik olmaksızın ve azapta bir müddet kaldıktan sonra şefaatin gerçekleşmesiyle de ortaya çıkar. Şefaati ispat etmede onların asıllarını bozan bir durum bulamadığımıza göre, biz onlara şöyle deriz: Geriye sadece bunun, tövbe etmemiş büyük günah sahibine verilecek azabın takdirine dair şer‘î bir hüküm olduğu kalır ki bu da Şâri‘ tarafından alınır. Buna göre azabın belirli bir müddetle sınırlandırılması ya Allah'ın affının gerçekleşmesine kadar yahut şefaatle birlikte olur; belki de şefaat, Allah Teâlâ azap süresini
التَّعْذِيبِ. وَبَعْدُ فَمِنْ حَقِّ الْحِكْمَةِ أَنْ لَا يَسْتَوِي الْكَافِرُونَ وَالْعُصَاةُ فِي مُدَّةِ الْعَذَابِ وَلَا فِي مِقْدَارِهِ، فَهَذِهِ قَوْلَةٌ ضَعِيفَةٌ مِنْ أَقْوَالِهِمْ حَتَّى عَلَى مُرَاعَاةِ أُصُولِهِمْ، وَقَدْ حَكَى الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيُّ إِجْمَاعَ الْأُمَّةِ قَبْلَ حُدُوثِ الْبِدَعِ عَلَى ثُبُوتِ الشَّفَاعَةِ فِي الْآخِرَةِ، وَهُوَ حق فقد قَالَ سَوَادُ بْنُ قَارِبٍ يُخَاطِبُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ:
sona erdirmeyi dilediğinde gerçekleşir. Sonuç olarak, hikmetin gereği kâfirler ile günahkârların ne azap süresinde ne de azabın miktarında eşit olmamasıdır. Dolayısıyla bu, onların kendi asılları gözetildiğinde bile görüşlerinin zayıf olanlarındandır. Kâdı Ebû Bekir el-Bâkıllânî, bidatler ortaya çıkmadan önce ümmetin ahirette şefaatin sabit olduğu hususundaki icmaını nakletmiştir ki bu haktır. Nitekim Sevâd b. Kârib, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben şöyle demiştir:
فَكُنْ لِي شَفِيعًا يَوْمَ لَا ذُو شَفَاعَةٍ ... بِمُغْنٍ فَتِيلًا عَنْ سَوَادِ بْنِ قَارِبٍ
«فَكُنْ لِي شَفِيعًا يَوْمَ لَا ذُو شَفَاعَةٍ ... بِمُغْنٍ فَتِيلًا عَنْ سَوَادِ بْنِ قَارِبٍ» (Hiçbir şefaat sahibinin Sevâd b. Kârib'e zerre kadar fayda veremeyeceği o günde bana şefaatçi ol!).
وَأَمَّا الشَّفَاعَةُ الْكُبْرَى الْعَامَّةُ لِجَمِيعِ أَهْلِ مَوْقِفِ الْحِسَابِ الْوَارِدِ فِيهَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ الْمَشْهُورُ فَإِنَّ أُصُولَ الْمُعْتَزِلَةِ لَا تَأْبَاهَا.
Hakkında meşhur sahih hadis varit olan, hesap yerindeki bütün insanları kapsayan büyük şefaate (şefaat-i kübrâ) gelince, Mu‘tezile'nin asılları bunu reddetmez.
وَقَوْلُهُ: وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَالْعَدْلُ- بِفَتْحِ الْعَيْنِ- يُطْلَقُ عَلَى الشَّيْءِ الْمُسَاوِي شَيْئًا وَالْمُمَاثِلِ لَهُ وَلِذَلِكَ جُعِلَ مَا يُفْتَدَى بِهِ عَنْ شَيْءٍ عَدْلًا وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً [الْمَائِدَة: ٩٥] فَالْمَعْنَى: وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا مَا تَفْتَدِي بِهِ عِوَضًا عَنْ جُرْمِهَا.
Âyetteki: { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } “ondan bir fidye de alınmaz” ifadesinde ayn harfinin fethasıyla el-Adl (عَدْل), bir şeye denk ve benzer olan şey için kullanılır; bu sebeple bir şeyin yerine fidye olarak verilen şeye de adl denilmiştir ve Allah Teâlâ'nın: { أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً } “Yahut buna denk oruç tutmaktır” [Mâide: 95] kavlinde olduğu gibi burada kastedilen de budur. O halde mana: ‘İşlediği suça karşılık bedel olarak kendisini kurtaracak bir fidye de ondan kabul edilmez’ şeklindedir.
وَالنَّصْرُ هُوَ إِعَانَةُ الْعَدُوِّ عَلَى عَدُوِّهِ وَمُحَارِبِهِ إِمَّا بِالدِّفَاعِ مَعَهُ أَوِ الْهُجُومِ مَعَهُ فَهُوَ فِي الْعُرْفِ مُرَادٌ مِنْهُ الدِّفَاعُ بِالْقُوَّةِ الذَّاتِيَّةِ وَأَمَّا إِطْلَاقُهُ عَلَى الدِّفَاعِ بِالْحُجَّةِ نَحْوَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ [آل عمرَان: ٥٢] وَعَلَى التَّشَيُّعِ وَالِاتِّبَاعِ نَحْوَ إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ [مُحَمَّد: ٧] فَهُوَ اسْتِعَارَة.
Nasr (yardım) ise ister onunla birlikte savunarak ister onunla birlikte hücum ederek olsun, bir hasma düşmanına ve savaştığı kimseye karşı yardım etmektir; dolayısıyla örfte bundan bizzat kendi gücüyle savunmak kastedilir. Ancak bunun delille savunma için { مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } “Allah'a giden yolda benim yardımcılarım kimdir?” [Âl-i İmrân: 52] âyetindeki gibi kullanılması ve taraftarlık ile tabi olmak anlamında { إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ } “Eğer siz Allah'a yardım ederseniz O da size yardım eder” [Muhammed: 7] âyetindeki gibi kullanılması ise istiaredir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٤٩]
[Bakara Suresi (2), Âyet 49]
وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩)
{ وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Hani sizi, azabın en kötüsüne uğratan, oğullarınızı boğazlayıp kadınlarınızı sağ bırakan Firavun ailesinden kurtarmıştık. Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.” (49)
عَطْفٌ عَلَى قَوْله: نِعْمَتِيَ [الْبَقَرَة: ٤٧] فَيُجْعَلُ (إِذْ) مَفْعُولًا بِهِ كَمَا هُوَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ [الْأَعْرَاف: ٨٦] فَهُوَ هُنَا اسْمُ زَمَانٍ غَيْرُ ظَرْفٍ لِفِعْلٍ وَالتَّقْدِيرُ اذْكُرُوا وَقْتَ نَجَّيْنَاكُمْ، وَلَمَّا غَلَبَتْ إِضَافَةُ أَسْمَاءِ الزَّمَانِ إِلَى الْجُمَلِ وَكَانَ مَعْنَى الْجُمْلَةِ بَعْدَهَا فِي مَعْنَى الْمَصْدَرِ وَكَانَ التَّقْدِيرُ اذْكُرُوا وَقْتَ إِنْجَائِنَا إِيَّاكُمْ، وَفَائِدَةُ الْعُدُولِ عَنِ الْإِتْيَانِ بِالْمَصْدَرِ الصَّرِيحِ لِأَنَّ فِي الْإِتْيَانِ بِإِذِ الْمُقْتَضِيَةِ لِلْجُمْلَةِ اسْتِحْضَارًا لِلتَّكْوِينِ الْعَجِيبِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ هَيْئَةِ الْفِعْلِ لِأَنَّ الذِّهْنَ إِذَا تَصَوَّرَ الْمَصْدَرَ لَمْ يَتَصَوَّرْ إِلَّا مَعْنَى الْحَدَثِ وَإِذَا سَمِعَ الْجُمْلَةَ الدَّالَّةَ عَلَيْهِ تَصَوَّرَ حُدُوثَ الْفِعْلِ وَفَاعِلِهِ وَمَفْعُولِهِ وَمُتَعَلِّقَاتِهِ دُفْعَةً وَاحِدَةً فَنَشَأَتْ مِنْ ذَلِكَ صُورَةٌ عَجِيبَةٌ، فَوِزَانُ الْإِتْيَانِ بِالْمَصْدَرِ وِزَانُ الِاسْتِعَارَةِ الْمُفْرِدَةِ، وزان الْإِتْيَانِ بِالْفِعْلِ وِزَانُ الِاسْتِعَارَةِ التَّمْثِيلِيَّةِ، وَلَيْسَ هُوَ عَطْفًا عَلَى جملَة اذْكُرُوا [الْبَقَرَة: ٤٧]
{ نِعْمَتِيَ } [Bakara: 47] kavli üzerine matuftur; böylece tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ } “Hatırlayın ki siz az idiniz, O sizi çoğalttı” [A‘râf: 86] kavlinde olduğu gibi { إِذْ } kelimesi mef‘ûlün bih kılınır. Dolayısıyla o burada bir fiil için zarf olmayan bir zaman ismidir ve takdiri: «اذْكُرُوا وَقْتَ نَجَّيْنَاكُمْ» (Sizi kurtardığımız vakti hatırlayın) şeklindedir. Zaman isimlerinin cümlelere muzâf kılınması galip olduğunda ve kendisinden sonraki cümlenin manası da masdar anlamında bulunduğunda takdir: «اذْكُرُوا وَقْتَ إِنْجَائِنَا إِيَّاكُمْ» (Sizi kurtarışımızın vaktini hatırlayın) olur. Açık masdar getirmekten vazgeçilmesinin faydası şudur: Cümleyi gerektiren { إِذْ } lafzının getirilmesinde, fiilin heyetinden anlaşılan o harikulade oluşumu zihinde canlandırma (istihzâr) vardır; çünkü zihin masdarı tasavvur ettiğinde yalnızca fiilin mana boyutunu tasavvur eder, fakat ona delalet eden cümleyi işittiğinde fiilin meydana gelişini, fâilini, mef‘ûlünü ve müteallaklarını tek bir anda tasavvur eder ve bundan harikulade bir tablo doğar. Dolayısıyla masdarın getirilmesinin dengi müfred istiare iken, fiilin getirilmesinin dengi temsîlî istiaredir. Yoksa bu,
كَمَا وَقَعَ فِي بَعْضِ التَّفَاسِيرِ لِأَنَّ ذَلِكَ يَجْعَلُ (إِذْ) ظَرْفًا فَيَطْلُبُ مُتَعَلِّقًا وَهُوَ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ، وَلَا يُفِيدُهُ حَرْفُ الْعَطْفِ لِأَنَّ الْعَاطِفَ فِي عَطْفِ الْجُمَلِ لَا يُفِيدُ سِوَى التَّشْرِيكِ فِي حُكْمِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا، وَلَيْسَ نَائِبًا مَنَابَ عَامِلٍ، وَلَا يُرِيبُكَ الْفَصْلُ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ أَعْنِي وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ بِجُمْلَةِ وَاتَّقُوا يَوْماً [الْبَقَرَة: ٤٨] فَتَظُنُّهُ مَلْجَأً لِاعْتِبَارِ الْعَطْفِ عَلَى الْجُمْلَةِ لَمَّا عَلِمْتَ فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّ قَوْله: وَاتَّقُوا ناشىء عَنِ التَّذْكِيرِ فَهُوَ مِنْ عَلَائِقِ الْكَلَامِ وَلَيْسَ بِأَجْنَبِيٍّ، عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ فِي كَلَامِ النُّحَاةِ مَا يَقْتَضِي امْتِنَاعَ الْفَصْلِ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ بِالْأَجْنَبِيِّ فَإِنَّ الْمُتَعَاطِفَيْنَ لَيْسَا بِمَرْتَبَةِ الِاتِّصَالِ كَالْعَامِلِ وَالْمَعْمُولِ، وعدي فعل فَأَنْجَيْناكُمْ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ مَعَ أَنَّ التَّنْجِيَةَ إِنَّمَا كَانَتْ تَنْجِيَةَ أَسْلَافِهِمْ لِأَنَّ تَنْجِيَةَ أَسْلَافِهِمْ تَنْجِيَةٌ لِلْخَلَفِ فَإِنَّهُ لَوْ بَقِيَ أَسْلَافُهُمْ فِي عَذَابِ فِرْعَوْنَ لَكَانَ ذَلِكَ لاحقا لأخلافهم فَذَلِك كَانَت منَّة النتيجة مِنَّتَيْنِ: مِنَّةٌ عَلَى السَّلَفِ وَمِنَّةٌ عَلَى الْخَلَفِ فَوَجَبَ شُكْرُهَا عَلَى كُلِّ جِيلٍ مِنْهُمْ وَلِذَلِكَ أَوْجَبَتْ عَلَيْهِمْ شَرِيعَتُهُمُ الِاحْتِفَالَ بِمَا يُقَابِلُ أَيَّامَ النِّعْمَةِ عَلَيْهِمْ مِنْ أَيَّامِ كُلِّ سَنَةٍ وَهِيَ أَعْيَادُهُمْ وَقَدْ قَالَ اللَّهُ لِمُوسَى: وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ [إِبْرَاهِيم: ٥] .
bazı tefsirlerde geçtiği gibi { اذْكُرُوا } [Bakara: 47] cümlesine matuf değildir; zira bu durum { إِذْ } kelimesini zarf kılar ve bir müteallak arar, oysa müteallak mevcut değildir. Atıf harfi de bunu sağlamaz; çünkü cümle atfında atıf harfi, matufun aleyh olan cümlenin hükmüne ortak kılmaktan başka bir fayda sağlamaz ve âmilin yerine geçen bir nâib değildir. Matuf ile matufun aleyh arasına, yani { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ } ile { نِعْمَتِيَ } arasına { وَاتَّقُوا يَوْماً } [Bakara: 48] cümlesinin girmesi de seni şüpheye düşürüp bunu cümleye atfetmek için bir sığınak zannettirmesin; zira daha önce öğrendiğin üzere { وَاتَّقُوا } kavli hatırlatmadan doğmuştur, dolayısıyla kelamın bağlılarındandır ve yabancı (ecnebî) değildir. Kaldı ki nahivcilerin kelamında, matuf ile matufun aleyh arasının ecnebî ile ayrılmasının imkânsızlığını gerektiren bir kural da yoktur; zira atfedilen iki unsur, âmil ile ma‘mûl gibi bitişiklik mertebesinde değildir. Kurtarma işi onların atalarının kurtarılması olduğu halde { فَأَنْجَيْناكُمْ } fiili muhatapların zamirine geçişli kılınmıştır; çünkü atalarının kurtarılması sonraki neslin de kurtarılması demektir; zira ataları Firavun'un azabında kalsaydı bu durum onların nesillerine de sirayet ederdi. Dolayısıyla bu neticenin nimeti iki nimetti: Atalar üzerine bir nimet ve sonraki nesil üzerine bir nimet; bu sebeple her neslin buna şükretmesi vacip oldu. İşte bundan dolayı şeriatları, her yılın nimet günlerine denk gelen günlerini kutlamayı onlara farz kılmıştır ki bunlar onların bayramlarıdır. Nitekim Allah Mûsâ'ya şöyle buyurmuştur: { وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ } “Onlara Allah'ın günlerini hatırlat” [İbrâhîm: 5].
وَآلُ الرَّجُلِ أَهْلُهُ. وَأَصِلُ آلٍ أَهْلٌ قُلِبَتْ هَاؤُهُ هَمْزَةً تَخْفِيفًا لِيُتَوَصَّلَ بِذَلِكَ إِلَى تَسْهِيلِ الْهَمْزَةِ مَدًّا. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ أَصْلَهُ أَهْلٌ رُجُوعُ الْهَاءِ فِي التَّصْغِيرِ إِذْ قَالُوا: أُهَيْلٌ وَلَمْ يُسْمَعْ أُوَيْلٌ خِلَافًا لِلْكِسَائِيِّ.
Bir kimsenin âli (آل), onun ehlidir (ailesi/yakınlarıdır). { آل } kelimesinin aslı { أَهْل } kelimesidir; he harfi, hemzenin med ile kolaylaştırılmasına bir yol bulunması maksadıyla hafifletilmek için hemzeye dönüştürülmüştür. Aslının { أَهْل } olduğuna delil ise, Kisâî'nin aksine «أُوَيْل» şeklinde işitilmeyip «أُهَيْل» dediklerinde ism-i tasgîrde he harfinin geri dönmesidir.
وَالْأَهْلُ وَالْآلُ يُرَادُ بِهِ الْأَقَارِبُ وَالْعَشِيرَةُ وَالْمَوَالِي وَخَاصَّةً الْإِنْسَانُ وَأَتْبَاعُهُ.
Ehl ve Âl kelimeleri ile akrabalar, aşiret, dostlar ve özellikle kişinin kendisiyle ona tabi olanlar kastedilir.
وَالْمُرَادُ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَزَعَتُهُ وَوُكَلَاؤُهُ، وَيَخْتَصُّ الْآلُ بِالْإِضَافَةِ إِلَى ذِي شَأْنٍ وَشَرَفٍ دُنْيَوِيٍّ مِمَّنْ يَعْقِلُ فَلَا يُقَالُ آلُ الْجَانِي وَلَا آلُ مَكَّةَ، وَلَمَّا كَانَ فِرْعَوْنُ فِي الدُّنْيَا عَظِيمًا وَكَانَ الْخِطَابُ مُتَعَلِّقًا بِنَجَاةٍ دُنْيَوِيَّةٍ مِنْ عَظِيمٍ فِي الدُّنْيَا أُطْلِقَ عَلَى أَتْبَاعِهِ آلٌ فَلَا تَوَقُّفَ فِي ذَلِكَ حَتَّى يُحْتَاجَ لِتَأْوِيلِهِ بِقَصْدِ التَّهَكُّمِ كَمَّا أُوِّلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ [غَافِر: ٤٦] لِأَنَّ ذَلِكَ حِكَايَةٌ لِكَلَامٍ يُقَالُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَفِرْعَوْنُ يَوْمَئِذٍ مُحَقَّرٌ، هَلَكَ عَنْهُ سُلْطَانُهُ.
Firavun'un âlinden maksat, onun görevlileri ve vekilleridir. Âl kelimesi ancak akıl sahibi kimselerden dünyevî bir makam ve şeref sahibine izafe edilmeye hastır; bu sebeple «آلُ الْجَانِي» (suçlunun âli) veya «آلُ مَكَّةَ» (Mekke'nin âli) denilmez. Firavun dünyada büyük bir mevkide olduğu ve hitap da dünyadaki büyük bir kimseden dünyevî bir kurtuluşla ilgili bulunduğu için onun tebaasına âl denilmiştir; dolayısıyla bunda duraksamaya yer yoktur ki Allah Teâlâ'nın: { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun” [Gâfir: 46] kavlinin tevil edildiği gibi alay etme kastıyla tevil edilmesine ihtiyaç duyulsun; zira o âyet kıyamet günü söylenecek bir sözün naklidir ve Firavun o gün zelil kılınmış, saltanatı yok olup gitmiştir.
فَإِنْ قُلْتَ: إِنْ كَلِمَةَ أَهْلٍ تُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى قَرَابَةِ ذِي الشَّرَفِ لِأَنَّهَا الِاسْم الْمُطلق فَلَمَّا ذَا لَمْ يُؤْتَ بِهَا هُنَا حَتَّى لَا يُطْلَقَ عَلَى آلِ فِرْعَوْنَ مَا فِيهِ تَنْوِيهٌ بِهِمْ؟ قُلْتُ: خُصُوصِيَّةُ لَفْظِ آلٍ هَنَا أَنَّ الْمَقَامَ لِتَعْظِيمِ النِّعْمَةِ وَتَوْفِيرِ حَقِّ الشُّكْر وَالنعْمَة تَعْظِيم بِمَا يحف بِهَا فَالنَّجَاةُ مِنَ الْعَذَابِ وَإِنْ كَانَتْ نِعْمَةً مُطْلَقًا إِلَّا أَنَّ كَوْنَ النَّجَاةِ مِنْ عَذَابِ ذِي قُدْرَةٍ وَمَكَانَةٍ أَعْظَمُ
Eğer: «Ehl kelimesi mutlak bir isim olduğu için şeref sahibinin akrabasına da kullanılır, o halde Firavun ailesine onları öven bir ifade kullanılmaması için neden burada o getirilmedi?» dersen; derim ki: Âl lafzının buradaki hususiyeti, makamın nimeti yüceltme ve şükür hakkını tastamam yerine getirme makamı olmasıdır; nimet ise onu çevreleyen şeylerle büyür. Zira azaptan kurtulmak mutlak anlamda bir nimet olsa da güç ve mevki sahibi birinin azabından kurtulmak daha büyüktür;
لِأَنَّهُ لَا يَكَادُ يَنْفَلِتُ مِنْهُ أَحَدٌ.
çünkü onun elinden neredeyse hiç kimse kurtulamaz.
وَلَا قَرَارَ عَلَى زَأْرٍ مِنَ الْأَسَدِ وَإِنَّمَا جُعِلَتِ النَّجَاةُ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَلَمْ تُجْعَلْ مِنْ فِرْعَوْنَ مَعَ أَنَّهُ الْآمِرُ بِتَعْذِيبِ بَنِي إِسْرَائِيلَ تَعْلِيقًا لِلْفِعْلِ بِمَنْ هُوَ مِنْ مُتَعَلِّقَاتِهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْحَقِيقَةِ الْعَقْلِيَّةِ وَتَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْوَزَعَةَ وَالْمُكَلَّفِينَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا يَتَجَاوَزُونَ الْحَدَّ الْمَأْمُورَ بِهِ فِي الْإِعْنَاتِ عَلَى عَادَةِ الْمُنَفِّذِينَ فَإِنَّهُمْ أَقَلُّ رَحْمَةً وَأَضْيَقُ نُفُوسًا مِنْ وُلَاةِ الْأُمُورِ كَمَا قَالَ الرَّاعِي يُخَاطِبُ عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ:
«وَلَا قَرَارَ عَلَى زَأْرٍ مِنَ الْأَسَدِ» (Aslan kükremesi karşısında durulup kalınmaz). İsrâiloğullarına azap edilmesini emreden kişi Firavun olduğu halde kurtuluşun Firavun'dan değil de Firavun'un âlinden kılınması; aklî hakikat yolu üzere fiili onunla bağlantılı olan kimselere bağlamak ve İsrâiloğullarından sorumlu bu görevlilerin, uygulayıcıların âdeti olduğu üzere eziyet etmekte emredilen sınırı aştıklarına dikkat çekmek içindir. Zira uygulayıcılar idarecilere nispeten daha az merhametli ve daha dar görüşlüdürler. Nitekim er-Râî, Abdülmelik b. Mervân'a hitaben şöyle demiştir:
إِنَّ الَّذِينَ أَمَرْتَهُمْ أَنْ يَعْدِلُوا ... لَمْ يَفْعَلُوا مِمَّا أَمَرْتَ فَتِيلَا
«إِنَّ الَّذِينَ أَمَرْتَهُمْ أَنْ يَعْدِلُوا ... لَمْ يَفْعَلُوا مِمَّا أَمَرْتَ فَتِيلَا» (Kendilerine adil olmalarını emrettiğin kimseler, emrettiğin şeylerden kıl payı kadarını bile yapmadılar).
جَاءَ فِي التَّارِيخِ أَنَّ مَبْدَأَ اسْتِقْرَارِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمِصْرَ كَانَ سَبَبُهُ دُخُولَ يُوسُفَ ﵇
Tarihte geçtiğine göre İsrâiloğullarının Mısır'a yerleşmelerinin başlangıcı, Yûsuf aleyhisselâm'ın [oraya] girmesi sebebiyle olmuştur.
فِي تَرْبِيَةِ الْعَزِيزِ طِيفَارَ كَبِيرِ شُرَطِ فِرْعَوْنَ، وَكَانَتْ مِصْرُ مُنْقَسِمَةً إِلَى قِسْمَيْنِ مِصْرُ الْعُلْيَا الْجَنُوبِيَّةُ الْمَعْرُوفَةُ الْيَوْمَ بِالصَّعِيدِ لِحُكْمِ فَرَاعِنَةٍ مِنَ الْقِبْطِ وَقَاعِدَتُهَا طِيوَةُ، وَمِصْرُ السُّفْلَى وَهِيَ الشَّمَالِيَّةُ وَقَاعِدَتُهَا مَنْفِيسُ وَهِيَ الْقَاعِدَةُ الْكُبْرَى الَّتِي هِيَ مَقَرُّ الْفَرَاعِنَةِ وَهَذِهِ قَدْ تَغَلَّبَ عَلَيْهَا الْعَمَالِقَةُ مِنَ السَّامِيِّينَ أَبْنَاءِ عَمِّ ثَمُودَ وَهُمُ الَّذِينَ يُلَقَّبُونَ فِي التَّارِيخِ الْمِصْرِيِّ بالرعاة الرحالين والهكصوص فِي سَنَةِ ٣٣٠٠ أَوْ سَنَةِ ١٩٠٠ قَبْلَ الْمَسِيحِ على خلاف ناشىء عَنِ الِاخْتِلَافِ فِي مُدَّةِ بَقَائِهِمْ بِمِصْرَ الَّذِي انْتَهَى سَنَةَ ١٧٠٠ ق م عِنْدَ ظُهُورِ الْعَائِلَةِ الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ، فَكَانَ يُوسُفُ عِنْدَ رَئِيسِ شُرَطِ فِرْعَوْنَ الْعِمْلِيقِيِّ، وَاسْمُ فِرْعَوْن يَوْمئِذٍ أَبُو فيس أَوْ أُبَيْبِي وَأَهْلُ الْقَصَصِ وَمَنْ تَلَقَّفَ كَلَامَهُمْ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ سَمَّوْهُ رَيَّانَ بْنَ الْوَلِيدِ وَهَذَا مِنْ أَوْهَامِهِمْ وَكَانَ ذَلِكَ فِي حُدُودِ سَنَةِ ١٧٣٩ قَبْلَ مِيلَادِ الْمَسِيحِ، ثُمَّ كَانَتْ سُكْنَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مِصْرَ بِسَبَبِ تَنَقُّلِ يَعْقُوبَ وَأَبْنَائِهِ إِلَى مِصْرَ حِينَ ظَهَرَ أَمْرُ يُوسُفَ وَصَارَ بِيَدِهِ حُكْمُ الْمَمْلَكَةِ
Firavun'un muhafız birliği komutanı olan Aziz Putifar'ın terbiyesinde yetişmesi sebebiyle olmuştur. Mısır iki kısma ayrılmıştı: Bugün Said olarak bilinen ve başkenti Teb olan Kıptî firavunlarının hâkimiyetindeki Güney Yukarı Mısır; diğeri ise başkenti Memfis olan ve firavunların merkezi olan büyük başkentin bulunduğu Kuzey Aşağı Mısır idi. Buraya, Semûd'un amcaoğulları olan Sâmîlerden Amâlika kavmi galebe çalmıştı ki bunlar Mısır tarihinde Göçebe Çobanlar ve Hiksoslar olarak adlandırılırlar. Bu hâkimiyet, on sekizinci sülalenin ortaya çıkışıyla M.Ö. 1700 yılında sona eren Mısır'daki kalış sürelerindeki ihtilaftan kaynaklanan bir görüş ayrılığına göre M.Ö. 3300 veya 1900 yıllarında gerçekleşmiştir. Yûsuf, Amâlika Firavunu'nun muhafız komutanının yanındaydı; o günkü Firavun'un adı Apophis veya Apepi idi. Kıssacılar ve onların sözlerini alan müfessirler onu Reyyân b. Velîd olarak isimlendirmişlerdir ki bu onların vehimlerindendir. Bu hadise yaklaşık olarak milattan önce 1739 yılında vuku bulmuştur. Daha sonra İsrâiloğullarının Mısır'da ikamet etmesi, Yûsuf'un durumu ortaya çıkıp Aşağı Mısır Krallığı'nın yönetimi onun eline geçtiğinde Ya'kûb ve oğullarının Mısır'a göç etmesi sebebiyle olmuştur.
الْمِصْرِيَّةِ السُّفْلَى. وَكَانَتْ مُعَاشَرَةُ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ لِلْمِصْرِيِّينَ حَسَنَةً زَمَنًا طَوِيلًا غَيْرَ أَنَّ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ قَدْ حَافَظُوا عَلَى دِينِهِمْ وَلُغَتِهِمْ وَعَادَاتِهِمْ فَلَمْ يَعْبُدُوا آلِهَةَ الْمِصْرِيِّينَ وَسَكَنُوا جَمِيعًا بِجِهَةٍ يُقَالُ لَهَا أَرْضُ (جَاسَانَ) وَمَكَثَ الْإِسْرَائِيلِيُّونَ عَلَى ذَلِكَ نَحْوًا مِنْ أَرْبَعِمِائَةِ سَنَةٍ تَغَلَّبَ فِي خِلَالِهَا مُلُوكُ الْمِصْرِيِّينَ عَلَى مُلُوكِ الْعَمَالِقَةِ وَطَرَدُوهُمْ مِنْ مِصْرَ حَتَّى ظَهَرَتْ فِي مِصْرَ الْعَائِلَةُ التَّاسِعَةُ عَشْرَةَ وَمَلَكَ مُلُوكُهَا جَمِيعَ الْبِلَادِ الْمِصْرِيَّةِ ونبغ فيهم رعمسيس الثَّانِي الْمُلَقَّبُ بِالْأَكْبَرِ فِي حُدُودِ سَنَةِ ١٣١١ قَبْلَ الْمَسِيحِ وَكَانَ مُحَارِبًا بَاسِلًا وَثَارَتْ فِي وَجْهِهِ الْمَمَالِكُ الَّتِي أَخْضَعَهَا أَبُوهُ وَمِنْهُمُ الْأُمَمُ الْكَائِنَةُ بِأَطْرَافِ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ، فَحَدَثَتْ أَسْبَابٌ أَوْ سُوءُ ظُنُونٍ أَوْجَبَتْ تَنَكُّرَ الْقِبْطِ عَلَى الْإِسْرَائِيلِيِّينَ وَكَلَّفُوهُمْ أَشَقَّ الْأَعْمَالِ وَسَخَّرُوهُمْ فِي خِدْمَةِ الْمَزَارِعِ وَالْمَبَانِي وَصُنْعِ الْآجُرِّ. وَتَقُولُ التَّوْرَاةُ إِنَّهُمْ بَنَوْا لِفِرْعَوْنَ مَدِينَةَ مَخَازِنَ (فِيثُومَ) وَمَدِينَةَ (رَعْمِسِيسَ) ثُمَّ خَشِيَ فِرْعَوْنُ أَنْ يَكُونَ الْإِسْرَائِيلِيُّونَ أَعْوَانًا لِأَعْدَائِهِ عَلَيْهِ فَأَمَرَ بِاسْتِئْصَالِهِمْ وَكَأَنَّهُ اطَّلَعَ عَلَى مُسَاعَدَةٍ مِنْهُمْ لِأَبْنَاءِ نَسَبِهِمْ مِنَ الْعَمَالِقَةِ وَالْعَرَبِ فَكَانَ يَأْمُرُ بِقَتْلِ أَبْنَائِهِمْ وَسَبْيِ نِسَائِهِمْ وَتَسْخِيرِ كِبَارِهِمْ وَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِمَا رَأَى مِنْهُمْ مِنَ التَّنَكُّرِ، أَوْ لِأَنَّ الْقِبْطَ لَمَّا أَفْرَطُوا فِي اسْتِخْدَامِ الْعِبْرَانِيِّينَ عَلِمَ فِرْعَوْنُ أَنَّهُ إِنِ اخْتَلَطَتْ جُيُوشُهُ فِي حَرْبٍ لَا يَسْلَمُ مِنْ ثَوْرَةِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ فَأَمَرَ بِاسْتِئْصَالِهِمْ. وَأَمَّا مَا يَحْكِيهِ الْقَصَّاصُونَ أَنَّ فِرْعَوْنَ أَخْبَرَهُ كَاهِنٌ أَنَّ ذَهَابَ مُلْكِهِ يَكُونُ عَلَى يَدِ فَتًى مِنْ إِسْرَائِيلَ فَلَا أَحْسَبُهُ صَحِيحًا إِذْ يَبْعُدُ أَنْ يُرَوَّجَ
İsrâiloğullarının Mısırlılarla geçimi uzun bir süre güzel oldu; ancak İsrâiloğulları dinlerini, dillerini ve geleneklerini muhafaza ettiler, Mısırlıların ilahlarına tapmadılar ve hepsi (Goşen / Câsân) denilen bölgede ikamet ettiler. İsrâiloğulları yaklaşık dört yüz yıl bu şekilde kaldılar; bu esnada Mısır kralları Amâlika krallarına galebe çalıp onları Mısır'dan kovdular, nihayet Mısır'da on dokuzuncu sülale ortaya çıktı ve kralları bütün Mısır topraklarına hâkim oldu. Bunlar arasında M.Ö. 1311 civarında Büyük lakaplı II. Ramses temayüz etti; o cesur bir savaşçıydı ve babasının boyun eğdirdiği krallıklar ile Arap Yarımadası'nın uçlarındaki milletler ona karşı isyan etti. Böylece birtakım sebepler veya kötü zannlar ortaya çıktı ve bu durum Kıptîlerin İsrâiloğullarına karşı tavır almasına yol açtı; onlara en ağır işleri yüklediler, onları tarla, inşaat ve kerpiç yapımı işlerinde köle gibi çalıştırdılar. Tevrat, onların Firavun için Pithom depo şehrini ve Ramses şehrini inşa ettiklerini söyler. Sonra Firavun, İsrâiloğullarının düşmanlarına yardım etmesinden endişelendi ve onların kökünün kazınmasını emretti; sanki soylarından geldikleri Amâlika ve Araplara yardım ettiklerini fark etmişti. Bu yüzden onların oğullarını öldürmeyi, kadınlarını esir almayı ve büyüklerini angaryada çalıştırmayı emrediyordu. Bu durum mutlaka onlardan gördüğü bir muhalefetten yahut Kıptîler İbranileri aşırı derecede köleleştirdiğinde Firavun ordularının bir savaşa girmesi halinde İsrâiloğullarının isyanından güvende olamayacağını anladığı için onların kökünü kazımayı emretmesinden kaynaklanmış olmalıdır. Kıssacıların, kâhinin birinin Firavun'a saltanatının zevalinin İsrâil'den bir gencin eliyle olacağını haber verdiği şeklindeki rivayetlerine gelince, bunun doğru olduğunu sanmıyorum; zira bir devlet başkanının böyle bir söze kanıp
مِثْلُ هَذَا عَلَى رَئِيسِ مَمْلَكَةٍ فَيُفْنِي بِهِ فَرِيقًا مِنْ رَعَايَاهُ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْكَهَنَةُ قَدْ أَغْرَوْا فِرْعَوْنَ بِالْيَهُودِ قَصْدًا لِتَخْلِيصِ الْمَمْلَكَةِ مِنَ الْغُرَبَاءِ أَوْ تَفَرَّسُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ سُوءَ النَّوَايَا فَابْتَكَرُوا ذَلِكَ الْإِنْبَاءَ الْكَهَنُوتِيَّ لِإِقْنَاعِ فِرْعَوْنَ، بِوُجُوبِ الْحَذَرِ مِنَ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ وَلَعَلَّ ذَبْحَ الْأَبْنَاءِ كَانَ مِنْ فِعْلِ الْمِصْرِيِّينَ اسْتِخْفَافًا بِالْيَهُودِ، فَكَانُوا يَقْتُلُونَ الْيَهُودِيَّ فِي الْخِصَامِ الْقَلِيلِ كَمَا أَنْبَأَتْ بِذَلِكَ آيَةُ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ [الْقَصَص: ١٥] وَالْحَاصِلُ أَنَّ التَّارِيخَ يُفِيدُ عَلَى الْإِجْمَالِ أَنَّ عَدَاوَةً عَظِيمَةً نَشَأَتْ بَيْنَ الْقِبْطِ وَالْيَهُودِ آلَتْ إِلَى أَنِ اسْتَأْصَلَ الْقِبْطُ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ. وَلَقَدْ أَبْدَعَ الْقُرْآنُ فِي إِجْمَالِهَا إِذْ كَانَتْ تَفَاصِيلُ إِجْمَالِهَا كَثِيرَةً لَا يَتَعَلَّقُ غَرَضُ التَّذْكِيرِ بِبَيَانِهَا.
bu yüzden tebaasından bir topluluğu yok etmesi uzak bir ihtimaldir. Meğerki kâhinler devleti yabancılardan kurtarmak amacıyla Firavun'u Yahudilere karşı kışkırtmış olsunlar yahut İsrâiloğullarında kötü niyetler sezerek Firavun'u İsrâiloğullarından sakınmanın gerekliliğine ikna etmek için bu kâhinlik haberini uydurmuş olsunlar. Belki de oğulların boğazlanması, Yahudileri hakir görmeleri sebebiyle bizzat Mısırlıların yaptığı bir işti; nitekim { فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ } “Kendi tarafından olan kimse, düşmanından olana karşı ondan yardım istedi” [Kasas: 15] âyetinin haber verdiği gibi önemsiz bir kavgada bile Yahudiyi öldürüyorlardı. Özetle tarih, genel olarak Kıptîler ile Yahudiler arasında büyük bir düşmanlığın doğduğunu ve bunun Kıptîlerin İsrâiloğullarını kökten yok etme noktasına vardığını ifade etmektedir. Kur'ân ise bunu en veciz şekilde beyan etmiştir; zira bu icmalin tafsilatı çoktur ve hatırlatma gayesi bu detayların açıklanmasını gerektirmemektedir.
وَجُمْلَةُ: يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ حَالٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَحْصُلُ بِهَا بَيَانُ مَا وَقَعَ الْإِنْجَاءُ مِنْهُ وَهُوَ الْعَذَابُ الشَّدِيدُ الَّذِي كَانَ الْإِسْرَائِيلِيُّونَ يُلَاقُونَهُ مِنْ مُعَامَلَةِ الْقِبْطِ لَهُمْ.
{ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı” cümlesi, Firavun ailesinden (hâl)dir. Bununla, kendisinden kurtarılan şey açıklanmaktadır ki o da İsrâiloğullarının Kıptîlerin kendilerine yönelik muamelesinden çektikleri şiddetli azaptır.
وَمَعْنَى يَسُومُونَكُمْ يُعَامِلُونَكُمْ مُعَامَلَةَ الْمَحْقُوقِ بِمَا عُومِلَ بِهِ يُقَالُ سَامَهُ خَسْفًا إِذَا أَذَلَّهُ وَاحْتَقَرَهُ فَاسْتَعْمَلَ سَامَ فِي مَعْنَى أَنَالَ وَأَعْطَى وَلِذَلِكَ يُعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ لَيْسَ أَصْلَهُمَا الْمُبْتَدَأَ وَالْخَبَرَ. وَحَقِيقَةُ سَامَ عَرَضَ السَّوْمَ أَيِ الثَّمَنَ.
{ يَسُومُونَكُمْ } ifadesinin anlamı; bir kimseye lâyık görülen şeyle muamele etmek demektir. Bir kimseyi zelil kılıp hor gördüklerinde [Arapçada] "Sâmehu hasfen" (سَامَهُ خَسْفًا) denir. Burada sâme (سَامَ) fiili, eriştirdi ve verdi anlamında kullanılmıştır. Bu sebeple aslı mübteda ve haber olmayan iki mef'ûle geçişli (müteaddî) kılınır. Sâme (سَامَ) kelimesinin asıl [sözlük] anlamı ise sevm (fiyat/paha) teklif etmektir.
وَسُوء الْعَذَابِ أَشَدَّهُ وَأَفْظَعَهُ وَهُوَ عَذَابُ التَّسْخِيرِ وَالْإِرْهَاقِ وَتَسْلِيطِ الْعِقَابِ الشَّدِيدِ بِتَذْبِيحِ الْأَبْنَاءِ وَسَبْيِ النِّسَاءِ وَالْمَعْنَى يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَ آبَائِكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَ قَوْمِكُمُ الْأَوَّلِينَ.
{ سُوءَ الْعَذابِ } (azabın kötüsü/şiddetlisi), azabın en şiddetlisi ve en korkuncudur. O da angarya, ağır yük yükleme ve oğullarını boğazlayıp kadınlarını sağ bırakmak suretiyle şiddetli cezaya maruz bırakma azabıdır. Mana; “Babalarınızın oğullarını boğazlıyorlar ve önceki kavminizin kadınlarını sağ bırakıyorlardı” demektir.
وَالْمُرَادُ مِنَ الْأَبْنَاءِ قِيلَ أَطْفَالُ الْيَهُودِ وَقِيلَ: أُرِيدَ بِهِ الرِّجَالُ بِدَلِيلِ مُقَابَلَتِهِ بِالنِّسَاءِ وَهَذَا الْوَجْهُ أَظْهَرُ وَأَوْفَقُ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ إِذِ الْمَظْنُونُ أَنَّ الْمَحْقَ وَالِاسْتِئْصَالَ إِنَّمَا يُقْصَدُ بِهِ الْكِبَارُ، وَلِأَنَّهُ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ تَكُونُ الْآيَةُ سَكَتَتْ عَنِ الرِّجَالِ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ كَانُوا يُذَبِّحُونَ الصِّغَارَ قَطْعًا لِلنَّسْلِ وَيَسْبُونَ الْأُمَّهَاتِ اسْتِعْبَادًا لَهُنَّ وَيُبْقُونَ الرِّجَالَ لِلْخِدْمَةِ حَتَّى يَنْقَرِضُوا عَلَى سَبِيلِ التَّدْرِيجِ. وَإِبْقَاءُ الرِّجَالِ فِي مِثْلِ هَاتِهِ الْحَالَةِ أَشَدُّ مِنْ قَتْلِهِمْ. أَوْ لَعَلَّ تَقْصِيرًا ظَهَرَ مِنْ نِسَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مُرْضِعَاتِ الْأَطْفَالِ وَمُرَبِّيَاتِ الصِّغَارِ وَكَانَ سَببه شغلهن بشؤون أَبْنَائِهِنَّ فَكَانَ الْمُسْتَعْبِدُونَ لَهُمْ إِذَا غَضِبُوا مِنْ ذَلِكَ قَتَلُوا الطِّفْلَ.
Oğullar (ebnâ) ile kastedilenin Yahudilerin çocukları olduğu söylenmiştir; kadınların karşılığı olarak zikredilmesi deliliyle yetişkin erkeklerin kastedildiği de söylenmiştir. Bu ikinci görüş daha açıktır ve milletlerin durumuna daha uygundur. Zira yok etme ve kökünü kazıma ameliyesinin yetişkinleri hedef alması daha muhtemeldir. Ayrıca birinci görüşe göre ayet erkeklerden söz etmemiş olur; meğerki nesli kesmek için küçükleri boğazladıkları, köleleştirmek için anneleri esir aldıkları ve yavaş yavaş yok olup gitsinler diye erkekleri hizmet için sağ bıraktıkları söylensin. Erkeklerin böylesi bir durumda sağ bırakılması, öldürülmelerinden daha ağırdır. Yahut belki de İsrâiloğullarının bebek emziren ve çocuk büyüten kadınlarından bir kusur sadır oluyordu; bunun sebebi de çocuklarının işleriyle meşgul olmalarıydı. Onları köleleştirenler buna kızdıklarında çocuğu öldürüyorlardı.
وَالِاسْتِحْيَاءُ اسْتِفْعَالٌ يَدُلُّ عَلَى الطَّلَبِ لِلْحَيَاةِ أَيْ يُبْقُونَهُنَّ أَحْيَاءً أَوْ يَطْلُبُونَ حَيَاتَهُنَّ.
İstihyâ (اِسْتِحْيَاء), istif'âl (اِسْتِفْعَال) babından olup hayatı istemeyi bildirir; yani onları canlı bırakıyorlar veya yaşamalarını istiyorlar demektir.
وَوَجْهُ ذِكْرِهِ هُنَا فِي مَعْرِضِ التَّذْكِيرِ بِمَا نَالَهُمْ مِنَ الْمَصَائِبِ أَنَّ هَذَا الِاسْتِحْيَاءَ لِلْإِنَاثِ كَانَ
Bunun burada başlarına gelen musibetleri hatırlatma sadedinde zikredilmesinin sebebi, dişilerin bu şekilde sağ bırakılmasının
الْمَقْصِدُ مِنْهُ خَبِيثًا وَهُوَ أَنْ يَعْتَدُوا عَلَى أَعْرَاضِهِنَّ وَلَا يَجِدْنَ بُدًّا مِنَ الْإِجَابَةِ بِحُكْمِ الْأَسْرِ وَالِاسْتِرْقَاقِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ كِنَايَةً عَنِ اسْتِحْيَاءٍ خَاصٍّ وَلِذَلِكَ أُدْخِلَ فِي الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الِاسْتِحْيَاءِ ظَاهِرَهُ لَمَا كَانَ وَجْهٌ لِعَطْفِهِ عَلَى تِلْكَ الْمُصِيبَةِ.
ardındaki maksadın kötü olmasıdır; o da ırzlarına tecavüz etmekti ve kadınlar da esaret ve kölelik hükmü sebebiyle boyun eğmekten başka çare bulamıyorlardı. Dolayısıyla { وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ } “kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı” buyruğu özel bir sağ bırakmadan kinaye olur. Bu yüzden { وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan vardı” buyruğundaki işaretin kapsamına dahil edilmiştir. Şayet istihyâdan maksat zahiri [anlamı] olsaydı, onun o musibete atfedilmesinin bir gerekçesi olmazdı.
وَقِيلَ إِنَّ الِاسْتِحْيَاءَ مِنَ الْحَيَاءِ وَهُوَ الْفَرْجُ أَيْ يُفَتِّشُونَ النِّسَاءَ فِي أَرْحَامِهِنَّ لِيَعْرِفُوا هَلْ بِهِنَّ حَمْلٌ وَهَذَا بَعِيدٌ جِدًّا وَأَحْسَنُ مِنْهُ أَنْ لَوْ قَالَ إِنَّهُ كِنَايَةٌ كَمَا ذَكَرْنَا آنِفًا. وَقَدْ حَكَتِ التَّوْرَاةُ أَنَّ فِرْعَوْنَ أَوْصَى الْقَوَابِلَ بِقَتْلِ كُلِّ مَوْلُودٍ ذَكَرٍ.
İstihyâ kelimesinin hayâdan (حَيَاء) -ki ferc demektir- geldiği; yani hamile olup olmadıklarını anlamak için kadınların rahimlerini yokladıkları da söylenmiştir; fakat bu çok uzaktır. Bundan daha güzeli, az önce zikrettiğimiz gibi kinaye olduğunu söylemektir. Nitekim Tevrat, Firavun'un ebelere her doğan erkek çocuğu öldürmelerini tembih ettiğini nakletmiştir.
وَجُمْلَةُ: يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ إِلَخْ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ فَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ هُنَا خُصُوصَ التَّذْبِيحِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ وَهُوَ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ لِمَا عَرَفْتَ فَكِلَاهُمَا بَيَانٌ لِسُوءِ الْعَذَابِ فَكَانَ غَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْعَذَابِ لَا يُعْتَدُّ بِهِ تُجَاهَ هَذَا.
{ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } “oğullarınızı boğazlıyorlar...” cümlesi, { يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı” cümlesinin beyanıdır (açıklamasıdır). Dolayısıyla buradaki "azabın kötüsü"nden maksat, öğrendiğin üzere bizzat boğazlama ve ona atfedilen { وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ } “kadınlarınızı da sağ bırakıyorlardı” kısmıdır. Her ikisi de azabın kötüsünün beyanıdır. Bunun dışındaki azaplar buna kıyasla dikkate alınmaz durumdaydı.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْجُمْلَةَ فِي مَوْضِعِ بَدَلِ الْبَعْضِ تَخْصِيصًا لِأَعْظَمِ أَحْوَالِ سُوءِ الْعَذَابِ بِالذِّكْرِ وَهَذَا هُوَ الَّذِي يُطَابِقُ آيَةَ سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ [٦] الَّتِي ذُكِرَ فِيهَا وَيُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ بِالْعَطْفِ عَلَى سُوءَ الْعَذابِ وَلَيْسَ قَوْلُهُ وَيَسْتَحْيُونَ مُسْتَأْنِفًا لِإِتْمَامِ تَفْصِيلِ صَنِيعِ فِرْعَوْنَ بَلْ هُوَ مِنْ جُمْلَةِ الْبَيَانِ أَوِ الْبَدَلِ لِلْعَذَابِ وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ إِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ [الْقَصَص: ٤] فَعَقَّبَ الْفِعْلَيْنِ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ.
Bu cümleyi, kötü azabın en büyük hallerini zikirle tahsis etmek üzere bazısının bazısından bedeli (bedel-i ba'z) konumunda kılman da mümkündür. İbrâhîm Suresi'nde [6], { وَيُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } ifadesinin { سُوءَ الْعَذابِ } ifadesine atıfla zikredildiği ayetle uyuşan da budur. { وَيَسْتَحْيُونَ } buyruğu, Firavun'un yaptıklarının tafsilatını tamamlamak için müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesi olmayıp bilakis azabın beyanının veya bedelinin bir parçasıdır. Nitekim diğer ayetteki şu buyruk da buna delalet eder: { يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ إِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } “Onların oğullarını boğazlıyor, kadınlarını ise sağ bırakıyordu. Şüphesiz o, bozgunculardandı” [Kasas: 4]. Zira bu iki fiilin hemen ardından { إِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } “Şüphesiz o, bozgunculardandı” buyurmuştur.
وَالْبَلَاءُ الِاخْتِبَارُ بِالْخَيْرِ وَالشَّرِّ قَالَ تَعَالَى: وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ [الْأَعْرَاف:
Belâ (بَلَاء); hayır ve şer ile imtihan etmektir. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ } “Onları hem iyiliklerle hem de kötülüklerle imtihan ettik” [A'râf:
١٦٨] وَهُوَ مَجَازٌ مَشْهُورٌ حَقِيقَته بلَاء الثَّوَاب- بِفَتْحِ الْبَاءِ مَعَ الْمَدِّ وَبِكَسْرِهَا مَعَ الْقَصْرِ- وَهُوَ تَخَلُّقُهُ وَتَرَهُّلُهُ وَلَمَّا كَانَ الِاخْتِبَارُ يُوجِبُ الضَّجَرَ وَالتَّعَبَ سُمِّيَ بَلَاءً كَأَنَّهُ يَخْلُقُ النَّفْسَ، ثُمَّ شَاعَ فِي اخْتِبَارِ الشَّرِّ لِأَنَّهُ أَكْثَرُ إِعْنَاتًا لِلنَّفْسِ، وَأَشْهَرُ اسْتِعْمَالِهِ إِذَا أُطْلِقَ أَنْ يَكُونَ لِلشَّرِّ فَإِذَا أَرَادُوا بِهِ الْخَيْرَ احْتَاجُوا إِلَى قَرِينَةٍ أَوْ تَصْرِيحٍ كَقَوْلِ زُهَيْرٍ:
168]. Bu meşhur bir mecazdır. Hakikati, elbisenin eskimesidir (belâu's-sevb) -bâ harfinin fethi ve med ile yahut kesresi ve kasr ile-. Bu da elbisenin yıpranıp gevşemesidir. İmtihan bıkkınlık ve yorgunluk doğurduğu için, sanki nefsi yıpratıp eskitiyormuş gibi "belâ" diye isimlendirilmiştir. Daha sonra nefse daha çok zahmet verdiği için şerle yapılan imtihanda yaygınlaşmıştır. Mutlak olarak kullanıldığında en meşhur kullanımı şer için olmasıdır. Onunla hayır kastedildiğinde ise bir karineye veya Züheyr'in şu sözündeki gibi açık ifadeye ihtiyaç duyarlar:
جَزَى اللَّهُ بِالْإِحْسَانِ مَا فَعَلَا بِكُمْ ... وَأَبْلَاهُمَا خَيْرَ الْبَلَاءِ الَّذِي يَبْلُو
"Allah, ikisinin size yaptığına karşılık ihsanda bulunsun... Ve onları sınadığı en hayırlı imtihanla mükâfatlandırsın."
فَيُطْلَقُ غَالِبًا عَلَى الْمُصِيبَةِ الَّتِي تَحِلُّ بِالْعَبْدِ لِأَنَّ بِهَا يُخْتَبَرُ مِقْدَارُ الصَّبْرِ وَالْأَنَاةِ وَالْمُرَادُ هُنَا الْمُصِيبَةُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ عَظِيمٌ. وَقِيلَ أَرَادَ بِهِ الْإِنْجَاءَ وَالْبَلَاءَ بِمَعْنَى اخْتِبَارِ الشُّكْرِ وَهُوَ بَعِيدٌ هُنَا.
Dolayısıyla çoğunlukla kulun başına gelen musibet için kullanılır; çünkü sabır ve metanetin derecesi onunla sınanır. { عَظِيمٌ } “büyük” buyruğunun delaletiyle burada kastedilen musibettir. Bununla kurtuluşun ve şükrü sınama anlamında imtihanın kastedildiği de söylenmiştir; fakat bu burada uzaktır.
وَتَعَلَّقَ الْإِنْجَاءُ بِالْمُخَاطَبِينَ لِأَنَّ إِنْجَاءَ سَلَفِهِمْ إِنْجَاءٌ لَهُمْ فَإِنَّهُ لَوْ أَبْقَى سَلَفَهُمْ هُنَالِكَ لَلَحِقَ الْمُخَاطَبِينَ سُوءُ الْعَذَابِ وَتَذْبِيحُ الْأَبْنَاءِ، أَوْ هُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ أَيْ نَجَّيْنَا آبَاءَكُمْ، أَوْ هُوَ تَعْبِيرٌ عَنِ الْغَائِبِ
Kurtuluşun muhataplara taalluk etmesi, onların geçmişlerinin kurtuluşunun kendilerinin de kurtuluşu olmasındandır. Zira geçmişleri orada bırakılsaydı, azabın kötüsü ve oğulların boğazlanması muhataplara da ulaşırdı. Yahut bu, bir tamlananın (mudâf) hazfi üzeredir; yani “Babalarınızı kurtardık” demektir. Yahut gaipten,
بِضَمِيرِ الْخِطَابِ إِمَّا لِنُكْتَةِ اسْتِحْضَارِ حَالِهِ وَإِمَّا لِكَوْنِ الْمُخَاطَبِينَ مِثَالَهُمْ وَصُورَتَهُمْ فَإِنَّ مَا يَثْبُتُ مِنَ الْفَضَائِلِ لِآبَاءِ الْقَبِيلَةِ يَثْبُتُ لِأَعْقَابِهِمْ فَالْإِتْيَانُ بِضَمِيرِ الْمُخَاطَبِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ عَلَى حَدِّ مَا يُقَالُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ [الحاقة: ١١] فَالْخِطَابُ لَيْسَ بِالْتِفَاتٍ لِأَنَّ اعْتِبَارَ أَحْوَالِ الْقَبَائِلِ يُعْتَبَرُ لِلْخَلَفِ مَا ثَبَتَ مِنْهُ للسلف.
hitap zamiri ile ifade edilmesidir; bu da ya durumunun zihinde canlandırılması nüktesi içindir yahut muhatapların onların misali ve sureti olması sebebiyledir. Zira kabilenin ataları için sabit olan faziletler, onların nesilleri için de sabittir. Dolayısıyla muhatap zamirinin getirilmesi, zahirin gereğinin aksinedir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu hakkında söylenenler kabilindendir: { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ } “Şüphesiz su taştığı zaman sizi gemide biz taşıdık” [Hâkka: 11]. Dolayısıyla bu hitap iltifat değildir; çünkü kabilelerin halleri değerlendirilirken geçmişleri için sabit olanlar gelecek nesil için de kabul edilir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٥٠]
[Bakara Suresi (2), Âyet 50]
وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠)
{ وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Hani sizin için denizi yarmıştık da sizi kurtarmış, Firavun hanedanını ise siz bakıp dururken boğmuştuk.” (50)
هَذَا زِيَادَةٌ فِي التَّفْصِيلِ بِذِكْرِ نِعْمَةٍ أُخْرَى عَظِيمَةٍ خَارِقَةٍ لِلْعَادَةِ، بِهَا كَانَ تَمَامُ الْإِنْجَاءِ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، وَفِيهَا بَيَانُ مِقْدَارِ إِكْرَامِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ وَمُعْجِزَةٌ لِمُوسَى ﵇ وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ فَرَقْنا إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ بِوَاسِطَةِ الْحَرْفِ جَارٍ عَلَى نَحْوِ تَعْدِيَةِ فعل نَجَّيْناكُمْ [الْبَقَرَة: ٤٩] إِلَى ضَمِيرِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ.
Bu, kendisiyle Firavun hanedanından kurtuluşun tamamlandığı bir diğer büyük ve harikulade nimeti zikretmek suretiyle tafsilatta bir ziyadeliktir. Bunda Allah Teâlâ'nın onlara ikramının büyüklüğünün beyanı ve Mûsâ aleyhisselâm için bir mucize vardır. { فَرَقْنا } fiilinin harf vasıtasıyla muhatapların zamirine geçişli kılınması, daha önce geçtiği üzere { نَجَّيْناكُمْ } [Bakara: 49] fiilinin onların zamirine geçişli kılınması gibidir.
وَفَرَقَ وَفَرَّقَ بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيدِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ إِذِ التَّشْدِيدُ يُفِيدُهُ تَعْدِيَةً وَمَعْنَاهُ الْفَصْلُ بَيْنَ أَجْزَاءِ شَيْءٍ مُتَّصِلِ الْأَجْزَاءِ، غَيْرَ أَنَّ فَرَّقَ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ التَّفْرِقَةِ وَذَلِكَ إِذَا كَانَتِ الْأَجْزَاءُ الْمُفَرَّقَةُ أَشَدَّ اتِّصَالًا، وَقَدْ قِيلَ إِنَّ فَرَّقَ لِلْأَجْسَامِ وَفَرَقَ لِلْمَعَانِي نَقَلَهُ الْقَرَافِيُّ عَنْ بَعْضِ مَشَايِخِهِ (١) وَهُوَ غَيْرُ تَامٍّ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ بِدَلِيلِ
Şeddesiz (fereka) ve şeddeli (ferraka) aynı anlamdadır; zira şedde ona geçişlilik (ta'diye) kazandırır. Anlamı ise parçaları bitişik olan bir şeyin parçalarını birbirinden ayırmaktır. Ancak ferraka (فَرَّقَ), ayrılmanın şiddetine delalet eder; bu da ayrılan parçaların birbirine daha sıkı bağlı olması durumundadır. Ferraka (فَرَّقَ) kelimesinin cisimler için, fereka (فَرَقَ) kelimesinin ise manalar için olduğu söylenmiş olup bunu Karâfî bazı hocalarından nakletmiştir (1). Fakat bu tefsirin birinci mukaddimesinde geçtiği üzere bu tam [doğru] değildir; zira
هَذِهِ الْآيَةِ، فَالْوَجْهُ أَنَّ فَرَّقَ بِالتَّشْدِيدِ لِمَا فِيهِ عِلَاجٌ وَمُحَاوَلَةٌ وَأَنَّ الْمُخَفَّفَ وَالْمُشَدَّدَ كِلَيْهِمَا حَقِيقَةٌ فِي فَصْلِ الْأَجْسَامِ وَأَمَّا فِي فَصْلِ الْمَعَانِي الْمُلْتَبِسَةِ فَمَجَازٌ.
bu ayet buna delildir. Doğru olan şudur ki, şeddeli olan ferraka (فَرَّقَ), içinde bir çaba ve zahmet bulunan durumlar içindir; şeddesiz ve şeddeli her iki kullanım da cisimleri ayırma konusunda hakikattir, birbirine karışmış manaları ayırma konusunda ise mecazdır.
وَقَدِ اتَّفَقَتِ الْقِرَاءَاتُ الْمُتَوَاتِرَةُ الْعَشْرُ عَلَى قِرَاءَةِ (فَرَقْنَا) بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّخْفِيفُ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَكَانَ ذَلِكَ الْفَرْقُ الشَّدِيدُ خَفِيفًا.
On mütevâtir kıraat, şeddesiz olarak (faraknâ) okunması üzerinde ittifak etmiştir. Şeddesiz okuyuşta Allah Teâlâ'nın kudretinin büyüklüğü gözetilmiştir; dolayısıyla o şiddetli yarılma [O'nun için] pek kolay (hafif) olmuştur.
وَتَصْغُرُ فِي عَيْنِ الْعَظِيمِ الْعَظَائِمُ وأل فِي (الْبَحْر) للْعهد وَهُوَ الْبَحْرُ الَّذِي عَهِدُوهُ أَعْنِي بَحْرَ الْقُلْزُمِ الْمُسَمَّى الْيَوْمَ بِالْبَحْرِ الْأَحْمَرِ وَسَمَّتْهُ التَّوْرَاةُ بَحْرَ سُوفٍ.
"Büyüğün gözünde büyük şeyler küçülür." { الْبَحْر } kelimesindeki elif-lâm ahd içindir; bu da onların bildiği denizdir, yani Kulzüm Denizi'dir ki bugün Kızıldeniz olarak adlandırılır. Tevrat ise onu Kamış Denizi (Bahr-i Sûf) olarak isimlendirmiştir.
وَالْبَاءُ فِي (بِكُمْ) إِمَّا لِلْمُلَابَسَةِ كَمَا فِي طَارَتْ بِهِ الْعَنْقَاءُ وَعَدَا بِهِ الْفَرَسُ، أَيْ كَانَ فَرْقُ الْبَحْرِ مُلَابِسًا لَكُمْ وَالْمُرَادُ مِنَ الْمُلَابَسَةِ أَنَّهُ يُفْرَقُ وَهُمْ يُدْخُلُونَهُ فَكَانَ الْفَرْقُ حَاصِلًا بِجَانِبِهِمْ. وَجَوَّزَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» كَوْنَ الْبَاءِ لِلسَّبَبِيَّةِ أَيْ بِسَبَبِكُمْ يَعْنِي لِأَجْلِكُمْ.
{ بِكُمْ } ifadesindeki bâ (بِ) harfi ya "Târat bihi'l-ankâu" (Anka kuşu onunla uçtu) ve "Adâ bihi'l-ferasu" (At onunla koştu) ifadelerinde olduğu gibi mülâbese (birliktelik/beraberlik) içindir; yani denizin yarılması sizinle beraber gerçekleşti demektir. Mülâbeseden maksat, onlar denize girerlerken denizin yarılmasıdır; böylece yarılma onların yanı başında gerçekleşmiştir. el-Keşşâf sahibi, bâ harfinin sebebiyet için olmasını da caiz görmüştür; yani sizin sebebinizle, sizin uğrunuza demektir.
وَالْخِطَابُ هُنَا كَالْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ [الْبَقَرَة: ٤٩] .
Buradaki hitap, { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } [Bakara: 49] buyruğundaki hitap gibidir.
وَقَوْلُهُ: فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ هُوَ مَحَلُّ الْمِنَّةِ وَذِكْرِ النِّعْمَةَ وَهُوَ نَجَاتُهُمْ مِنَ الْهَلَاكِ وَهَلَاكُ عَدُوِّهِمْ، قَالَ الْفَرَزْدَقُ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ } “Sizi kurtardık, Firavun hanedanını ise boğduk” buyruğu, asıl lütfun ve nimetin hatırlatıldığı yerdir; bu [nimet] de onların helakten kurtulması ve düşmanlarının helak edilmesidir. Nitekim el-Ferazdak şöyle demiştir:
كَيْفَ تَرَانِي قَالِيًا مِجَنِّي ... قَدْ قَتَلَ اللَّهُ زيادا عني
"Gör bak, kalkanımı nasıl da fırlatıp atmışım... Çünkü Allah, Ziyâd'ı benden uzak edip öldürdü."
فكون قَوْلُهُ: وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ تَمْهِيدًا لِلْمِنَّةِ لِأَنَّهُ سَبَبُ الْأَمْرَيْنِ النَّجَاةِ وَالْهَلَاكِ وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ مُعْجِزَةٌ لِمُوسَى ﵇.
Dolayısıyla { وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ } buyruğu lütuf için bir başlangıç (mukaddime) olmuştur; zira o, her iki durumun -kurtuluş ve helakin- sebebidir; bununla birlikte Mûsâ aleyhisselâm için de bir mucizedir.
وَقَدْ أَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى مَا حَدَثَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ خُرُوجِهِمْ مِنْ مِصْرَ مِنْ لِحَاقِ جُنْدِ فِرْعَوْنَ بِهِمْ لِمَنْعِهِمْ مِنْ مُغَادَرَةِ الْبِلَادِ الْمِصْرِيَّةِ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا خَرَجُوا لَيْلًا إِمَّا بِإِذْنٍ مِنْ فِرْعَوْنَ كَمَا تَقُولُ التَّوْرَاةُ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ، وَإِمَّا خُفْيَةً كَمَا عَبَّرَتْ عَنْهُ التَّوْرَاةُ بِالْهُرُوبِ، حَصَلَ لِفِرْعَوْنَ نَدَمٌ عَلَى إِطْلَاقِهِمْ أَوْ أَغْرَاهُ بَعْضُ أَعْوَانِهِ بِصَدِّهِمْ عَنِ الْخُرُوجِ لِمَا فِي خُرُوجِهِمْ مِنْ إِضَاعَةِ الْأَعْمَالِ الَّتِي كَانُوا يُسَخَّرُونَ فِيهَا أَوْ لِأَنَّهُ لَمَّا رَآهُمْ سَلَكُوا غَيْرَ الطَّرِيقِ الْمَأْلُوفِ لِاجْتِيَازِ مِصْرَ إِلَى الشَّامِ ظَنَّهُمْ يَرُومُونَ الِانْتِشَارَ فِي بَعْضِ جِهَاتِ مَمْلَكَتِهِ الْمِصْرِيَّةِ فَخَشِيَ شَرَّهُمْ إِنْ هُمْ بَعُدُوا عَنْ مَرْكَزِ مُلْكِهِ وَمُجْتَمَعِ قُوَّتِهِ وَجُنْدِهِ.
Ayet, Mısır'dan çıkışlarından sonra İsrâiloğullarının başına gelenlere, yani Mısır topraklarından ayrılmalarını engellemek için Firavun ordusunun peşlerine düşmesine işaret etmiştir. Şöyle ki onlar geceleyin çıktıklarında -ya Tevrat'ın bazı yerlerinde söylediği gibi Firavun'un izniyle yahut Tevrat'ın kaçış olarak ifade ettiği gibi gizlice-, Firavun onları salıverdiğine pişman oldu yahut adamlarından bazıları, angaryasında çalıştırıldıkları işlerin zayi olacağı gerekçesiyle çıkışlarını engellemesi için onu kışkırttı. Yahut Mısır'dan Şam'a geçmek için alışılmış yolun dışına çıktıklarını görünce, Mısır krallığının bazı bölgelerine yayılmak istediklerini zannetti ve saltanat merkezinden, kuvvet ve ordusunun toplandığı yerden uzaklaşırlarsa onların şerrinden korktu.
إِنَّ بني إِسْرَائِيل مَا خَرَجُوا مِنْ جِهَاتِ حَاضِرَةِ مِصْرَ وَهِيَ يَوْمَئِذٍ مَدِينَةُ مَنْفِيسَ (١) لَمْ
İsrâiloğulları, Mısır'ın o günkü başkenti olan Memfis (1) şehrinin çevre bölgelerinden çıktıklarında,
يَسْلُكُوا الطَّرِيقَ الْمَأْلُوفَ لِبِلَادِ الشَّامِ إِذْ تُرِكُوا أَنْ يسلكوا طَرِيق شاطىء بَحْرِ الرُّومِ (الْمُتَوَسِّطِ) فَيَدْخُلُوا بَرِّيَّةَ سِينَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَخْتَرِقُوا الْبَحْرَ وَلَا يَقْطَعُوا أَكْثَرَ من اثْنَتَيْ عرة مَرْحَلَةً أَعْنِي مِائَتَيْنِ وَخَمْسِينَ مِيلًا وَسَلَكُوا طَرِيقًا جَنُوبِيَّةً شَرْقِيَّةً حَوْلَ أَعْلَى الْبَحْرِ الْأَحْمَرِ لِئَلَّا يَسْلُكُوا الطَّرِيقَ الْمَأْلُوفَةَ الْآهِلَةَ بِقَوَافِلِ الْمِصْرِيِّينَ وَجُيُوشِ الْفَرَاعِنَةِ فَيَصُدُّوهُمْ عَنِ الِاسْتِرْسَالِ فِي سَيْرِهِمْ أَوْ يُلْحِقُ بِهِمْ فِرْعَوْنُ مَنْ يَرُدُّهُمْ لِأَنَّ مُوسَى عَلِمَ بِوَحْيٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ [الشُّعَرَاء: ٥٢] إِنَّ فِرْعَوْنَ لَا يَلْبَثُ أَنْ يَصُدَّهُمْ عَنِ الْمُضِيِّ فِي سَيْرِهِمْ فَلِذَلِكَ سَلَكَ بِهِمْ- بِالْأَمْرِ الْإِلَهِيِّ- طَرِيقًا غَيْرَ مَطْرُوقَةٍ فَكَانُوا مُضْطَرِّينَ لِلْوُقُوفِ أَمَامَ الْبَحْرِ فِي مَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ «فَمُ الْحَيْرُوثِ» فَهُنَالِكَ ظَهَرَتِ الْمُعْجِزَةُ إِذْ فَلَقَ اللَّهُ لَهُمُ الْبَحْرَ بِبَاهِرِ قُدْرَتِهِ فَأَمَرَ مُوسَى أَنْ يَضْرِبَهُ بِعَصَاهُ فَانْفَلَقَ وَصَارَ فِيهِ طَرِيقٌ يَبَسٌ مَرَّتْ عَلَيْهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَكَانَ جُنْدُ فِرْعَوْنَ قَدْ لَحِقَ بِهِمْ وَرَامَ اقْتِحَامَ الْبَحْرِ وَرَاءَهُمْ فَانْطَبَقَ الْبَحْرُ عَلَيْهِمْ فَغَرِقُوا.
Şam diyarına giden alışılmış yolu tutmadılar. Zira Rum (Akdeniz) sahili yolunu takip edip denizi yarmaksızın ve on iki merhaleden -yani iki yüz elli milden- fazla mesafe katetmeksizin Sînâ çölüne girmeyi terk ettiler; Mısırlıların kervanları ve firavunların ordularıyla dolu olan alışılmış yola girip de onların ilerlemelerine engel olmamaları yahut Firavun'un onları geri çevirecek kimseleri peşlerine takmaması için Kızıldeniz'in yukarısı etrafından güneydoğuya yönelen bir yol tuttular. Çünkü Mûsâ, Yüce Allah'ın: { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } “Mûsâ'ya da: 'Kullarımı geceleyin yürüt; çünkü siz takip edileceksiniz' diye vahyettik” [eş-Şuarâ: 52] buyurduğu gibi, Firavun'un çok geçmeden yollarına devam etmelerini engelleyeceğini vahiy yoluyla öğrenmişti. Bu sebeple ilâhî emirle onları işlek olmayan bir yoldan sevk etti. Bu yüzden «Femü'l-Hayrûs» denilen bir mevkide denizin önünde durmak mecburiyetinde kaldılar. İşte orada mûcize tezahür etti; zira Allah üstün kudretiyle onlar için denizi yardı, Mûsâ'ya asâsıyla denize vurmasını emretti; deniz derhal yarıldı ve içinde İsrâiloğullarının üzerinden geçtiği kuru bir yol meydana geldi. Firavun'un ordusu da onlara yetişmişti ve arkalarından denize dalmaya yeltendi; bunun üzerine deniz üzerlerine kapandı ve boğulup gittiler.
وَقَوْلُهُ: وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ أَيْ جُنْدَهُ وَأَنْصَارَهُ. وَلَمْ يَذْكُرْ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ غَرَقَ فِرْعَوْنَ لِأَنَّ مَحَلَّ الْمِنَّةِ هُوَ إِهْلَاكُ الَّذِينَ كَانُوا الْمُبَاشِرِينَ لِتَسْخِيرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَتَعْذِيبِهِمْ وَالَّذِينَ هُمْ قُوَّةُ فِرْعَوْنَ وَقَدْ ذُكِرَ غَرَقُ فِرْعَوْنَ فِي آيَاتٍ أُخْرَى نَتَكَلَّمُ عَلَيْهَا فِي مَوْضِعِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَكَانَ ذَلِكَ فِي زَمَنِ الْمَلِكِ «مَنْفِتَاحَ» وَيُقَالُ لَهُ «مَنْفِطَةُ» أَوْ «مِينِيتَاهْ» مِنْ فَرَاعِنَةِ الْعَائِلَةِ التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ فِي تَرْتِيبِ فَرَاعِنَةِ مِصْرَ عِنْدَ الْمُؤَرِّخِينَ.
{ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ } “Firavun hanedanını boğmuştuk” buyruğu, yani ordusunu ve taraftarlarını [boğmuştuk] demektir. Bu ayette Firavun'un boğulması zikredilmemiştir; çünkü asıl minnet (lütuf) konusu olan şey, İsrâiloğullarını angaryada çalıştırma ve onlara azap etme işini bizzat yürütenlerin ve Firavun'un gücünü oluşturan kimselerin helak edilmesidir. Firavun'un boğulması başka ayetlerde zikredilmiştir ki inşallah kendi yerinde bunlardan bahsedeceğiz. Bu olay, tarihçilere göre Mısır firavunları sıralamasında on dokuzuncu hanedan firavunlarından olan ve "Menfita" yahut "Meneptah" da denilen Kral Merneptah zamanında gerçekleşmiştir.
قَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ مِنَ الْفَاعِلِ وَهُوَ ضَمِيرُ الْجَلَالَةِ فِي فَرَقْنا وَأَنْجَيْنَا وأَغْرَقْنا مُقَيِّدَةٌ لِلْعَوَامِلِ الثَّلَاثَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّنَازُعِ فِيهَا، وَلَا يُتَصَوَّرُ فِي التَّنَازُعِ فِي الْحَالِ إِضْمَارٌ فِي الثَّانِي عَلَى تَقْدِيرِ إِعْمَالِ الْأَوَّلِ لِأَنَّ الْجُمْلَةَ لَا تُضْمَرُ كَمَا لَا يُضْمَرُ فِي التَّنَازُعِ فِي الظَّرْفِ نَحْوَ سَكَنَ وَقَرَأَ عِنْدَكَ وَلَعَلَّ هَذَا مِمَّا يُوجِبُ إِعْمَالَ الْأَوَّلِ وَهَذَا الْحَالُ زِيَادَةٌ فِي تَقْرِيرِ النِّعْمَةِ وَتَعْظِيمِهَا فَإِنَّ مُشَاهَدَةَ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ لِلنِّعْمَةِ لَذَّةٌ عَظِيمَةٌ لَا سِيَّمَا وَمُشَاهَدَةَ إِغْرَاقِ الْعَدُوِّ أَيْضًا نِعْمَةٌ زَائِدَةٌ كَمَا أَنَّ مُشَاهَدَةَ فَرْقِ الْبَحْرِ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ لِمَا فِيهَا مِنْ مُشَاهَدَةِ مُعْجِزَةٍ تَزِيدُهُمْ إِيمَانًا وَحَادِثٍ لَا تَتَأَتَّى مُشَاهَدَتُهُ لِأَحَدٍ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ حَالًا مِنَ الْمَفْعُولِ وَهُوَ (آلُ فِرْعَوْنَ) أَيْ تَنْظُرُونَهُمْ، وَمَفْعُولُ تَنْظُرُونَ مَحْذُوفٌ
{ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “siz bakıp dururken” buyruğu, { فَرَقْنا }, { أَنْجَيْنَا } ve { أَغْرَقْنا } fiillerindeki celâlet zamirinden [yani fâilden] gelen bir hâl cümlesidir ve bu üç âmili tenâzu' yoluyla kayıtlar. Hâlde tenâzu' durumunda, birinci âmil amel ettirildiği takdirde ikincide zamir getirilmesi tasavvur olunamaz; çünkü zarfta tenâzu' durumunda "sekene ve karae indeke" (senin yanında oturdu ve okudu) örneğinde zamir getirilmediği gibi cümle de zamir olarak getirilmez. Belki de bu, birinci âmilin amel ettirilmesini gerektiren hususlardandır. Bu hâl, nimetin teyit edilip büyütülmesinde bir ziyadeliktir. Zira kendisine nimet verilen kimsenin nimeti bizzat görmesi büyük bir lezzettir; özellikle düşmanın boğulmasını müşahede etmek de ilave bir nimettir; tıpkı denizin yarılmasını müşahede etmenin, imanlarını artıracak bir mucizeyi ve hiç kimseye nasip olmayacak bir olayı müşahede etmeyi barındırması sebebiyle büyük bir nimet olması gibi. Bu cümlenin mef'ûlden yani "Firavun hanedanı"ndan hâl olması da caizdir; yani “Siz onlara bakıyordunuz” demektir. Bu takdirde { تَنْظُرُونَ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir.
وَلَا يَسْتَقِيمُ جَعْلُهُ مُنَزَّلًا مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ. وَإِسْنَادُ النَّظَرِ إِلَيْهِمْ بِاعْتِبَارِ أَنَّ أَسْلَافَهُمْ كَانُوا نَاظِرِينَ ذَلِكَ لِأَنَّ النِّعْمَةَ عَلَى السَّلَفِ نِعْمَةٌ عَلَى الْأَبْنَاءِ لَا مَحَالَةَ فَضَمِيرُ الْخطاب مجَاز.
Onun lâzım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiş sayılması doğru olmaz. Bakma eyleminin onlara nispet edilmesi, geçmişlerinin bunu bizzat görmüş olması sebebiyledir; çünkü geçmişlere olan nimet şüphesiz evlatlara da bir nimettir. Dolayısıyla hitap zamiri mecazdır.
[٥١، ٥٢]
[51, 52]