[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٥١ إِلَى ٥٢]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 51-52]
وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢)
{ وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢) } “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik, sonra siz onun ardından kendinize zulmederek buzağıyı [ilah] edinmiştiniz. (51) Sonra şükredesiniz diye bunun ardından sizi affetmiştik. (52)”
تَذْكِيرٌ لَهُمْ بِنِعْمَةِ عَفْوِ اللَّهِ عَنْ جُرْمِهِمُ الْعَظِيمِ بِعِبَادَةِ غَيْرِهِ وَذَلِكَ مِمَّا فَعَلَهُ سَلَفُهُمْ، فَإِسْنَادُ تِلْكَ الْأَفْعَالِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ بِاعْتِبَارِ مَا عُطِفَ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ فَإِنَّ الْعَفْوَ عَنِ الْآبَاءِ مِنَّةٌ عَلَيْهِمْ وَعَلَى أَبْنَائِهِمْ يَجِبُ عَلَى الْأَبْنَاءِ الشُّكْرُ عَلَيْهِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَة: ٤٠، ٤٧] .
Bu, Allah'tan başkasına ibadet etmek suretiyle işledikleri büyük günahtan dolayı Allah'ın affı nimetini onlara hatırlatmadır ki bu, onların geçmişlerinin yaptığı bir şeydi. Dolayısıyla bu fiillerin muhatap zamirine nispet edilmesi, { ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ } “Sonra sizi affetmiştik” buyruğunun üzerine atfedildiği şey sebebiyledir. Zira babaların affedilmesi, kendilerine ve evlatlarına bir lütuftur ve { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Size verdiğim nimetimi hatırlayın” [Bakara: 40, 47] buyruğunda daha önce geçtiği üzere evlatların buna şükretmesi gerekir.
وَوَقَعَ فِي «الْكَشَّاف» و «تَفْسِير الْبَغَوِيّ» و «تَفْسِير الْبَيْضَاوِيِّ» أَنَّ اللَّهَ وَعَدَ مُوسَى أَنْ يُؤْتِيَهُ الشَّرِيعَةَ بَعْدَ أَنْ عَادَ بَنُو إِسْرَائِيلَ إِلَى مِصْرَ بَعْدَ مَهْلِكِ فِرْعَوْنَ، وَهَذَا وَهْمٌ فَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمْ
el-Keşşâf, Tefsîru'l-Begavî ve Tefsîru'l-Beyzâvî'de, Firavun'un helakinden sonra İsrâiloğulları Mısır'a döndükten sonra Allah'ın Mûsâ'ya şeriatı vermeyi vaad ettiği ifadesi yer almıştır. Bu bir vehimdir; zira İsrâiloğulları
يَعُودُوا إِلَى مِصْرَ الْبَتَّةَ بَعْدَ خُرُوجِهِمْ، كَيْفَ وَالْآيَاتُ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ نُزُولَ الشَّرِيعَةِ كَانَ بِطُورِ سِينَا وَأَنَّ خُرُوجَهُمْ كَانَ لِيُعْطِيَهُمُ اللَّهُ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَهُمْ وَقَدْ أَشَارَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي سُورَةِ الدُّخَانِ إِلَى التَّرَدُّدِ فِيهِ وَلَا يَنْبَغِي التَّرَدُّدُ فِي ذَلِكَ.
çıkışlarından sonra asla Mısır'a dönmemişlerdir. Nasıl dönsünler ki âyetler, şeriatın nüzulünün Tûr-i Sînâ'da gerçekleştiğini ve onların çıkışının Allah'ın kendilerine takdir ettiği mukaddes toprağı onlara vermesi için olduğunu açıkça bildirmektedir. Nitekim [Zemahşerî] Duhân Suresi'nde el-Keşşâf'ta bu konuda tereddüde işaret etmiştir; oysa bu hususta tereddüt edilmemelidir.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ هُوَ الْمَقْصُودُ وَأَمَّا مَا ذُكِرَ قَبْلَهُ فَهُوَ تَمْهِيدٌ وَتَأْسِيسٌ لِبِنَائِهِ وَتَهْوِيلٌ لِذَلِكَ الْجُرْمِ إِظْهَارًا لِسِعَةِ عَفْوِ اللَّهِ تَعَالَى وَحِلْمِهِ عَنْهُمْ. وَتَوْسِيطُ التَّذْكِيرِ بِالْعَفْوِ عَنْ هَذِهِ السَّيِّئَةِ بَيْنَ ذِكْرِ النِّعَمِ الْمَذْكُورَةِ مُرَاعَاةٌ لِتَرْتِيبِ حُصُولِهَا فِي الْوُجُودِ لِيَحْصُلَ غَرَضَانِ غَرَضُ التَّذْكِيرِ وَغَرَضُ عَرْضِ تَارِيخِ الشَّرِيعَةِ.
{ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ } “sonra siz onun ardından buzağıyı edindiniz” buyruğu asıl kastedilendir. Ondan önce zikredilenler ise onun üzerine bina edileceği bir mukaddime, temel hazırlama ve Allah Teâlâ'nın affının genişliğini ve onlara karşı hilmini göstermek üzere o günahı dehşetli kılmadır. Bu kötülüğün affedildiğinin hatırlatılmasının zikredilen nimetlerin arasına yerleştirilmesi, iki gayenin -yani hatırlatma gayesi ile şeriat tarihini sunma gayesinin- gerçekleşmesi için bunların varlık alemindeki meydana geliş sırasına riayet edilmesindendir.
وَالْمُرَادُ مِنَ الْمُوَاعَدَةِ هُنَا أَمْرُ اللَّهِ مُوسَى أَنْ يَنْقَطِعَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً لِمُنَاجَاةِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِطْلَاقِ الْوَعْدِ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ ذَلِكَ تَشْرِيفٌ لِمُوسَى وَوَعْدٌ لَهُ بِكَلَامِ اللَّهِ وَبِإِعْطَاءِ الشَّرِيعَةِ.
Buradaki muâade (sözleşme) ile kastedilen, Allah'ın Mûsâ'ya kırk gece boyunca Allah Teâlâ ile münâcât için inzivaya çekilmesini emretmesidir. Bu emre vaad (sözleşme) denilmesi, bunun Mûsâ için bir teşrif olması ve ona Allah'ın kelâmı ile şeriatın verilmesinin vaad edilmiş bulunması açısındandır.
وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ وَواعَدْنا بِأَلِفٍ بَعْدَ الْوَاوِ عَلَى صِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ الْمُقْتَضِيَةِ حُصُولَ الْوَعْدِ من جانبين الْوَعْد وَالْمَوْعُودُ وَالْمُفَاعَلَةُ عَلَى غَيْرِ بَابِهَا لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ عَلَى حَدِّ سَافَرَ وَعَافَاهُ اللَّهُ، وَعَالَجَ الْمَرِيضَ وَقَاتَلَهُ اللَّهُ، فَتَكُونُ مَجَازًا فِي التَّحْقِيقِ لِأَنَّ الْمُفَاعَلَةَ تَقْتَضِي تَكَرُّرَ الْفِعْلِ مِنْ فَاعِلَيْنِ فَإِذَا أُخْرِجَتْ عَنْ بَابِهَا بَقِيَ التَّكَرُّرُ فَقَطْ مِنْ غَيْرِ نَظَرٍ لِلْفَاعِلِ ثُمَّ أُرِيدَ مِنَ التَّكَرُّرِ لَازِمُهُ وَهُوَ الْمُبَالَغَةُ وَالتَّحَقُّقُ فَتَكُونُ بِمَنْزِلَةِ التَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ. وَالْأَشْهَرُ أَنَّ الْمُوَاعَدَةَ لَمَّا كَانَ غَالِبُ أَحْوَالِهَا حُصُولَ الْوَعْدِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ شَاعَ اسْتِعْمَالُ صِيغَتِهَا فِي
Cumhurun kıraati, vâv harfinden sonra elif ile { وَواعَدْنا } şeklindedir; bu da vaadin iki taraftan -vaad eden ve vaad olunan- gerçekleşmesini gerektiren mufâale (مُفَاعَلَة) kalıbındadır. Mufâale babı, kendi asıl babı dışında tıpkı "sâfera" (سَافَرَ), "âfâhullâh" (عَافَاهُ اللَّهُ), "âlece'l-marîda" (عَالَجَ الْمَرِيضَ) ve "kâtelehullâh" (قَاتَلَهُ اللَّهُ) örneklerinde olduğu gibi sırf pekiştirme (tekit) için kullanılmıştır. Dolayısıyla tahkik konusunda mecaz olur; çünkü mufâale babı fiilin iki failden tekrarlanmasını gerektirir. Asıl babından çıkarıldığında faile bakılmaksızın sadece tekrarlanma kalır; sonra tekrarlanmadan onun lazımı olan mübalağa ve kesinlik kastedilir, böylece lafzî tekit konumunda olur. En meşhur olan ise muâadenin çoğunlukla iki taraftan vaadleşme şeklinde gerçekleşmesi sebebiyle bu kalıbın
مُطْلَقِ الْوَعْدِ وَقَدْ شَاعَ اسْتِعْمَالُهَا أَيْضًا فِي خُصُوصِ التَّوَاعُدِ بِالْمُلَاقَاةِ كَمَا وَقَعَ
mutlak vaad anlamında kullanılmasının yaygınlaşmasıdır. Hicret hadisinde geçen «وَوَاعَدَاهُ غَارَ ثَوْرٍ» (İkisi onunla Sevr Mağarası'nda sözleştiler) ifadesinde olduğu gibi,
فِي حَدِيثِ الْهِجْرَةِ «وَوَاعَدَاهُ غَارَ ثَوْرٍ» .
özel olarak buluşma sözleşmesi anlamında kullanılması da yaygınlaşmıştır.
وَقَوْلُ الشَّاعِرِ:
Şairin şu sözünde olduğu gibi:
فَوَاعِدِيهِ سَرْحَتَيْ مَالِكٍ ... أَوِ الرُّبَا بَيْنَهُمَا أَسْهَلَا
"Onunla Mâlik'in iki akasya ağacında... Yahut aralarındaki düzlükte buluşmak üzere sözleş."
وَاسْتُعْمِلَتْ هُنَا لِأَنَّ الْمُنَاجَاةَ وَالتَّكَلُّمَ يَقْتَضِي الْقُرْبَ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ اللِّقَاءِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ وَلِذَلِكَ اسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِ الْمَوْعُودِ بِهِ لِظُهُورِهِ مِنْ صِيغَةِ الْمُوَاعَدَةِ.
Burada bu lafzın kullanılması, münâcât ve konuşmanın yakınlığı gerektirmesi ve bunun istiâre yoluyla buluşma mesabesinde olması sebebiyledir. Bu yüzden muâade kalıbından anlaşıldığı için vaad edilen şeyin zikredilmesine ihtiyaç duyulmamıştır.
وَقِيلَ الْمُفَاعَلَةُ عَلَى بَابِهَا بِتَقْدِيرِ أَنَّ اللَّهَ وَعَدَ مُوسَى أَنْ يُعْطِيَهُ الشَّرِيعَةَ وَأَمَرَهُ بِالْحُضُورِ لِلْمُنَاجَاةِ فَوَعَدَ مُوسَى رَبَّهُ أَنْ يَمْتَثِلَ لِذَلِكَ، فَكَانَ الْوَعْدُ حَاصِلًا مِنَ الطَّرَفَيْنِ وَذَلِكَ كَافٍ فِي تَصْحِيحِ الْمُفَاعَلَةِ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنِ اخْتِلَافِ الْمَوْعُودِ بِهِ، وَذَلِكَ لَا يُنَافِي الْمُفَاعَلَةَ لِأَنَّ مَبْنَى صِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ حُصُولُ فِعْلٍ مُتَمَاثِلٍ مِنْ جَانِبَيْنِ لَا سِيَّمَا إِذَا لَمْ يُذْكَرِ الْمُتَعَلِّقُ فِي اللَّفْظِ كَمَا هُنَا لِقَصْدِ الْإِيجَازِ الْبَدِيعِ لِقَصْدِ إِعْظَامِ الْمُتَعَلِّقِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ، وَلَكَ أَنَّ تَقُولَ سَوَّغَ حَذْفَهُ عِلْمُ الْمُخَاطَبِينَ بِهِ فَإِنَّ هَذَا الْكَلَامَ مَسُوقٌ لِلتَّذْكِيرِ لَا لِلْإِخْبَارِ وَالتَّذْكِيرِ يُكْتَفَى فِيهِ بِأَقَلِّ إِشَارَةٍ فَاسْتَوَى الْحَذْفُ وَالذِّكْرُ فَرَجَّحَ الْإِيجَازَ وَإِنْ كَانَ الْغَالِبُ اتِّحَادَهُ.
Mufâale kalıbının kendi asıl babında olduğu da söylenmiştir; bu da Allah'ın Mûsâ'ya şeriatı vermeyi vaad etmesi ve münâcât için hazır bulunmasını emretmesi, Mûsâ'nın da Rabbine buna itaat edeceğini vaad etmesi takdiri üzeredir. Böylece vaad iki taraftan hasıl olmuştur ve bu, vaad edilen şeyin farklılığına bakılmaksızın mufâale kalıbının sıhhati için yeterlidir. Bu durum mufâaleye aykırı değildir; çünkü mufâale kalıbının esası iki taraftan benzer bir fiilin hasıl olmasıdır; hele ki iki tarafın taalluk eden şeyini yüceltmek gayesiyle eşsiz bir îcâz (kısalık) kastıyla burada olduğu gibi taalluk eden husus lafızda zikredilmemişse. Sen şöyle de diyebilirsin: Muhatapların bunu bilmesi onun hazfedilmesini caiz kılmıştır; zira bu söz haber vermek için değil hatırlatmak için sevk edilmiştir ve hatırlatmada en küçük bir işaretle yetinilir; dolayısıyla hazf ile zikir denk olmuş, her ne kadar çoğunlukla bir olsa da îcâz tercih edilmiştir.
وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ وَعَدْنَا بِدُونِ أَلِفٍ عَقِبَ الْوَاوِ عَلَى الْحَقِيقَةِ.
Ebû Amr, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb ise hakikat anlamı üzere, vâv harfinden sonra elif olmaksızın «وَعَدْنَا» şeklinde okumuşlardır.
وَمُوسَى هُوَ رَسُولُ اللَّهِ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَصَاحِبُ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ، وَهُوَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ جَدِّهِ وَلَكِنَّ الَّذِي جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّهُ هُوَ وَأَخُوهُ هَارُونُ مِنْ سِبْطِ لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ. وُلِدَ بِمِصْرَ فِي حُدُودِ سَنَةِ أَلْفٍ وَخَمْسِمِائَةٍ قَبْلَ مِيلَادِ عِيسَى وَلَمَّا وَلَدَتْهُ أُمُّهُ خَافَتْ عَلَيْهِ أَنْ يَأْخُذَهُ الْقِبْطُ فَيَقْتُلُوهُ لِأَنَّهُ فِي أَيَّامِ وِلَادَتِهِ كَانَ الْقِبْطُ قَدْ سَامُوا بَنِي إِسْرَائِيلَ سُوءَ الْعَذَابِ لِأَسْبَابٍ غَيْرِ مَشْرُوعَةٍ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ [الْبَقَرَة: ٤٩] فَأَمَرَ مَلِكُ مِصْرَ بِقَتْلِ كُلِّ ذَكَرٍ يُولَدُ فِي إِسْرَائِيلَ.
Mûsâ, İsrâiloğulları'na gönderilen Allah'ın elçisi ve Tevrat şeriatının sahibidir. O, Mûsâ b. İmrân'dır; dedesinin adı zikredilmemiştir, ancak Tevrat'ta gelen bilgiye göre o ve kardeşi Hârûn, Ya‘kûb'un oğlu Lâvî'nin sıbtındandır (soyundandır). Îsâ'nın doğumundan yaklaşık bin beş yüz yıl önce Mısır'da doğmuştur. Annesi onu doğurduğunda, Kıptîlerin onu yakalayıp öldürmesinden korktu; çünkü onun doğduğu günlerde Kıptîler, Yüce Allah'ın [Bakara Suresi 49. ayetteki] “oğullarınızı boğazlıyorlardı” [Bakara: 49] kavlinde daha önce geçtiği üzere gayrimeşru sebeplerle İsrâiloğulları'na dayanılmaz işkenceler yapıyorlardı. Mısır kralı, İsrâil soyundan doğan her erkek çocuğun öldürülmesini emretmişti.
وَأُمُّهُ تُسَمَّى «يُوحَانَذَ» وَهِيَ أَيْضًا مِنْ سِبْطِ لَاوِي وَكَانَ زَوْجُهَا قَدْ تُوُفِّيَ حِينَ وَلَدَتْ مُوسَى فَتَحَيَّلَتْ لِإِخْفَائِهِ عَنِ الْقِبْطِ مُدَّةَ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ ثُمَّ أَلْهَمَهَا اللَّهُ فَأَرْضَعَتْهُ رَضْعَةً وَوَضَعَتْهُ فِي سَفَطٍ مَنْسُوجٍ مِنْ خُوصِ البردي وطلته بالمغفرة وَالْقَارِ لِئَلَّا يَدْخُلَهُ الْمَاءُ وَوَضَعَتْ فِيهِ الْوَلَدَ وَأَلْقَتْهُ فِي النِّيلِ بِمَقْرُبَةٍ مِنْ مَسَاكِنِ فِرْعَوْن على شاطىء النِّيلِ وَوَكَّلَتْ أُخْتًا لَهُ اسْمُهَا مَرْيَمُ بِأَنْ تَرْقُبَ الْجِهَةَ الَّتِي يُلْقِيهِ النِّيلُ فِيهَا وَمَاذَا يَصْنَعُ بِهِ، وَكَانَ مَلِكُ مِصْرَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ تَقْرِيبًا هُوَ فِرْعَوْن رعمسيس الثَّانِيَ، وَلَمَّا حَمَلَهُ النَّهْرُ كَانَتِ ابْنَةُ فِرْعَوْنَ الْمُسَمَّاةُ ثَرْمُوتَ مَعَ جَوَارٍ لَهَا يَمْشِينَ عَلَى حَافَةِ النَّهْرِ لِقَصْدِ السِّبَاحَةِ وَالتَّبَرُّدِ فِي مَائِهِ قِيلَ كَانُوا فِي
Annesinin adı «Yûhânid» (Yokheved) olup o da Lâvî sıbtındandı. Mûsâ'yı doğurduğu sırada kocası vefat etmişti. Onu Kıptîlerden üç ay boyunca gizlemenin çaresini aradı; sonra Allah ona ilham etti, o da bebeği bir kez emzirdi ve papirüs yapraklarından örülmüş bir sepete koyup içine su girmesin diye zift ve katranla sıvadı. Çocuğu içine yerleştirip Nil kıyısındaki Firavun'un saraylarının yakınında Nil'e bıraktı ve Meryem adındaki kız kardeşini, Nil'in onu nereye sürükleyeceğini ve ona ne yapılacağını gözetlemesi için görevlendirdi. O sırada Mısır kralı yaklaşık olarak II. Ramses Firavun'uydu. Nehir sepeti taşırken, Firavun'un Termutis adlı kızı cariyeleriyle birlikte yüzmek ve serinlemek amacıyla nehir kıyısında yürüyordu; rivayete göre onlar...
مَدِينَةِ عَيْنِ شَمْسٍ فَلَمَّا بَصُرَتْ بِالسَّفَطِ أَرْسَلَتْ أَمَةً لَهَا لِتَنْظُرَ السَّفَطَ فَلَمَّا فَتَحْنَهُ وَجَدْنَ الصَّبِيَّ فَأَخَذَتْهُ ابْنَةُ فِرْعَوْنَ إِلَى أُمِّهَا وَأَظْهَرَتْ مَرْيَمُ أُخْتُ مُوسَى نَفْسَهَا لِابْنَةِ فِرْعَوْنَ فَلَمَّا رَأَتْ رِقَّةَ ابْنَةِ فِرْعَوْنَ عَلَى الصَّبِيِّ قَالَتْ: إِنَّ فِينَا مُرْضِعًا أَفَأَذْهَبُ فَأَدْعُوَهَا لِتُرْضِعَهُ؟ فَقَالَتْ:
Aynüşşems şehrindeydiler. Sepeti görünce incelemesi için bir cariyesini gönderdi. Sepeti açtıklarında çocuğu buldular; Firavun'un kızı onu annesine götürdü. Mûsâ'nın kız kardeşi Meryem, Firavun'un kızına kendini gösterdi ve onun çocuğa karşı şefkatini görünce şöyle dedi: "Aramızda bir sütanne var, gidip onu emzirmesi için çağırayım mı?" [Firavun'un kızı] şöyle dedi:
نَعَمْ فَذَهَبَتْ وَأَتَتْ بِأُمِّ مُوسَى. وَأَخَذَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ الْوَلَدَ وَتَبَنَّتْهُ وَسَمَّتْهُ مُوشَى قِيلَ: إِنَّهُ مُرَكَّبٌ مِنْ كَلِمَةِ «مو» بِمَعْنَى الْمَاءِ وَكَلِمَةِ «شى» بِمَعْنَى الْمُنْقِذِ وَقَدْ صَارَتْ فِي الْعَرَبِيَّةِ مُوسَى وَالْأَظْهَرُ أَنَّ هَذَا الِاسْمَ مُرَكَّبٌ مِنَ اللُّغَةِ الْعِبْرِيَّةِ لَا مِنَ الْقِبْطِيَّةِ فَلَعَلَّهُ كَانَ لَهُ اسْمٌ آخَرُ فِي قَصْرِ فِرْعَوْنَ وَأَنَّهُ غَيَّرَ اسْمَهُ بَعْدَ ذَلِكَ.
"Evet." Bunun üzerine gitti ve Mûsâ'nın annesini getirdi. Firavun'un karısı çocuğu aldı, evlat edindi ve ona Mûşâ adını verdi. Denildi ki: Bu isim, su anlamına gelen «mû» kelimesi ile kurtaran/kurtarılan anlamına gelen «şâ» kelimesinden oluşmuştur ve Arapçada Mûsâ hâline gelmiştir. Daha belirgin olan görüşe göre bu isim Kıptîce değil, İbrânîce bir bileşiktir. Muhtemelen Firavun'un sarayında başka bir ismi vardı ve daha sonra ismini değiştirdi.
وَنَشَأَ مُوسَى فِي بَيْتِ فِرْعَوْنَ كَوَلَدٍ لَهُ وَلَمَّا كَبِرَ عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ بِابْن لفرعون وَأَنَّهُ إِسْرَائِيلِيٌّ وَلَعَلَّ أُمَّهُ أَعْلَمَتْهُ بِذَلِكَ وَجَعَلَتْ لَهُ أَمَارَاتٍ يُوقِنُ بِهَا وَأَنْشَأَهُ اللَّهُ عَلَى حُبِّ الْعَدْلِ وَنَصْرِ الضَّعِيفِ وَكَانَ مُوسَى شَدِيدًا قَوِيَّ الْبِنْيَةِ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ فِي حُدُودِ نَيِّفٍ وَثَلَاثِينَ مِنْ عُمُرِهِ حَدَثَ لَهُ حَادِثٌ قَتَلَ فِيهِ قِبْطِيًّا انْتِصَارًا لِإِسْرَائِيلِيٍّ وَلَعَلَّ ذَلِكَ كَانَ بَعْدَ مُفَارَقَتِهِ لِقَصْرِ فِرْعَوْنَ أَيْ بَعْدِ مَوْتِ مُرَبِّيهِ فَخَافَ مُوسَى أَنْ يُقْتَصَّ مِنْهُ وَهَاجَرَ مِنْ مِصْرَ وَمَرَّ فِي مُهَاجَرَتِهِ بِمَدْيَنَ وَتَزَوَّجَ ابْنَةَ شُعَيْبٍ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ مَدْيَنَ بَعْدَ عَشْرِ سِنِينَ وَعُمُرُهُ يَوْمَئِذٍ نَيِّفٌ وَأَرْبَعُونَ سَنَةً.
Mûsâ, Firavun'un evinde onun çocuğu gibi büyüdü. Büyüyünce Firavun'un oğlu olmadığını ve bir İsrâilli olduğunu öğrendi; muhtemelen annesi bunu ona bildirmiş ve kesin kanaat getireceği işaretler vermişti. Allah onu adaleti sevme ve zayıfa yardım etme fıtratı üzere yetiştirdi. Mûsâ güçlü, sağlam yapılı biriydi. Otuz yaşını biraz geçip ergenlik ve olgunluk çağına ulaştığında, bir İsrâilliyi savunmak uğruna bir Kıptîyi öldürdüğü bir hadise meydana geldi. Bu durum muhtemelen Firavun'un sarayından ayrılışından, yani kendisini büyüten kişinin ölümünden sonra vuku bulmuştu. Mûsâ kısas edilmekten korkarak Mısır'dan hicret etti; hicreti esnasında Medyen'e uğradı ve Şuayb'ın kızıyla evlendi. Sonra on yıl ardından Medyen'den ayrıldı; o gün yaşı kırkı biraz geçiyordu.
وَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ فِي طَرِيقِهِ أَنْ يُخْرِجَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ مِصْرَ وَيُنْقِذَهُمْ مِنْ ظُلْمِ فِرْعَوْنَ فَدَخَلَ مِصْرَ وَلَقِيَ أَخَاهُ هَارُونَ فِي جُمْلَةِ قَوْمِهِ فِي مِصْرَ وَسَعَى فِي إِخْرَاجِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ مِصْرَ بِمَا قَصَّهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَكَانَ خُرُوجُهُ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ مِصْرَ فِي حُدُودِ سَنَةِ ١٤٦٠ سِتِّينَ وَأَرْبَعِمَائَةٍ وَأَلْفٍ قَبْلَ الْمَسِيحِ فِي زَمَنِ مِنْفِطَاحِ الثَّانِي وَتُوُفِّيَ مُوسَى ﵇ قُرْبَ أَرِيحَا عَلَى جَبَلِ نِيبُو سَنَةَ ١٣٨٠ ثَمَانِينَ وَثَلَاثِمِائَةٍ وَأَلْفٍ قَبْلَ مِيلَادِ عِيسَى وَدُفِنَ هُنَالِكَ وَقَبْرُهُ غَيْرُ مَعْرُوفٍ لِأَحَدٍ كَمَا هُوَ نَصُّ التَّوْرَاةِ.
Yolda Allah ona İsrâiloğulları'nı Mısır'dan çıkarmasını ve Firavun'un zulmünden kurtarmasını vahyetti. O da Mısır'a girdi, kavminin arasında bulunan kardeşi Hârûn ile karşılaştı ve Allah'ın kitabında anlattığı şekilde İsrâiloğulları'nı Mısır'dan çıkarmak için çaba gösterdi. İsrâiloğulları ile Mısır'dan çıkışı, milattan önce yaklaşık 1460 (bin dört yüz altmış) yılında II. Merneptah zamanında gerçekleşti. Mûsâ aleyhisselâm Îsâ'nın doğumundan önce 1380 (bin üç yüz seksen) yılında Eriha yakınlarındaki Nebo Dağı'nda vefat etti ve oraya defnedildi; Tevrat'ın açık ifadesine göre kabri hiç kimse tarafından bilinmemektedir.
وَقَوْلُهُ: أَرْبَعِينَ لَيْلَةً انْتَصَبَ عَلَى أَنَّهُ ظَرْفٌ لِمُتَعَلَّقِ واعَدْنا وَهُوَ اللِّقَاءُ الْمَوْعُودُ بِهِ نَابَ هَذَا الظَّرْفُ عَنِ الْمُتَعَلَّقِ أَيْ مُنَاجَاةً وَغَيْرَهَا فِي أَرْبَعِينَ لَيْلَةً إِنْ جُعِلَ واعَدْنا مَسْلُوبَ الْمُفَاعَلَةِ وَإِنْ أُبْقِيَ عَلَى ظَاهِرِهِ قَدَّرْنَا مُتَعَلَّقَيْنِ وَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فَانْتِصَابُ (أَرْبَعِينَ) عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لِذَلِكَ الْمَحْذُوفِ عَلَى أَنَّ إِطْلَاقَ اسْمِ الزَّمَانِ عَلَى مَا يَقَعُ فِيهِ مَجَازٌ شَائِعٌ فِي كَلَامِ الْبُلَغَاءِ وَمِنْهُ وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ [الْبَقَرَة: ٤٨] كَمَا تَقَدَّمَ وَالْأُمُورُ الَّتِي اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا الْأَرْبَعُونَ لَيْلَةً مَعْلُومَةٌ لِلْمُخَاطَبِينَ يتذكرونها بِمُجَرَّد الإلماع إِلَيْهَا.
Ayetteki “kırk gece” ifadesi, {وَاعَدْنَا} fiilinin müteallakının (ilişkili olduğu anlamın) yani vaad edilen buluşmanın zarfı olarak mansub olmuştur; bu zarf müteallakın yerine geçmiştir. Yani {وَاعَدْنَا} fiili mufâale anlamından soyutlanmış kabul edilirse "kırk gecede münâcât ve diğer hususlar" [takdirindedir]; şayet zahiri üzere bırakılırsa iki müteallak takdir ederiz. Her iki takdire göre de (أَرْبَعِينَ) kelimesinin nasbı o mahzuf ögenin zarfiyeti sebebiyledir; nitekim zaman isminin onun içinde vuku bulan şeye ıtlak edilmesi (verilmesi), beliğ söz söyleyenlerin kelamında yaygın bir mecazdır. Daha önce geçtiği üzere [Bakara Suresi 48. ayetteki] “Öyle bir günden sakının ki hiçbir kimse...” [Bakara: 48] kavli de böyledir. Kırk gecenin kapsadığı hususlar, muhataplarca bilinmekte olup sadece ima edilmekle dahi hatırlanmaktadır.
وَبِمَا حَرَّرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً تَسْتَغْنِي عَنْ تَطْوِيلَاتٍ وَاحْتِمَالَاتٍ جَرَتْ فِي كَلَامِ الْكَاتِبِينَ هُنَا مِنْ وُجُوه ذكرهَا التفتازانيّ وَعَبْدُ الْحَكِيمِ وَقَدْ جَمَعَ
“Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik” kavlinde tahkik edip ortaya koyduğumuz bu açıklama ile, Teftâzânî ve Abdülhakîm'in zikrettiği vecihlerden müelliflerin kelamında burada geçen uzatmalara ve ihtimallere ihtiyaç duymazsın; nitekim
الْوَجْهُ الَّذِي أَبْدَيْنَاهُ مَحَاسِنَهَا. وَجَعَلَ الْمِيقَاتَ لَيَالِيَ لِأَنَّ حِسَابَهُمْ كَانَ بِالْأَشْهُرِ الْقَمَرِيَّةِ.
ortaya koyduğumuz bu vecih onların güzelliklerini bir araya toplamıştır. Vaktin geceler olarak belirlenmesi ise onların hesabının kamerî aylarla olmasından dolayıdır.
وَعُطِفَتْ جُمْلَةُ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ بِحَرْفِ ثُمَّ الَّذِي هُوَ فِي عَطْفِ الْجُمَلِ لِلتَّرَاخِي التَّرْتِيبِيِّ لِلْإِشَارَةِ إِلَى تَرْتِيبٍ فِي دَرَجَاتِ عِظَمِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ وَعَطَفَ ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أَيْضًا لِتَرَاخِي مَرْتَبَةِ الْعَفْوِ الْعَظِيم عَن عَظِيم جُرْمِهِمْ فَرُوعِيَ فِي هَذَا التَّرَاخِي أَنَّ مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْجُمَلُ عَظَائِمُ أُمُورٍ فِي الْخَيْرِ وَضِدِّهِ تَنْبِيهًا عَلَى عِظَمِ سِعَةِ رَحْمَةِ اللَّهِ بِهِمْ قَبْلَ الْمَعْصِيَةِ، وَبَعْدَهَا وَحَذْفُ الْمَفْعُول الثَّانِي لَا تخذتم لِظُهُورِهِ وَعِلْمِهِمْ بِهِ وَلِشَنَاعَةِ ذِكْرِهِ وَتَقْدِيرِهِ مَعْبُودًا أَوْ إِلَهًا وَبِهِ تَظْهَرُ فَائِدَةُ ذِكْرِ مِنْ بَعْدِهِ لِزِيَادَةِ التَّشْنِيعِ بِأَنَّهُمْ كَانُوا جَدِيرِينَ بِانْتِظَارِهِمُ الشَّرِيعَةَ الَّتِي تَزِيدُهُمْ كَمَالًا لَا بِالنُّكُوصِ عَلَى أَعْقَابِهِمْ عَمَّا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالِانْغِمَاسِ فِي نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى وَبِأَنَّهُمْ كَانُوا جَدِيرِينَ بِالْوَفَاءِ لِمُوسَى فَلَا يُحْدِثُوا مَا أَحْدَثُوا فِي مَغِيبِهِ بَعْدَ أَن رَأَوْا معجزاته وَبَعْدَ أَنْ نَهَاهُمْ عَنْ هَاتِهِ الْعِبَادَةِ لَمَّا قَالُوا لَهُ: اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ [الْأَعْرَاف: ١٣٨] الْآيَةَ.
“Onun ardından buzağıyı [ilah] edindiniz” cümlesi, cümlelerin atfında tertipte terâhî (derece gecikmesi) bildiren {ثُمَّ} harfi ile atfedilmiştir; bu da söz konusu durumların büyüklük derecelerindeki sıralanışa işaret etmek içindir. “Bundan sonra da sizi affettik” ifadesinin atfı da aynı şekilde, onların büyük cürmüne mukabil büyük affın mertebesindeki terâhî içindir. Bu terâhîde, bu cümlelerin içerdiği hususların hayırda ve zıddında büyük meseleler olduğu gözetilmiştir; böylece Allah'ın günahtan önce ve sonra onlara yönelik rahmetinin genişliğinin büyüklüğüne dikkat çekilmiştir. {اتَّخَذْتُمُ} fiilinin ikinci mefulü, açıkça bilinmesi ve zikrinin çirkinliği sebebiyle hazfedilmiştir; takdiri "mâbud" veya "ilah"tır. Bununla birlikte “onun ardından” kaydının zikredilmesinin faydası, kınamayı artırmak için ortaya çıkar: Onlar, kendilerini daha da yetkinleştirecek şeriatı beklemeye layık iken, bulundukları tevhid halinden ve Yüce Allah'ın nimetlerine gark olmuş durumdan gerisingeriye dönmeye layık değillerdi; ayrıca Mûsâ'ya vefalı davranıp onun mucizelerini gördükten ve ona “Onların ilahları gibi bize de bir ilah yap” dediklerinde kendilerine “Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz” [A‘râf: 138] diyerek bu ibadeti yasaklamasından sonra onun yokluğunda bu yaptıklarını yapmamaya layıktılar.
وَفَائِدَةُ ذِكْرِ (مِنْ) لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الِاتِّخَاذَ ابْتَدَأَ مِنْ أَوَّلِ أَزْمَانِ بَعْدِيَّةِ مَغِيبِ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَامُ
(مِنْ) edatının zikredilmesinin faydası ise buzağıyı edinmenin, Mûsâ aleyhisselâm'ın ayrılışının hemen akabindeki ilk zamanlardan itibaren başladığına işaret etmektir.
وَهَذِهِ أَيْضًا حَالَةٌ غَرِيبَةٌ لِأَنَّ شَأْنَ التَّغَيُّرِ عَنِ الْعَهْدِ أَنْ يَكُونَ بَعْدَ طُولِ الْمَغِيبِ عَلَى أَنَّهُ ضَعْفٌ فِي الْعَهْدِ كَمَا قَالَ الْحَرْثُ بْنُ كِلْدَةَ:
Bu da hayret verici bir durumdur; zira ahitten dönmenin adetinde, bu durum ahitteki bir zayıflık olsa bile uzun bir ayrılıktan sonra vuku bulması vardır; nitekim Hâris b. Kelede şöyle demiştir:
فَمَا أَدْرِي أَغَيَّرَهُمْ تَنَاءٍ ... وَطُولُ الْعَهْدِ أَمْ مَالٌ أَصَابُوا
"Bilmiyorum onları uzaklık ve aradan uzun zaman geçmesi mi değiştirdi, yoksa elde ettikleri bir mal mı?"
فَفِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِهِ تَعْرِيضٌ بِقِلَّةِ وَفَائِهِمْ فِي حِفْظِ عَهْدِ مُوسَى.
Dolayısıyla “onun ardından” kavlinde, onların Mûsâ'nın ahdini koruma hususundaki vefasızlıklarına üstü kapalı bir sitem (tariz) vardır.
وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِهِ أَيْ بَعْدَ مَغِيبِهِ وَتَقْدِيرُ الْمُضَافِ مَعَ بَعْدِ الْمُضَافِ إِلَى اسْمِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُ شَائِعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِظُهُورِهِ بِحَسَبِ الْمَقَامِ وَإِذَا لَمْ يَكُنْ مَا يَعْنِيهِ مِنَ الْمَقَامِ فَالْأَكْثَرُ أَنَّهُ يُرَادُ بِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا [غَافِر: ٣٤] وَقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى [الْبَقَرَة: ٢٤٦] .
Ayetteki “onun ardından” ifadesi, "onun ayrılışından sonra" demektir. Hakkında konuşulan kişinin ismine muzaf kılınan {بَعْدِ} kelimesiyle birlikte bir muzaf takdir edilmesi, makamın gereğine göre açık olmasından dolayı Arap kelamında yaygındır. Şayet makamdan kastedilen şey [özel olarak] anlaşılmıyorsa, çoğunlukla bundan "ölümden sonra" anlamı kastedilir; nitekim Yüce Allah'ın [Mü'min Suresi 34. ayetteki] “'Allah ondan sonra asla bir elçi göndermez' demiştiniz” [Gâfir: 34] ve [Bakara Suresi 246. ayetteki] “Mûsâ'dan sonra İsrâiloğulları'nın ileri gelenlerini görmedin mi?” [Bakara: 246] kavillerinde böyledir.
وَإِنَّمَا اتَّخَذُوا الْعِجْلَ تَشَبُّهًا بِالْكَنْعَانِيِّينَ الَّذِينَ دَخَلُوا إِلَى أَرْضِهِمْ وَهُمُ الْفِنِيقِيُّونَ سُكَّانُ سَوَاحِلِ بِلَادِ الشَّامِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا عَبَدَةَ أَوْثَانٍ وَكَانَ الْعِجْلُ مُقَدَّسًا عِنْدَهُمْ وَكَانُوا يُمَثِّلُونَ أَعْظَمَ الْآلِهَةِ عِنْدَهُمْ بِصُورَةِ إِنْسَانٍ مِنْ نُحَاسٍ لَهُ رَأْسُ عِجْلٍ جَالِسٍ عَلَى كُرْسِيٍّ مَادًّا ذِرَاعَيْهِ كَمُتَنَاوِلِ شَيْءٍ يَحْتَضِنُهُ وَكَانُوا يَحْمُونَهُ بِالنَّارِ مِنْ حُفْرَةٍ تَحْتَ كُرْسِيِّهِ لَا يَتَفَطَّنُ لَهَا النَّاسُ فَكَانُوا يُقَرِّبُونَ إِلَيْهِ الْقَرَابِينَ وَرُبَّمَا قَرَّبُوا لَهُ أَطْفَالَهُمْ صِغَارًا فَإِذَا وُضِعَ الطِّفْلُ عَلَى ذِرَاعَيْهِ اشْتَوَى فَظَنُّوا ذَلِكَ أَمَارَةَ قَبُولِ الْقُرْبَانِ فَتَبًّا لِجَهْلِهِمْ وَمَا يَصْنَعُونَ. وَكَانَ يُسَمَّى عِنْدَهُمْ
Onlar buzağıyı, topraklarına girdikleri Ken‘anlılara özenerek [ilah] edindiler. Bunlar Şam kıyılarının sakinleri olan Fenikelilerdir. Onlar putperesttiler ve buzağı yanlarında kutsaldı. En büyük ilahlarını, bir tahtta oturan, bir şeyi kucaklayıp alacakmış gibi kollarını uzatmış, buzağı başlı bakırdan bir insan suretinde tasvir ederlerdi. Tahtının altındaki insanların fark etmediği bir çukurdan ateşi yakıp onu kızdırırlardı; ona kurbanlar sunarlar, kimi zaman da küçük çocuklarını kurban ederlerdi. Çocuk kollarının arasına konulduğunda kavrulup yanar, onlar da bunu kurbanın kabul edildiğinin bir işareti sayarlardı; cehaletlerine ve yaptıklarına yazıklar olsun! Bu put onların nezdinde...
«بَعْلًا» وَرُبَّمَا سَمَّوْهُ «مَوْلُوكَ» وَهُمْ أُمَّةٌ سَامِيَةٌ لُغَتُهَا وَعَوَائِدُهَا تُشْبِهُ فِي الْغَالِبِ لُغَةَ وَعَوَائِدَ الْعَرَبِ فَلَمَّا مَرَّ بِهِمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ قَالُوا لِمُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الْأَعْرَاف: ١٣٨] فَانْتَهَرَهُمْ مُوسَى وَكَانُوا يَخْشَوْنَهُ فَلَمَّا ذَهَبَ لِلْمُنَاجَاةِ وَاسْتَخْلَفَ عَلَيْهِمْ هَارُونَ اسْتَضْعَفُوهُ وَظَنُّوا أَنَّ مُوسَى هَلَكَ فَاتَّخَذُوا الْعِجْلَ الَّذِي صَنَعُوهُ مِنْ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ مِنْ حُلِيِّهِمْ وَعَبَدُوهُ.
"Baal", kimi zaman da "Molek" diye adlandırılırdı. Onlar dilleri ve adetleri çoğunlukla Arapların dil ve adetlerine benzeyen Sami bir ümmetti. İsrâiloğulları onlara rastladıklarında Mûsâ'ya “Onların ilahları gibi bize de bir ilah yap” [A‘râf: 138] demişlerdi. Mûsâ onları azarlamıştı ve onlar Mûsâ'dan çekinirlerdi. Mûsâ münâcât için gidip yerlerine Hârûn'u vekil bıraktığında, Hârûn'u güçsüz buldular ve Mûsâ'nın helak olduğunu zannettiler; böylece ziynet eşyalarından altın ve gümüşten yaptıkları buzağıyı [ilah] edinip ona taptılar.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ حَالٌ مُقَيِّدَةٌ لِاتَّخَذْتُمْ لِيَكُونَ الِاتِّخَاذُ مُقْتَرِنًا بِالظُّلْمِ مِنْ مَبْدَئِهِ إِلَى مُنْتَهَاهُ وَفَائِدَةُ الْحَالِ الْإِشْعَارُ بِانْقِطَاعِ عُذْرِهِمْ فِيمَا صَنَعُوا وَأَنْ لَا تَأْوِيلَ لَهُمْ فِي عِبَادَةِ الْعِجْلِ أَوْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُدَّةَ إِقَامَتِهِمْ بِمِصْرَ مُلَازِمِينَ لِلتَّوْحِيدِ مُحَافِظِينَ عَلَى وَصِيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَيَعْقُوبَ لِذُرِّيَّتِهِمَا بِمُلَازَمَةِ التَّوْحِيدِ فَكَانَ انتقالهم إِلَى الشّرك بَعْدَ أَنْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ انْتِقَالًا عَجِيبًا. فَلِذَلِكَ كَانُوا ظَالِمِينَ فِي هَذَا الصُّنْعِ ظُلْمًا مُضَاعَفًا فَالظَّاهِرُ أَنْ لَيْسَ الْمُرَادُ بِالظُّلْمِ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ الشِّرْكَ وَالْكُفْرَ وَإِنْ كَانَ مِنْ مَعَانِي الظُّلْمِ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ لِظُهُورِ أَنَّ اتِّخَاذَ الْعِجْلُُِ
“Ve siz zalimler idiniz” kavli, edinme eyleminin başından sonuna kadar zulümle birlikte olduğunu belirtmek üzere {اتَّخَذْتُمُ} fiilini kayıtlayan bir hal cümlesidir. Bu halin faydası, yaptıklarında mazeretlerinin tamamen ortadan kalktığını ve buzağıya tapmalarında hiçbir tevilin bulunmadığını hissettirmektir. Yahut da Mısır'da kaldıkları süre boyunca tevhide bağlı kalıp İbrâhîm ve Ya‘kûb'un soylarına tevhide sarılma yönündeki vasiyetlerini korumuş olmaları sebebiyle, kendilerine bir elçi geldikten sonra şirke geçişleri akıl almaz bir dönüşüm olmuştur. Bu yüzden bu eylemlerinde katmerli bir zulümle zalim olmuşlardır. Görünen o ki, her ne kadar Kur'an ıstılahında zulmün anlamlarından biri olsa da bu ayetteki zulümden kastedilen şirk ve küfür değildir; çünkü buzağıyı ilah edinmenin zaten...
ظُلْمٌ فَلَا يَكُونُ للْحَال مَعَه موقع. وَقَدِ اطَّلَعْتُ بَعْدَ هَذَا عَلَى «تَفْسِيرِ الشَّيْخِ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ التُّونُسِيِّ» فَوَجَدْتُهُ قَالَ: وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ أَيْ لَا شُبْهَةَ لَكُمْ فِي اتِّخَاذِهِ.
bir zulüm olduğu açıktır, aksi takdirde halin onunla bir anlamı kalmazdı. Nitekim bundan sonra Şeyh Muhammed b. Arafe et-Tûnisî'nin tefsirine baktığımda onun şöyle dediğini gördüm: “Ve siz zalimler idiniz”; yani onu [ilah] edinmenizde hiçbir şüpheniz/mazeretiniz yoktu.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ هُوَ مَحَلُّ الْمِنَّةِ، وَعَطْفُهُ بِثُمَّ لِتَرَاخِي رُتْبَةِ هَذَا الْعَفْوِ فِي أَنَّهُ أَعْظَمُ مِنْ جَمِيعِ تِلْكَ النِّعَمِ الَّتِي سَبَقَ عَدُّهَا فَفِيهِ زِيَادَةُ الْمِنَّةِ فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ هُوَ الْمَعْطُوفُ بِثُمَّ وَأَمَّا مَا سَبَقَ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً إِلَخْ فَهُوَ تَمْهِيدٌ لَهُ وَتَوْصِيفٌ لِمَا حَفَّ بِهَذَا الْعَفْوِ مِنْ عِظَمِ الذَّنْبِ. وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ «عَفَوْنَا» مُقَيِّدَةٌ لِلْعَفْوِ إِعْجَابًا بِهِ أَيْ هُوَ عَفْوٌ حَالَ حُصُولِهِ بَعْدَ ذَلِكَ الذَّنْبِ الْعَظِيمِ وَلَيْسَ ظَرْفًا لَغْوًا مُتَعَلِّقًا بِعَفَوْنَا حَتَّى يُقَالَ: إِنَّ ثُمَّ دَلَّتْ عَلَى مَعْنَاهُ فَيَكُونُ تَأْكِيدًا لِمَدْلُولِ ثُمَّ تَأْخِيرُ الْعَفْوِ فِيهِ وَإِظْهَارُ شَنَاعَتِهِ بِتَأْخِيرِ الْعَفْوِ عَنْهُ وَإِنَّمَا جَاءَ قَوْلُهُ ذَلِكَ مُقْتَرِنًا بِكَافِ خِطَابِ الْوَاحِدِ فِي خِطَابِ الْجَمَاعَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ لِكَوْنِهِ أَكْثَرَ أَسْمَاءِ الْإِشَارَةِ اسْتِعْمَالًا بِالْإِفْرَادِ إِذْ خِطَابُ الْمُفْرَدِ أَكْثَرُ غَلَبٍ فَاسْتُعْمِلَ لِخِطَابِ الْجَمْعِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْكَافَ قَدْ خَرَجَتْ عَنْ قَصْدِ الْخِطَابِ إِلَى مَعْنَى الْبَعْدِ وَمِثْلُ هَذَا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَثِيرٌ لِأَنَّ التَّثْنِيَة وَالْجمع شيآن خِلَافُ الْأَصْلِ لَا يُصَارُ إِلَيْهِمَا إِلَّا عِنْد تعْيين مَعنا هما فَإِذَا لَمْ يقْصد تعْيين مَعنا هما فَالْمَصِيرُ إِلَيْهِمَا اخْتِيَارٌ مَحْضٌ.
“Bundan sonra da sizi affettik” kavli asıl minnet (nimet) yeridir. {ثُمَّ} ile atfedilmesi, bu affın mertebesinin daha önce sayılan bütün o nimetlerden daha büyük olmasındaki terâhî (üstünlük) içindir; dolayısıyla bunda minnetin artırılması söz konusudur. Sözden asıl kastedilen {ثُمَّ} ile matuf olandır. Daha önce geçen “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik...” ifadesi ise buna bir zemin hazırlama ve bu affı çevreleyen günahın büyüklüğünü nitelemedir. “Bundan sonra” ifadesi, {عَفَوْنَا} fiilinin zamirinden bir hal olup affın büyüklüğüne hayranlık uyandırmak amacıyla onu kayıtlar; yani bu af, o büyük günahın hemen ardından gerçekleşmiş bir aftır. Yoksa {عَفَوْنَا} fiiline taalluk eden lağv bir zarf değildir ki, {ثُمَّ} harfi onun anlamına delalet etmiştir de {ثُمَّ}’nin delalet ettiği affın geciktirilmesini ve affın geciktirilmesiyle günahın çirkinliğinin ortaya konulmasını pekiştirmiş olsun denilebilsin. {ذلِكَ} kelimesinin çoğul muhataplara hitap ederken tekil muhatap kâf'ı ile bitişik gelmesi ise, tekile hitap daha galip olduğundan {ذلِكَ} lafzının tekil kullanımının işaret isimleri arasında en yaygın olanı bulunmasından ileri gelir; böylece kâf harfinin hitap kastından çıkıp uzaklık manasına dönüştüğüne dikkat çekmek üzere çoğul hitabı için kullanılmıştır. Arap kelamında bunun benzeri çoktur; çünkü tesniye ve cemi asla aykırı iki durumdur, ancak manaları bizzat tayin edilmek istendiğinde onlara başvurulur; şayet manalarını tayin etmek kastedilmemişse onlara başvurmak sırf bir tercihten ibarettir.
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ رَجَاءٌ لِحُصُولِ شُكْرِكُمْ، وَعَدَلَ عَنْ لَامِ التَّعْلِيلِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ شُكْرَهُمْ مَعَ ذَلِكَ أَمْرٌ يَتَطَرَّقُهُ احْتِمَالُ التَّخَلُّفِ فَذِكْرُ حَرْفِ الرَّجَاءِ دُونَ حَرْفِ التَّعْلِيلِ مِنْ بَدِيعِ الْبَلَاغَةِ فَتَفْسِيرُ لَعَلَّ بِمَعْنى لكَي يفيت هَذِهِ الْخُصُوصِيَّةَ وَقَدْ تَقَدَّمَ كَيْفِيَّةُ دِلَالَةِ لَعَلَّ عَلَى
“Umulur ki şükredersiniz” kavli, şükrünüzün gerçekleşmesi beklentisidir (recâ). İllet lâm'ı yerine [teraccî bildiren {لَعَلَّ} lafzına] yönelinmesi, bütün bunlara rağmen onların şükretmelerinin gerçekleşmeme ihtimali taşıyan bir durum olduğuna işaret etmek içindir. Dolayısıyla illet harfi yerine recâ harfinin zikredilmesi eşsiz bir belagattir; nitekim {لَعَلَّ} edatını "...için" (likay) anlamında tefsir etmek bu inceliği yok eder. Yüce Allah'ın kelamında {لَعَلَّ} edatının recâya delalet keyfiyeti...
الرَّجَاءِ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ إِلَى قَوْلِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [الْبَقَرَة: ٢١] . وَمَعْنَى الشُّكْرِ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الْفَاتِحَة:
daha önce [Bakara Suresi 21. ayetteki] “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin...” ifadesinden “Umulur ki sakınırsınız” [Bakara: 21] kavline kadar olan yerde geçmişti. Şükrün anlamı da Yüce Allah'ın [Fâtiha Suresi 2. ayetteki] “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” [Fâtiha:
٢] وَلِلْغَزَالِيِّ فِيهِ بَابٌ حَافِلٌ عَدَلْنَا عَنْ ذِكْرِهِ لِطُولِهِ فَارْجِعْ إِلَيْهِ فِي كتاب «الْإِحْيَاء» .
2] kavlinde geçmişti. Gazzâlî'nin bu hususta zengin bir bölümü vardır; uzunluğundan ötürü onu aktarmaktan vazgeçtik, dolayısıyla *İhyâ* kitabında ona başvurabilirsin.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٥٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 53]
وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣)
{وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik.” (53)
هَذَا تَذْكِيرٌ بِنِعْمَةِ نُزُولِ الشَّرِيعَةِ الَّتِي بِهَا صَلَاحُ أُمُورِهِمْ وَانْتِظَامُ حَيَاتِهِمْ وَتَأْلِيفُ جَمَاعَتِهِمْ مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى تَمَامِ النِّعْمَةِ وَهُمْ يَعُدُّونَهَا شِعَارَ مَجْدِهِمْ وَشَرَفِهِمْ لِسِعَةِ الشَّرِيعَةِ الْمُنَزَّلَةِ لَهُمْ حَتَّى كَانَتْ كِتَابًا فَكَانُوا بِهِ أَهْلَ كِتَابٍ أَيْ أَهْلَ عِلْمِ تَشْرِيعٍ.
Bu, işlerinin ıslahı, hayatlarının intizamı ve cemaatlerinin kaynaşması kendisiyle sağlanan şeriatın indirilişi nimetinin hatırlatılmasıdır; bununla birlikte nimetin tamamlandığına da işaret edilmektedir. Onlar kendilerine indirilen şeriatın genişliği sebebiyle bunu şan ve şereflerinin bir sembolü sayarlardı; öyle ki o bir kitap olmuş ve bu sayede kendileri Ehl-i Kitap yani teşri ilmi sahibi olmuşlardı.
وَالْمُرَادُ مِنَ (الْكِتَابِ) التَّوْرَاةُ الَّتِي أُوتِيَهَا مُوسَى فَالتَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ، وَيُعْتَبَرُ مَعَهَا مَا أُلْحِقَ بِهَا عَلَى نَحْوِ مَا قَدَّمْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ الْكِتابُ [الْبَقَرَة: ٢] .
(الْكِتَاب) lafzından murat, Mûsâ'ya verilen Tevrat'tır; dolayısıyla harf-i tarif ahd içindir. Yüce Allah'ın [Bakara Suresi 2. ayetteki] “İşte o Kitap” [Bakara: 2] kavlinde daha önce açıkladığımız üzere, ona sonradan ilhak edilen kısımlar da onunla birlikte değerlendirilir.
وَالْفَرْقَانُ مَصْدَرٌ بِوَزْنِ فُعْلَانُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْفَرْقِ وَهُوَ الْفَصْلُ اسْتُعِيرَ لِتَمْيِيزِ الْحَقِّ مِنَ الْبَاطِلِ فَهُوَ وَصْفٌ لُغَوِيٌّ لِلتَّفْرِقَةِ فَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى كِتَابِ الشَّرِيعَةِ وَعَلَى الْمُعْجِزَةِ وَعَلَى نَصْرِ الْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ وَعَلَى الْحُجَّةِ الْقَائِمَةِ عَلَى الْحَقِّ وَعَلَى ذَلِكَ جَاءَتْ آيَاتُ تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ [الْفرْقَان: ١] وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ [الْأَنْبِيَاء: ٤٨] فَلَعَلَّهُ أَرَادَ الْمُعْجِزَاتِ لِأَنَّ هَارُونَ لَمْ يُؤْتَ وَحْيًا وَقَالَ: يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ [الْأَنْفَال: ٤١] يَعْنِي يَوْمَ النَّصْرِ يَوْمَ بَدْرٍ وَقَالَ: وَأَنْزَلَ الْفُرْقانَ [آل عمرَان: ٤] عَطْفًا عَلَى نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ [آل عمرَان: ٣] الْآيَةَ.
Furkan (الْفُرْقَان) ise *fu‘lân* vezninde bir masdar olup ayırmak (fasl) anlamına gelen *fark* kökünden türetilmiştir; hakkı batıldan ayırt etmek için istiâre yoluyla kullanılmıştır. Dolayısıyla o, ayrım yapmanın lügavî bir vasfıdır; nitekim şeriat kitabına, mucizeye, hakkın batıla galip gelmesine ve hakkı ispatlayan hüccete de ıtlak olunabilir. Şu ayetler de bu doğrultuda gelmiştir: “Kulu üzerine Furkan'ı indiren [Allah] ne yücedir!” [Furkân: 1], “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı verdik” [Enbiyâ: 48] —ki burada mucizeler kastedilmiş olabilir, zira Hârûn'a vahiy verilmemiştir—, “Furkan günü, yani iki topluluğun karşılaştığı gün” [Enfâl: 41] —yani zafer günü olan Bedir günü— ve “Furkan'ı da indirdi” [Âl-i İmrân: 4] kavli ki bu da “Sana Kitab'ı hak ile, kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak indirdi; Tevrat ve İncil'i de indirdi” [Âl-i İmrân: 3] ayetine atıftır.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ هُنَا الْمُعْجِزَةُ أَوِ الْحُجَّةُ لِئَلَّا يَلْزَمَ عَطْفُ الصِّفَةِ عَلَى مَوْصُوفِهَا إِنْ أُرِيدَ بِالْفُرْقَانِ الْكِتَابُ الْفَارِقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَالصِّفَةُ لَا يَجُوزُ أَنْ تَتْبَعَ مَوْصُوفَهَا بِالْعَطْفِ وَمِنْ نَظَرِ ذَلِكَ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Zahir olan şudur ki, burada Furkan ile kastedilen mucize yahut hüccettir; zira Furkan ile hak ile batılı ayıran Kitap kastedilecek olursa sıfatın mevsufuna atfedilmesi gerekir, hâlbuki sıfatın mevsufuna atıf yoluyla tabi olması caiz değildir. Bunu şairin şu sözüyle kıyaslayan kişi ise:
إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ فِي المزدحم
"O ulu hükümdara, o yiğit önderin oğluna... Ve savaş meydanında ordunun aslanına doğru."
فقد سَهَا لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ عَطْفِ بَعْضِ الصِّفَاتِ عَلَى بَعْضٍ لَا مِنْ عَطْفِ الصِّفَةِ عَلَى الْمَوْصُوفِ كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ أَبُو حَيَّانَ.
yanılmıştır; çünkü Ebû Hayyân'ın da dikkat çektiği gibi o, sıfatın mevsufa atfı kabilinden değil, bazı sıfatların diğer bazı sıfatlara atfı kabilindendir.
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ هُوَ مَحَلُّ الْمِنَّةِ لِأَنَّ إِتْيَانَ الشَّرِيعَةِ لَوْ لَمْ يَكُنْ لِاهْتِدَائِهِمْ وَكَانَ قَاصِرًا عَلَى عَمَلِ مُوسَى بِهِ لَمْ يَكُنْ فِيهِ نِعْمَةٌ عَلَيْهِمْ. وَالْقَوْلُ فِي لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ كَالْقَوْلِ فِي لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [الْبَقَرَة: ٥٢] السَّابِق.
“Umulur ki doğru yolu bulursunuz” kavli asıl minnet yeridir; zira şeriatın verilmesi şayet onların hidayeti için olmayıp yalnızca Mûsâ'nın onunla amel etmesiyle sınırlı kalsaydı, bunda onlar için bir nimet olmazdı. “Umulur ki doğru yolu bulursunuz” ifadesi hakkındaki açıklama, daha önce geçen “Umulur ki şükredersiniz” [Bakara: 52] kavlindeki gibidir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٥٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 54]
وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤)
{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Şüphesiz siz buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz. Hemen Yaratıcınıza tövbe edin ve nefislerinizi öldürün; böylesi Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır' demişti. Bunun üzerine O da tövbenizi kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir.” (54)
هَذِهِ نِعْمَةٌ أُخْرَى وَهِيَ نِعْمَةُ نَسْخِ تَكْلِيفٍ شَدِيدٍ عَلَيْهِمْ كَانَ قَدْ جُعِلَ جَابِرًا لِمَا اقْتَرَفُوهُ مِنْ إِثْمِ عِبَادَةِ الْوَثَنِ فَحَصَلَ الْعَفْوُ عَنْهُمْ بِدُونِ ذَلِكَ التَّكْلِيفِ فَتَمَّتِ الْمِنَّةُ وَبِهَذَا صَحَّ جَعْلُ هَذِهِ مِنَّةً مُسْتَقِلَّةً بعد الْمِنَّة المتضمنة لَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ [الْبَقَرَة:
Bu da başka bir nimettir; o da puta tapma günahından işledikleri suçu telafi etmek üzere üzerlerine konulmuş olan ağır bir mükellefiyetin neshedilmesi nimetidir. Böylece o mükellefiyet yerine getirilmeksizin bağışlanma gerçekleşmiş ve minnet tamamlanmıştır. Bu sayede, Yüce Allah'ın [Bakara Suresi 52. ayetteki] “Bundan sonra da sizi affettik” [Bakara:
٥٢] لِأَنَّ الْعَفْوَ عَنِ الْمُؤَاخَذَةِ بِالذَّنْبِ فِي الْآخِرَةِ قَدْ يَحْصُلُ مَعَ الْعُقُوبَةِ الدُّنْيَوِيَّةِ مِنْ حَدٍّ وَنَحْوِهِ وَهُوَ حِينَئِذٍ مِنَّةٌ إِذْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَ لِلذَّنْبِ عِقَابَيْنِ دُنْيَوِيٌّ وَأُخْرَوِيٌّ كَمَا كَانَ الْمُذْنِبُ النَّفْسَ وَالْبَدَنَ وَلَكِنَّ اللَّهَ بِرَحْمَتِهُُِ
52] kavlinin kapsadığı minnetin ardından, bunun müstakil bir minnet sayılması sahih olmuştur. Zira ahirette günahtan dolayı hesaba çekilmekten bağışlanmak, had cezası ve benzeri gibi dünyevî bir ceza ile birlikte de vuku bulabilir ve bu durumda yine bir minnettir; zira Allah dileseydi, günahı işleyen hem nefis hem beden olduğu gibi günah için biri dünyevî diğeri uhrevî iki ceza takdir ederdi. Fakat Allah rahmetiyle...
جَعَلَ الْحُدُودَ جَوَابِرَ فِي الْإِسْلَامِ كَمَا فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، فَلَمَّا عَفَا اللَّهُ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى أَنْ يَقْتُلُوا أَنْفُسَهُمْ فَقَدْ تَفَضَّلَ بِإِسْقَاطِ الْعُقُوبَةِ الْأُخْرَوِيَّةِ الَّتِي هِيَ أَثَرُ الذَّنْبِ، وَلَمَّا نَسَخَ تَكْلِيفَهُمْ بِقَتْلِ أَنْفُسِهِمْ فَقَدْ تَفَضَّلَ بِذَلِكَ فَصَارَتْ مِنَّتَانِ.
sahih hadiste belirtildiği üzere İslam'da had cezalarını kefaret kılmıştır. Allah İsrâiloğulları'nı nefislerini öldürmeleri şartıyla affettiğinde, günahın eseri olan ahiret cezasını düşürmekle lütufta bulunmuştu; nefislerini öldürme mükellefiyetini neshettiğinde ise bununla da lütufta bulundu; böylece iki ayrı minnet meydana geldi.
فَقَوْلُ مُوسَى لِقَوْمِهِ: إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ تَشْرِيعُ حُكْمٍ لَا يَكُونُ مِثْلُهُ إِلَّا عَنْ وَحْيٍ لَا عَنِ اجْتِهَادٍ- وَإِنْ جَازَ الِاجْتِهَادُ لِلْأَنْبِيَاءِ فَإِنَّ هَذَا حُكْمٌ مُخَالِفٌ لِقَاعِدَةِ حِفْظِ النُّفُوسِ الَّتِي قِيلَ قَدِ اتَّفَقَ عَلَيْهَا شَرَائِعُ اللَّهِ- فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَلَّفَهُمْ بِقَتْلِ أَنْفُسِهِمْ قَتْلًا حَقِيقَةً إِمَّا بِأَنْ يَقْتُلَ كُلٌّ مَنْ عَبَدَ الْعِجْلَ نَفْسَهُ فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْأَنْفُسِ الْأَرْوَاحَ الَّتِي فِي الْأَجْسَامِ فَالْفَاعِلُ وَالْمَفْعُولُ وَاحِدٌ عَلَى هَذَا وَإِنَّمَا اخْتَلَفَا بِالِاعْتِبَارِ كَقَوْلِهِ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَقَوْلِ ابْنِ أُذَيْنَةَ:
Mûsâ'nın kavmine söylediği: “Şüphesiz siz buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz. Hemen Yaratıcınıza tövbe edin ve nefislerinizi öldürün” sözü, peygamberler için ictihad caiz olsa bile böylesi ancak vahiy ile sabit olabilecek, ictihadla olamayacak bir hükmün teşri kılınmasıdır; zira bu, ilahî şeriatların üzerinde ittifak ettiği söylenen canın korunması (hıfz-ı nüfûs) kuralına muhalif bir hükümdür. Bu da Mûsâ'nın onları hakiki anlamda bir öldürmeyle nefislerini öldürmekle mükellef kıldığını gösterir: Bu ya buzağıya tapan herkesin bizzat kendi canına kıyması şeklindedir ki bu durumda "enfüs"ten murat bedenlerdeki ruhlar olur; dolayısıyla fail ile meful bu kabule göre birdir ve “kendinize zulmettiniz” ifadesinde ve İbn Üzeyne'nin şu sözünde olduğu gibi sadece itibar bakımından farklılaşırlar:
وَإِذَا وَجَدْتَ لَهَا وساوس سلوءه ... شَفَعَ الْفُؤَادُ إِلَى الضَّمِيرِ فَسَلَّهَا
"Onda unutulup gitme vesveseleri bulduğun zaman... Kalp vicdana şefaat eder de onu çekip çıkarır."
وَإِمَّا بِأَنْ يَقْتُلَ مَنْ لَمْ يَعْبُدُوا الْعِجْلَ عَابِدِيهِ، وَكَلَامُ التَّوْرَاةِ فِي هَذَا الْغَرَضِ فِي غَايَةِ الْإِبْهَامِ وَظَاهِرُهُ أَنَّ مُوسَى أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَأْمُرَ اللَّاوِيِّينَ- الَّذِينَ هُمْ مِنْ سِبْطِ لَاوِي الَّذِي مِنْهُ مُوسَى وَهَارُونُ- أَنْ يَقْتُلُوا مَنْ عَبَدَ الْعِجْلَ بِالسَّيْفِ وَأَنَّهُمْ فَعَلُوا وَقَتَلُوا ثَلَاثَةَ آلَافِ نَفْسٍ ثُمَّ اسْتَشْفَعَ لَهُمْ مُوسَى فَغَفَرَ اللَّهُ لَهُمْ أَيْ فَيَكُونُ حُكْمُ قَتْلِ أَنْفُسِهِمْ مَنْسُوخًا بَعْدَ الْعَمَلِ بِهِ وَيَكُونُ الْمَعْنَى فَلْيَقْتُلْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، فَالْأَنْفُسُ مُرَادٌ بِهَا الْأَشْخَاصُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّور: ٦١] أَيْ فَلْيُسَلِّمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ وَقَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ [الْبَقَرَة: ٨٤] أَيْ لَا يَسْفِكُ بَعْضُكُمْ دِمَاءَ بَعْضٍ وَقَوْلِهِ
Ya da buzağıya tapmayanların tapanları öldürmesi şeklindedir. Tevrat'ın bu konudaki ifadesi son derece müphemdir; zahirine göre Allah Mûsâ'ya, Mûsâ ve Hârûn'un da mensup olduğu Lâvî sıbtından olan Lâvililere buzağıya tapanları kılıçla öldürmelerini emretmesini buyurmuş, onlar da bunu yapıp üç bin kişiyi öldürmüşler, ardından Mûsâ onlar için şefaatte bulunmuş ve Allah da onları bağışlamıştır. Yani nefislerini öldürme hükmü, onunla amel edildikten sonra neshedilmiş olur ve mana "birbirinizi öldürün" şeklinde gerçekleşir. Bu durumda nefislerden murat şahıslardır; nitekim Yüce Allah'ın [Nûr Suresi 61. ayetteki] “Evlere girdiğiniz zaman nefislerinize selam verin” [Nûr: 61] yani "birbirinize selam verin" kavlinde, [Bakara Suresi 84. ayetteki] “Hani sizden birbirinizin kanını dökmeyeceğinize dair söz almıştık” [Bakara: 84] yani "birbirinizin kanını dökmeyin" kavlinde ve...
عَقِبَهُ: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَة: ٨٥] فَالْفَاعِلُ وَالْمَفْعُولُ مُتَغَايِرَانِ.
onun hemen ardındaki “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki nefislerinizi öldürüyorsunuz” [Bakara: 85] kavlinde olduğu gibidir; dolayısıyla fail ile meful birbirinden farklıdır.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ حَمَلَ الْأَمْرَ بِقَتْلِ النَّفْسِ هُنَا عَلَى مَعْنَى الْقَتْلِ الْمجَازِي وَهُوَ التذليل وَالْقَهْرُ عَلَى نَحْوِ قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ: «فِي أَعْشَارِ قَلْبٍ مُقَتَّلِ» وَقَوْلِهِ: خَمْرٌ مُقَتَّلَةٌ أَوْ مَقْتُولَةٌ، أَيْ مُذَلَّلَةٌ سُورَتُهَا بِالْمَاءِ. قَالَ بُجَيْرُ بْنُ زُهَيْرٍ:
İnsanlardan bazıları buradaki nefsi öldürme emrini mecazi öldürme manasına, yani nefsi zelil kılma ve kahretme anlamına hamletmişlerdir; nitekim İmruü'l-Kays'ın: "Aşktan zelil olmuş paramparça bir kalpte" sözü ve "öldürülmüş / ehlileştirilmiş şarap" yani sertliği su ile kırılıp yumuşatılmış şarap ifadesi bu kabildendir. Büceyr b. Züheyr şöyle demiştir:
إِنَّ الَّتِي نَاوَلْتَنِي فَرَدَدْتُهَا ... قُتِلَتْ قُتِلَتْ فَهَاتِهَا لَمْ تُقْتَلِ (١)
"Bana sunduğun ve benim geri çevirdiğim o kadeh... Suyla kırılmış, ehlileştirilmişti; bana su katılmamış olanını getir." (١)
وَفِيهِ بُعْدٌ عَنِ اللَّفْظِ بَلْ مُخَالَفَةٌ لِغَرَضِ الِامْتِنَانِ، لِأَنَّ تَذْلِيلَ النَّفْسِ وَقَهْرَهَا شَرِيعَةٌ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ.
Fakat bu [yorumda], lafızdan bir uzaklaşma olduğu gibi bilakis minnet (nimet hatırlatma) gayesine de aykırılık vardır; zira nefsi zelil kılmak ve onu kahretmek hükmü neshedilmemiş bir şeriattır.
وَالظُّلْمُ هُنَا الْجِنَايَةُ وَالْمَعْصِيَةُ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] .
Buradaki zulüm, [Lokmân Suresi 13. ayetteki] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân: 13] kavlinde olduğu gibi cinayet ve isyandır.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَتُوبُوا فَاءُ التَّسَبُّبِ لِأَنَّ الظُّلْمَ سَبَبٌ فِي الْأَمْرِ بِالتَّوْبَةِ فالفاء لتفريع الْأَمْرِ عَلَى الْخَبَرِ وَلَيْسَت هُنَا عاطفة عِنْدَ الزَّمَخْشَرِيِّ وَابْنِ الْحَاجِبِ إِذْ لَيْسَ بَيْنَ الْخَبَرِ وَالْإِنْشَاءِ تَرَتُّبٌ فِي الْوُجُودِ، وَمِنَ النُّحَاةِ مَنْ لَا يَرَى الْفَاءَ تَخْرُجُ عَنِ الْعَطْفِ وَهُوَ الْجَارِي عَلَى عِبَارَاتِ الْجُمْهُورِ مِثْلَ صَاحِبِ «مُغْنِي اللَّبِيبِ» فَيَجْعَلُ ذَلِكَ عَطْفَ إِنْشَاءٍ عَلَى خَبَرٍ وَلَا ضَيْرَ فِي ذَلِكَ.
“Hemen tövbe edin” kavlindeki fâ harfi sebebiyet fâ'sıdır; çünkü zulüm, tövbe emrinin sebebidir. Dolayısıyla fâ, emrin habere terettüp etmesi (tefri‘) içindir; Zemahşerî ve İbnü'l-Hâcib'e göre burada atıf harfi değildir, zira haber ile inşâ arasında varlık bakımından bir tertip söz konusu olamaz. Nahivcilerden fâ harfinin atıftan çıkmayacağını savunanlar da vardır ki bu, *Muğni'l-Lebîb* müellifi gibi cumhurun ifadelerine uygun düşen görüştür; onlar bunu inşânın habere atfı kılarlar ve bunda bir sakınca yoktur.
وَذِكْرُ التَّوْبَةِ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ [الْبَقَرَة:
Tövbenin zikri daha önce Yüce Allah'ın [Bakara Suresi 37. ayetteki] “Âdem Rabbinden birtakım kelimeler aldı, O da tövbesini kabul etti” [Bakara:
٣٧] .
37].
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ظَاهِرَةٌ فِي أَنَّ قَتْلَهُمْ أَنْفُسَهُمْ بَيَانٌ لِلتَّوْبَةِ الْمَشْرُوعَةِ لَهُ فَتَكُونُ الْفَاءُ لِلتَّرْتِيبِ الذِّكْرِيِّ وَهُوَ عَطْفُ مُفَصَّلٍ عَلَى مُجْمَلٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً [النِّسَاء: ١٥٣] كَمَا فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» وَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّهَا تُفِيدُ التَّرْتِيبَ لَا التَّعْقِيبَ. وَأَمَّا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فَقَدَ جَوَّزَ فِيهِ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا تَأْوِيلُ الْفِعْلِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ بِالْعَزْمِ عَلَى الْفِعْلِ فَيَكُونُ مَا بَعْدَهُ مُرَتَّبًا عَلَيْهِ وَمُعَقِّبًا وَهَذَا الْوَجْهُ لَمْ يَذْكُرْهُ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» وَهَذَا لَا يَتَأَتَّى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا، وَثَانِيهِمَا جَعْلُ التَّوْبَةِ الْمَطْلُوبَةِ شَامِلَةً لِأَقْوَالٍ وَأَعْمَالٍ آخِرُهَا قَتْلُهُمْ أَنْفُسَهُمْ فَتَكُونُ
“Nefislerinizi öldürün” kavlindeki fâ harfi, onların nefislerini öldürmelerinin kendilerine emredilen tövbenin bir beyanı (açıklaması) olduğuna delalet eder. Dolayısıyla fâ harfi zikrî tertip içindir ve bu da *Muğni’l-Lebîb*’de belirtildiği üzere, tıpkı Yüce Allah’ın: { فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Nitekim Mûsâ’dan bundan daha büyüğünü istemişler ve: ‘Bize Allah’ı açıkça göster’ demişlerdi” [Nisâ: 153] kavlinde olduğu gibi mücmelin üzerine mufassalın atfıdır. Bu da fâ harfinin ta‘kîb değil, tertip ifade etmesini gerektirir. *el-Keşşâf* sahibi ise bunda iki veche cevaz vermiştir: Birincisi, matufun aleyh olan fiilin “o fiile azmetmek” şeklinde tevil edilmesidir; böylece sonraki kısım ona göre tertip ve ta‘kîb edilmiş olur. Bu vechi *el-Muğnî* sahibi zikretmemiştir ve bu vecih Yüce Allah’ın: “Nitekim Mûsâ’dan bundan daha büyüğünü istemişler ve [şöyle] demişlerdi” kavlinde geçerli olmaz. İkincisi ise talep edilen tövbenin, sonuncusu nefislerini öldürmeleri olan birtakım söz ve amelleri kapsayacak şekilde kılınmasıdır; böylece
الْفَاءُ لِلتَّرْتِيبِ وَالتَّعْقِيبِ أَيْضًا.
fâ harfi yine tertip ve ta‘kîb için olur.
وَعِنْدِي أَنَّهُ إِذَا كَانَتِ الْجُمْلَةُ الثَّانِيَةُ مُنَزَّلَةً مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ مِنَ الْجُمْلَةِ الْأَوْلَى وَكَانَتِ الْأَوْلَى مَعْطُوفَةً بِالْفَاءِ كَانَ الْأَصْلُ فِي الثَّانِيَةِ أَنْ تُقْطَعَ عَنِ الْعِطْفِ فَإِذَا قُرِنَتْ بِالْفَاءِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَانَتِ الْفَاءُ الثَّانِيَةُ مُؤَكِّدَةً لِلْأُولَى، وَلَعَلَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَحْسُنُ فِي كُلِّ جُمْلَتَيْنِ تَكُونُ أُولَاهُمَا فِعْلًا غَيْرَ مَحْسُوسٍ وَتَكُونُ الثَّانِيَةُ فعلا محسوسا مُبين لِلْفِعْلِ الْأَوَّلِ فَيَنْزِلُ مَنْزِلَةَ حَاصِلِ عَقِبِهِ فَيُقْرَنُ بِالْفَاءِ لِأَنَّهُ لَا يَحْصُلُ تَمَامُهُ إِلَّا بَعْدَ تَقْرِيرِ الْفِعْلِ الْأَوَّلِ فِي النَّفْسِ وَلِذَلِكَ قَرَّبَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِتَأْوِيلِ الْفِعْلِ الْأَوَّلِ بِالْعَزْمِ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ.
Bana göre ise şayet ikinci cümle birinci cümlenin beyanı konumunda ise ve birinci cümle de fâ ile atfedilmişse, asıl olan ikinci cümlenin atıftan kesilmesidir (atıfsız gelmesidir). Şayet bu ayette olduğu gibi fâ ile bitiştirilirse, ikinci fâ birincisini pekiştirici olur. Muhtemelen bu durum, ancak ilki gayr-i mahsûs (zihni/soyut) bir fiil olan, ikincisi ise birinci fiili açıklayan mahsûs (somut) bir fiil olan iki cümlede güzel düşer. Böylece birinci fiilin hemen akabinde gerçekleşen bir durum konumuna iner ve fâ ile bitiştirilir; zira onun tam anlamıyla meydana gelmesi ancak birinci fiilin nefiste karar kılmasından sonra olur. İşte bu sebeple *el-Keşşâf* sahibi bazı yerlerde birinci fiili “azmetmek” şeklinde tevil ederek meseleyi yaklaştırmıştır.
وَالْبَارِئُ هُوَ الْخَالِقُ الْخَلْقَ عَلَى تَنَاسُبٍ وَتَعْدِيلٍ فَهُوَ أَخَصُّ مِنَ الْخَالِقِ وَلِذَلِكَ أَتْبَعَ بِهِ الْخَالِقَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ [الْحَشْر: ٢٤] .
Bâri’ (الْبَارِئُ), yaratmayı birbiriyle uyumlu ve dengeli kılan yaratıcı demektir. Dolayısıyla o, Hâlık (الْخَالِقُ) isminden daha özeldir. Bu sebeple Yüce Allah’ın: { هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ } “O, yaratan, kusursuzca var eden (Bâri’) Allah’tır” [Haşr: 24] kavlinde Hâlık isminin peşinden getirilmiştir.
وَتَعْبِيرُ مُوسَى ﵇ فِي كَلَامِهِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى مَعْنَى لَفْظِ الْبَارِئِ فِي الْعَرَبِيَّةِ تَحْرِيضٌ عَلَى التَّوْبَةِ لِأَنَّهَا رُجُوعٌ عَنِ الْمَعْصِيَةِ فَفِيهَا مَعْنَى الشُّكْرِ وَكَوْنُ الْخَلْقِ عَلَى مِثَالٍ مُتَنَاسِبٍ يَزِيدُ تَحْرِيضًا عَلَى شُكْرِ الْخَالِقِ.
Mûsâ aleyhisselâm’ın sözünde Arapçadaki Bâri’ lafzının anlamına delalet eden bir ifade kullanması, tövbeye teşvik etmek içindir. Çünkü tövbe, isyandan dönüştür ve onda bir şükür manası vardır. Yaratılışın birbiriyle uyumlu bir örnek üzere olması da Yaratıcı’ya şükretmeye olan teşviki artırır.
وَقَوْلُهُ: فَتابَ عَلَيْكُمْ ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ تَذْكِيرِهِمْ بِالنِّعْمَةِ وَهُوَ مَحَلُّ التَّذْكِيرِ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِلَخْ فَالْمَاضِي مُسْتَعْمَلٌ فِي بَابِهِ مِنَ الْإِخْبَارِ وَقَدْ جَاءَ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ لِأَنَّ الْمَقَامَ لِلتَّكَلُّمِ فَعَدَلَ عَنْهُ إِلَى الْغَيْبَةِ وَرَجَّحَهُ هُنَا سَبْقُ مَعَادِ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ فِي حِكَايَةِ كَلَامِ مُوسَى. وَعُطِفَتِ الْفَاءُ عَلَى مَحْذُوفٍ إِيجَازًا، أَيْ فَفَعَلْتُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ أَوْ فَعَزَمْتُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ، عَلَى حَدِّ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [الشُّعَرَاء:
“O da tövbenizi kabul etti” kavli, onlara nimetin hatırlatılması esnasında Yüce Allah’ın sözünden olduğu açıktır ve “Hani Mûsâ kavmine demişti ki...” kavlindeki hatırlatma yeri de burasıdır. Dolayısıyla geçmiş zaman kipi (mâzî), haber verme babındaki kendi asıl manasında kullanılmıştır. Burada iltifat sanatıyla gelinmiştir; zira makam mütekellim (birinci şahıs) makamı iken ondan gayb (üçüncü şahıs) makamına geçilmiştir. Mûsâ’nın sözünün aktarılmasında gayb zamirinin merciinin önceden geçmiş olması da burada bu tercihi kuvvetlendirmiştir. Fâ harfi ise icaz (kısa anlatım) yoluyla mahzuf bir ifadeye atfedilmiştir; yani [takdiri]: “Siz [bunu] yaptınız, O da tövbenizi kabul etti” yahut “Siz [buna] azmettiniz, O da tövbenizi kabul etti” şeklindedir. Tıpkı: { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } “‘Asân ile denize vur!’ [Bunun üzerine vurdu ve deniz] derhal yarıldı” [Şuarâ:
٦٣] أَيْ فَضَرَبَ، وَعَطَفَ بِالْفَاءِ إِشَارَةً إِلَى تَعْقِيبِ جُرْمِهِمْ بِتَوْبَتِهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ وَعَدَمِ تَأْخِيرِهَا إِلَى مَا بَعْدَ اسْتِئْصَالِ جَمِيعِ الَّذِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ بَلْ نَسَخَ ذَلِكَ بِقُرْبِ نُزُولِهِ بَعْدَ الْعَمَلِ بِهِ قَلِيلًا أَوْ دُونَ الْعَمَلِ بِهِ وَفِي ذَلِكَ رَحْمَةٌ عَظِيمَةٌ بِهِمْ إِذْ حَصَلَ الْعَفْوُ عَنْ ذَنْبٍ عَظِيمٍ بِدُونِ تَكْلِيفِهِمْ تَوْبَةً شَاقَّةً بَلِ اكْتِفَاءً بِمُجَرَّدِ نَدَمِهِمْ وَعَزْمِهِمْ عَلَى عَدَمِ الْعَوْدِ لِذَلِكَ.
63] kavlinde olduğu gibi; yani “vurdu” demektir. Fâ ile atfetmek, onların cürmünün hemen peşinden Yüce Allah’ın tövbelerini kabul ettiğine ve bu kabulün buzağıya tapanların tamamının kökünün kazınmasından sonraya bırakılmadığına işaret eder; bilakis bu hüküm, onun inmesinden hemen sonra, ya az bir süre uygulandıktan sonra veya hiç uygulanmadan neshedilmiştir. Bunda onlar için büyük bir rahmet vardır; zira büyük bir günahtan dolayı bağışlanma, kendilerine meşakkatli bir tövbe yüklenmeksizin, yalnızca pişmanlıkları ve o günaha bir daha dönmeme azimleri ile yetinilerek gerçekleşmiştir.
وَمِنَ الْبَعِيدِ أَنْ يَكُونَ فَتابَ عَلَيْكُمْ مِنْ كَلَامِ مُوسَى لِمَا فِيهِ مِنْ لُزُومِ حَذْفٍ فِي الْكَلَامِ غَيْرِ وَاضِحِ الْقَرِينَةِ لِأَنَّهُ يَلْزَمُ تَقْدِيرُ شَرْطٍ تَقْدِيرُهُ فَإِنْ فَعَلْتُمْ يَتُبْ عَلَيْكُمْ فَيَكُونُ مُرَادًا مِنْهُ الِاسْتِقْبَالُ وَالْفَاءُ فَصِيحَةٌ، وَلِأَنَّهُ يُعَرِّي هَذِهِ الْآيَةَ عَنْ مَحَلِّ النِّعْمَةِ الْمُذَكَّرِ بِهِ إِلَّا تَضَمُّنًا.
“O da tövbenizi kabul etti” ifadesinin Mûsâ’nın sözünden olması ise uzak bir ihtimaldir; çünkü bu durumda sözde karinesi açık olmayan bir hazif (gizleme) gerekirdi. Zira “Şayet yaparsanız, sizin tövbenizi kabul eder” şeklinde bir şart takdiri gerekecektir; bu durumda ifadeyle gelecek zaman kastedilmiş olur ve fâ harfi fasîha fâ’sı olur. Ayrıca bu durum, tazammun (dolaylı anlatım) haricinde bu ayeti, hatırlatılan asıl nimet mahalli olmaktan da çıkarır.
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ خَبَرٌ وَثَنَاءٌ عَلَى اللَّهِ، وَتَأْكِيدُهُ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ لِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يَشُكُّ فِي حُصُولِ التَّوْبَةِ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ حَالَهُمْ فِي عِظَمِ جُرْمِهِمْ حَالُ مَنْ
{ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır” cümlesi bir haber ve Allah’a bir övgüdür. Cümlenin tekit harfiyle pekiştirilmesi, onların tövbelerinin kabul edileceği hususunda şüpheye düşen kimseler konumuna konulmalarından ötürüdür; çünkü cürümlerinin büyüklüğü sebebiyle durumları,
يَشُكُّ فِي قَبُولِ التَّوْبَةِ عَلَيْهِ وَإِنَّمَا جَمَعَ التَّوَّابَ مَعَ الرَّحِيمِ لِأَنَّ تَوْبَتَهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ كَانَتْ بِالْعَفْوِ عَنْ زَلَّةِ اتِّخَاذِهِمُ الْعِجْلَ وَهِيَ زَلَّةٌ عَظِيمَةٌ لَا يَغْفِرُهَا إِلَّا الْغَفَّارُ، وَبِالنَّسْخِ لِحُكْمِ قَتْلِهِمْ وَذَلِكَ رَحْمَةٌ فَكَانَ لِلرَّحِيمِ مَوْقِعٌ عَظِيمٌ هُنَا وَلَيْسَ هُوَ لمُجَرّد الثَّنَاء.
kendi tövbesinin kabul edilip edilmeyeceğinden şüphe duyan kimsenin durumudur. et-Tevvâb isminin er-Rahîm ile birlikte zikredilmesinin sebebi ise, Yüce Allah’ın onların tövbelerini kabul etmesinin, buzağıyı ilah edinme cürümlerini bağışlamak suretiyle gerçekleşmiş olmasıdır; bu ise ancak Gaffâr olanın bağışlayabileceği büyük bir günahtır. Aynı zamanda öldürülmeleri hükmünü neshetmek suretiyle de gerçekleşmiştir ki bu da bir rahmettir. Dolayısıyla er-Rahîm isminin burada bulunması son derece mühimdir ve sırf bir övgüden ibaret değildir.
[٥٥، ٥٦]
[55, 56]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٥٥ إِلَى ٥٦]
[Bakara Suresi (2), 55 ila 56. Ayetler]
وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦)
{ وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦) } “Hani siz: ‘Ey Mûsâ! Biz Allah’ı açıktan açığa görmedikçe sana asla inanmayacağız’ demiştiniz de göz göre göre sizi yıldırım çarpmıştı. (55) Sonra, şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi tekrar dirilttik. (56)”
تَذْكِيرٌ بِنِعْمَةٍ أُخْرَى نَشَأَتْ بَعْدَ عِقَابٍ عَلَى جَفَاءِ طَبْعِ فَمَحَلُّ الْمِنَّةِ وَالنِّعْمَةِ هُوَ قَوْلُهُ:
[Bu ayetler], kaba bir tabiat yüzünden maruz kalınan cezadan sonra ortaya çıkan başka bir nimetin hatırlatılmasıdır. Dolayısıyla lütuf ve nimetin asıl mahalli:
ثُمَّ بَعَثْناكُمْ، وَمَا قَبْلَهُ تَمْهِيدٌ لَهُ وَتَأْسِيسٌ لِبِنَائِهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً [الْبَقَرَة: ٥١] الْآيَةَ. وَالْقَائِلُونَ هُمْ أَسْلَافُ الْمُخَاطَبِينَ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا لِمُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً.
“Sonra sizi dirilttik” kavlidir. Ondan önceki kısım ise, daha önce: { وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik” [Bakara: 51] ayetinde geçtiği gibi, buna bir zemin hazırlama ve yapısını temellendirmedir. Söyleyenler, hitap edilenlerin atalarıdır; yani onlar Mûsâ’ya: “Biz Allah’ı açıktan açığa görmedikçe sana asla inanmayacağız” demişlerdi.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ وَقَعَ مِنْهُمْ بَعْدَ الْعَفْوِ عَنْ عِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ كَمَا هُوَ ظَاهِرُ تَرْتِيبِ الْآيَاتِ، رَوَى ذَلِكَ الْبَغَوِيُّ عَنِ السُّدِّيِّ، وَقِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ سَأَلُوهُ عِنْدَ مُنَاجَاتِهِ وَإِنَّ السَّائِلِينَ هُمُ السَبْعُونَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ مُوسَى لِلْمِيقَاتِ وَهُمُ الْمُعَبَّرُ عَنْهُمْ فِي التَّوْرَاةِ بِالْكَهَنَةِ وَبِشُيُوخِ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَقِيلَ: سَأَلَ ذَلِكَ جَمْعٌ مِنْ عَامَّةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ نَحْوَ الْعَشَرَةِ الْآلَافِ وَهَذَانِ الْقَوْلَانِ حَكَاهُمَا فِي «الْكَشَّافِ» وَلَيْسَ فِي التَّوْرَاةِ مَا هُوَ صَرِيحٌ لِتَرْجِيحِ أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ وَلَا مَا هُوَ صَرِيحٌ فِي وُقُوعِ هَذَا السُّؤَالِ وَلَكِنْ ظَاهِرُ مَا فِي سِفْرِ التَّثْنِيَةِ مِنْهَا مَا يُشِيرُ إِلَى أَنَّ هَذَا الِاقْتِرَاحَ قَدْ صَدَرَ وَأَنَّهُ وَقَعَ بَعْدَ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى الْأَوَّلِ لِمُوسَى لِأَنَّهَا لَمَّا حَكَتْ تَذْكِيرَ مُوسَى فِي مُخَاطَبَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ ذَكَرَتْ مَا يُغَايِرُ كَيْفِيَّةَ الْمُنَاجَاةِ الْأُولَى إِذْ قَالَ (١) : فَلَمَّا سَمِعْتُمُ الصَّوْتَ مِنْ وَسَطِ الظَّلَامِ وَالْجَبَلُ يَشْتَعِلُ بِالنَّارِ تَقَدَّمَ إِلَيَّ جَمِيعُ رُؤَسَاءِ أَسْبَاطِكُمْ وَشُيُوخِكُمْ وَقُلْتُمْ هُوَ ذَا الرَّبُّ إِلَهُنَا قَدْ أَرَانَا مَجْدَهُ وَعَظَمَتَهُ وَسَمِعْنَا صَوْتَهُ مِنْ وَسَطِ النَّار ... إِن عِنْد مَا نَسْمَعُ صَوْتَ الرَّبِّ إِلَهَنَا أَيْضًا نَمُوتُ ... تَقَدَّمْ أَنْتَ وَاسْمَعْ كُلَّ مَا يَقُولُ لَكَ الرَّبُّ إِلَهُنَا وَكَلِّمْنَا بِكُلِّ مَا يُكَلِّمُكَ بِهِ الرَّبُّ إِلْخَ. فَهَذَا يُؤْذِنُ أَنَّ هُنَالِكَ تَرَقُّبًا كَانَ مِنْهُمْ لِرُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهُمْ أَصَابَهُمْ مَا بَلَغَ بِهِمْ مَبْلَغَ الْمَوْتِ، وَبَعْدُ فَالْقُرْآنُ حُجَّةٌ عَلَى غَيْرِهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي الشَّهْرِ الثَّالِثِ بَعْدَ خُرُوجِهِمْ مِنْ مصر.
Açık olan odur ki bu söz, ayetlerin tertibinin de açıkça gösterdiği üzere, onların buzağıya tapmalarının affedilmesinden sonra vuku bulmuştur; Begavî bunu Süddî’den rivayet etmiştir. Bir rivayete göre ise bunu, Mûsâ’nın münacatı esnasında talep etmişlerdir ve talep edenler, Mûsâ’nın mikat için seçtiği yetmiş kişidir ki bunlar Tevrat’ta kâhinler ve İsrailoğullarının ileri gelenleri olarak ifade edilenlerdir. Bir diğer rivayete göre ise bunu, İsrailoğullarının avamından yaklaşık on bin kişilik bir topluluk istemiştir. Bu iki görüşü *el-Keşşâf* sahibi nakletmiştir. Tevrat’ta bu iki görüşten birini tercih ettirecek açık bir ifade bulunmadığı gibi bu talebin vuku bulduğuna dair de sarih bir beyan yoktur. Fakat Tevrat’ın Tesniye kitabının zahirinde, bu teklifin vaki olduğuna ve Yüce Allah’ın Mûsâ ile ilk kelamından sonra gerçekleştiğine işaret eden ifadeler vardır. Zira Tevrat, Mûsâ’nın İsrailoğullarına hitabındaki hatırlatmasını aktarırken, ilk münacatın keyfiyetinden farklı olan şu hususu zikretmiştir; şöyle ki (١): “Karanlığın ortasından gelen sesi işittiğinizde ve dağ ateşle tutuşmuşken, kabilelerinizin bütün reisleri ve ileri gelenleri bana yaklaşarak dediler ki: ‘İşte Rabbimiz Tanrımız bize izzetini ve büyüklüğünü gösterdi ve ateşin ortasından O’nun sesini işittik... Şayet Rabbimiz Tanrımızın sesini bir daha işitirsek ölürüz... Sen yaklaş ve Rabbimiz Tanrımızın sana söyleyeceği her şeyi dinle; Rabbimizin seninle konuşacağı her şeyi sen bize söyle...’ ilâ ahir.” İşte bu, onların Yüce Allah’ı görme konusunda bir beklenti içinde olduklarını ve kendilerine ölüm derecesine varan bir halin isabet ettiğini gösterir. Netice itibarıyla Kur’an, kendisinden öncekileri doğrulayıcı ve onların üzerinde hâkim ve denetleyici olarak diğer metinlerin üzerinde bir delildir. Zahir olan odur ki bu hadise, Mısır’dan çıkışlarının üçüncü ayında cereyan etmiştir.
وَمعنى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ يَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ تَوَقَّعُوا الْكُفْرَ إِنْ لَمْ يَرَوُا اللَّهَ تَعَالَى أَيْ أَنَّهُمْ
“Sana asla inanmayacağız” ifadesinin anlamı, şayet Yüce Allah’ı görmezlerse küfre düşeceklerini bekledikleri, yani
يَرْتَدُّونَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ عَنْ إِيمَانِهِمُ الَّذِي اتَّصَفُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ أَرَادُوا الْإِيمَانَ الْكَامِلَ الَّذِي دَلِيلُهُ الْمُشَاهَدَةُ أَيْ أَنَّ أَحَدَ هَذَيْنِ الْإِيمَانَيْنِ يَنْتَفِي إِنْ لَمْ يَرَوُا اللَّهَ جَهْرَةً لِأَنَّ لَنْ لِنَفْيِ الْمُسْتَقْبَلِ قَالَ سِيبَوَيْهِ: «لَا لِنَفْيِ يَفْعَلُ وَلَنْ لِنَفْيِ سَيَفْعَلُ» وَكَمَا أَنَّ قَوْلَكَ سَيَقُومُ لَا يَقْتَضِي أَنَّهُ الْآنَ غَيْرُ قَائِمٍ فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَفَرُوا حِينَ قَوْلِهِمْ هَذَا وَلَكِنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى عَجْرَفَتِهِمْ وَقِلَّةِ اكْتِرَاثِهِمْ بِمَا أُوتُوا مِنَ النِّعَمِ وَمَا شَاهَدُوا مِنَ الْمُعْجِزَاتِ حَتَّى رَامُوا أَنْ يَرَوُا اللَّهَ جَهْرَةً وَإِنْ لَمْ يَرَوْهُ دَخَلَهُمُ الشَّكُّ فِي صِدْقِ مُوسَى وَهَذَا كَقَوْلِ الْقَائِلِ إِنْ كَانَ كَذَا فَأَنَا كَافِرٌ. وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ وَلَا فِي غَيْرِهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ عَنْ كُفْرٍ.
daha önce sahip oldukları imanlarından gelecekte dönecekleri ihtimalini taşır. Delili bizzat müşahede olan kamil imanı kastetmiş olmaları da muhtemeldir; yani Allah’ı açıktan açığa görmedikçe bu iki imandan birinin ortadan kalkacağını ifade etmişlerdir. Zira len (لَنْ) edatı geleceği olumsuzlamak içindir. Sîbeveyhi: “Lâ, geniş zamanı (yef‘alu); len ise gelecek zamanı (seyef‘alu) olumsuzlamak içindir” demiştir. Tıpkı senin “Seyekûmu (kalkacak)” demenin onun şu an ayakta olmadığını gerektirmediği gibi, ayette de bu sözü söyledikleri anda kâfir olduklarına dair bir delalet yoktur. Ancak bu söz, onların ne denli küstah olduklarını, kendilerine verilen nimetlere ve bizzat şahit oldukları mucizelere ne kadar az aldırdıklarını gösterir; öyle ki Allah’ı açıktan açığa görmeyi arzu etmişler, şayet göremezlerse Mûsâ’nın doğruluğu hususunda içlerine şüphe düşeceğini belirtmişlerdir. Bu durum, bir kimsenin: “Şöyle olursa ben kâfirim” demesi gibidir. Kur’an’da veya başka bir kaynakta onların bu sözü inkâr saikiyle söylediklerine dair bir delil yoktur.
وَإِنَّمَا عَدَّى نُؤْمِنَ بِاللَّامِ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الْإِقْرَارِ بِاللَّهِ وَلَنْ نُقِرَّ لَكَ بِالصِّدْقِ وَالَّذِي دَلَّ عَلَى هَذَا الْفِعْلِ الْمَحْذُوفِ هُوَ اللَّامُ وَهِيَ طَرِيقَةُ التَّضْمِينِ.
Nu’min (نُؤْمِنَ) fiilini lâm harf-i ceriyle geçişli kılması ise, ona Allah’ı ikrar etme anlamını tazmin ettirmek içindir; [yani] “senin doğruluğunu asla ikrar etmeyeceğiz/kabul etmeyeceğiz” [demektir]. Hazfedilen bu fiile delalet eden unsur ise lâm harfidir ve bu, tazmin yöntemidir.
وَالْجَهْرَةُ مَصْدَرٌ بِوَزْنِ فَعْلَةٍ مِنَ الْجَهْرِ وَهُوَ الظُّهُورُ الْوَاضِحُ فَيُسْتَعْمَلُ فِي ظُهُورِ الذَّوَاتِ وَالْأَصْوَاتِ حَقِيقَةً عَلَى قَوْلِ الرَّاغِبِ إِذْ قَالَ: «الْجَهْرُ ظُهُورُ الشَّيْءِ بِإِفْرَاطٍ إِمَّا بِحَاسَّةِ الْبَصَرِ نَحْوَ رَأَيْتُهُ جِهَارًا وَمِنْهُ جَهَرَ الْبِئْرَ إِذَا أَظْهَرَ مَاءَهَا، وَإِمَّا بِحَاسَّةِ السَّمْعِ نَحْوَ:
Cehreten (الْجَهْرَةُ) kelimesi, apaçık ortaya çıkmak demek olan cehr (الْجَهْر) kökünden fa‘letün (فَعْلَة) vezninde bir masdardır. Râgıb’ın şu ifadesine göre bizzat varlıkların ve seslerin ortaya çıkmasında hakiki anlamıyla kullanılır: “Cehr, bir şeyin aşırı derecede zahir olmasıdır; bu ya görme duyusuyla olur, nitekim ‘Onu açıktan gördüm (رَأَيْتُهُ جِهَارًا)’ denir, suyu ortaya çıkarıldığında ‘Kuyuyu açığa çıkardı (جَهَرَ الْبِئْرَ)’ denmesi de bundandır; ya da işitme duyusuyla olur, nitekim:
وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ [طه: ٧] » وَكَلَامُ «الْكَشَّافِ» مُؤْذِنٌ بِأَنَّ الْجَهْرَ مَجَازٌ فِي الرُّؤْيَةِ بِتَشْبِيهِ الَّذِي يَرَى بِالْعَيْنِ بِالْجَاهِرِ بِالصَّوْتِ وَالَّذِي يَرَى بِالْقَلْبِ بِالْمُخَافِتِ، وَكَانَ الَّذِي حَدَاهُ عَلَى ذَلِكَ اشْتِهَارُ اسْتِعْمَالِ الْجَهْرِ فِي الصَّوْتِ وَفِي هَذَا كُلِّهِ بُعْدٌ إِذْ لَا دَلِيلَ عَلَى أَنَّ جَهْرَةَ الصَّوْتِ هِيَ الْحَقِيقَةُ وَلَا سَبِيلَ إِلَى دَعْوَى الِاشْتِهَارِ فِي جَهْرَةِ الصَّوْتِ حَتَّى يَقُولَ قَائِلٌ إِنَّ الِاشْتِهَارَ مِنْ عَلَامَاتِ الْحَقِيقَةِ عَلَى أَنَّ الِاشْتِهَارَ إِنَّمَا يُعْرَفُ بِهِ الْمَجَازُ الْقَلِيلُ الِاسْتِعْمَالِ، وَأَمَّا الْأَشْهَرِيَّةُ فَلَيْسَتْ مِنْ عَلَامَاتِ الْحَقِيقَةِ، وَلِأَنَّهُ لَا نُكْتَةَ فِي هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ وَلَا غَرَضَ يَرْجِعُ إِلَى الْمُشَبَّهِ مِنْ هَذَا التَّشْبِيهِ فَإِنَّ ظُهُورَ الذَّوَاتِ أَوْضَحُ مِنْ ظُهُورِ الْأَصْوَاتِ.
{ وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ } “Eğer sözü açıktan söylersen...” [Tâhâ: 7] denilmiştir.” *el-Keşşâf*’ın ifadesi ise cehr lafzının görmede mecaz olduğunu; gözle görenin sesini yükselten kimseye, kalple görenin ise fısıldayan kimseye benzetildiğini hissettirmektedir. Onu buna sevk eden şey, cehr lafzının seste kullanımının meşhur olmasıdır. Ancak bütün bu izahlarda bir uzaklık vardır; zira seste cehrin hakikat olduğuna dair hiçbir delil bulunmadığı gibi, bir kimsenin meşhur olmanın hakikatin alametlerinden olduğunu söyleyebileceği tarzda seste cehrin meşhur olduğu iddiasına da imkân yoktur. Kaldı ki meşhurluk, yalnızca az kullanılan mecazı tanımaya yarar; daha meşhur olma hali (eşheriyyet) ise hakikatin alametlerinden değildir. Ayrıca bu istiarede latif bir nükte bulunmadığı gibi bu teşbihten müşebbehe (benzetilene) dönük bir gaye de yoktur; çünkü varlıkların zahir olması seslerin zahir olmasından daha açıktır.
وَانْتَصَبَ (جَهْرَةً) عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِبَيَانِ نَوْعِ فِعْلِ تَرَى لِأَنَّ مِنَ الرُّؤْيَةِ مَا يَكُونُ لَمْحَةً أَوْ مَعَ سَائِرٍ شَفَّافٍ فَلَا تَكُونُ وَاضِحَةً.
(Cehreten) kelimesi, terâ (تَرَى) fiilinin türünü açıklamak üzere mef‘ûl-i mutlak olarak mensub kılınmıştır; çünkü görmenin bir kısmı göz ucuyla bakmak suretiyle veya şeffaf bir perdenin ardından olur ki bu durumda açık ve seçik gerçekleşmez.
وَوَجْهُ الْعُدُولِ عَنْ أَنْ يَقُولَ عِيَانًا إِلَى قَوْلِهِ (جَهْرَةً) لِأَنَّ جَهْرَةً أَفْصَحُ لَفْظًا لِخِفَّتِهِ، فَإِنَّهُ غَيْرُ مَبْدُوءٍ بِحَرْفِ حَلْقٍ وَالِابْتِدَاءُ بِحَرْفِ الْحَلْقِ أَتْعَبُ لِلْحَلْقِ مِنْ وُقُوعِهِ فِي وَسَطِ الْكَلَامِ وَلِسَلَامَتِهِ مِنْ حَرْفِ الْعِلَّةِ وَكَذَلِكَ يَجْتَبِي الْبُلَغَاءُ بَعْضَ الْأَلْفَاظِ عَلَى بَعْضٍ لِحُسْنِ وَقْعِهَا فِي الْكَلَامِ وَخِفَّتِهَا عَلَى السَّمْعِ وَلِلْقُرْآنِ السَّهْمُ الْمُعَلَّى فِي ذَلِكَ وَهُوَ فِي غَايَةِ الْفَصَاحَةِ.
İyânen (عِيَانًا) demekten vazgeçilip (cehreten) denilmesinin sebebi ise, cehre lafzının telaffuz hafifliği sebebiyle lafız itibarıyla daha fasih olmasıdır. Zira boğaz harfi ile başlamamaktadır; zira boğaz harfi ile başlamak, onun kelimenin ortasında yer almasından boğaza daha çok zahmet verir; ayrıca illet harfinden de salimdir. Belagat ehli, kelam içindeki güzel tınısı ve kulağa hafif gelmesi sebebiyle bazı lafızları diğerlerine böylece tercih ederler. Bu hususta en üstün pay ise Kur’an’a aittir ve o, fesahatin zirvesindedir.
وَقَوْلُهُ: فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ أَيْ عُقُوبَةً لَهُمْ عَمَّا بَدَا مِنْهُمْ مِنَ الْعَجْرَفَةِ وَقِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِالْمُعْجِزَاتِ. وَهَذِهِ عُقُوبَةٌ دُنْيَوِيَّةٌ لَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُعَاقَبَ عَلَيْهِ حَرَامٌ أَوْ كُفْرٌ لَا
“Derhal sizi yıldırım çarpmıştı” kavli, onlardan sadır olan küstahlığa ve mucizelere önem vermemelerine bir ceza idi. Bu dünyevi bir cezadır; cezalandırılan fiilin haram veya küfür olduğuna delalet etmez;
سِيَّمَا وَقَدْ قُدِّرَ أَنَّ مَوْتَهُمْ بِالصَّاعِقَةِ لَا يَدُومُ إِلَّا قَلِيلًا فَلَمْ تَكُنْ مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ. وَبِهِ تَعْلَمُ أَنْ لَيْسَ فِي إِصَابَةِ الصَّاعِقَةِ لَهُمْ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ رُؤْيَةَ اللَّهِ تَعَالَى مُسْتَحِيلَةٌ وَأَنَّ سُؤَالَهَا وَالْإِلْحَاحَ فِيهِ كُفْرٌ كَمَا زَعَمَ الْمُعْتَزِلَةُ وَأَنْ لَا حَاجَةَ إِلَى الْجَوَابِ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ الصَّاعِقَةَ لِاعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُ تَعَالَى يُشَبِّهُ الْأَجْسَامَ فَكَانُوا بِذَلِكَ كَافِرِينَ إِذْ لَا دَلِيلَ فِي الْآيَةِ وَلَا غَيْرِهَا عَلَى أَنَّهُمْ كَفَرُوا، كَيْفَ وَقَدْ سَأَلَ الرُّؤْيَةَ مُوسَى ﵇.
özellikle de yıldırımla ölümlerinin pek az bir süre devam etmesi takdir edildiğinden, Âd ve Semûd’un yıldırımı gibi olmamıştır. Buradan anlarsın ki kendilerine yıldırım isabet etmesinde Yüce Allah’ın görülmesinin imkânsız olduğuna ve bunu talep edip bunda ısrarcı olmanın Mu‘tezile’nin iddia ettiği gibi küfür olduğuna dair bir delalet yoktur. Ayrıca buna, yıldırımın Allah Teâlâ’yı cisimlere benzetme inançlarından dolayı çarptığı ve bu sebeple kâfir oldukları şeklinde cevap vermeye de ihtiyaç yoktur; zira ayette ve başka hiçbir yerde onların kâfir olduklarına dair bir delil bulunmamaktadır. Nasıl olsun ki bizzat Mûsâ aleyhisselâm da [Allah’ı] görmeyi talep etmiştir.
وَالصَّاعِقَةُ نَارٌ كَهْرَبَائِيَّةٌ مِنَ السَّحَابِ تَحْرِقُ مَنْ أَصَابَتْهُ، وَقَدْ لَا تَظْهَرُ النَّارُ وَلَكِنْ يَصِلُ هَوَاؤُهَا إِلَى الْأَحْيَاءِ فَيَخْتَنِقُونَ بِسَبَبِ مَا يُخَالِطُ الْهَوَاءَ الَّذِي يَتَنَفَّسُونَ فِيهِ مِنَ الْحَوَامِضِ النَّاشِئَةِ عَنْ شِدَّةِ الْكَهْرَبَائِيَّةِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الَّذِي أَصَابَهُمْ نَارٌ، وَقِيلَ: سَمِعُوا صَعْقَةً فَمَاتُوا.
Yıldırım (صَاعِقَة), buluttan inip isabet ettiği kimseyi yakan elektriksel bir ateştir. Bazen ateş bizzat görünmez; lakin onun yaydığı hava canlılara ulaşır ve aşırı elektriklenmeden kaynaklanan asitlerin nefes aldıkları havaya karışması sebebiyle boğulurlar. Kendilerine isabet edenin bir ateş olduğu söylendiği gibi, dehşetli bir ses işittikleri ve bu sebeple öldükleri de söylenmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ فَائِدَةُ التَّقْيِيدِ بِهَذَا الْحَالِ عِنْدَ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» الدِّلَالَةُ عَلَى أَنَّ الصَّاعِقَةَ الَّتِي أَصَابَتْهُمْ نَارُ الصَّاعِقَةِ لَا صَوْتُهَا الشَّدِيدُ لِأَنَّ الْحَالَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الَّذِي أَصَابَهُمْ مِمَّا يُرَى، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ أَيْ وَأَنْتُمْ يَنْظُرُ بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ أَيْ مجتمعون.
“Göz göre göre” kavlinde bu hal ifadesiyle kayıtlamanın sağladığı fayda, *el-Keşşâf* sahibine göre kendilerine isabet eden yıldırımın şiddetli bir ses değil, yıldırımın ateşi olduğuna delalet etmesidir; çünkü hal bildiren bu ifade, isabet eden şeyin görülebilen türden olduğunu göstermiştir. Kurtubî ise: “Yani birbirinize bakar halde iken, bir arada toplanmış vaziyette idiniz” demiştir.
وَعِنْدِي أَيْن مَفْعُولَ تَنْظُرُونَ مَحْذُوفٌ وَأَنَّ (تَنْظُرُونَ) بِمَعْنَى تُحَدِّقُونَ الْأَنْظَارَ عِنْدَ رُؤْيَةِ السَّحَابِ عَلَى جَبَلِ الطُّورِ طَمَعًا أَنْ يَظْهَرَ لَهُمُ اللَّهُ مِنْ خِلَالِهِ لِأَنَّهُمُ اعْتَادُوا أَنَّ اللَّهَ يُكَلِّمُ مُوسَى كَلَامًا يَسْمَعُهُ مِنْ خِلَالِ السَّحَابِ كَمَا تَقُولُهُ التَّوْرَاةُ فِي مَوَاضِعَ، فَفَائِدَةُ الْحَالِ إِظْهَارُ أَنَّ الْعُقُوبَةَ أَصَابَتْهُمْ فِي حِينِ الْإِسَاءَةِ وَالْعَجْرَفَةِ إِذْ طَمِعُوا فِيمَا لَمْ يَكُنْ لِيُنَالَ لَهُمْ.
Bana göre ise tenzurûn (تَنْظُرُونَ) fiilinin mefulü hazfedilmiştir ve tenzurûn kelimesi, Tevrat’ın da muhtelif yerlerinde ifade ettiği üzere Allah’ın Mûsâ ile bulutların arasından işiteceği bir kelamla konuştuğuna alıştıkları için, Tûr dağındaki bulutu gördüklerinde Allah’ın onun arasından kendilerine zahir olacağı tamahıyla “gözlerinizi dikip dikkatle bakıyordunuz” manasındadır. Hal cümlesinin sağladığı nükte ise, erişemeyecekleri bir şeye tamah ettiklerinde cezanın kendilerine tam da o hadsizlik ve küstahlık anında çarptığını ortaya koymaktır.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ إِيجَازٌ بَدِيعٌ، أَيْ فَمُتُّمْ مِنَ الصَّاعِقَةِ ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ، وَهَذَا خارق عهادة جعل اللَّهِ مُعْجِزَةً لِمُوسَى اسْتِجَابَةً لِدُعَائِهِ وَشَفَاعَتِهِ أَوْ كَرَامَةً لَهُمْ مِنْ بَعْدِ تَأْدِيبِهِمْ إِنْ كَانَ السَّائِلُونَ هُمُ السَبْعِينَ فَإِنَّهُمْ مِنْ صَالِحِي بَنِي إِسْرَائِيلَ.
“Sonra, ölümünüzün ardından sizi tekrar dirilttik” kavlinde bedî‘ bir îcâz vardır; yani [takdiri]: “Yıldırımdan ötürü öldünüz, sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik” şeklindedir. Bu, Allah’ın Mûsâ’nın duasına ve şefaatine icabet olarak onun için kıldığı bir mucize veya şayet talep edenler yetmiş kişi ise -ki onlar İsrailoğullarının salihlerindendir- edeplendirilmelerinin ardından onlar için bir keramettir.
فَإِنْ قُلْتَ إِذَا كَانَ السَّائِلُونَ هُمُ الصَّالِحِينَ فَكَيْفَ عُوقِبُوا؟
Şayet: “İsteyenler salih kimseler idiyse nasıl cezalandırıldılar?” dersen,
قُلْتُ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ هَذَا عِقَابٌ دُنْيَوِيٌّ وَهُوَ يَنَالُ الصَّالِحِينَ وَيُسَمَّى عِنْدَ الصُّوفِيَّةِ بِالْعِتَابِ وَهُوَ لَا يُنَافِي الْكَرَامَةَ، وَنَظِيرُهُ أَنَّ مُوسَى سَأَلَ رُؤْيَةَ رَبِّهِ فَتَجَلَّى الله للجبل فَجعله دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ.
Derim ki: Bilirsin ki bu dünyevi bir cezadır; dünyevi ceza salih kimselere de isabet eder ve sûfîler nezdinde “itap” (sitem/azarlama) diye adlandırılır ve bu keramete aykırı değildir. Bunun benzeri şudur: Mûsâ da Rabbini görmeyi istemişti, Allah dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ baygın düşüp yere serildi; ayılınca da: “Seni tenzih ederim, sana tövbe ettim” dedi.
فَإِنْ قُلْتَ إِنَّ الْمَوْتَ يَقْتَضِي انْحِلَالَ التَّرْكِيبِ الْمِزَاجِيِّ فَكَيْفَ يَكُونُ الْبَعْثُ بَعْدَهُ فِي غَيْرِ يَوْمِ إِعَادَةِ الْخَلْقِ؟
Şayet: “Ölüm mizaç terkibinin dağılmasını gerektirir, öyleyse yeniden yaratılış günü (kıyamet) haricinde ölümden sonra dirilme nasıl olur?” dersen,
قُلْتُ: الْمَوْتُ هُوَ وُقُوفُ حَرَكَةِ الْقَلْبِ وَتَعْطِيلُ وَظَائِفِ الدَّوْرَةِ الدَّمَوِيَّةِ فَإِذَا حَصَلَ عَنْ فَسَادٍ فِيهَا لَمْ تَعْقُبْهُ حَيَاةٌ إِلَّا فِي يَوْمِ إِعَادَةِ الْخَلْقِ وَهُوَ الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Derim ki: Ölüm, kalbin hareketinin durması ve kan dolaşımı fonksiyonlarının devre dışı kalmasıdır. Şayet bu durum kalpteki bir bozulmadan ileri gelmişse, Yüce Allah’ın:
لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى [الدُّخان: ٥٦] وَإِذَا حَصَلَ عَنْ حَادِثٍ قَاهِرٍ مَانِعٍ وَظَائِفَ الْقَلْبِ مِنْ عَمَلِهَا كَانَ لِلْجَسَدِ حُكْمُ الْمَوْتِ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ لَكِنَّهُ يَقْبَلُ الرُّجُوعَ إِنْ عَادَتْ إِلَيْهِ أَسْبَابُ الْحَيَاةِ بِزَوَالِ الْمَوَانِعِ الْعَارِضَةِ، وَقَدْ صَارَ الْأَطِبَّاءُ الْيَوْمَ يَعْتَبِرُونَ بَعْضَ الْأَحْوَالِ الَّتِي تُعَطِّلُ عَمَلَ الْقَلْبِ اعْتِبَارَ الْمَوْتِ وَيُعَالِجُونَ الْقَلْبَ بِأَعْمَالٍ جِرَاحِيَّةٍ تُعِيدُ إِلَيْهِ حَرَكَتَهُ.
{ لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” [Duhân: 56] kavliyle kastedilen yeniden yaratılış gününden başka bir günde hayat onun peşinden gelmez. Fakat kalbin işlevlerini yerine getirmesine engel olan kahredici arızi bir hadiseden meydana gelmişse, o esnada beden hakkında ölüm hükmü geçerli olur; lakin arızi engellerin ortadan kalkmasıyla hayat sebepleri ona geri dönerse yeniden canlanmayı kabul eder. Günümüzde hekimler de kalbin çalışmasını durduran bazı durumları ölüm saymakta ve kalbe hareketini geri kazandıran cerrahi müdahalelerle onu tedavi etmektedirler.
وَالْمَوْتُ بِالصَّاعِقَةِ إِذَا كَانَ عَنِ اخْتِنَاقٍ أَوْ قُوَّةِ ضَغْطِ الصَّوْتِ عَلَى الْقَلْبِ قَدْ تَعْقُبُهُ الْحَيَاةُ بِوُصُولِ هَوَاءٍ صَافٍ جَدِيدٍ وَقَدْ يَطُولُ زَمَنُ هَذَا الْمَوْتِ فِي الْعَادَةِ سَاعَاتٍ قَلِيلَةٍ وَلَكِنَّ هَذَا الْحَادِثَ كَانَ خَارِقَ عَادَةٍ فَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مَوْتُهُمْ قَدْ طَالَ يَوْمًا وَلَيْلَةً كَمَا رُوِيَ فِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ وَيُمْكِنُ دون ذَلِك.
Yıldırımla ölüm, boğulmadan veya sesin kalbe yaptığı aşırı basınçtan kaynaklandığında, temiz yeni bir havanın ulaşmasıyla ardından hayat gelebilir. Adet üzere bu ölümün süresi birkaç saat uzayabilir; lakin bu hadise harikulade (mucizevi) bir olaydı. Dolayısıyla bazı rivayetlerde aktarıldığı üzere ölümleri bir gün bir gece uzamış olabileceği gibi bundan daha az sürmüş olması da mümkündür.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٥٧]
[Bakara Suresi (2), 57. Ayet]
وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧)
{ وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧) } “Üzerinize bulutu gölgelik kıldık; size kudret helvası ve bıldırcın indirdik. ‘Rızık olarak size verdiklerimizin temizlerinden yiyin’ (dedik). Onlar bize zulmetmediler, fakat yalnızca kendi nefislerine zulmediyorlardı. (57)”