عَطْفُ وَظَلَّلْنا على بَعَثْناكُمْ [الْبَقَرَة: ٥٦] . وَتَعْقِيبُ ذِكْرِ الْوَحْشَةِ بِذِكْرِ جَائِزَةٍ شَأْنُ الرَّحِيمِ فِي تَرْبِيَةِ عَبْدِهِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ تَظْلِيلَ الْغَمَامِ وَنُزُولَ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى كَانَ قَبْلَ سُؤَالِهِمْ رُؤْيَةَ اللَّهِ جَهْرَةً لِأَنَّ التَّوْرَاةَ ذَكَرَتْ نُزُولَ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى حِينَ دُخُولِهِمْ فِي بَرِّيَّةِ سِينَ بَيْنَ إِيلِيمَ وَسِينَا فِي الْيَوْمِ الثَّانِيَ عَشَرَ مِنَ الشَّهْرِ الثَّانِي مِنْ خُرُوجِهِمْ مِنْ مِصْرَ حِينَ اشْتَاقُوا أَكْلَ الْخُبْزِ وَاللَّحْمِ لِأَنَّهُمْ فِي رِحْلَتِهِمْ مَا كَانُوا يَطْبُخُونَ بَلِ الظَّاهِرُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقْتَاتُونَ مِنْ أَلْبَانِ مَوَاشِيهِمُ الَّتِي أَخْرَجُوهَا مَعَهُمْ وَمِمَّا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ. وَأَمَّا تَظْلِيلُهُمْ بِالْغَمَامِ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ وَقَعَ بَعْدَ أَنْ سَأَلُوا رُؤْيَةَ اللَّهِ لِأَنَّ تَظْلِيلَ الْغَمَامِ وَقَعَ بَعْدَ أَنْ نَصَبَ لَهُمْ مُوسَى خَيْمَةَ الِاجْتِمَاعِ مَحَلَّ الْقَرَابِينِ وَمَحَلَّ مُنَاجَاةِ مُوسَى وَقِبْلَةَ الدَّاعِينَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي بَرِّيَّةِ سِينَا فَلَمَّا تَمَّتِ الْخَيْمَةُ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ مِنْ خُرُوجِهِمْ مِنْ مِصْرَ غَطَّتْ سَحَابَةٌ خَيْمَةَ الشَّهَادَةِ وَمَتَى ارْتَفَعَتِ السَّحَابَةُ عَنِ الْخَيْمَةِ فَذَلِكَ إِذْنٌ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ بِالرَّحِيلِ فَإِذَا حَلَّتِ السَّحَابَةُ حَلُّوا إِلَخْ كَذَا تَقُولُ كُتُبُهُمْ (١) . فَلَمَّا سَأَلَ بَنُو إِسْرَائِيلَ الْخُبْزَ وَاللَّحْمَ كَانَ الْمَنُّ يَنْزِلُ عَلَيْهِمْ فِي الصَّبَاحِ وَالسَّلْوَى تَسْقُطُ عَلَيْهِمْ فِي الْمَسَاءِ بِمِقْدَارِ مَا يَكْفِي جَمِيعَهُمْ لِيَوْمِهِ أَوْ لَيْلَتِهِ إِلَّا يَوْمَ الْجُمْعَةِ فَيَنْزِلُ عَلَيْهِمْ مِنْهُمَا ضِعْفُ الْكِمِّيَّةِ لِأَنَّ فِي السَّبْتِ انْقِطَاعَ النُّزُولِ.
“Ve üzerinize gölge yaptık” ifadesi, “sizi dirilttik” [Bakara: 56] ifadesine atfedilmiştir. Ürküntü veren durumun hemen ardından bir ihsanın zikredilmesi, Rahîm olanın kulunu terbiyesindeki şanındandır. Açık olan odur ki bulutun gölgelik kılınması ve kudret helvası ile bıldırcının indirilmesi, onların Allah’ı açıktan açığa görmeyi istemelerinden önce idi; çünkü Tevrat, kudret helvası ile bıldırcının inişini, Mısır’dan çıkışlarının ikinci ayının on ikinci gününde, İlim ile Sina arasındaki Sin çölüne girdiklerinde ekmek ve et yemeyi arzuladıkları vakit olarak zikretmiştir; zira yolculuklarında yemek pişirmiyorlardı, bilakis açık olan şudur ki yanlarında çıkardıkları hayvanlarının sütleriyle ve toprağın bitirdikleriyle besleniyorlardı. Bulut ile gölgelenmelerine gelince, zahir olan bunun Allah’ı görmeyi istemelerinden sonra gerçekleşmiş olmasıdır; çünkü bulutun gölgelik yapılması, Sina çölünde Mûsâ’nın onlar için kurbanların sunulduğu, Mûsâ’nın münacat mahalli ve İsrailoğullarından dua edenlerin kıblesi olan Toplanma Çadırı’nı kurmasından sonra meydana gelmiştir. Mısır’dan çıkışlarının ikinci yılında çadır tamamlanınca bir bulut Şahitlik Çadırı’nı kaplamış; bulut çadırdan ne zaman yükselirse bu İsrailoğulları için göç etme izni sayılmış, bulut indiğinde ise konaklamışlardır ilâ ahir... Kendi kitaplarında (١) böyle denmektedir. İsrailoğulları ekmek ve et isteyince, cuma günü hariç -çünkü cumartesi günü iniş kesilirdi- her birine gün veya gecesine yetecek miktarda kudret helvası sabahları iniyor, bıldırcın ise akşamları üzerlerine düşüyordu; cuma günü ise iki katı miktarda iniyordu.
وَالْمَنُّ مَادَّةٌ صَمْغِيَّةٌ جَوِّيَّةٌ يَنْزِلُ عَلَى شَجَرِ الْبَادِيَةِ شِبْهُ الدَّقِيقِ الْمَبْلُولِ، فِيهِ حَلَاوَةٌ إِلَى الْحُمُوضَةِ وَلَوْنُهُ إِلَى الصُّفْرَةِ وَيَكْثُرُ بِوَادِي تِرْكِسْتَانَ وَقَدْ يَنْزِلُ بِقِلَّةٍ غَيْرِهَا وَلَمْ يَكُنْ يُعْرَفُ قَبْلُ
Men (الْمَنُّ - kudret helvası), çöl ağaçları üzerine ıslanmış un gibi inen, tatlılığı ekşimsi, rengi sarıya çalan, Türkistan vadisinde çokça bulunan, başka yerlere ise az inen ve daha önce
فِي بَرِّيَّةِ سِينَا. وَقَدْ وَصَفَتْهُ التَّوْرَاةُ بِأَنَّهُ دَقِيقٌ مِثْلَ الْقُشُورِ يَسْقُطُ نَدًى كَالْجَلِيدِ عَلَى الْأَرْضِ وَهُوَ مِثْلُ بِزْرِ الْكُزْبَرَةِ أَبْيَضُ وَطَعْمُهُ كَرُقَاقٍ بِعَسَلٍ وَسَمَّتْهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ مَنًّا، وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ لَا يُبْقُوا مِنْهُ لِلصَّبَاحِ لِأَنَّهُ يَتَوَلَّدُ فِيهِ دُودٌ وَأَنْ يَلْتَقِطُوهُ قَبْلَ أَنْ تَحْمَى الشَّمْسُ لِأَنَّهَا تُذِيبُهُ فَكَانُوا إِذَا الْتَقَطُوهُ طَحَنُوهُ بِالرَّحَا أَوْ دَقُّوهُ بِالْهَاوُنِ وَطَبَخُوهُ فِي الْقُدُورِ وَعَمِلُوهُ مِلَّاتٍ وَكَانَ طَعْمُهُ كَطَعْمِ قَطَائِفَ بِزَيْتٍ وَأَنَّهُمْ أَكَلُوهُ أَرْبَعِينَ سَنَةً حَتَّى جَاءُوا إِلَى طَرَفِ أَرْضِ كَنْعَانَ يُرِيدُ إِلَى حَبْرُونَ.
Sînâ çölünde [bilinmeyen bir şeydi]. Tevrat onu kabuklar gibi ince, yeryüzüne kırağı gibi çiy [olarak] düşen, kişniş tohumu gibi beyaz ve tadı ballı yufka gibi [bir madde] olarak nitelemiştir. İsrâiloğulları ona men adını vermiştir. İçinde kurt üreyeceğinden ondan sabaha bırakmamaları ve güneş onu eriteceğinden güneş kızışmadan önce toplamaları kendilerine emredilmişti. Onu topladıklarında değirmende öğütür veya havanda döver, tencerelerde pişirir ve külde ekmek yaparlardı. Tadı ise yağlı kadayıf tadı gibiydi. Kenân diyarı sınırına -yani Habrûn'a- gelinceye kadar kırk yıl boyunca onu yediler.
وَأَمَّا السَّلْوَى فَهِيَ اسْمُ جِنْسٍ جَمْعِيٌّ وَاحِدَتُهُ سَلْوَاةٌ وَقِيلَ: لَا وَاحِدَ لَهُ وَقِيلَ: وَاحِدُهُ وَجَمْعُهُ سَوَاءٌ، وَهُوَ طَائِرٌ بَرِّيٌّ لَذِيذُ اللَّحْمِ سَهْلُ الصَّيْدِ كَانَتْ تَسُوقُهُ لَهُمْ رِيحُ الْجَنُوبِ كُلَّ مَسَاءٍ فَيُمْسِكُونَهُ قَبْضًا وَيُسَمَّى هَذَا الطَّائِرُ أَيْضًا السُّمَانَى بِضَمِّ السِّينِ وَفَتْحِ الْمِيمِ مُخَفَّفَةً بَعْدَهَا أَلِفٌ فَنُونٌ مَقْصُورٌ كَحُبَارَى، وَهُوَ أَيْضًا اسْمٌ يَقَعُ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، وَقِيلَ: هُوَ الْجمع وَأما الْفَرد فَهُوَ سُمَانَاةٌ.
Selvâ (السَّلْوَى - bıldırcın) ise cins-i cem‘î (topluluk ismi) olup tekili selvâtedir (سَلْوَاةٌ); tekilinin olmadığı da söylenmiştir; tekili ile çoğulunun aynı olduğu da ileri sürülmüştür. Bu, eti lezzetli, avlanması kolay kara kuşudur; güney rüzgarı her akşam onu kendilerine sürükler, onlar da onu elleriyle tutarlardı. Bu kuşa, sin harfinin zammesi ve şeddesiz mimin fethasıyla, ardından gelen elif ve nûn-ı maksûre ile hübârâ gibi sumânâ (السُّمَانَى) da denir; bu da tekil ve çoğul için kullanılan bir isimdir; çoğul olduğu, tekilinin ise sumânâte (سُمَانَاةٌ) olduğu da söylenmiştir.
وَقَوْلُهُ: كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ حِينَ نُزُولِ الْقُرْآنِ لَمْ يُؤْمَرُوا بِذَلِكَ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ بَقِيَّةِ الْخَبَرِ عَنْ أَسْلَافِهِمْ.
{ كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Rızık olarak size verdiklerimizin temizlerinden yiyin” kavli, mahzuf bir kavlin mekulüdür (söylenmiş sözüdür); zira Kur’an’ın nüzulü anında muhatap olanlara böyle bir emir verilmemiştir; bu da ifadenin ataları hakkındaki haberin devamı olduğunu gösterir.
وَقَوْلُهُ: وَما ظَلَمُونا قَدَّرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» مَعْطُوفًا عَلَى مُقَدَّرٍ أَيْ فَظَلَمُوا وَقَرَّرَهُ شَارِحُوهُ بِأَنَّ (مَا ظَلَمُونَا) نَفْيٌ لِظُلْمٍ مُتَعَلِّقٍ بِمَفْعُولٍ مُعَيَّنٍ وَهُوَ ضَمِيرُ الْجَلَالَةِ وَهَذَا النَّفْيُ يُفِيدُ فِي الْمَقَامِ الْخِطَابِيِّ أَنَّ هُنَالِكَ ظُلْمًا مُتَعَلِّقًا بِغَيْرِ هَذَا الْمَنْصُوبِ إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنِ الظُّلْمُ وَاقِعًا لَنُفِيَ مُطْلَقًا بِأَنْ يُقَالَ: وَمَا ظَلَمُوا وَلَيْسَ الْمَعْنَى عَلَيْهِ، وَأَنَّهُ إِنَّمَا قُدِّرَ فِي «الْكَشَّافِ» الْفِعْلُ الْمَحْذُوفُ مُقْتَرِنًا بِالْفَاءِ لِأَنَّ الْفَاءَ فِي عَطْفِ الْجُمَلِ تُفِيدُ مَعَ التَّرْتِيبِ وَالتَّعْقِيبِ مَعْنَى السَّبَبِيَّةِ غَالِبًا، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفَةُ مُتَسَبِّبَةً عَنِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا فَشَبَّهَ وُقُوعَ ظُلْمِهِمْ حِينَ كَفَرُوا النِّعْمَةَ عَقِبَ الْإِحْسَانِ بِتَرَتُّبِ الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ فِي الْحُصُولِ بِلَا رَيْثٍ وَبِدُونِ مُرَاقَبَةِ ذَلِكَ الْإِحْسَانِ حَتَّى كَأَنَّهُمْ يَأْتُونَ بِالظُّلْمِ جَزَاءً لِلنِّعْمَةِ، وَرَمَزَ إِلَى لَفْظِ الْمُشَبَّهِ بِهِ بِرَدِيفِهِ وَهُوَ فَاءُ السَّبَبِيَّةِ وَقَرِينَةُ ذَلِكَ مَا يَعْلَمُهُ السَّامِعُ مِنْ أَنَّ الظُّلْمَ لَا يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ مُسَبَّبًا عَنِ الْإِنْعَامِ عَلَى حَدِّ قَوْلِكَ أَحْسَنْتُ إِلَى فُلَانٍ فَأَسَاءَ إِلَيَّ وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
{ وَما ظَلَمُونا } “Onlar bize zulmetmediler” kavlini *el-Keşşâf* sahibi takdiri bir ifadeye atıf kılmıştır; yani: “Zulmettiler [ve bize zulmetmediler]” şeklindedir. Şarihleri bunu şöyle açıklamışlardır: “Bize zulmetmediler” ifadesi, lafza-i celâl zamiri olan muayyen bir mefule taalluk eden zulmün nefiy edilmesidir (olumsuzlanmasıdır). Bu nefiy, hitap makamında bu mensubun dışındakine taalluk eden bir zulmün var olduğunu ifade eder; zira eğer zulüm hiç vaki olmasaydı: “Onlar zulmetmediler” denilerek mutlak surette nefyedilirdi, oysa mana bu değildir. *el-Keşşâf*’ta mahzuf fiilin fâ ile bitiştirilerek takdir edilmesinin sebebi ise, cümlelerin atfında fâ harfinin tertip ve ta‘kîb ile beraber çoğunlukla sebebiyet manası ifade etmesidir. Dolayısıyla matuf olan cümle, matufun aleyh olan cümlenin bir müsebbebi (sonucu) olur. Böylece onların iyiliğin hemen ardından nimete nankörlük ettikleri andaki zulümlerinin vuku bulmasını, gecikmeksizin ve o iyiliği gözetmeksizin müsebbebin sebebe terettüp edişine benzetmiş, adeta nimete karşılık olarak zulüm getirdiklerini bildirmiştir. Müşebbehün bih olan lafza ise onun eş anlamlısı olan sebebiyet fâ’sı ile işaret etmiştir. Bunun karinesi ise, bir kimseye: “Falancaya iyilik ettim, o ise bana kötülük etti” demende ve Yüce Allah’ın:
وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ [الْوَاقِعَة: ٨٢] أَيْ تَجْعَلُونَ شُكْرَ رِزْقِكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ فَالْفَاءُ
{ وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Verilen rızka karşı şükrünüzü yalanlamaktan ibaret mi kılıyorsunuz?” [Vâkıa: 82] kavlinde olduğu gibi zulmün ihsandan kaynaklanan bir sonuç olmaya elverişli olmadığını muhatabın bilmesidir. Dolayısıyla buradaki fâ,
مَجَازٌ لِغَيْرِ التَّرَتُّبِ عَلَى أُسْلُوبِ قَوْلِكَ: أَنْعَمْتُ عَلَيْهِ فَكَفَرَ. وَلَكَ أَنْ تَقُولَ إِنَّ أَصْلَ مَعْنَى الْفَاءِ الْعَاطِفَةِ التَّرْتِيبُ وَالتَّعْقِيبُ لَا غَيْرَ وَهُوَ الْمَعْنَى الْمُلَازِمُ لَهَا فِي جَمِيعِ مَوَاقِعِ اسْتِعْمَالِهَا فَإِنَّ الِاطِّرَادَ مِنْ عَلَامَاتِ الْحَقِيقَةِ. وَأَمَّا التَّرَتُّبُ أَيِ السَّبَبِيَّةُ فَأَمْرٌ عَارض لَهَا فهومن الْمَجَازِ أَوْ مِنْ مُسْتَتْبَعَاتِ التَّرَاكِيبِ أَلَا تَرَى أَنَّهُ يُوجَدُ تَارَةً وَيَتَخَلَّفُ أُخْرَى فَإِنَّهُ مَفْقُودٌ فِي عَطْفِ الْمُفْرَدَاتِ نَحْوَ جَاءَ زَيْدٌ فَعَمْرٌو وَفِي كَثِيرٍ مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ [ق: ٢٢] فَلِذَلِكَ كَانَ مَعْنَى السَّبَبِيَّةِ حَيْثُمَا اسْتُفِيدَ مُحْتَاجًا إِلَى الْقَرَائِنِ فَإِنْ لَمْ تَتَطَلَّبْ لَهُ عَلَاقَةً قُلْتَ هُوَ مِنْ مُسْتَتْبَعَاتِ تَرَاكِيبٍ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ وَإِنْ تَطَلَّبْتَ لَهُ عَلَاقَةً- وَهِيَ لَا تَعُوزُكُ- قُلْتَ هُوَ مَجَازٌ لِأَنَّ أَكْثَرَ الْأُمُورِ الْحَاصِلَةِ عَقِبَ غَيْرِهَا
senin: “Ona ihsanda bulundum, o ise nankörlük etti” sözün üslubunca terettüp dışındaki mana için mecazdır. Şöyle de diyebilirsin: Atıf fâ’sının asıl anlamı yalnızca tertip ve ta‘kîbtir; onun kullanıldığı bütün yerlerde ayrılmayan asli mana da budur, nitekim kurallı olarak sürüp gitmesi (ıttırâd) hakikatin alametlerindendir. Terettüp, yani sebebiyet ise ona sonradan arız olan bir durumdur; dolayısıyla o ya mecazdır yahut terkiplerin gerektirdiği yan anlamlardandır. Görmez misin ki o bazen bulunur bazen bulunmaz; nitekim: “Zeyd geldi, ardından Amr geldi” örneğindeki müfredlerin atfında ve Yüce Allah’ın: { لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ } “Andolsun sen bundan gaflette idin, derhal senden perdeni kaldırdık” [Kâf: 22] kavli gibi cümlelerin atfının birçoğunda sebebiyet manası yoktur. İşte bu yüzden sebebiyet manası anlaşıldığı her yerde karinelere muhtaçtır. Şayet onun için bir alaka aramazsan, makamın karinesiyle terkiplerin gerektirdiği bir anlam olduğunu söylersin; şayet bir alaka ararsan -ki bunu bulmakta zorlanmazsın- bunun mecaz olduğunu söylersin, zira başka bir şeyin hemen akabinde meydana gelen işlerin çoğu,
يَكُونُ مُوجِبُ التَّعْقِيبِ فِيهَا هُوَ السَّبَبِيَّةَ وَلَوْ عُرْفًا وَلَوِ ادِّعَاءً فَلَيْسَ خُرُوجُ الْفَاءِ عَنِ التَّرَتُّبِ هُوَ الْمَجَازَ بَلِ الْأَمْرُ بِالْعَكْسِ.
örfen veya iddia yoluyla da olsa, o ta‘kîbin gerektiricisi sebebiyettir. Dolayısıyla fâ harfinin terettüpten çıkması mecaz değildir, bilakis durum bunun tam tersidir.
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَقِيقَةَ الْفَاءِ الْعَاطِفَةِ هُوَ التَّرْتِيبُ وَالتَّعْقِيبُ فَقَطْ أَنَّ بَعْضَ الْبَيَانِيِّينَ جَعَلُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا [الْقَصَص: ٨] اللَّامُ فِيهِ مُسْتَعَارَةٌ لِمَعْنَى فَاءِ التَّعْقِيبِ أَيْ فَكَانَ لَهُمْ عَدُوًّا فَجَعَلُوا الْفَاءَ حَقِيقَةً فِي التَّعْقِيبِ وَلَوْ كَانَتْ لِلتَّرْتِيبِ لَسَاوَتِ اللَّامَ فَلَمْ تَسْتَقِمِ الِاسْتِعَارَةُ فَيَكُونُ الْوَجْهُ الْحَامِلُ لِلزَّمَخْشَرِيِّ عَلَى تَقْدِيرِ الْمَحْذُوفِ مُقْتَرِنًا بِالْفَاءِ هُوَ أَنَّهُ رَأَى عَطْفَ الظُّلْمِ عَلَى وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَمَا بَعْدَهُ بِالْوَاوِ وَلَا يَحْسُنُ لِعَدَمِ الْجِهَةِ الْجَامِعَةِ بَيْنَ الِامْتِنَانِ وَالذَّمِّ وَالْمُنَاسَبَةُ شَرْطٌ فِي قَبُولِ الْوَصْلِ بِالْوَاوِ بِخِلَافِ الْعَطْفِ بِالْفَاءِ، فَتَعَيَّنَ إِمَّا تَقْدِيرُ ظَلَمُوا مُسْتَأْنَفًا بِدُونِ عَطْفٍ وَظَاهَرٌ أَنَّهُ لَيْسَ هُنَالِكَ مَعْنًى عَلَى الِاسْتِئْنَافِ وَإِمَّا رَبْطُ ظَلَمُوا بِعَاطِفٍ سِوَى الْوَاوِ وَلَيْسَ يَصْلُحُ هُنَا غَيْرُ الْفَاءِ لِأَنَّ الْمَعْطُوفَ حَصَلَ عَقِبَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ فَكَانَ ذَلِكَ التَّعَاقُبُ فِي الْخَارِجِ مُغْنِيًا عَنِ الْجِهَةِ الْجَامِعَةِ وَلِذَلِكَ كَانَتِ الْفَاءُ لَا تَسْتَدْعِي قُوَّةَ مُنَاسَبَةٍ كَمُنَاسَبَةِ الْوَاوِ وَلَكِنْ مُنَاسِبَةً فِي الْخَيَالِ فَقَطْ وَقَدْ وُجِدَتْ هُنَا لِأَنَّ كَوْنَ الْمَعْطُوفِ حَصَلَ فِي الْخَارِجِ عَقِبَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ مِمَّا يَجْعَلُهُ حَاضِرًا فِي خَيَالِ الَّذِي يَتَكَلَّمُ عَنِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا قُبْحُ نَحْوِ قَوْلِكَ جَاءَ زَيْدٌ فَصَاحَ الدِّيكُ فَلِقِلَّةِ جَدْوَى هَذَا الْخَبَرِ أَلَا تَرَاهُ يَصِيرُ حَسَنًا لَوْ أَرَدْتَ بِقَوْلِكَ فَصَاحَ الدِّيكُ مَعْنَى التَّوْقِيتِ بِالْفَجْرِ فَبِهَذَا ظَهَرَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ طَرِيقٌ لِرَبْطِ الظُّلْمِ الْمُقَدَّرِ بِالْفِعْلَيْنِ قَبْلَهُ إِلَّا الْفَاءُ.
Atıf fâ’sının hakikatinin yalnızca tertip ve ta‘kîb olduğuna delalet eden hususlardan biri de, bazı beyan ulemasının Yüce Allah’ın: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا } “Firavun ailesi onu [sonunda] kendilerine bir düşman olsun diye bulup aldı” [Kasas: 8] kavlindeki lâm harfini ta‘kîb fâ’sı manasına istiare kılmış olmalarıdır; yani “ve böylece onlara düşman oldu” demektir. Dolayısıyla fâ’yı ta‘kîbde hakikat kılmışlardır; şayet tertip için olsaydı lâm harfine denk olurdu ve istiare sahih olmazdı. Bu durumda Zemahşerî’yi mahzuf ifadeyi fâ ile takdir etmeye sevk eden vecih şudur: O, zulüm fiilinin “Üzerinize bulutu gölgelik kıldık” ifadesine ve sonrasına vâv ile atfedilmesini uygun görmemiştir; zira nimetlendirme ile yerme arasında ortak bir cihet yoktur ve vâv ile bağlamanın kabulünde münasebet şarttır, fâ ile atıfta ise böyle değildir. Bu sebeple ya “zulmettiler” fiilinin atıfsız olarak istînâf (yeni bir başlangıç) kabul edilmesi gerekiyordu -ki istînâfa hamledecek bir mana olmadığı açıktır- ya da “zulmettiler” fiilinin vâv harfi dışında bir atıf edatıyla bağlanması gerekiyordu. Burada fâ harfinden başkası da elverişli değildir; çünkü matuf olan fiil matufun aleyhin hemen ardından gerçekleşmiştir, dolayısıyla dış dünyadaki bu ardışıklık ortak bir cihetten müstağni kılmıştır. İşte bu yüzden fâ harfi, vâv harfinin münasebeti gibi kuvvetli bir münasebet talep etmez, yalnızca zihinde bir münasebet arar ve bu da burada mevcuttur; zira matufun dış dünyada matufun aleyhin ardından gerçekleşmiş olması, onu matufun aleyhten bahseden kimsenin zihninde hazır kılan unsurlardandır. Senin: “Zeyd geldi, horoz da öttü” demendeki çirkinlik ise bu haberin faydasının azlığındandır; görmez misin ki “horoz öttü” sözünle sabah vaktini belirleme manasını kastetsen bu ifade güzel olur. İşte bununla açığa çıkmıştır ki takdir edilen zulüm fiilini kendisinden önceki iki fiile bağlamanın fâ’dan başka bir yolu yoktur.
وَفِي ذَلِكَ الْإِخْبَارِ وَالرَّبْطِ وَالتَّصَدِّي لِبَيَانِهِ- مَعَ غَرَابَةِ هَذَا التَّعْقِيبِ- تَعْرِيضٌ بِمَذَمَّتِهِمْ إِذْ قَابَلُوا الْإِحْسَانَ بِالْكُفْرَانِ وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِغَبَاوَتِهِمْ إِذْ صَدَفُوا عَنِ الشُّكْرِ كَأَنَّهُمْ يَنْكُونَ
Bu haber vermede, bağlamada ve -bu ta‘kîbin garipliğiyle birlikte- onu açıklamaya yönelmede, iyiliğe nankörlükle karşılık verdikleri için onları yermeye bir tariz (üstü kapalı dokundurma) vardır. Ayrıca şükürden yüz çevirdikleri için, sanki kendilerine iyilik edene zarar veriyorlarmış gibi davranmalarındaki ahmaklıklarına da bir tariz vardır; oysa onlar yalnızca
بِالْمُنْعِمِ وَهُمْ إِنَّمَا يُوقِعُونَ النِّكَايَةَ بِأَنْفُسِهِمْ، هَذَا تَفْصِيلُ مَا يُقَالُ عَلَى تَقْدِيرِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» .
zararı kendi nefislerine dokundurmaktadırlar. İşte *el-Keşşâf* sahibinin takdiri üzerine söylenecek sözün tafsilatı budur.
وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنْ لَا حَاجَةَ إِلَى التَّقْدِيرِ وَأَنَّ جُمْلَةَ وَما ظَلَمُونا عَطْفٌ عَلَى مَا قَبْلَهَا لِأَنَّهَا مِثْلُهَا فِي أَنَّهَا مِنْ أَحْوَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَثَارُ ذِكْرِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ هُوَ مَا تَضَمَّنَتْهُ بَعْضُ الْجُمَلِ الَّتِي سَبَقَتْ مِنْ أَنَّ ظُلْمًا قَدْ حَصَلَ مِنْهُمْ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ [الْبَقَرَة: ٥١] وَقَوْلِهِ: إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ [الْبَقَرَة: ٥٤] وَمَا تضمنه قَوْله: فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ [الْبَقَرَة: ٥٥] الدَّالُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ عَذَابٌ جَرُّوهُ إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَأَتَى بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ كَالْفَذْلَكَةِ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ الْجُمَلُ السَّابِقَةُ نَظِيرَ قَوْله: وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ [الْبَقَرَة: ٩] عَقِبَ قَوْلِهِ: يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا [الْبَقَرَة: ٩] وَنَظِيرَ قَوْلِهِ: وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ [سبأ: ١٩] بَعْدَ الْكَلَامِ السَّابِقِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً [سبأ: ١٨]
Bana göre ise herhangi bir takdire ihtiyaç yoktur. { وَما ظَلَمُونا } “Bize zulmetmediler” cümlesi kendisinden öncekine matuftur; zira o da İsrâiloğullarının hallerinden biri olması bakımından onun gibidir. Bu cümlenin zikredilmesinin sebebi ise, daha önce geçen bazı cümlelerin onlardan bir zulmün meydana geldiğini içermesidir; nitekim { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } “Sonra onun ardından sizler zalimler olarak buzağıyı [ilah] edindiniz” [Bakara 51] ve { إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ } “Şüphesiz siz buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz” [Bakara 54] buyrukları ile { فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Bunun üzerine siz bakıp dururken sizi yıldırım çarpmıştı” [Bakara 55] buyruğunun içerdiği mana böyledir; ki bu da söz konusu durumun kendi başlarına sardıkları bir azap olduğuna delalet etmektedir. Dolayısıyla bu cümle, önceki cümlelerin içerdiği mananın bir fezlekesi (özeti) olarak getirilmiştir. Bu da { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar” [Bakara 9] ayetinin hemen ardından gelen { وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “oysa onlar yalnızca kendilerini aldatırlar” [Bakara 9] buyruğunun ve önceki söz olan { وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً } “Onlarla, içlerini bereketli kıldığımız memleketler arasında birbirine yakın şehirler var ettik” [Sebe 18]
الْآيَةَ.
ayetinden sonra gelen { وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “ve kendilerine zulmettiler” [Sebe 19] buyruğunun benzeridir.
وَغَيَّرَ الْأُسْلُوبَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ إِذِ انْتَقَلَ مِنْ خِطَابِ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى الْحَدِيثِ عَنْهُمْ بِضَمِيرِ الْغَيْبَةِ لِقَصْدِ الِاتِّعَاظِ بِحَالِهِمْ وَتَعْرِيضًا بِأَنَّهُمْ مُتَمَادُونَ عَلَى غَيِّهِمْ وَلَيْسُوا مُسْتَفِيقِينَ مِنْ ضَلَالِهِمْ فَهُمْ بِحَيْثُ لَا يُقِرُّونَ بِأَنَّهُمْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ. وَهَذَا الظُّلْمُ الَّذِي قُدِّرَ فِي نَظْمِ الْآيَةِ هُوَ ضَجَرُهُمْ مِنْ مُدَاوَمَةِ أَكْلِ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى الَّذِي سَيَأْتِي ذِكْرُهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ [الْبَقَرَة: ٦١] الْآيَةَ فَكَانَ قَوْلُهُ: وَما ظَلَمُونا تَمْهِيدًا لَهُ وَتَعْجِيلًا بِتَسْجِيلِ قِلَّةِ شُكْرِهِمْ عَلَى نِعَمِ اللَّهِ وَعِنَايَتِهِ بِهِمْ إِذْ كَانَتْ شَكِيمَتُهُمْ لَمْ تُلَيِّنْهَا الزَّوَاجِرُ وَلَا الْمَكَارِمُ.
Bu cümlede üslup değiştirilmiş; İsrâiloğullarına hitaptan, onların durumundan ibret alınmasını sağlamak ve onların sapıklıklarında ısrarcı olduklarına, dalaletlerinden uyanmadıklarına, dolayısıyla kendilerine zulmettiklerini itiraf edecek durumda bulunmadıklarına tariz (üstü kapalı dokundurma) yapmak amacıyla üçüncü şahıs (gaib) zamiriyle onlardan bahsetmeye geçilmiştir. Ayetin dizilişinde takdir edilen bu zulüm, Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ } “Hani siz: «Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla katlanamayacağız» demiştiniz” [Bakara 61] ayetiyle zikri gelecek olan, kudret helvası ve bıldırcın etini sürekli yemekten bıkıp usanmalarıdır. Dolayısıyla { وَما ظَلَمُونا } “Bize zulmetmediler” buyruğu buna bir hazırlık ve Allah'ın nimetlerine ve onlara olan inayetine karşı şükürlerinin azlığını hemen kayda geçirme mahiyetindedir; zira onların dikbaşlılıklarını ne uyarıcı tehditler ne de ikramlar yumuşatabilmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ قَدَّمَ فِيهِ الْمَفْعُولَ لِلْقَصْرِ وَقَدْ حَصَلَ الْقَصْرُ أَوَّلًا بِمُجَرَّدِ الْجَمْعِ بَيْنَ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ ثُمَّ أُكِّدَ بِالتَّقْدِيمِ لِأَنَّ حَالَهُمْ كَحَالِ مَنْ يَنْكِي غَيْرَهُ كَمَا قِيلَ: يَفْعَلُ الْجَاهِلُ بِنَفْسِهِ مَا يَفْعَلُ الْعَدو بعدوه.
{ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Fakat onlar ancak kendilerine zulmediyorlardı” ifadesinde meful (nesne), kasr (tahsis) bildirmek için öne alınmıştır. Kasr öncelikle sadece nefy (olumsuzluk) ile ispatın (olumluluğun) bir arada getirilmesiyle sağlanmış, sonra da takdim ile pekiştirilmiştir; çünkü onların hali, başkasına zarar verdiğini sanan kimsenin hali gibidir. Nitekim: «Cahilin kendi nefsine yaptığını, düşman düşmanına yapmaz» denilmiştir.
[٥٨، ٥٩]
[58, 59]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٥٨ إِلَى ٥٩]
[Bakara Suresi (2), Ayetler: 58-59]
وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩)
{ وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩) } “Hani bir zamanlar: 'Şu beldeye girin, orada bulunanlardan dilediğiniz gibi bol bol yiyin; kapıdan eğilerek (saygı ve tevazu içinde) girin ve «hıtta (bizi bağışla)» deyin ki hatalarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere ise [nimetlerimizi] daha da artıracağız' demiştik. Derken zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de yoldan çıkmaları sebebiyle o zulmedenlerin üzerine gökten bir azap indirdik.”
هَذَا تَذْكِيرٌ بِنِعْمَةٍ أُخْرَى مُكِّنُوا مِنْهَا فَمَا أَحْسَنُوا قَبُولَهَا وَلَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا فَحُرِمُوا مِنْهَا إِلَى حِينٍ وَعُوقِبَ الَّذِينَ كَانُوا السَّبَبَ فِي عَدَمِ قَبُولِهَا. وَفِي التَّذْكِيرِ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ امْتِنَانٌ
Bu, kendilerine imkan sağlanan ancak onu güzel bir şekilde kabul etmeyip hakkıyla gözetmedikleri, bu yüzden bir süre ondan mahrum bırakıldıkları ve onun kabul edilmemesine sebep olanların cezalandırıldığı başka bir nimeti hatırlatmadır. Bu nimetin hatırlatılmasında, nimeti kabul etmese bile nimetin nimet olması hasebiyle kendilerine nimetin sunulmuş olduğu yönünde bir minnet
عَلَيْهِمْ بِبَذْلِ النِّعْمَةِ لَهُمْ لِأَنَّ النِّعْمَةَ نِعْمَةٌ وَإِنْ لَمْ يَقْبَلْهَا الْمُنْعَمُ عَلَيْهِ، وَإِثَارَةٌ لِحَسْرَتِهِمْ عَلَى مَا فَاتَ أَسْلَافَهُمْ وَمَا لَقُوهُ مِنْ جَرَّاءِ إِعْجَابِهِمْ بِآرَائِهِمْ، وَمَوْعِظَةٌ لَهُمْ أَنْ لَا يَقَعُوا فِيمَا وَقَعَ فِيهِ الْأَوَّلُونَ فَقَدْ عَلِمُوا أَنَّهُمْ كُلَّمَا صَدَفُوا عَنْ قَدْرِ حَقِّ النِّعَمِ نَالَتْهُمُ الْمَصَائِبُ. قَالَ الشَّيْخُ ابْنُ عَطَاءِ اللَّهِ: مَنْ لَمْ يَشْكُرِ النِّعَمِ فَقَدْ تَعَرَّضَ لِزَوَالِهَا، وَمَنْ شَكَرَهَا فَقَدْ قَيَّدَهَا بِعِقَالِهَا.
vardır. Ayrıca atalarının kaçırdığı fırsatlara ve kendi görüşlerini beğenmeleri yüzünden başlarına gelenlere karşı bir hasret uyandırma; nimetlerin kadrini bilmeyip yüz çevirdikleri her seferinde musibetlere uğradıklarını bildikleri için öncekilerin düştüğü duruma düşmemeleri hususunda bir öğüt bulunmaktadır. Şeyh İbn Atâullah şöyle demiştir: «Kim nimetlere şükretmezse, onların yok olmasına zemin hazırlamış olur; kim de onlara şükrederse, onları bağıyla bağlamış olur.»
وَلِعِلْمِ الْمُخَاطَبِينَ بِمَا عَنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ اخْتُصِرَ فِيهَا الْكَلَامُ اخْتِصَارًا تَرَكَ كَثِيرًا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِيهَا حَيَارَى، فَسَلَكُوا طَرَائِقَ فِي انْتِزَاعِ تَفْصِيلِ الْمَعْنَى مِنْ مُجْمَلِهَا فَمَا أَتَوْا عَلَى شَيْءٍ مُقْنِعٍ، وَكُنْتَ تَجِدُ أَقْوَالَهُمْ هُنَا إِذَا الْتَأَمَ
Muhatapların bu ayetin kastettiği manayı bilmeleri sebebiyle, ayetteki söz öylesine kısaltılmıştır ki bu durum birçok müfessiri hayret içinde bırakmıştır. Onlar mücmel olan bu ifadeden anlamın ayrıntılarını çıkarmak için çeşitli yollara başvurmuşlarsa da ikna edici bir sonuca varamamışlardır. Onların buradaki sözlerinin bir kısmının ayetin nazmıyla bağdaştığını,
بَعْضُهَا بِنَظْمِ الْآيَةِ لَا يَلْتَئِمُ بَعْضُهُ الْآخَرُ، وَرُبَّمَا خَالَفَ جَمِيعُهَا مَا وَقع فِي أَيَّام أُخَرَ.
diğer bir kısmının ise bağdaşmadığını ve bazen hepsinin başka günlerde vuku bulan hadiselere aykırı düştüğünü görürdün.
وَالَّذِي عِنْدِي مِنَ الْقَوْلِ فِي تَفْسِيرِ هَاتِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا أَشَارَتْ إِلَى قِصَّةٍ مَعْلُومَةٍ تَضَمَّنَتْهَا كُتُبُهُمْ وَهِيَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا طَوَّحَتْ بِهِمُ الرِّحْلَةُ إِلَى بَرِّيَّةِ فَارَانَ نَزَلُوا بِمَدِينَةِ قَادِشٍ فَأَصْبَحُوا عَلَى حُدُودِ أَرْضِ كَنْعَانَ الَّتِي هِيَ الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ الَّتِي وَعَدَهَا اللَّهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَذَلِكَ فِي أَثْنَاءِ السَّنَةِ الثَّانِيَةِ بَعْدَ خُرُوجِهِمْ مِنْ مِصْرَ فَأَرْسَلَ مُوسَى اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا لِيَتَجَسَّسُوا أَرْضَ كَنْعَانَ مِنْ كل سبط رجل وَفِيهِمْ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَكَالَبُ بْنُ بَفْنَةَ فَصَعِدُوا وَأَتَوْا إِلَى مَدِينَةِ حَبْرُونَ فَوَجَدُوا الْأَرْضَ ذَاتَ خَيْرَاتٍ وَقَطَعُوا مِنْ عِنَبِهَا وَرُمَّانِهَا وَتِينِهَا وَرَجَعُوا لِقَوْمِهِمْ بَعْدَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا وَأَخْبَرُوا مُوسَى وَهَارُونَ وَجَمِيعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرَوْهُمْ ثَمَرَ الْأَرْضِ وَأَخْبَرُوهُمْ أَنَّهَا حَقًّا تَفِيضُ لَبَنًا وَعَسَلًا غَيْرَ أَنَّ أَهْلَهَا ذَوُو عِزَّةٍ وَمُدُنَهَا حَصِينَةٌ جِدًّا فَأَمَرَ مُوسَى كَالِبًا فَأَنْصَتَ إِسْرَائِيلُ إِلَى مُوسَى وَقَالَ إِنَّنَا نَصْعَدُ وَنَمْتَلِكُهَا وَكَذَلِكَ يُوشَعُ أَمَّا الْعَشَرَةُ الْآخَرُونَ فَأَشَاعُوا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مَذَمَّةَ الْأَرْضِ وَأَنَّهَا تَأْكُلُ سُكَّانَهَا وَأَنَّ سُكَّانَهَا جَبَابِرَةٌ فَخَافَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ مِنْ سُكَّانِ الْأَرْضِ وَجَبُنُوا عَنِ الْقِتَالِ فَقَامَ فِيهِمْ يُوشَعُ وَكَالِبٌ قَائِلِينَ لَا تَخَافُوا مِنَ الْعَدُوِّ فَإِنَّهُمْ لُقْمَةٌ لَنَا وَاللَّهُ مَعَنَا، فَلَمْ يُصْغِ الْقَوْمُ لَهُمْ وَأَوْحَى اللَّهُ لِمُوسَى أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَسَاءُوا الظَّنَّ بِرَبِّهِمْ وَأَنَّهُ مُهْلِكُهُمْ فَاسْتَشْفَعَ لَهُمْ مُوسَى فَعَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ وَلَكِنَّهُ حَرَمَهُمْ مِنَ الدُّخُولِ إِلَى الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فَلَا يَدْخُلُ لَهَا أَحَدٌ مِنَ
Bu ayetin tefsiri konusunda benim kanaatim şudur: Ayet, kendi kitaplarında da yer alan malum bir kıssaya işaret etmektedir. Şöyle ki: İsrâiloğulları yolculuk onları Paran Çölü'ne sürüklediğinde Kadeş şehrine indiler ve Allah'ın İsrâiloğullarına vadettiği Mukaddes Toprak olan Kenan diyarının sınırlarına ulaştılar. Bu olay, Mısır'dan çıkışlarının ikinci yılı esnasında gerçekleşti. Bunun üzerine Mûsâ, Kenan diyarını gözetleyip keşfetmeleri için her kabileden bir kişi olmak üzere on iki adam gönderdi; aralarında Yûşa b. Nûn ve Kâleb b. Yüfenna da vardı. Çıkıp Hebron (el-Halîl) şehrine vardılar; orayı hayır ve bereket dolu bir yer olarak buldular, üzümünden, narından ve incirinden kopardılar ve kırk gün sonra kavimlerine döndüler. Mûsâ'ya, Hârûn'a ve bütün İsrâiloğullarına haber verip onlara o diyarın meyvesini gösterdiler; oranın gerçekten süt ve bal akıtan bir yer olduğunu, ancak halkının çok güçlü ve şehirlerinin son derece müstahkem olduğunu bildirdiler. Mûsâ, Kâleb'e emretti; o da İsrâiloğullarını Mûsâ'yı dinlemeye davet etti ve «Biz oraya çıkıp orayı fethederiz» dedi, Yûşa da aynı şeyi söyledi. Diğer on kişi ise İsrâiloğulları arasında o diyarı kötüleyen, oranın sakinlerini tükettiğini ve halkının zorba devler olduğunu söyleyen dedikodular yaydılar. Bunun üzerine İsrâiloğulları o diyarın sakinlerinden korktular ve savaşmaktan çekindiler. Yûşa ve Kâleb aralarında ayağa kalkıp: «Düşmandan korkmayın, çünkü onlar bizim için kolay bir lokmadır ve Allah bizimle beraberdir» dediler. Fakat kavim onları dinlemedi. Allah da Mûsâ'ya, İsrâiloğullarının Rableri hakkında kötü zanda bulunduklarını ve Kendisinin onları helak edeceğini vahyetti. Mûsâ onlar için şefaat diledi; Allah da onları affetti, fakat Mukaddes Topraklara girmeyi onlara kırk yıl boyunca haram kıldı; çölde şaşkınca dolaşacaklar ve o gün hazır bulunanlardan
الْحَاضِرِينَ يَوْمئِذٍ إِلَّا يوشعا وكالبا وَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَى الْجَوَاسِيسِ الْعَشَرَةِ الْمُثَبِّطِينَ وَبَاءً أَهْلَكَهُمْ.
Yûşa ve Kâleb hariç hiç kimse oraya giremeyecekti. Allah, insanları vazgeçirmeye çalışan o on casusun üzerine de onları helak eden bir veba gönderdi.
فَهَذِهِ الْآيَةُ تَنْطَبِقُ عَلَى هَذِهِ الْقِصَّةِ تَمَامَ الِانْطِبَاقِ لَا سِيَّمَا إِذَا ضَمَّتْ لَهَا آيَةَ سُورَةِ [الْمَائِدَةِ: ٢١، ٢٥] يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ إِلَى قَوْلِهِ الْفاسِقِينَ فَقَوْلُهُ: ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ الظَّاهِرُ أَنَّهُ أَرَادَ بِهَا «حَبْرُونَ» الَّتِي كَانَتْ قَرِيبَةً مِنْهُمْ وَالَّتِي ذَهَبَ إِلَيْهَا جَوَاسِيسُهُمْ وَأَتَوْا بِثِمَارِهَا، وَقِيلَ: أَرَادَ مِنَ الْقَرْيَةِ الْجِهَةَ كُلَّهَا قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ شَبَّةَ فَإِنَّ الْقَرْيَةَ تُطْلَقُ عَلَى الْمَزْرَعَةِ لَكِنَّ هَذَا يُبْعِدُهُ قَوْلُهُ: وَادْخُلُوا الْبابَ وَإِن كَانَ الْبَابَ يُطْلَقُ عَلَى الْمَدْخَلِ بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ وَكَيْفَمَا كَانَ يَنْتَظِمُ
İşte bu ayet, özellikle Mâide Sûresi'ndeki { يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey kavmim! Allah'ın size [vatan olarak] yazdığı mukaddes toprağa girin” buyruğundan { الْفَاسِقِينَ } “yoldan çıkmışlar” [ifadesine kadar olan ayetler] buna dahil edildiğinde, bu kıssaya tamamen uymaktadır. { ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ } “Şu şehre girin” buyruğunda zâhir olan; kendilerine yakın olan, casuslarının gidip meyvelerinden getirdiği 'Habrûn' (Hebron/El-Halil) şehrini kastetmiş olmasıdır. Bir görüşe göre de karye (şehir) ile bütün bir bölge kastedilmiştir; Kurtubî bunu Amr b. Şebbe'den nakletmiştir. Zira karye (قَرْيَة) kelimesi ekili arazi/çiftlik için de kullanılır. Ne var ki { وَادْخُلُوا الْبَابَ } “kapıdan girin” buyruğu bunu uzak bir ihtimal kılmaktadır; her ne kadar 'bâb' (kapı) kelimesi iki dağ arasındaki geçit için de kullanılsa bile. Her halükârda bu durum düzene girmektedir...
ذَلِكَ مَعَ قَوْلِهِ:
şu buyrukla tam bir uyum içindedir:
فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً يُشِيرُ إِلَى الثِّمَارِ الْكَثِيرَةِ هُنَاكَ. وَقَوْلُهُ: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ يَتَعَيَّنُ أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا أَشَاعَهُ الْجَوَاسِيسُ الْعَشَرَةُ مِنْ مَذَمَّةِ الْأَرْضِ وَصُعُوبَتِهَا وَأَنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا مِثْلَ مَا قَالَ مُوسَى حَيْثُ اسْتَنْصَتَ الشَّعْبُ بِلِسَانِ كَالَبِ بْنِ بَفْنَةَ وَيُوشَعَ وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٦٢] فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا أَيْ مِنَ الَّذِينَ قِيلَ لَهُمُ ادْخُلُوا الْقَرْيَةَ وَأَنَّ الرِّجْزَ الَّذِي أَصَابَ الَّذِينَ ظَلَمُوا هُوَ الْوَبَاءُ الَّذِي أَصَابَ الْعَشَرَةَ الْجَوَاسِيسَ، وَيَنْتَظِمُ ذَلِكَ أَيْضًا مَعَ قَوْلِهِ فِي آيَةِ الْمَائِدَةِ [٢١، ٢٢] وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ إِلَخْ وَقَوْلِهِ: قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ [الْمَائِدَة: ٢٣] فَإِنَّ الْبَابَ يُنَاسِبُ الْقَرْيَةَ. وَقَوْلُهُ: قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ [الْمَائِدَة:
{ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً } “oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin” ifadesi oradaki bol meyvelere işaret etmektedir. { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } “Derken zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler” buyruğunun ise, on casusun o diyar hakkında yaydığı kötülemelere, oranın zorluğuna ve Kâleb b. Yüfenna ile Yûşa'nın diliyle halk sükûnete davet edildiğinde Mûsâ'nın söylediği gibi söylemediklerine işaret olduğu kesindir. Yüce Allah'ın A'râf Suresi'ndeki: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً } “Onlardan zulmedenler sözü değiştirdiler” [A'râf 162] yani kendilerine «beldeye girin» denilen kimselerden zulmedenler sözü değiştirdiler buyruğu ve zulmedenlerin başına gelen azabın (ricz) o on casusa isabet eden veba olması da buna delalet eder. Bu durum, Mâide Suresi'ndeki şu ayetle de uyum içindedir: { وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ } “Arkanıza dönmeyin, yoksa zarara uğrayanlar olarak geri dönersiniz. Dediler ki: Ey Mûsâ! Orada zorba bir kavim var...” [Mâide 21-22] ve { قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ } “Korkanlar arasından Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki: Onların üzerine kapıdan girin” [Mâide 23] ayetleri; zira kapı şehre uygundur. Yine Allah Teâlâ'nın: { قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ } “[Allah] buyurdu ki: 'Artık orası onlara haram kılınmıştır'” [Mâide 26]
٢٦] . فَهَذَا هُوَ التَّفْسِيرُ الصَّحِيحُ الْمُنْطَبِقُ عَلَى التَّارِيخِ الصَّرِيحِ.
buyruğu da böyledir. İşte açık tarihe tamı tamına uyan sahih tefsir budur.
فَقَوْلُهُ: وَإِذْ قُلْنَا أَيْ عَلَى لِسَانِ مُوسَى فَبَلَّغَهُ لِلْقَوْمِ بِوَاسِطَةِ اسْتِنْصَاتِ كَالِبِ بْنِ بَفْنَةَ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يُوَافِقُ مَا فِي سُورَةِ الْعُقُودِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ الْآيَاتِ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَقَوْلُهُ: ادْخُلُوا إِمَّا أَمْرٌ بِدُخُولِ قَرْيَةٍ قَرِيبَةٍ مِنْهُمْ وَهِيَ «حَبْرُونُ» لِتَكُونَ مَرْكَزًا أَوَّلًا لَهُمْ، وَالْأَمْرُ بِالدُّخُولِ أَمْرٌ بِمَا يَتَوَقَّفُ الدُّخُولُ عَلَيْهِ أَعْنِي الْقِتَالَ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَةُ الْمَائِدَةِ إِذْ قَالَ: ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ إِلَى قَوْلِهِ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَإِنَّ الِارْتِدَادَ عَلَى الْأَدْبَارِ مِنَ الْأَلْفَاظِ الْمُتَعَارَفَةِ فِي الْحُرُوبِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ [الْأَنْفَال: ١٥] . وَلَعَلَّ فِي الْإِشَارَةِ بِكَلِمَةِ هذِهِ الْمُفِيدَةِ لِلْقُرْبِ مَا يُرَجِّحُ أَنَّ الْقَرْيَةَ هِيَ حَبْرُونُ الَّتِي طَلَعَ إِلَيْهَا جَوَاسِيسُهُمْ.
{ وَإِذْ قُلْنَا } “Hani demiştik” buyruğu, yani Mûsâ'nın diliyle demiştik demektir; o da bunu Kâleb b. Yüfenna'nın halkı sükûnete davet etmesi vasıtasıyla kavme tebliğ etmiştir. Mâide Suresi'nde Yüce Allah'ın: { يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey kavmim! Allah'ın sizin için yazdığı mukaddes toprağa girin...” ayetinde geçen hususla örtüşen de budur. Bu yaklaşıma göre { ادْخُلُوا } “girin” emri, ya onlar için ilk merkez olsun diye kendilerine yakın bir beldeye -ki orası Hebron'dur- girme emridir ve girmeyi emretmek, girmeyi gerektiren şeyin yani savaşın da emredilmesidir; nitekim Mâide Suresi'ndeki: «Mukaddes toprağa girin... arkanıza dönmeyin» ayeti buna delalet eder; zira arkaya dönmek savaşlarda bilinen tabirlerdendir, nitekim Allah Teâlâ: { فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } “onlara arkalarınızı dönmeyin” [Enfâl 15] buyurmuştur. Yakınlık bildiren { هذِهِ } “şu” kelimesiyle yapılan işarette, söz konusu beldenin casusların keşfe çıktığı Hebron olduğunu kuvvetlendiren bir karine bulunabilir.
وَالْقَرْيَةُ- بِفَتْحِ الْقَافِ لَا غَيْرَ عَلَى الْأَصَحِّ- الْبَلْدَةُ الْمُشْتَمِلَةُ عَلَى الْمَسَاكِنِ الْمَبْنِيَّةِ مِنْ
el-Karye (الْقَرْيَةُ) -en sahih görüşe göre yalnız kāf harfinin fethasıyla okunur- taştan yapılmış meskenleri içeren beldedir;
حِجَارَةٍ وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْقَرْيِ- بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ وَبِالْيَاءِ- وَهُوَ الْجَمْعُ يُقَالُ: قَرَى الشَّيْءَ يَقْرِيهِ إِذَا جَمَعَهُ وَهِيَ تُطْلَقُ عَلَى الْبَلْدَةِ الصَّغِيرَةِ وَعَلَى الْمَدِينَةِ الْكَبِيرَةِ ذَاتِ الْأَسْوَارِ وَالْأَبْوَابِ كَمَا أُرِيدَ بِهَا هُنَا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً. وَجَمْعُ الْقَرْيَةِ قُرًى بِضَمِّ الْقَافِ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ لِأَنَّ قِيَاسَ فُعَلٍ أَنْ يَكُونَ جَمْعًا لِفِعْلَةٍ بِكَسْرِ الْفَاءِ مِثْلَ كِسْوَةٍ وَكُسَى وَقِيَاسُ جَمْعِ قَرْيَةٍ أَنْ يَكُونَ عَلَى قِرَاءٍ بِكَسْرِ الْقَافِ وَبِالْمَدِّ كَمَا قَالُوا: رَكْوَةٌ وَرِكَاءٌ وَشَكْوَةٌ وَشِكَاءٌ.
kāf'ın fethası, râ'nın sükûnu ve yâ ile el-kary (الْقَرْي) kökünden türemiştir ki o da toplamak demektir; nitekim bir şeyi topladığı zaman Arapçada «قَرَى الشَّيْءَ يَقْرِيهِ» denir. Karye hem küçük belde için hem de surları ve kapıları olan büyük şehir için kullanılır; nitekim { وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } “ve kapıdan eğilerek girin” buyruğunun delaletiyle burada da bu kastedilmiştir. Karye kelimesinin çoğulu kıyasa aykırı olarak kāf'ın zammesiyle kurâ (قُرًى) şeklinde gelir; zira fu‘al vezninin, kisve-küsâ gibi fâ harfi kesreli olan fi‘le vezninin çoğulu olması kıyastır. Karye kelimesinin çoğulunun ise, rakve-rikâ' ve şekve-şikâ' dedikleri gibi, kāf'ın kesresi ve med ile kırâ' (قِرَاء) şeklinde gelmesi kıyastır.
وَقَوْلُهُ: وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً مُرَادٌ بِهِ بَابُ الْقَرْيَةِ لِأَنَّ الْ مُتَعَيِّنَةٌ لِلْعِوَضِيَّةِ عَنِ
{ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } “ve kapıdan eğilerek girin” buyruğunda kastedilen, beldenin kapısıdır; çünkü harf-i tarif (الـ), önceki lafzın delalet ettiği
الْمُضَافِ إِلَيْهِ الدَّالِّ عَلَيْهِ اللَّفْظُ الْمُتَقَدِّمُ. وَمَعْنَى السُّجُودِ عِنْدَ الدُّخُولِ الِانْحِنَاءُ شُكْرًا لِلَّهِ تَعَالَى لَا لِأَنَّ بَابَهَا قَصِيرٌ كَمَا قِيلَ، إِذْ لَا جَدْوَى لَهُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ السُّجُودِ مُطْلَقُ الِانْحِنَاءِ لِإِظْهَارِ الْعَجْزِ وَالضَّعْفِ كَيْلَا يَفْطِنَ لَهُمْ أَهْلُ الْقَرْيَةِ وَهَذَا مِنْ أَحْوَالِ الْجَوْسَسَةِ، وَلَمْ تَتَعَرَّضْ لَهَا التَّوْرَاةُ وَيَبْعُدْ أَنْ يَكُونَ السُّجُودُ الْمَأْمُورُ بِهِ سُجُودَ الشُّكْرِ لِأَنَّهُمْ دَاخِلُونَ مُتَجَسِّسِينَ لَا فَاتِحِينَ وَقَدْ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّهُمْ بَدَّلُوا وَصِيَّةَ مُوسَى فَدَخَلُوا يزحفون على أستاهم كَأَنَّهُمْ أَرَادُوا إِظْهَارَ الزَّمَانَةِ فَأَفْرَطُوا فِي التَّصَنُّعِ بِحَيْثُ يَكَادُ أَنْ يَفْتَضِحَ أَمْرُهُمْ لِأَنَّ بَعْضَ التَّصَنُّعِ لَا يُسْتَطَاعُ اسْتِمْرَارُهُ.
muzâfun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiş durumdadır. Giriş sırasındaki sücûd (secde) kelimesinin anlamı, kapısı alçak olduğu için değil -ki iddia edildiği gibi bunun bir yararı yoktur-, Allah Teâlâ'ya şükretmek amacıyla eğilmektir. Görünen o ki secdeden maksat, belde halkının durumu fark etmemesi için acziyet ve zayıflık göstermek üzere mutlak eğilmedir; bu da casusluk hallerindendir. Tevrat buna değinmemiştir. Emredilen secdenin şükür secdesi olması uzak bir ihtimaldir; çünkü onlar fatih olarak değil, casus olarak girmekteydiler. Sahih hadiste geçtiğine göre onlar Mûsâ'nın vasiyetini değiştirmiş ve sanki kötürüm olduklarını göstermek istercesine kıçları üzerinde sürünerek girmişler, böylece yapmacıklıkta aşırıya kaçmışlardır; öyle ki neredeyse durumları açığa çıkacaktı, zira bazı yapmacık hallerin sürdürülmesi mümkün değildir.
وَقَوْلُهُ: وَقُولُوا حِطَّةٌ الْحِطَّةُ فِعْلَةٌ مِنَ الْحَطِّ وَهُوَ الْخَفْضُ وَأَصْلُ الصِّيغَةِ أَنَّ تَدُلَّ عَلَى الْهَيْئَةِ وَلَكِنَّهَا هَنَا مُرَادٌ بِهَا مُطْلَقُ الْمَصْدَرِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ كَانَ مَعْرُوفًا فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ لِلدِّلَالَةِ عَلَى الْعَجْزِ أَوْ هُوَ مِنْ أَقْوَالِ السُّؤَّالِ وَالشَّحَّاذِينَ كَيْلَا يَحْسِبَ لَهُمْ أَهْلُ الْقَرْيَةِ حِسَابًا وَلَا يَأْخُذُوا حَذَرًا مِنْهُمْ فَيَكُونُ الْقَوْلُ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ قَوْلًا يُخَاطِبُونَ بِهِ أَهْلَ الْقَرْيَةِ.
{ وَقُولُوا حِطَّةٌ } “ve «hıtta» deyin” buyruğuna gelince; hıtta (حِطَّةٌ) kelimesi, indirmek ve düşürmek anlamına gelen hatt (حَطّ) kökünden fi‘letün veznindedir. Bu veznin aslı heyet (tarz/durum) bildirmesidir, fakat burada mutlak masdar manası kastedilmiştir. Zahir olan odur ki bu söz, o bölgede acziyeti ifade etmek için bilinen bir tabirdi veya belde halkının kendilerinden şüphelenmemesi ve onlardan sakınmaması için dilencilerin ve yoksulların söylediği sözlerdendi. Buna göre emrolundukları bu söz, belde halkına hitaben söyleyecekleri bir söz olur.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ الْحِطَّةِ سُؤَالُ غُفْرَانِ الذُّنُوبِ أَيْ حُطَّ عَنَّا ذُنُوبَنَا أَيِ اسْأَلُوا اللَّهَ غُفْرَانَ ذُنُوبِكُمْ إِنْ دَخَلْتُمُ الْقَرْيَةَ. وَقِيلَ: مِنَ الْحَطِّ بِمَعْنَى حَطِّ الرِّحَالِ أَيْ إِقَامَةٍ أَيِ ادْخُلُوا قَائِلِينَ إِنَّكُمْ نَاوُونَ الْإِقَامَةَ بِهَا إِذِ الْحَرْبُ وَدُخُولُ دِيَارِ الْعَدُوِّ يَكُونُ فَتْحًا وَيَكُونُ صُلْحًا وَيَكُونُ لِلْغَنِيمَةِ ثُمَّ الْإِيَابِ. وَهَذَانِ التَّأْوِيلَانِ بَعِيدَانِ وَلِأَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالرَّفْعِ وَهِيَ الْمَشْهُورَةُ تُنَافِي الْقَوْلَ بِأَنَّهَا طَلَبُ الْمَغْفِرَةِ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ الْمُرَادُ بِهِ الدُّعَاءُ لَا يَرْتَفِعُ عَلَى مَعْنَى الْإِخْبَارِ نَحْوَ سَقْيًا وَرَعْيًا وَإِنَّمَا يَرْتَفِعُ إِذَا قُصِدَ بِهِ الْمَدْحُ أَوِ التَّعَجُّبُ لِقُرْبِهِمَا مِنَ الْخَبَرِ دُونَ الدُّعَاءِ وَلَا يُسْتَعْمَلُ الْخَبَرُ فِي الدُّعَاءِ إِلَّا بِصِيغَةِ الْفِعْلِ نَحْوَ ﵀ وَيَرْحَمُهُ الله.
Hıtta'dan kastın günahların bağışlanmasını talep etmek, yani «günahlarımızı üzerimizden indir/dök» demek olduğu, dolayısıyla şehre girdiğinizde Allah'tan günahlarınızı bağışlamasını isteyin manasına geldiği de söylenmiştir. Yine yükleri indirmek anlamındaki hattan hareketle «ikamet» manasına geldiği, yani oraya yerleşmeye niyetli olduğunuzu söyleyerek girin demek olduğu da söylenmiştir; zira savaş ve düşman diyarına giriş bazen fetih, bazen sulh, bazen de ganimet alıp dönmek amacıyla olur. Bu iki yorum uzaktır. Ayrıca meşhur olan merfû (ötreli) okuyuş da bunun bir mağfiret talebi olduğu görüşüyle bağdaşmaz; çünkü dua kastedilen masdar, sakyen ve ra‘yen örneklerinde olduğu gibi ihbari bir mana üzere ref kılınmaz; masdar ancak dua yerine değil, habere yakınlığı sebebiyle övgü veya hayret kastolunduğunda ref kılınır. Zaten haber cümlesi duada ancak «rahimehullāh» ve «yerhamuhullāh» gibi fiil kalıbıyla kullanılır.
و (حطة) بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ أَوْ خَبَرٌ نَحْوَ سَمْعٌ وَطَاعَةٌ وصبر جَمِيلٌ.
{ حِطَّةٌ } kelimesi, «sem‘un ve tâatun» ve «sabrun cemîlun» örneklerinde olduğu gibi mübteda veya haber olarak merfûdur.
وَالْخَطَايَا جَمْعُ خَطِيئَةٍ وَلَامُهَا مَهْمُوزَةٌ فَقِيَاس جمعهَا خطائيء بِهَمْزَتَيْنِ بِوَزْنِ فَعَائِلَ
el-Hatâyâ (الْخَطَايَا) kelimesi, hatîe (خَطِيئَة) kelimesinin çoğuludur ve lâmü'l-fiili hemzelidir. Dolayısıyla çoğulunun kıyasa göre faâil vezninde iki hemze ile hatâi' (خَطَائِئ) olması gerekirdi.
فَلَمَّا اجْتَمَعَتِ الْهَمْزَتَانِ قُلِبَتِ الثَّانِيَةُ يَاءً لِأَنَّ قَبْلَهَا كَسْرَةً أَوْ لِأَنَّ فِي الْهَمْزَتَيْنِ ثِقَلًا فَخَفَّفُوا الْأَخِيرَةَ مِنْهُمَا يَاءً ثُمَّ قَلَبُوهَا أَلِفًا إِمَّا لِاجْتِمَاعِ ثِقَلِ الْيَاءِ مَعَ ثِقَلِ صِيغَةِ الْجَمْعِ وَإِمَّا لِأَنَّهُ لَمَّا أَشْبَهَ جَائِيَ اسْتَحَقَّ التَّخْفِيفَ وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يُعَامِلُوهُ مُعَامَلَةَ جَائِي لِأَنَّ هَمْزَةَ جَائِي زَائِدَة وهمزة خطائيء أَصْلِيَّةٌ فَفَرُّوا بِتَخْفِيفِهِ إِلَى قَلْبِ الْيَاءِ أَلِفًا كَمَا فَعَلُوا فِي يَتَامَى وَوَجَدُوا لَهُ فِي الْأَسْمَاءِ الصَّحِيحَةِ نَظِيرًا وَهُوَ طَهَارَى جَمْعُ طَاهِرَة. والخطيئة فعيلة بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ لِأَنَّهَا مَخْطُوءٌ بِهَا أَيْ مَسْلُوكٌ بِهَا
İki hemze yan yana gelince, ya kendisinden önce kesre bulunduğu için ya da iki hemzenin ağırlığından dolayı ikinci hemze yâ harfine dönüştürülerek kelime hafifletilmiş, ardından bu yâ harfi ya yâ'nın ağırlığı çoğul kalıbının ağırlığıyla birleştiği için ya da câî (جَائِي) kelimesine benzediği için tahfifi hak ettiğinden elife çevrilmiştir. Ancak câî kelimesi gibi muamele etmemişlerdir; zira câî'nin hemzesi zâid, hatâi' kelimesinin hemzesi ise aslidir. Bu sebeple yetâmâ (يَتَامَى) kelimesinde yaptıkları gibi yâ'yı elife çevirerek tahfife gitmişler ve sahih isimlerde bunun bir benzeri olan tâhire'nin çoğulu tahârâ (طَهَارَى) kelimesini bulmuşlardır. Hatîe (الْخَطِيئَةُ) ise mef‘ûl manasında fa‘île kalıbıdır; çünkü o, kendisiyle hata edilen yani
مَسْلَكَ الْخَطَأِ أَشَارُوا إِلَى أَنَّهَا فِعْلٌ يَحِقُّ أَنْ لَا يَقَعَ فِيهِ فَاعِلُهُ إِلَّا خَطَأً فَهِيَ الذَّنْبُ وَالْمَعْصِيَةُ.
hata yoluna girilen şeydir. Bununla, failinin ancak yanılarak düşmesi gereken bir fiil olduğuna işaret etmişlerdir; dolayısıyla o, günah ve isyandır.
وَقَوْلُهُ: وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ وَعْدٌ بِالزِّيَادَةِ مِنْ خَيْرَيِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلِذَلِكَ حُذِفَ مَفْعُولُ (نَزِيدُ) . وَالْوَاوُ عَاطِفَةُ جُمْلَةِ سَنَزِيدُ عَلَى جُمْلَةِ قُلْنَا ادْخُلُوا أَيْ وَقُلْنَا سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ لِأَنَّ جُمْلَةَ سَنَزِيدُ حُكِيَتْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٦١] مُسْتَأْنَفَةً فَعُلِمَ أَنَّهَا تُعَبِّرُ عَنْ نَظِيرٍ لَهَا فِي الْكَلَامِ الَّذِي خَاطَبَ اللَّهُ بِهِ مُوسَى عَلَى مَعْنَى التَّرَقِّي فِي التَّفَضُّلِ فَلَمَّا حُكِيَتْ هُنَا عُطِفَتْ عَطْفَ الْقَوْلِ عَلَى الْقَوْلِ.
{ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “iyilik edenlere ise [mükafatlarını] daha da artıracağız” buyruğu, dünya ve ahiret hayırlarından artırma vaadidir; bu sebeple (نَزِيدُ) fiilinin mefulü (ikinci nesnesi) hazfedilmiştir. Vâv harfi, { سَنَزِيدُ } cümlesini { قُلْنَا ادْخُلُوا } cümlesine atfetmektedir; yani «ve iyilik edenlere artıracağız dedik» takdirindedir. Zira { سَنَزِيدُ } cümlesi A'râf Suresi'nde [161] istînâf (yeni bir başlangıç) olarak aktarılmıştır; böylece bunun, lütuf ve ihsanda dereceyi artırma manasında Allah'ın Mûsâ'ya hitap ettiği sözdeki benzerini ifade ettiği anlaşılmıştır. Burada aktarıldığında ise sözün söze atfı kabilinden atfedilmiştir.
وَقَوْلُهُ: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ أَيْ بَدَّلَ الْعَشَرَةُ الْقَوْلَ الَّذِي أُمِرَ مُوسَى بِإِعْلَانِهِ فِي الْقَوْمِ وَهُوَ التَّرْغِيبُ فِي دُخُولِ الْقَرْيَةِ وَتَهْوِينُ الْعَدُوِّ عَلَيْهِمْ فَقَالُوا لَهُمْ: لَا تَسْتَطِيعُونَ قِتَالَهُمْ وَثَبَّطُوهُمْ وَلِذَلِكَ عُوقِبُوا فَأُنْزِلَ عَلَيْهِمْ رِجْزٌ مِنَ السَّمَاءِ وَهُوَ الطَّاعُونُ. وَإِنَّمَا جُعِلَ مِنَ السَّمَاءِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ سَبَبٌ أَرْضَى مِنْ عَدْوَى أَوْ نَحْوِهَا فَعُلِمَ أَنَّهُ رَمَتْهُمْ بِهِ الْمَلَائِكَةُ مِنَ السَّمَاءِ بِأَنْ أُلْقِيَتْ عَنَاصِرُهُ وَجَرَاثِيمُهُ عَلَيْهِمْ فَأُصِيبُوا بِهِ دُونَ غَيْرِهِمْ. وَلِأَجْلِ هَذَا خُصَّ التَّبْدِيلُ بِفَرِيقٍ مَعْرُوفٍ عِنْدَهُمْ فَعُبِّرَ عَنْهُ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِيَّةِ لِعِلْمِ الْمُخَاطَبِينَ بِهِ وَبِتِلْكَ الصِّلَةِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ التَّبْدِيلَ لَيْسَ مِنْ فِعْلِ جَمِيعِ الْقَوْمِ أَوْ مُعْظَمِهِمْ لِأَنَّ الْآيَةَ تَذْكِيرٌ لِلْيَهُودِ بِمَا هُوَ مَعْلُومٌ لَهُمْ مِنْ حَوَادِثِهِمْ.
{ فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } “Derken zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler” buyruğu; yani o on casus, Mûsâ'ya kavme duyurması emredilen sözü -ki o beldeye girmeye teşvik etmek ve düşmanı gözlerinde küçültmekti- değiştirdiler de onlara: «Onlarla savaşmaya güç yetiremezsiniz» deyip onları vazgeçirdiler. Bu sebeple cezalandırıldılar ve üzerlerine gökten bir azap (ricz) yani taun indirildi. Azabın gökten kılınmasının sebebi, onun bulaşma veya benzeri dünyevi bir sebebinin bulunmamasıdır; böylece meleklerin gökten üzerlerine unsurlarını ve mikroplarını bırakarak onları vurduğu ve başkalarına değil yalnızca onlara isabet ettiği anlaşılmıştır. İşte bu sebeple sözü değiştirme işi, aralarında bilinen belirli bir gruba tahsis edilmiş ve muhatapların bu grubu ve bu niteliği bilmeleri sebebiyle ism-i mevsûl yoluyla ifade edilmiştir. Bu da sözü değiştirmenin kavmin tamamının veya çoğunluğunun fiili olmadığına delalet etmiştir; zira ayet, Yahudilere geçmişlerindeki bilinen olayları bir hatırlatmadır.
وَإِنَّمَا جَاءَ بِالظَّاهِرِ فِي مَوْضِعِ الْمُضْمَرِ فِي قَوْلِهِ: فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً وَلَمْ يَقُلْ عَلَيْهِمْ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الرِّجْزَ عَمَّ جَمِيعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبِذَلِكَ تَنْطَبِقُ الْآيَةُ عَلَى مَا ذَكَرَتْهُ التَّوْرَاةُ تَمَامَ الِانْطِبَاقِ.
{ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً } “o zulmedenlerin üzerine gökten bir azap indirdik” buyruğunda zamir yerine açık isim getirilip «onların üzerine» denilmemesi, azabın bütün İsrâiloğullarını kuşattığı zannına kapılınmaması içindir. Böylece ayet, Tevrat'ın zikrettiği bilgilere tam olarak uygun düşmektedir.
وَتَبْدِيلُ الْقَوْلِ تَبْدِيلُ جَمِيعِ مَا قَالَهُ اللَّهُ لَهُمْ وَمَا حَدَّثَهُمُ النَّاسُ عَنْ حَالِ الْقَرْيَةِ، وَلِلْإِشَارَةِ إِلَى جَمِيعِ هَذَا بَنَى فِعْلَ قِيلَ إِلَى الْمَجْهُول إيجازا. فقولا مفعول أَو لِبَدَّلَ، وغَيْرَ الَّذِي قِيلَ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِأَنَّ (بَدَّلَ) يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ مِنْ بَابِ كَسَى أَيْ مِمَّا دَلَّ عَلَى عَكْسِ مَعْنَى كَسَى مِثْلَ سَلَبَهُ ثَوْبَهُ. قَالَ أَبُو الشِّيصِ:
Sözün değiştirilmesi, Allah'ın onlara söylediği ve insanların kendilerine o beldenin durumuna dair anlattığı her şeyin değiştirilmesidir. Bütün bunlara işaret etmek için îcaz (kısa anlatım) amacıyla { قِيلَ } fiili meçhul (edilgen) olarak kurulmuştur. { قَوْلًا } kelimesi { بَدَّلَ } fiilinin birinci mefulü, { غَيْرَ الَّذِي قِيلَ } ise ikinci mefulüdür; çünkü (بَدَّلَ) fiili, giydirdi (كَسَى) babından -yani «elbisesini soydu» gibi kessâ fiilinin zıttı manaya delalet eden fiillerden- olup iki meful alır. Ebu'ş-Şîs şöyle demiştir:
بُدِّلْتُ مِنْ بُرْدِ الشَّبَابِ مُلَاءَةً ... خَلَقًا وَبِئْسَ مَثُوبَةُ الْمُقْتَاضِ
Gençlik bürdümün yerine bana eski bir hırka verildi ... Değiş tokuş yapanın karşılığı ne de kötüdür!
وَفَائِدَةُ إِظْهَارِ لَفْظِ الْقَوْلِ دُونَ أَنْ يُقَالَ فَبَدَّلُوهُ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنَّهُمْ بَدَّلُوا لَفْظَ حِطَّةٍ خَاصَّةً وَامْتَثَلُوا مَا عَدَا ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ الْأَمْرُ هَيِّنًا.
«Onu değiştirdiler» denilmeyip { قَوْلًا } (söz) lafzının açıkça zikredilmesinin faydası, sadece «hıtta» kelimesini değiştirip bunun dışındakilere uydukları vehmini ortadan kaldırmaktır; zira öyle olsaydı iş kolay olurdu.
وَقَدْ وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ الْقَوْلَ الَّذِي بَدَّلُوا بِهِ أَنَّهُمْ قَالُوا: حَبَّةٌ فِي شَعْرَةٍ أَوْ فِي شُعَيْرَةٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَن الْعشْرَة استهزؤا بِالْكَلَامِ الَّذِي أَعْلَنَهُ مُوسَى ﵇ فِي التَّرْغِيبِ فِي فَتْحِ الْأَرْضِ وَكَنَّوْا عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ مُحَاوَلَتَهُمْ فَتْحَ الْأَرْضِ كَمُحَاوَلَةِ رَبْطِ حَبَّةٍ بِشَعْرَةٍ أَيْ فِي التَّعَذُّرِ، أَوْ هُوَ كَأَكْلِ حَبَّةٍ مَعَ شَعْرَةٍ تَخْنُقُ آكِلَهَا، أَوْ حَبَّةٍ مِنْ بُرٍّ مَعَ شُعَيْرَةٍ.
Ebû Hüreyre'den gelen hadiste, onların değiştirdikleri sözün «kılda bir buğday tanesi» veya «arpa tanesinde bir buğday tanesi» dedikleri rivayet edilmiştir. Görünen o ki bundan maksat, o on casusun Mûsâ aleyhisselâm'ın o diyarın fethine teşvik sadedinde açıkladığı sözle alay etmeleri ve o diyarı fethetme çabalarını imkânsızlık bakımından bir buğday tanesini bir kıla bağlama çabasına veya yiyeni boğan kılla birlikte bir buğday tanesi yemeye ya da arpa ile karışık bir buğday tanesi yemeye benzeterek kinaye yapmalarıdır.
وَقَوْلُهُ: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَقَوْلُهُ: فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا اعْتَنَى فِيهِمَا بِالْإِظْهَارِ فِي مَوْضِعِ الْإِضْمَارِ لِيُعْلَمَ أَنَّ الرِّجْزَ خَصَّ الَّذِينَ بَدَّلُوا الْقَوْلَ وَهُمُ الْعَشَرَةُ الَّذِينَ أَشَاعُوا مَذَمَّةَ الْأَرْضِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا السَّبَبَ فِي شَقَاءِ أُمَّةٍ كَامِلَةٍ. وَفِي هَذَا مَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِكُلِّ مَنْ يُنَصِّبُ نَفْسَهُ لِإِرْشَادِ قَوْمٍ لِيَكُونَ عَلَى بَصِيرَةٍ بِمَا يَأْتِي وَيَذَرُ وَعِلْمٍ بِعَوَاقِبِ الْأُمُورِ فَمِنَ الْبِرِّ مَا يَكُونُ عُقُوقًا، وَفِي الْمَثَلِ «عَلَى أَهْلِهَا تَجْنِي بَرَاقِشُ» وَهِيَ اسْمُ كَلْبَةِ قَوْمٍ كَانَتْ تَحْرُسُهُمْ بِاللَّيْلِ فَدَلَّ نَبْحُهَا أَعْدَاءَهُمْ عَلَيْهِمْ فَاسْتَأْصَلُوهُمْ فَضربت مثلا.
{ فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } ve { فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } buyruklarında zamir yerine açık isim kullanılmasına özen gösterilmiştir; ta ki azabın yalnızca sözü değiştiren o kimselere -yani bütün bir milletin bedbahtlığına sebep olan o on casusa- mahsus olduğu bilinsin. Bunda, bir toplumu irşad etmek için öne atılan herkes için neyi yapıp neyi terk edeceğini basiretle bilmesi ve işlerin akıbetini kavraması adına bir ibret ve öğüt vardır; zira bazen iyilik kılığındaki davranış isyan ve felaket olabilir. Nitekim darbımeselde: «Berâkış kendi ailesine kötülük etti» denilmiştir. Berâkış, geceleyin bir kavmi bekleyen bir köpeğin adıydı; havlaması düşmanların yerlerini tespit etmesine sebep oldu ve düşmanlar onları tamamen yok etti, böylece bu olay darbımesel haline geldi.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٦٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet: 60]
وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠)
{ وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠) } “Hani Mûsâ kavmi için su dilemişti de 'Asanla taşa vur!' demiştik. Bunun üzerine taştan on iki pınar fışkırmıştı. Her topluluk su içeceği yeri bilmişti. 'Allah'ın rızkından yiyin, için; yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapmayın' [demiştik].”
تَذْكِيرٌ بِنِعْمَةٍ أُخْرَى جَمَعَتْ ثَلَاثَ نِعَمٍ وَهِيَ الرِّيُّ مِنَ الْعَطَشِ، وَتِلْكَ نِعْمَةٌ كُبْرَى أَشَدُّ مِنْ نِعْمَةِ إِعْطَاءِ الطَّعَامِ وَلِذَلِكَ شَاعَ التَّمْثِيلُ بِرِيِّ الظَّمْآنِ فِي حُصُولِ الْمَطْلُوبِ. وَكَوْنُ السَّقْيِ فِي مَظِنَّةِ عَدَمِ تَحْصِيلِهِ وَتِلْكَ مُعْجِزَةٌ لِمُوسَى وَكَرَامَةٌ لِأُمَّتِهِ لِأَنَّ فِي ذَلِكَ فَضْلًا لَهُمْ.
Bu, üç nimeti birden toplayan başka bir nimetin hatırlatılmasıdır: Birincisi susuzluktan suya kandırılmaktır ki bu, yemek verilmesi nimetinden daha büyük bir nimettir; bu sebeple arzu edilen şeyin elde edilmesi hususunda susuzun suya kanması teşbihi yaygınlaşmıştır. İkincisi, suyun elde edilmesinin umulmadığı bir yerde verilmesidir ki bu da Mûsâ için bir mucize, kavmi için bir keramet olmuştur; zira bunda onlar için bir üstünlük vardır.
وَكَوْنُ الْعُيُونِ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ لِيَسْتَقِلَّ كُلُّ سِبْطٍ بِمَشْرَبٍ فَلَا يَتَدَافَعُوا.
Üçüncüsü ise pınarların on iki tane olmasıdır; ta ki her kabile kendine ait bir su kaynağına sahip olsun da birbirlerini itip kakmasınlar.
وَقَوْلُهُ: وَإِذِ مُتَعَلق ب اذْكُرُوا وَقَدْ أَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى حَادِثَةٍ مَعْرُوفَةٍ عِنْدَ الْيَهُودِ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا نَزَلُوا فِي «رَفِيدِيمَ» قَبْلَ الْوُصُولِ إِلَى بَرِّيَّةِ سِينَا وَبَعْدَ خُرُوجِهِمْ مِنْ بَرِّيَّةِ سِينَ فِي حُدُودِ الشَّهْرِ الثَّالِثِ مِنَ الْخُرُوجِ عَطِشُوا وَلَمْ يَكُنْ بِالْمَوْضِعِ مَاءٌ فَتَذَمَّرُوا عَلَى مُوسَى وَقَالُوا أَتُصْعِدُنَا مِنْ مِصْرَ لِنَمُوتَ وَأَوْلَادُنَا وَمَوَاشِينَا عَطَشًا فَدَعَا مُوسَى رَبَّهُ فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَضْرِبَ بِعَصَاهُ صَخْرَةً هُنَاكَ فِي «حُورِيبَ» فَضَرَبَ فَانْفَجَرَ مِنْهَا الْمَاءُ. وَلَمْ تَذْكُرِ التَّوْرَاةُ أَنَّ الْعُيُونَ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا وَذَلِكَ التَّقْسِيمُ مِنَ الرِّفْقِ بِهِمْ لِئَلَّا يَتَزَاحَمُوا مَعَ كَثْرَتِهِمْ فَيَهْلِكُوا فَهَذَا
{ وَإِذِ } kelimesi mahzuf olan «hatırlayın» (uzkurû) fiiline müteallıktır. Ayet, Yahudilerce bilinen bir hadiseye işaret etmektedir: Şöyle ki onlar Sînâ Çölü'ne varmadan önce ve Sîn Çölü'nden çıktıktan sonra, Mısır'dan çıkışın yaklaşık üçüncü ayında «Refidim» denilen yere konakladıklarında susadılar ve o mevkide su yoktu. Bunun üzerine Mûsâ'ya karşı söylenip: «Bizi, çocuklarımızı ve hayvanlarımızı susuzluktan öldürmek için mi Mısır'dan çıkardın?» dediler. Mûsâ da Rabbine dua etti; Allah da ona asasıyla oradaki «Horeb»de bulunan bir kayaya vurmasını emretti. Mûsâ vurunca oradan su fışkırdı. Tevrat pınarların on iki kaynak olduğunu zikretmemiştir. Oysa bu taksim, kalabalık olmaları sebebiyle izdiham yaşayıp helak olmasınlar diye onlara gösterilen bir lütuftur; işte bu,
مِمَّا بَيَّنَهُ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ.
Allah'ın Kur'an'da açıkladığı hususlardandır.
فَقَوْلُهُ: اسْتَسْقى مُوسى صَرِيحٌ فِي أَنَّ طَالِبَ السَّقْيِ هُوَ مُوسَى وَحْدَهُ، سَأَلَهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَلَمْ يُشَارِكْهُ قَوْمُهُ فِي الدُّعَاءِ لِتَظْهَرَ كَرَامَتُهُ وَحْدَهُ، كَذَلِكَ كَانَ اسْتِسْقَاءُ النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ الْجُمْعَةِ عَلَى الْمِنْبَرِ لَمَّا قَالَ لَهُ الْأَعْرَابِيُّ «هَلَكَ الزَّرْعُ وَالضَّرْعُ فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَسْقِيَنَا» وَالْحَدِيثُ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» .
{ اسْتَسْقى مُوسى } “Mûsâ su dilemişti” buyruğu, su isteyenin yalnızca Mûsâ olduğunu açıkça ifade etmektedir; o suyu Allah Teâlâ'dan istemiş, kerameti tek başına ortaya çıksın diye kavmi duaya ortak olmamıştır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in cuma günü minberdeyken bir bedevînin kendisine: «Ekinler ve hayvanlar helak oldu, bizim için Allah'a su vermesi için dua et» dediğindeki istiskâsı (yağmur duası) da böyleydi; bu hadis *Sahîhayn*da yer almaktadır.
وَقَوْلُهُ: لِقَوْمِهِ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ مُوسَى لَمْ يُصِبْهُ الْعَطَشُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ خَرَجَ فِي تِلْكَ الرِّحْلَةِ مُوقِنًا أَنَّ اللَّهَ حَافِظُهُمْ وَمُبْلِغُهُمْ إِلَى الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ فَلِذَلِكَ وَقَاهُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُ جُوعٌ أَوْ عَطَشٌ وَكَلَلٌ وَكَذَلِكَ شَأْنُ الْأَنْبِيَاءِ فَقَدْ
{ لِقَوْمِهِ } “kavmi için” buyruğu, Mûsâ'ya susuzluk isabet etmediğini ihsas ettirmektedir. Çünkü o, Allah'ın kendilerini koruyacağına ve Mukaddes Topraklara ulaştıracağına kesin olarak inanmış halde bu yolculuğa çıkmıştı; bu yüzden Allah onu açlık, susuzluk ve bitkinlik çekmekten korumuştur. Peygamberlerin hali böyledir; nitekim
قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي حَدِيثِ وِصَالِ الصَّوْمِ: «إِنِّي لَسْتُ كَهَيْئَتِكُمْ إِنِّي أَبِيتُ عِنْدَ رَبِّي يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِي» .
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem visâl orucu hakkındaki hadisinde şöyle buyurmuştur: «Ben sizin durumunuzda değilim; ben Rabbimin katında gecelerim, O beni yedirir ve içirir.»
قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ فِي «تَفْسِيرِهِ» أَخَذَ الْمَازِرِيُّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ جَوَازَ اسْتِسْقَاءِ الْمُخَصَّبِ لِلْمُجْدِبِ لِأَنَّ مُوسَى ﵇ لَمْ يَنَلْهُ مَا نَالَهُمْ مِنَ الْعَطَشِ وَرَدَّهُ ابْنُ عَرَفَةَ بِأَنَّهُ رَسُولُهُمْ وَهُوَ مَعَهُمُ اهـ. وَهُوَ رَدُّ مُتَمَكِّنٍ إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ بِاسْتِسْقَاءِ الْمُخَصَّبِ لِلْمُجْدِبِ الْأَشْخَاصَ وَإِنَّمَا الْمُرَادُ اسْتِسْقَاءُ أَهْلِ بَلَدٍ لَمْ يَنَلْهُمُ الْجَدْبُ لِأَهْلِ بَلَدٍ مُجْدِبِينَ وَالْمَسْأَلَةُ الَّتِي أَشَارَ إِلَيْهَا الْمَازِرِيُّ مُخْتَلَفٌ فِيهَا عِنْدَنَا وَاخْتَارَ اللَّخْمِيُّ جَوَازَ اسْتِسْقَاءِ الْمُخَصَّبِ لِلْمُجْدِبِ لِأَنَّهُ مِنَ التَّعَاوُنِ عَلَى الْبِرِّ وَلِأَنَّ دَعْوَةَ الْمُسْلِمِ لِأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ مُسْتَجَابَةٌ وَقَالَ الْمَازِرِيُّ فِيهِ نَظَرٌ لِأَنَّ السَّلَفَ لَمْ يَفْعَلُوهُ.
İbn Arafe *Tefsîr*inde şöyle demiştir: Mâzerî bu ayetten, bolluk içinde olan kimsenin kıtlık çekenler için yağmur duası yapmasının caiz olduğu hükmünü çıkarmıştır; çünkü Mûsâ aleyhisselâm'a onların uğradığı susuzluk isabet etmemiştir. İbn Arafe ise buna, Mûsâ'nın onların peygamberi olduğu ve onlarla birlikte bulunduğu gerekçesiyle karşı çıkmıştır. Bu yerinde bir itirazdır; zira bolluk içindekinin kıtlık çeken için dua etmesinden kasat şahıslar değil, kuraklığa uğramamış bir belde halkının kuraklık çeken bir belde halkı için yağmur duası yapmasıdır. Mâzerî'nin işaret ettiği bu mesele bizim mezhebimizde ihtilaflıdır. Lahmî, bolluk içindekinin kıtlık çeken için yağmur duası yapmasını caiz görmüştür; çünkü bu iyilikte yardımlaşmadandır ve Müslümanın din kardeşine gıyabında yaptığı dua müstecaptır. Mâzerî ise Selef bunu yapmadığı için bu görüşte tereddüt olduğunu ifade etmiştir.
وَعَصَا مُوسَى هِيَ الَّتِي أَلْقَاهَا فِي مَجْلِسِ فِرْعَوْنَ فَتَلَقَّفَتْ ثَعَابِينَ السَّحَرَةِ وَهِيَ الَّتِي كَانَتْ فِي يَدِ مُوسَى حِينَ كَلَّمَهُ اللَّهُ فِي بَرِّيَّةِ سِينَا قَبْلَ دُخُولِهِ مِصْرَ وَقَدْ رُوِيَتْ فِي شَأْنِهَا أَخْبَارٌ لَا يَصِحُّ مِنْهَا شَيْءٌ فَقِيلَ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ شَجَرِ آسِ الْجَنَّةِ أَهْبَطَهَا آدَمُ مَعَهُ فَوَرِثَهَا مُوسَى وَلَوْ كَانَ هَذَا صَحِيحًا لِعَدَّهُ مُوسَى فِي أَوْصَافِهَا حِينَ قَالَ: هِيَ عَصايَ [طه: ١٨] إِلَخْ فَإِنَّهُ أَكْبَرُ أَوْصَافِهَا.
Mûsâ'nın asası; Firavun'un meclisinde yere attığı ve sihirbazların yılanlarını yutan asadır. Yine Mûsâ Mısır'a girmeden önce Sînâ Çölü'nde Allah kendisiyle konuştuğu sırada elinde bulunan asadır. Bu asa hakkında hiçbirisi sahih olmayan bazı rivayetler nakledilmiştir; asanın cennetin mersin ağacından olduğu, Âdem'in onu beraberinde indirdiği ve Mûsâ'ya miras kaldığı söylenmiştir. Şayet bu doğru olsaydı, Mûsâ: { هِيَ عَصايَ } “O benim asamdır” [Tâhâ 18] dediğinde onun vasıfları arasında bunu da sayardı; zira bu onun en büyük vasfı olurdu.
وَالْعَصَا بِالْقَصْرِ أَبَدًا وَمَنْ قَالَ عَصَاهُ بِالْهَاءِ فَقَدْ لَحَنَ، وَعَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّ أَوَّلَ لَحْنٍ ظَهَرَ بِالْعِرَاقِ قَوْلُهُمْ عَصَاتِي.
el-Asâ (الْعَصَا) kelimesi daima maksûr (elif ile) yazılır; kim onu hâ ile «عَصَاهُ» derse dil kuralını bozmuş olur. Ferrâ'dan rivayet edildiğine göre Irak'ta ilk ortaya çıkan lahn (dil yanlışı), onların «عَصَاتِي» (asam) demeleridir.
وَ (الْ) فِي (الْحَجَرِ) لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ أَيِ اضْرِبْ أَيَّ حَجَرٍ شِئْتَ، أَوْ لِلْعَهْدِ مُشِيرًا إِلَى حَجَرٍ عَرَفَهُ مُوسَى بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ حَجَرٌ صَخْرٌ فِي جَبَلِ حُورِيبَ الَّذِي كَلَّمَ اللَّهُ مِنْهُ مُوسَى كَمَا وَرَدَ فِي سِفْرِ الْخُرُوجِ وَقَدْ وَرَدَتْ فِيهِ أَخْبَارٌ ضَعِيفَةٌ.
{ الْحَجَرَ } kelimesindeki harf-i tarif (الـ), cinsin belirlenmesi içindir; yani «dilediğin herhangi bir taşa vur» demektir. Yahut ahd içindir ve Mûsâ'nın Allah'tan bir vahiy ile bildiği belirli bir taşa işarettir ki bu da Çıkış Kitabı'nda geçtiği üzere, Allah'ın oradan Mûsâ ile konuştuğu Horeb Dağı'ndaki bir kaya parçasıdır. Bu hususta zayıf rivayetler de nakledilmiştir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَانْفَجَرَتْ قَالُوا هِيَ فَاءُ الْفَصِيحَةِ وَمَعْنَى فَاءِ الْفَصِيحَةِ أَنَّهَا الْفَاءُ الْعَاطِفَةُ إِذْ لَمْ يَصْلُحِ الْمَذْكُورُ بَعْدَهَا لِأَنْ يَكُونُ مَعْطُوفًا عَلَى الْمَذْكُورِ قَبْلَهَا فَيَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ مَعْطُوفٍ
«فَانْفَجَرَتْ» ifadesindeki fâ harfine fâ-i fasîha demişlerdir. Fâ-i fasîhanın anlamı; kendisinden sonra zikredilen şey kendisinden önce zikredilene atfedilmeye elverişli olmadığında,
آخَرَ بَيْنَهُمَا يَكُونُ مَا بَعْدَ الْفَاءِ مَعْطُوفًا عَلَيْهِ وَهَذِهِ طَرِيقَةُ السَّكَّاكِيِّ فِيهَا وَهِيَ الْمُثْلَى. وَقيل: إِنَّهَا الَّتِي تَدُلُّ عَلَى مَحْذُوفٍ قَبْلَهَا فَإِنْ كَانَ شَرْطًا فَالْفَاءُ فَاءُ الْجَوَابِ وَإِنْ كَانَ مُفْرَدًا فَالْفَاءُ عَاطِفَةٌ وَيَشْمَلُهَا اسْمُ فَاءِ الْفَصِيحَةِ وَهَذِهِ طَرِيقَةُ الْجُمْهُورِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ فَتَسْمِيَتُهَا بِالْفَصِيحَةِ لِأَنَّهَا أَفْصَحَتْ عَنْ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ فِي مِثْلِ هَذَا فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ وَفِي مِثْلِ قَوْلِ عَبَّاسِ بن الْأَحْنَفِ:
fâ'dan sonrakinin üzerine atfedileceği başka bir ma'tûfun aralarında takdir edilmesinin zorunlu olduğu atıf fâ'sıdır. Sekkâkî'nin bu konudaki yaklaşımı böyledir ve en uygun olanı da budur. Şöyle de denilmiştir: O, kendisinden önceki mahzuf bir unsura delalet eden fâ'dır; şayet bu [mahzuf unsur] şart ise fâ ceza (cevap) fâ'sıdır, şayet müfred ise fâ atıf fâ'sıdır ve her iki durumda da fâ-i fasîha ismi bunu kapsar. İki veçheye göre cumhurun benimsediği yaklaşım budur. Ona fasîha denmesi, mahzuf olanı açıkça bildirmesinden (ifsah etmesinden) dolayıdır. Bu tür yerlerde takdir «فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ» ([Vurdu] ve fışkırdı) şeklindedir; Abbâs b. el-Ahnef'in şu sözünde olduğu gibi:
قَالُوا خُرَاسَانُ أَقْصَى مَا يُرَادُ بِنَا ... ثُمَّ الْقُفُولُ فَقَدْ جِئْنَا خُرَاسَانَا
Dediler ki: «Bizim için hedeflenen en uzak yer Horasan'dır, sonra da geri dönüştür; işte Horasan'a geldik.»
أَيْ إِنْ كَانَ الْقُفُولُ بَعْدَ الْوُصُولِ إِلَى خُرَاسَانَ فَقَدْ جِئْنَا خُرَاسَانَ أَيْ فَلْنَقْفِلْ فَقَدْ جِئْنَا.
Yani: «Şayet geri dönüş Horasan'a vardıktan sonra ise, işte Horasan'a geldik», yani «hadi dönelim, çünkü geldik» [demektir].
وَعِنْدِي أَنَّ الْفَاءَ لَا تُعَدُّ فَاءً فَصِيحَةً إِلَّا إِذَا لَمْ يَسْتَقِمْ عَطْفُ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا فَإِذَا اسْتَقَامَ فَهِيَ الْفَاءُ الْعَاطِفَةُ وَالْحَذْفُ إِيجَازٌ وَتَقْدِيرُ الْمَحْذُوفِ لِبَيَانِ الْمَعْنَى وَذَلِكَ لِأَنَّ الِانْفِجَارَ مُتَرَتِّبٌ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى لِمُوسَى: اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ لِظُهُورِ أَنَّ مُوسَى لَيْسَ مِمَّنْ يُشَكُّ فِي امْتِثَالِهِ بَلْ وَلِظُهُورِ أَنَّ كُلَّ سَائِلٍ أَمْرًا إِذَا قِيلَ لَهُ افْعَلْ كَذَا أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ مَا أُمِرَ بِهِ هُوَ الَّذِي فِيهِ جَوَابُهُ كَمَا يَقُولُ لَكَ التِّلْمِيذُ مَا حُكْمُ كَذَا؟ فَتَقُولُ افْتَحْ كِتَابَ «الرِّسَالَةِ» فِي بَابِ كَذَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى الْآتِي: اهْبِطُوا مِصْراً [الْبَقَرَة: ٦١] وَأَمَّا تَقْدِيرُ الشَّرْطِ هُنَا أَيْ فَإِنْ ضَرَبْتَ فَقَدِ انْفَجَرَتْ إِلَخْ فَغَيْرُ بَيِّنٍ، وَمِنَ الْعَجَبِ ذِكْرُهُ فِي «الْكَشَّافِ» .
Bana göre ise fâ, ancak sonrasının öncesine atfedilmesi düzgün olmadığında fâ-i fasîha sayılır. Düzgün olduğu takdirde ise o atıf fâ'sıdır, hazif bir îcâzdır (kısaltmadır) ve mahzufun takdiri de manayı açıklamak içindir. Zira fışkırma, Yüce Allah'ın Mûsâ'ya: { اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ } “Asanla taşa vur” buyurmasına bağlı olarak gerçekleşmiştir; çünkü Mûsâ'nın emre itaat edeceğinden şüphe edilmeyeceği açıktır. Hatta bir şey soran herkese «şöyle yap» denildiğinde, emredilen şeyin içinde cevabının bulunduğunu bilmesi aşikardır; nitekim öğrencinin sana «Şunun hükmü nedir?» demesi üzerine senin «er-Risâle kitabını falanca babda aç» demen gibi. Yüce Allah'ın ileride gelecek olan: { اهْبِطُوا مِصْراً } “Bir şehre inin” [el-Bakara 61] ayeti de böyledir. Burada şart takdir edilmesi, yani «Eğer vurursan fışkırır...» denmesi ise açık [ve tutarlı] değildir; bunun el-Keşşâf'ta zikredilmiş olması ise şaşırtıcıdır.
وَقَوْلُهُ: قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ قَالَ الْعُكْبَرِيُّ وَأَبُو حَيَّانَ: إِنَّهُ اسْتِئْنَافٌ، وَهُمَا يُرِيدَانِ الِاسْتِئْنَافَ الْبَيَانِيَّ وَلِذَلِكَ فَصَلَ، كَأَنَّ سَائِلًا سَأَلَ عَنْ سَبَبِ انْقِسَامِ الِانْفِجَارِ إِلَى اثْنَتَيْ عَشْرَةَ عَيْنًا فَقِيلَ قَدْ عَلِمَ كُلُّ سِبْطٍ مَشْرَبَهُمْ، وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّهُ حَالٌ جُرِّدَتْ عَنِ الْوَاوِ لِأَنَّهُ خِطَابٌ لِمَنْ يَعْقِلُونَ الْقِصَّةَ فَلَا مَعْنًى لِتَقْدِيرِ سُؤَالٍ. وَالْمُرَادُ بِالْأُنَاسِ كُلُّ نَاسٍ سِبْطٍ مِنَ الْأَسْبَاطِ.
{ قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ } “Her kabile içeceği yeri bildi” buyruğu hakkında Ukberî ve Ebû Hayyân: «Bu bir isti'nâftır» demişlerdir; onlar isti'nâf-ı beyânîyi kastetmişlerdir ve bu sebeple fasl yapılmıştır (atıfsız getirilmiştir). Sanki birisi suyun on iki pınara ayrılmasının sebebini sormuş da «Her oymak su içeceği yeri bildi» denilmiştir. Bana göre daha zahir olan ise, bunun vâvsız getirilmiş bir hâl olmasıdır; çünkü bu, kıssayı anlayanlara yönelik bir hitaptır, dolayısıyla bir soru takdir etmenin anlamı yoktur. «Ünâs» (insanlar) ile kastedilen, İsrâiloğullarının kabilelerinden her bir boydur.
وَقَوْلُهُ: كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ. وَقَدْ جَمَعَ بَيْنَ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَإِنْ كَانَ الْحَدِيثُ عَلَى السَّقْيِ لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَهُ إِنْزَالُ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى، وَقِيلَ هُنَالِكَ:
{ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ } “Allah'ın rızkından yiyin, için” buyruğu mahzuf bir kavlin (sözün) makûlüdür (söylenen sözüdür). Söz su içirme üzerine olduğu halde yeme ve içme birlikte zikredilmiştir; çünkü bundan önce kudret helvası ile bıldırcının indirilmesi geçmiş ve orada şöyle buyrulmuştu:
كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ [الْبَقَرَة: ٥٧] فَلَمَّا شَفَعَ ذَلِكَ بِالْمَاءِ اجْتَمَعَ الْمِنَّتَانِ.
{ كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin” [el-Bakara 57]. Buna su da eklenince iki nimet bir araya gelmiş oldu.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ مِنْ جُمْلَةِ مَا قِيلَ لَهُمْ وَوَجْهُ النَّهْيِ عَنْهُ أَنَّ النِّعْمَةَ قَدْ تُنْسِي الْعَبْدَ حَاجَتَهُ إِلَى الْخَالِقِ فَيَهْجُرُ الشَّرِيعَةَ فَيَقَعُ فِي الْفَسَادِ قَالَ تَعَالَى: كَلَّا
{ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “Yeryüzünde fesat çıkarıp bozgunculuk yapmayın” buyruğu onlara söylenenler cümlesindendir. Bundan nehyedilmenin gerekçesi şudur: Nimet, kula Yaratıcı'ya olan muhtaçlığını unutturabilir; böylece kul şeriati terk eder ve fesada düşer. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَلَّا }
إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى
{ إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } “Gerçekten insan, kendini ihtiyaçsız gördüğü için mutlaka azar.”
[العلق: ٦، ٧] .
“Hayır! Gerçekten insan, kendisini müstağni (ihtiyaçsız) gördüğü için azar.” [el-Alak 6-7].
وَلا تَعْثَوْا مُضَارِعُ عَثِيَ كَرَضِيَ، وَهَذِهِ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ وَهِيَُُ
«وَلا تَعْثَوْا» (fesat çıkarmayın), «رَضِيَ» gibi «عَثِيَ» fiilinin muzarisidir. Bu, Hicaz ehlinin lügatidir ve o
الْفُصْحَى فَقَوْلُهُ:
en fasih olanıdır. Dolayısıyla
وَلا تَعْثَوْا بِوَزْنِ لَا تَرْضَوْا وَمَصْدَرُهُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ بِوَزْنِ رِضًى وَلَمْ أَرَ مَنْ صَرَّحَ بِهِ وَذَكَرَ لَهُ فِي «اللِّسَانِ» مَصَادِرَ الْعُثِيَّ وَالْعِثِيَّ بِضَمِّ الْعَيْنِ وَكَسْرِهَا مَعَ كَسْرِ الثَّاءِ فِيهِمَا وَتَشْدِيدِ الْيَاءِ فِيهِمَا، وَالْعَثَيَانَ بِفَتْحَتَيْنِ وَفِي لُغَةِ غَيْرِ أَهْلِ الْحِجَازِ عَثَا يَعْثُو مِثْلَ سَمَا يَسْمُو وَلَمْ يَقْرَأْ أَحَدٌ مِنَ الْقُرَّاءِ: وَلا تَعْثَوْا بِضَمِّ الثَّاءِ.
«وَلا تَعْثَوْا» ifadesi «لَا تَرْضَوْا» veznindedir. Dilcilere göre masdarının «رِضًى» vezninde olması gerekir; fakat bunu açıkça ifade eden birini görmedim. Lisânü'l-Arab'da bunun masdarları olarak; ayın harfinin zammesi ve kesresiyle, her ikisinde sâ harfinin kesresi ve yâ harfinin şeddesiyle «el-ʻusiyy» (الْعُثِيَّ) ve «el-ʻisiyy» (الْعِثِيَّ), iki fetha ile «el-ʻaseyân» (الْعَثَيَانَ) zikredilmiştir. Hicaz ehli dışındakilerin lügatinde ise «سَمَا يَسْمُو» gibi «عَثَا يَعْثُو» şeklindedir. Kıraat imamlarından hiçbiri «وَلا تَعْثَوْا» ifadesini sâ harfinin zammesiyle okumamıştır.
وَهُوَ أَشَدُّ الْفَسَادِ وَقِيلَ: هُوَ الْفَسَادُ مُطْلَقًا وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ يَكُونُ مُفْسِدِينَ حَالًا مُؤَكِّدَةً لِعَامِلِهَا. وَفِي «الْكَشَّافِ» جَعَلَ مَعْنَى لَا تَعْثَوْا لَا تَتَمَادَوْا فِي فَسَادِكُمْ فَجَعَلَ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ هُوَ الدَّوَامَ عَلَى الْفِعْلِ وَكَأَنَّهُ يَأْبَى صِحَّةَ الْحَالِ الْمُؤَكِّدَةِ لِلْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ فَحَاوَلَ الْمُغَايَرَةَ بَيْنَ لَا تَعْثَوْا وَبَيْنَ مُفْسِدِينَ تَجَنُّبًا لِلتَّأْكِيدِ وَذَلِكَ هُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ لَكِن كَثِيرًا مِنَ الْمُحَقِّقِينَ خَالَفَ ذَلِكَ، وَاخْتَارَ ابْنُ مَالِكٍ التَّفْصِيلَ فَإِنْ كَانَ مَعْنَى الْحَالِ هُوَ مَعْنَى الْعَامِلِ جَعَلَهَا شَبِيهَةً بِالْمُؤَكِّدَةِ لِصَاحِبِهَا كَمَا هُنَا وَخَصَّ الْمُؤَكِّدَةَ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْوَاقِعَةَ بَعْدَ الِاسْمِيَّةِ نَحْوَ زَيْدٌ أَبُوكَ عَطُوفًا وَقَوْلِ سَالِمِ بْنِ دَارَةَ الْيَرْبُوعِيِّ:
Bu, fesadın en şiddetlisidir; mutlak fesattır da denilmiştir. Her iki veçheye göre de «müfsidîn» (bozguncular olarak), amilini tekit eden bir hâl olur. el-Keşşâf'ta «lâ ta'sev» ifadesinin anlamı «fesadınızda haddi aşmayın/devam etmeyin» şeklinde verilmiş; böylece nehyedilen şey fiilin devam ettirilmesi kılınmıştır. Sanki Zemahşerî, fiil cümlesinde tekit edici hâlin sıhhatini kabul etmemekte ve tekitten kaçınmak için «lâ ta'sev» ile «müfsidîn» arasında bir anlam farklılığı kurmaya çalışmaktadır. Bu cumhurun mezhebidir; fakat muhakkiklerin birçoğu buna muhalefet etmiştir. İbn Mâlik ise tafsilatı tercih etmiştir: Şayet hâlin anlamı amilin anlamıyla aynı ise, burada olduğu gibi onu sâhib-i hâli tekit edene benzer kılmış; cümlenin mazmununu tekit eden hâli ise «Zeyd babandır, şefkatli olarak» ve Sâlim b. Dâre el-Yerbûî'nin şu sözünde olduğu gibi isim cümlesinden sonra gelen yere hasretmiştir:
أَنَا ابْنُ دَارَةَ مَعْرُوفًا بِهَا نَسَبِي ... وَهَلْ بِدَارَةَ يَا لَلنَّاسِ مِنْ عَارِ
«Ben Dâre'nin oğluyum, nesebim onunla bilinmiş olarak; ey insanlar, Dâre'de hiç ar olur mu?»
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٦١]
[Bakara Suresi (2), Ayet 61]
وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٦١)
{ وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٦١) } “Hani siz: «Ey Mûsâ! Tek bir yiyeceğe asla dayanamayacağız; bizim için Rabbine dua et de bize yerin bitirdiği sebzesinden, hıyarından, sarımsağından, mercimeğinden ve soğanından çıkarsın» demiştiniz. Mûsâ: «Daha hayırlı olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz? Bir şehre inin, istedikleriniz orada var» demişti. Üzerlerine zillet ve yoksulluk damgası vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar. Bu, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmelerindendir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmalarındandır. (61)”
وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ
{ وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ } “Hani siz: «Ey Mûsâ! Tek bir yiyeceğe asla dayanamayacağız; bizim için Rabbine dua et de bize yerin bitirdiği sebzesinden, hıyarından, sarımsağından, mercimeğinden ve soğanından çıkarsın» demiştiniz. Mûsâ: «Daha hayırlı olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz? Bir şehre inin, istedikleriniz orada var» demişti.”
هِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمَلِ قَبْلَهَا بِأُسْلُوبٍ وَاحِدٍ، وَإِسْنَادُ الْقَوْلِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ جَارٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِهِ وَمَا تَضَمَّنَتْهُ الْجُمَلُ قَبْلَهَا هُوَ مِنْ تَعْدَادِ النِّعَمِ عَلَيْهِمْ مَحْضَةً أَوْ مَخْلُوطَةً بِسُوءِ شُكْرِهِمْ وَبِتَرَتُّبِ النِّعْمَةِ عَلَى ذَلِكَ الصَّنِيعِ بِالْعَفْوِ وَنَحْوِهِ كَمَا تَقَدَّمَ، فَالظَّاهِرُ أَنْ يَكُونَ مَضْمُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ نِعْمَةً أَيْضًا.
Bu cümle, kendisinden önceki cümlelere aynı üslupla atfedilmiştir. Sözün muhatapların zamirine isnat edilmesi, daha önce geçen benzerlerinde olduğu gibi cereyan etmektedir. Kendisinden önceki cümlelerin ihtiva ettiği hususlar ise onlara yönelik katıksız nimetlerin yahut nankörlükleriyle ve daha önce geçtiği üzere affedilme vb. şekillerde bu davranışa bağlı olarak nimet verilmesiyle karışık nimetlerin sayımıdır. Dolayısıyla bu cümlenin mazmununun da bir nimet olması zahirdir.
وَلِلْمُفَسِّرِينَ حَيْرَةٌ فِي الْإِشَارَةِ إِلَيْهَا فَيُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ الْفَخْرِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ هُوَ كَالْإِجَابَةِ لِمَا طَلَبُوهُ يَعْنِي وَالْإِجَابَةُ إِنْعَامٌ وَلَوْ كَانَ مُعَلَّقًا عَلَى دُخُولِ قَرْيَةٍ مِنَ الْقُرَى، وَلَا يَخْفَى أَنَّهُ بَعِيدٌ جِدًّا لِأَنَّ إِعْطَاءَهُمْ مَا سَأَلُوهُ لَمْ يَثْبُتْ وُقُوعُهُ.
Müfessirler bu nimete işaret etme konusunda bir hayret/tereddüt içindedirler. Fahreddin er-Râzî'nin sözünden anlaşıldığına göre, Yüce Allah'ın: { اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ } “Bir şehre inin, istedikleriniz orada var” buyruğu, onların talep ettikleri şeye bir icabet gibidir; yani şehirlerden bir şehre girmeye bağlanmış olsa bile icabet bir nimettir. Bunun son derece uzak bir tevil olduğu gizli değildir; çünkü istedikleri şeyin onlara verilmesi vuku bulmuş bir durum olarak sabit olmamıştır.
وَيُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ الْمُفَسِّرِينَ الَّذِي صَدَّرَ الْفَخْرُ بِنَقْلِهِ وَوَجَّهَهُ عَبْدُ الْحَكِيمِ أَنَّ سُؤَالَهُمْ تَعْوِيضَ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى بِالْبَقْلِ وَنَحْوِهِ مَعْصِيَةٌ لِمَا فِيهِ مِنْ كَرَاهَةِ النِّعْمَةِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِمْ إِذْ عَبَّرُوا عَنْ تَنَاوُلِهَاُُ
Fahreddin er-Râzî'nin naklederek öne çıkardığı ve Abdülhakîm'in de açıkladığı müfessirlerin sözünden anlaşılan şudur: Onların kudret helvası ve bıldırcının sebze vb. ile değiştirilmesini istemeleri bir günahtır; zira bunda Allah'ın kendilerine bahşettiği nimeti kerih görme vardır, nitekim o nimeti tüketmeyi
بِالصَّبْرِ- وَالصَّبْرُ هُوَ حَمْلُ النَّفْسِ عَلَى الْأَمْرِ الْمَكْرُوهِ- وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَنَّهُ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى فَيَكُونُ مَحَلُّ النِّعْمَةِ هُوَ الصَّفْحَ عَنْ هَذَا الذَّنْبِ وَالتَّنَازُعَ مَعَهُمْ إِلَى الْإِجَابَةِ بِقَوْلِهِ: اهْبِطُوا وَلَا يَخْفَى أَنَّ هَذَا بَعِيدٌ إِذْ لَيْسَ فِي قَوْلِهِ اهْبِطُوا إِنْعَامٌ عَلَيْهِمْ وَلَا فِي سُؤَالِهِمْ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ عَصَوْا لِأَنَّ طَلَبَ الِانْتِقَالِ مِنْ نِعْمَةٍ لِغَيْرِهَا لِغَرَضٍ مَعْرُوفٍ لَا يُعَدُّ مَعْصِيَةً كَمَا بَيَّنَهُ الْفَخْرُ.
«sabır» ile ifade etmişlerdir —sabır ise nefsi hoşlanılmayan bir şeye katlanmaya zorlamaktır—. { أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى } “Daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?” buyruğuyla onları kınamış olması da buna delalet eder. Buna göre nimetin bulunduğu yer, bu günahın bağışlanması ve { اهْبِطُوا } “inin” buyruğuyla icabete doğru onların talebine karşılık verilmesidir. Bunun da uzak bir tevil olduğu açıktır; zira «inin» buyruğunda onlara bir lütuf olmadığı gibi, onların talebinde de günah işlediklerine delalet eden bir husus yoktur; çünkü bilinen bir maksatla bir nimetten diğerine geçmeyi talep etmek, Fahreddin er-Râzî'nin de açıkladığı üzere günah sayılmaz.
فَالَّذِي عِنْدِي فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ أَنَّهَا انْتِقَالٌ مِنْ تَعْدَادِ النِّعَمِ الْمُعْقَبَةِ بِنِعَمٍ أُخْرَى إِلَى بَيَان سوى اخْتِيَارِهِمْ فِي شَهَوَاتِهِمْ وَالِاخْتِيَارُ دَلِيلُ عَقْلِ اللَّبِيبِ، وَإِنْ كَانَ يَخْتَارُ مُبَاحًا، مَعَ مَا فِي صِيغَةِ طَلَبِهِمْ مِنَ الْجَفَاءِ وَقِلَّةِ الْأَدَبِ مَعَ الرَّسُولِ وَمَعَ الْمُنْعِمِ إِذْ قَالُوا: لَنْ نَصْبِرَ فَعَبَّرُوا عَنْ تَنَاوُلِ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى بِالصَّبْرِ الْمُسْتَلْزِمِ الْكَرَاهِيَةَ وَأَتَوْا بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ (لَنْ) فِي حِكَايَةِ كَلَامِهِمْ مِنْ أَنَّهُمْ لَا يَتَنَاوَلُونَ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى مِنَ الْآنَ فَإِنَّ (لَنْ) تَدُلُّ عَلَى اسْتِغْرَاقِ النَّفْيِ لِأَزْمِنَةِ فِعْلِ نَصْبِرَ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا وَهُوَ مَعْنَى التَّأبِيدِ وَفِي ذَلِكَ إِلْجَاءٌ لِمُوسَى أَنْ يُبَادِرَ بِالسُّؤَالِ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ أَيْأَسُوهُ مِنْ قَبُولِ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى بَعْدَ ذَلِكَ الْحِينِ فَكَانَ جَوَابُ اللَّهِ لَهُمْ فِي هَذِهِ الطَّلِبَةِ أَنْ قَطَعَ عِنَايَتَهُ بِهِمْ وَأَهْمَلَهُمْ وَوَكَلَهُمْ إِلَى نُفُوسِهِمْ وَلَمْ يُرِهِمْ مَا عَوَّدَهُمْ مِنْ إِنْزَالِ الطَّعَامِ وَتَفْجِيرِ الْعُيُونِ بَعْدَ فَلْقِ الْبَحْرِ وَتَظْلِيلِ الْغَمَامِ بَلْ قَالَ لَهُمُ:
Ayetin tefsirinde benim kanaatim şudur: Bu ayet, başka nimetlerle takip edilen nimetlerin sayımından, nefislerinin arzularında yaptıkları kötü tercihin beyanına bir geçiştir; tercih —mubah bir şey seçilmiş olsa bile— akıllı kişinin aklının göstergesidir. Bununla birlikte onların talep tarzında peygambere ve nimet verene karşı bir kabalık ve edep eksikliği vardır; nitekim «asla dayanamayacağız» demişler, kudret helvası ile bıldırcını tüketmeyi hoşnutsuzluk gerektiren «sabır» ifadesiyle dile getirmişlerdir. Sözlerinin hikaye edilmesinde «len» (لَنْ) edatının delalet ettiği üzere, şu andan itibaren kudret helvası ve bıldırcını asla yemeyeceklerini ifade etmişlerdir. Zira «len» edatı, «nasbira» fiilinin zamanlarını başından sonuna kadar kapsayan bir nefiy (olumsuzluk) bildirir ki bu da ebedilik anlamıdır. Bunda Mûsâ'yı hemen talepte bulunmaya zorlama vardır; zira bu andan sonra kudret helvası ve bıldırcını kabul etme konusunda onu ümitsizliğe düşürdüklerini sanmışlardır. Allah'ın bu taleplerine verdiği cevap ise onlardan inayetini kesmesi, onları kendi hallerine bırakması, nefislerine terk etmesi ve denizin yarılması ile bulutların gölgelik kılınmasından sonra onları alıştırdığı gökten yiyecek indirme ve pınarlar fışkırtma mucizelerini artık onlara göstermemesi olmuştur; bilakis onlara şöyle buyurmuştur:
اهْبِطُوا مِصْراً فَأَمَرَهُمْ بِالسَّعْيِ لِأَنْفُسِهِمْ وَكَفَى بِذَلِكَ تَأْدِيبًا وَتَوْبِيخًا.
{ اهْبِطُوا مِصْراً } “Bir şehre inin”; böylece kendi başlarına çabalamalarını emretmiştir ki bu da bir terbiye ve kınama olarak yeterlidir.
قَالَ الشَّيْخُ ابْنُ عَطَاءِ اللَّهِ ﵀: مِنْ جَهْلِ الْمُرِيدِ أَنْ يُسِيءَ الْأَدَبَ فَتُؤَخَّرَ الْعُقُوبَةُ عَنْهُ فَيَقُولُ لَوْ كَانَ فِي هَذَا إِسَاءَةٌ لَعُوقِبْتُ فَقَدْ يُقْطَعُ الْمَدَدُ عَنْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ إِلَّا مَنْعُ الْمَزِيدِ، وَقَدْ يُقَامُ مَقَامَ الْبُعْدِ مِنْ حَيْثُ لَا يَدْرِي، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ إِلَّا أَنْ يُخَلِّيَكَ وَمَا تُرِيدُ، وَالْمَقْصِدُ مِنْ هَذَا أَنْ يَنْتَقِلَ مِنْ تَعْدَادِ النِّعَمِ إِلَى بَيَانِ تَلَقِّيهِمْ لَهَا بِالِاسْتِخْفَافِ لِيَنْتَقِلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى ذِكْرِ انْقِلَابِ أَحْوَالِهِمْ وَأَسْبَابِ خِذْلَانِهِمْ وَلَيْسَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ بِمُقْتَضِي كَوْنِ السُّؤَالِ مَعْصِيَةً فَإِنَّ الْعُقُوبَاتِ الدُّنْيَوِيَّةَ وَحِرْمَانَ الْفَضَائِلِ لَيْسَتْ مِنْ آثَارِ خِطَابِ التَّكْلِيفِ وَلَكِنَّهَا مِنْ أَشْبَاهِ خِطَابِ الْوَضْعِ تَرْجِعُ إِلَى تَرَتُّبِ الْمُسَبَّبَاتِ عَلَى أَسْبَابِهَا وَذَلِكَ مِنْ نَوَامِيسِ
Şeyh İbn Atâullah rahimehullâh şöyle demiştir: «Müridin cehaletindendir ki edepsizlik eder de cezası geciktirilir, o da 'Eğer bunda bir kötülük olsaydı cezalandırılırdım' der. Oysa farkında olmadığı bir yönden kendisinden feyiz kesilmiş olabilir; bu sadece daha fazlasından mahrum bırakılmak olsa bile. Yahut hiç bilmediği bir şekilde uzaklık makamına yerleştirilmiş olabilir; bu sadece seni dilediğinle baş başa bırakması olsa bile.» Bundan maksat, nimetlerin sayımından onların nimetleri hafife alışlarının beyanına geçmek, oradan da hallerinin tersine dönmesini ve yüzüstü bırakılma sebeplerini zikretmeye intikal etmektir. Bunların hiçbiri talebin günah olmasını gerektirmez; zira dünyevi cezalar ve faziletlerden mahrumiyet teklifî hitabın sonuçlarından değil, vaz'î hitabın benzerlerindendir ve sebeplerin sonuçları doğurması kabilindendir ki bu da âlemin nizamının kanunlarındandır.
نِظَامِ الْعَالَمِ وَإِنَّمَا الَّذِي يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْمَجْزِيِّ عَلَيْهِ مَعْصِيَةً هُوَ الْعِقَابُ الْأُخْرَوِيُّ وَبِهَذَا زَالَتِ الْحَيْرَةُ وَانْدَفَعَ كُلُّ إِشْكَالٍ وَانْتَظَمَ سِلْكُ الْكَلَامِ.
Bir şeyin karşılığı olarak ceza verilmesinin onun günah olduğuna delalet etmesi ise ancak uhrevi azap için geçerlidir. Böylece tereddüt ortadan kalkmış, her türlü müşkillik giderilmiş ve sözün akışı intizama kavuşmuştur.
وَقَدْ أَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى قِصَّةٍ ذَكَرَتْهَا التَّوْرَاةُ مُجْمَلَةً مُنْتَثِرَةً وَهِيَ أَنَّهُمْ لَمَّا ارْتَحَلُوا مِنْ بَرِّيَّةِ سِينَا مِنْ «حُورِيبَ» وَنَزَلُوا فِي بَرِّيَّةِ «فَارَانَ» فِي آخِرِ الشَّهْرِ الثَّانِي مِنَ السَّنَةِ الثَّانِيَةِ مِنَ الْخُرُوجِ سَائِرِينَ إِلَى جِهَاتِ «حَبْرُونَ» فَقَالُوا: تَذَكَّرْنَا السَّمَكَ الَّذِي كُنَّا نَأْكُلُهُ فِي مِصْرَ
Ayet, Tevrat'ın mücmel ve dağınık olarak zikrettiği bir kıssaya işaret etmiştir ki o da şudur: İsrâiloğulları Sînâ Çölü'nden, Horeb'den ayrılıp Mısır'dan çıkışın ikinci yılının ikinci ayının sonunda Paran Çölü'ne konakladıklarında, Hebron taraflarına doğru ilerlerken şöyle demişlerdi: «Mısır'da bedava
مَجَّانًا (أَيْ يَصْطَادُونَهُ بِأَنْفُسِهِمْ) وَالْقِثَّاءَ وَالْبِطِّيخَ وَالْكُرَّاثَ وَالْبَصَلَ وَالثُّومَ وَقَدْ يَبِسَتْ نفوسنا فَلَا ترى إِلَّا هَذَا الْمَنَّ فَبَكَوْا فَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَسَأَلَهُ مُوسَى الْعَفو فعنا عَنْهُمْ وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمُ السَّلْوَى فَادَّخَرُوا مِنْهَا طَعَامَ شَهْرٍ كَامِلٍ.
(yani kendimiz avlayarak) yediğimiz balıkları, hıyarları, karpuzları, pırasaları, soğanları ve sarımsakları hatırlıyoruz; canımız kurudu, bu mennden (kudret helvasından) başka bir şey görmüyoruz.» Bunun üzerine ağladılar; Allah da onlara gazap etti. Mûsâ O'ndan af dileyince onları affetti ve üzerlerine bıldırcın gönderdi, onlar da ondan tam bir aylık yiyecek depoladılar.
وَالتَّعْبِيرُ بِلَنِ الْمُفِيدَةِ لِتَأْبِيدِ النَّفْيِ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ لِأَدَاءِ مَعْنَى كَلَامِهِمُ الْمَحْكِيِّ هُنَا فِي شِدَّةِ الضَّجَرِ وَبُلُوغِ الْكَرَاهِيَةِ مِنْهُمْ حَدَّهَا الَّذِي لَا طَاقَةَ عِنْدَهُ، فَإِنَّ التَّأْبِيدَ يُفِيدُ اسْتِغْرَاقَ النَّفْيِ فِي جَمِيعِ أَجْزَاءِ الْأَبَدِ أَوَّلِهَا وَآخِرِهَا فَلَنْ فِي نَفْيِ الْأَفْعَالِ مِثْلُ لَا التَّبْرِئَةِ (١) فِي نَفْيِ النَّكِرَاتِ.
Arap dilinde olumsuzluğun sürekliliğini ifade eden «len» (لَنْ) edatının kullanılması, onların burada aktarılan sözlerindeki aşırı bıkkınlığı ve artık tahammül sınırını aşan hoşnutsuzluklarını ifade etmek içindir. Zira te'bid (süreklilik), olumsuzluğun başından sonuna kadar geleceğin bütün anlarını kapsamasını gerektirir. Dolayısıyla fiillerin olumsuzlanmasındaki «len» (لَنْ), cinsini nefyeden (lâü't-tebrie) «lâ» (لا) (١) edatının belirsiz isimleri (nekireleri) olumsuzlaması gibidir.
وَوَصَفُوا الطَّعَامَ بِوَاحِدٍ وَإِنْ كَانَ هُوَ شَيْئَيْنِ الْمَنُّ وَالسَّلْوَى لِأَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ مُتَكَرِّرٌ كُلَّ يَوْمٍ.
Yiyecek, kudret helvası ve bıldırcın olmak üzere iki şey olduğu halde onu «vâhid» (tek) sıfatıyla nitelemişlerdir; çünkü kastedilen, onun her gün tekrar etmesidir.
وَجُمْلَةُ يُخْرِجْ لَنا إِلَى آخِرِهَا هِيَ مَضْمُونُ مَا طَلَبُوا مِنْهُ أَنْ يَدْعُوَ بِهِ فَهِيَ فِي مَعْنَى مَقُولِ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ كَأَنَّهُ قِيلَ قُلْ لِرَبِّكَ يُخْرِجْ لَنَا وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ أَنْ يُخْرِجَ لَنَا فَعَدَلَ عَنْ ذَلِكَ إِلَى الْإِتْيَانِ بِفِعْلٍ مَجْزُومٍ فِي صُورَةِ جَوَابِ طَلَبِهِمْ إِيمَاءً إِلَى أَنَّهُمْ وَاثِقُونَ بِأَنَّهُ إِنْ دَعَا رَبَّهُ أَجَابَهُ حَتَّى كَأَنَّ إِخْرَاجَ مَا تُنْبِتُ الْأَرْضُ يَحْصُلُ بِمُجَرَّدِ دُعَاءِ مُوسَى رَبَّهُ، وَهَذَا أُسْلُوبٌ تُكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ مِثْلَ قَوْلِهِ: قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ [إِبْرَاهِيم: ٣١] .
{ يُخْرِجْ لَنا } “bize çıkarsın” cümlesi ve devamı, Mûsâ'dan dua etmesini istedikleri şeyin içeriğidir. Dolayısıyla mahzuf bir kavlin (sözün) makûlü anlamındadır; sanki «Rabbine de ki bize çıkarsın» denilmiştir. Zahir olan «bize çıkarmasını [iste]» denilmesi iken, bundan vazgeçilip taleplerinin cevabı suretinde meczum bir fiil getirilmiştir; bu da Mûsâ Rabbine dua ettiği takdirde O'nun icabet edeceğine güvendiklerine, hatta yerin bitirdiği şeylerin çıkarılmasının adeta Mûsâ'nın Rabbine dua etmesiyle hemen gerçekleşeceğine imada bulunmak içindir. Bu, Kur'an'da tekrarlanan bir üsluptur; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ } “İman eden kullarıma söyle, namazı kılsınlar” [İbrâhîm 31].
وقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [الْإِسْرَاء: ٥٣] وَهُوَ كَثِيرٌ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ شَرط وَجَزَاء كَأَن قِيلَ إِنْ تَدْعُ رَبَّكَ بِأَنْ يُخْرِجَ لَنَا يُخْرِجْ لَنَا، وَهَذَا بِتَنْزِيلِ سَبَبِ السَّبَبِ مَنْزِلَةَ السَّبَبِ فَجَزَمَ الْفِعْلَ الْمَطْلُوبَ فِي جَوَابِ الْأَمْرِ بِطَلَبِهِ لِلَّهِ لِلدِّلَالَةِ عَلَى تَحَقُّقِ وُقُوعِهِ لِثِقَتِهِمْ بِإِجَابَةِ اللَّهِ تَعَالَى دَعْوَةَ مُوسَى، وَفِيهِ تَحْرِيضٌ عَلَى إِيجَادِ مَا عُلِّقَ عَلَيْهِ الْجَوَابُ كَأَنَّهُ أَمْرٌ فِي مُكْنَتِهِ فَإِذَا لَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ شَحَّ عَلَيْهِمْ بِمَا فِيهِ نَفْعُهُمْ.
Ve { وقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Kullarıma söyle, en güzel olanı söylesinler” [el-İsrâ 53]. Bu kullanım pek çoktur ve şart ile ceza konumundadır; sanki «Eğer Rabbine bize çıkarması için dua edersen, O da bize çıkarır» denilmiştir. Bu, sebebin sebebini sebep yerine koymak iledir; böylece Allah Teâlâ'nın Mûsâ'nın duasına icabet edeceğine olan güvenlerinden ötürü meydana gelmesinin kesinliğini göstermek için Allah'tan talep edilmesi emrinin cevabında talep edilen fiil meczum kılınmıştır. Bunda cevabın kendisine bağlandığı şeyi gerçekleştirmeye bir teşvik vardır; adeta bu onun gücü dahilinde bir işmiş gibi, şayet yapmazsa onlara faydası olan bir şeyi onlardan esirgemiş olacaktır.
وَالْإِخْرَاجُ: الْإِبْرَازُ من الأَرْض، و (مِنَ) الْأُولَى تَبْعِيضِيَّةٌ وَالثَّانِيَةُ بَيَانِيَّةٌ أَوِ الثَّانِيَةُ أَيْضًا
İhrâc (إِخْرَاج), yerden ortaya çıkarmaktır. İlk «min» (مِنْ) edatı teb'îziyye (kısmilik bildiren), ikincisi beyâniyyedir (açıklama bildiren); yahut ikincisi de
تَبْعِيضِيَّةٌ لِأَنَّهُمْ لَا يَطْلُبُونَ جَمِيعَ الْبَقْلِ بَلْ بَعْضَهُ، وَفِيهِ تَسْهِيلٌ عَلَى الْمَسْئُولِ وَيَكُونُ قَوْلُهُ:
teb'îziyyedir; çünkü onlar sebzenin tamamını değil bir kısmını talep etmektedirler. Bunda kendisinden talepte bulunulan kişiye bir kolaylaştırma vardır. Dolayısıyla
مِنْ بَقْلِها حَالًا مِنْ (مَا) أَوْ هُوَ بَدَلٌ مِنْ (مَا تُنْبِتُ) بِإِعَادَةِ حَرْفِ الْجَرِّ، وَعَنِ الْحسن:
{ مِنْ بَقْلِها } ifadesi «mâ» (ما) edatından hâl olur yahut cer harfinin tekrarıyla { مِمَّا تُنْبِتُ } ifadesinden bedeldir. Hasan-ı Basrî'den şöyle rivayet edilmiştir:
كَانُوا قوما فِلَاحَةٍ فَنَزَعُوا إِلَى عِكْرِهِمْ (٢) .
«Onlar tarım ehli bir kavimdi, dolayısıyla asıllarına (eski alışkanlıklarına) meylettiler (٢).»
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الْفُومِ فَقِيلَ: هُوَ الثُّومُ بِالْمُثَلَّثَةِ وَإِبْدَالُ الثَّاءِ فَاءً شَائِعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَمَا قَالُوا: جَدَثٌ وَجَدَفٌ وَثَلَغٌ وَفَلَغٌ، وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ وَالْمُوَافِقُ لِمَا عُدَّ مَعَهُ وَلِمَا فِي التَّوْرَاةِ. وَقِيلَ الْفُومُ الْحِنْطَةُ وَأَنْشَدَ الزَّجَّاجُ لَأُحَيْحَةَ بْنِ الْجُلَاحِ:
«Fûm» (الْفُومِ) kelimesinde ihtilaf edilmiştir: Peltek sâ ile «sûm» (ثُوم / sarımsak) olduğu söylenmiştir; sâ harfinin fâ'ya dönüştürülmesi Arap kelamında yaygındır, nitekim «cedess» (جَدَث) ve «cedef» (جَدَف) [kabir], «seleg» (ثَلَغ) ve «feleg» (فَلَغ) [yarmak] dedikleri gibi. En zahir olan ve onunla birlikte sayılan şeylere ve Tevrat'ta bulunana uygun olan da budur. Fûmun buğday olduğu da söylenmiştir; Zeccâc, Uhayha b. el-Cülâh'ın şu beytini inşad etmiştir:
قَدْ كُنْتُ أَغْنَى النَّاسِ شَخْصًا وَاحِدًا ... وَرَدَ الْمَدِينَةِ مِنْ مَزَارِعِ فُومُُِ
«Fûm (buğday) ekinlerinden Medine'ye gelen tek bir şahıs olarak insanların en zenginiydim...»