(يُرِيدُ مَزَارِعَ الْحِنْطَةِ) وَقِيلَ الْفُومُ الْحِمَّصُ بِلُغَةِ أَهْلِ الشَّامِ.
(Buğday tarlalarını kastetmektedir). Şam ehlinin lügatinde fûmun nohut olduğu da söylenmiştir.
وَقَوْلُهُ: قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ هُوَ مِنْ كَلَامِ مُوسَى وَقِيلَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ وَهُوَ تَوْبِيخٌ شَدِيدٌ لِأَنَّهُ جَرَّدَهُ عَنِ الْمُقْنِعَاتِ وَعَنِ الزَّجْرِ، وَاقْتَصَرَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْمَقْصُودِ مِنْهُ التَّعَجُّبُ فَالتَّوْبِيخُ. وَفِي الِاسْتِبْدَالِ لِلْخَيْرِ بِالْأَدْنَى النِّدَاءُ بِنِهَايَةِ حَمَاقَتِهِمْ وَسُوءِ اخْتِيَارِهِمْ.
{ قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } “Mûsâ: «Daha hayırlı olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?» dedi” buyruğu Mûsâ'nın sözüdür; Allah'ın sözü olduğu da söylenmiştir. Bu şiddetli bir kınamadır; zira onu ikna edici sözlerden ve azarlamadan soyutlamış, maksadı taaccüp (şaşkınlık) ve ardından kınama olan istifhamla (soruyla) yetinmiştir. Hayırlı olanın daha aşağı olanla değiştirilmesinde onların ahmaklığının ve tercihlerinin kötülüğünün son noktada olduğu açıkça ilan edilmektedir.
وَقَوْلُهُ: أَتَسْتَبْدِلُونَ السِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِتَأْكِيدِ الْحَدَثِ وَلَيْسَ لِلطَّلَبِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ:
«أَتَسْتَبْدِلُونَ» ifadesindeki sîn ve tâ harfleri hadesi (fiilin anlamını) tekit içindir, talep için değildir; dolayısıyla şu ayet gibidir:
وَاسْتَغْنَى اللَّهُ [التغابن: ٦] وَقَوْلُهُمُ اسْتَجَابَ بِمَعْنَى أَجَابَ، وَاسْتَكْبَرَ بِمَعْنَى تَكَبَّرَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً فِي سُورَةِ الْإِنْسَانِ [٧] . وَفِعْلُ اسْتَبْدَلَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْبَدَلِ بِالتَّحْرِيكِ مِثْلَ شَبَهٍ، وَيُقَالُ بِكَسْرِ الْبَاءِ وَسُكُونِ الدَّالِ مِثْلَ شِبْهٍ وَيُقَالُ بَدِيلٌ مِثْلُ شَبِيهٍ وَقَدْ سُمِعَ فِي مُشْتَقَّاتِهِ اسْتَبْدَلَ وَأَبْدَلَ وَبَدَّلَ وَتَبَدَّلَ وَكُلُّهَا أَفْعَالٌ مَزِيدَةٌ وَلَمْ يُسْمَعْ مِنْهُ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ وَكَأَنَّهُمُ اسْتَغْنَوْا بِهَذِهِ الْمَزِيدَةِ عَنِ الْمُجَرَّدِ، وَظَاهِرُ كَلَامِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ أَنَّ اسْتَبْدَلَ هُوَ أَصْلُهَا وَأَكْثَرُهَا وَأَنَّ تَبَدَّلَ مَحْمُولٌ عَلَيْهِ «لِقَوْلِهِ وَالتَّفَعُّلُ بِمَعْنَى الِاسْتِفْعَالِ غَزِيرٌ وَمِنْهُ التَّعَجُّلُ بِمَعْنَى الِاسْتِعْجَالِ وَالتَّأَخُّرُ بِمَعْنَى الِاسْتِئْخَارِ» .
{ وَاسْتَغْنَى اللَّهُ } “Allah hiçbir şeye muhtaç olmadığını gösterdi” [et-Teğâbün 6]; nitekim Arapların «ecâbe» (cevap verdi) anlamında «istecâbe», «tekebbere» (büyüklendi) anlamında «istekbere» demeleri de böyledir. İnsan Suresi'ndeki [7] Yüce Allah'ın: { كانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً } “Onun şerri yaygındır” buyruğu da bu kabildendir. «İstebdele» fiili, «şebeh» (شَبَه) gibi fethalarla «bedel» (الْبَدَل) kelimesinden türetilmiştir; «şibh» (شِبْه) gibi bâ'nın kesresi ve dâl'ın sükûnuyla da söylenir, «şebîh» gibi «bedîl» (بَدِيل) de denir. Türevlerinde «istebdele» (اسْتَبْدَلَ), «ebdcle» (أَبْدَلَ), «beddele» (بَدَّلَ) ve «tebeddele» (تَبَدَّلَ) işitilmiştir; bunların hepsi mezîd fiillerdir, bundan mücerred (üç harfli yalın) bir fiil işitilmemiştir. Sanki bu mezîd kalıplarla mücerred fiilden müstağni kalmışlardır. el-Keşşâf sahibinin Nisâ Suresi'nde [2] Yüce Allah'ın: { وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ } “Kötüyü temizle değiştirmeyin” buyruğundaki sözünün zahirine göre «istebdele» bunların aslı ve en yaygınıdır, «tebeddele» ise ona hamledilmiştir; zira şöyle demiştir: «Tefe''ul bâbının istif'âl bâbı anlamında gelmesi pek çoktur; acele etmek anlamındaki te'accülün isti'câl, geri kalmak anlamındaki teahhürün isti'hâr manasında olması bundandır.»
وَجَمِيعُ أَفْعَالِ مَادَّةِ الْبَدَلِ تَدُلُّ عَلَى جَعْلِ شَيْءٍ مَكَانَ شَيْءٍ آخَرَ مِنَ الذَّوَاتِ أَوِ الصِّفَاتِ أَوْ عَنْ تَعْوِيضِ شَيْءٍ بِشَيْءٍ آخَرَ مِنَ الذَّوَاتِ أَوِ الصِّفَاتِ.
Bedel kökünün bütün fiilleri; zatlar yahut sıfatlar kabilinden bir şeyi başka bir şeyin yerine koymaya yahut zatlar veya sıfatlar kabilinden bir şeyi başka bir şeyle ikame etmeye (bedel vermeye) delalet eder.
وَلما كَانَ هَذَا مَعْنَى الْحَدَثِ الْمَصُوغِ مِنْهُ الْفِعْلُ اقْتَضَتْ هَذِهِ الْأَفْعَالُ تَعْدِيَةً إِلَى
Kendisinden fiil türetilen hadesin (anlamın) mahiyeti bu olunca, bu fiiller
مُتَعَلِّقَيْنِ إِمَّا عَلَى وَجْهِ الْمَفْعُولِيَّةِ فِيهِمَا مَعًا مِثْلَ تَعَلُّقِ فِعْلِ الْجَعْلِ، وَإِمَّا عَلَى وَجْهِ الْمَفْعُولِيَّةِ فِي أَحَدِهِمَا وَالْجَرِّ لِلْآخَرِ مِثْلَ مُتَعَلَّقَيْ أَفْعَالِ التَّعْوِيضِ كَاشْتَرَى وَهَذَا هُوَ الِاسْتِعْمَالُ الْكَثِيرُ، فَإِذَا تَعَدَّى الْفِعْلُ إِلَى مَفْعُولَيْنِ نَحْوَ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ [إِبْرَاهِيم: ٤٨] كَانَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ هُوَ الْمُزَالَ وَالثَّانِي هُوَ الَّذِي يَخْلُفُهُ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ [الْفرْقَان: ٧٠] يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَقَوْلِهِمْ أَبْدَلْتُ الْحَلْقَةَ خَاتَمًا، وَإِذْ تَعَدَّتْ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ وَتَعَدَّتْ إِلَى الْآخَرِ بِالْبَاءِ وَهُوَ الْأَكْثَرُ فَالْمَنْصُوبُ هُوَ الْمَأْخُوذُ وَالْمَجْرُورُ هُوَ الْمَبْذُولُ نَحْوَ قَوْلِهِ هُنَا: أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَقَوْلِهِ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ
iki müteallaka (öğeye) geçişli olmayı gerektirmiştir: Ya «kılmak/yapmak» fiilinin taalluku gibi her ikisinde mefullük üzere olur, ya da «satın aldı» gibi ivaz (değiş-tokuş) fiillerinin müteallakları gibi birinde mefullük diğerinde cer şeklinde olur ki yaygın kullanım da budur. Fiil iki mefule geçişli olduğunda; { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” [İbrâhîm 48] örneğinde olduğu gibi, birinci meful ortadan kaldırılan, ikincisi ise onun yerine geçen olur; nitekim Yüce Allah'ın: { فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” [el-Furkân 70] buyruğunda, { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } ayetinde ve Arapların «halkayı yüzükle değiştirdim» sözlerinde olduğu gibi. Bir mefule geçişli olup diğerine bâ harf-i cerri ile geçişli olduğunda ise —ki en yaygın olanı budur— mensub olan alınan, mecrur olan ise verilen (feda edilen) şeydir; nitekim buradaki: { أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } “Daha hayırlı olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?” buyruğunda, { وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ
سَواءَ السَّبِيلِ [الْبَقَرَة: ١٠٨] وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ، وَقَدْ يُجَرُّ الْمَعْمُول الثَّانِي بِمن الَّتِي هِيَ بِمَعْنَى بَاءِ الْبَدَلِيَّةِ كَقَوْلِ أَبِي الشِّيصِ:
سَواءَ السَّبِيلِ } “Kim imanı küfür ile değişirse doğru yoldan sapmış olur” [el-Bakara 108] ayetinde ve Nisâ Suresi'ndeki: { وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ } “Kötüyü temiz ile değiştirmeyin” [en-Nisâ 2] buyruğunda olduğu gibi. İkinci mamul, bedel bildiren bâ anlamındaki «min» (مِنْ) ile de mecrur kılınabilir; Ebü'ş-Şîs'in şu sözünde olduğu gibi:
بُدِّلْتُ مِنْ مُرْدِ الشَّبَابِ مُلَاءَةً ... خَلَقًا وَبِئْسَ مَثُوبَةُ الْمُقْتَاضِ
«Bıyıkları yeni terlemiş gençlik yerine yıpranmış bir elbise ile değiştirildim; karşılık alanın mükafatı ne de kötüdür!»
وَقَدْ يُعْدَلُ عَنْ تَعْدِيَةِ الْفِعْلِ إِلَى الشَّيْءِ الْمُعَوَّضِ وَيُعَدَّى إِلَى آخِذِ الْعِوَضِ فَيَصِيرُ مِنْ بَابِ أَعْطَى فَيَنْصِبُ مَفْعُولَيْنِ وَيُنَبِّهُ عَلَى الْمَتْرُوكِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مِنْ نَحْوِ مِنْ كَذَا، وَبَعْدَ كَذَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً [النُّور: ٥٥] التَّقْدِيرُ لِيُبَدِّلَنَّ خَوْفَهُمْ أَمْنًا هَذَا تَحْرِيرُ طَرِيقِ اسْتِعْمَالِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ.
Bazen fiilin bedel verilen şeye geçişli olmasından sarfınazar edilip bedeli alan kimseye geçişli kılınır; böylece «a'tâ» (verdi) bâbından olur, iki mefulü nasbeder ve terk edilen şeye «falancadan», «falancadan sonra» gibi buna delalet eden lafızlarla dikkat çekilir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً } “Korkularının ardından onları mutlaka güvene kavuşturacaktır” [en-Nûr 55]. Takdiri: «Onların korkularını güven ile değiştirecektir» şeklindedir. İşte bu fiillerin kullanım tarzının tahkiki budur.
وَوَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ مَا يَقْتَضِي أَنَّ فِعْلَ بَدَّلَ لَهُ اسْتِعْمَالٌ غَيْرَ اسْتِعْمَالِ فِعْلِ اسْتَبْدَلَ وَتَبَدَّلَ بِأَنَّهُ إِذَا عُدِّيَ إِلَى الْمَعْمُولِ الثَّانِي بِالْبَاءِ كَانَ مَدْخُولُ الْبَاءِ هُوَ الْمَأْخُوذَ وَكَانَ الْمَنْصُوبُ هُوَ الْمَتْرُوكَ وَالْمُعْطِيَ فَقَرَّرَهُ الْقُطْبُ فِي «شَرْحِهِ» بِمَا ظَاهِرُهُ أَنَّ بَدَّلَ لَا يَكُونُ فِي مَعْنَى تَعْدِيَتِهِ إِلَّا مُخَالِفًا لِتَبَدَّلَ واستبدل، وَقَررهُ التفتازانيّ بِأَنَّ فِيهِ اسْتِعْمَالَيْنِ إِذَا تَعَدَّى إِلَى الْمَعْمُولِ الثَّانِي بِالْبَاءِ أَحَدُهُمَا يُوَافِقُ اسْتِعْمَالَ تَبَدَّلَ وَالْآخَرُ بِعَكْسِهِ، وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنْ لَا فَرْقَ بَيْنَ بَدَّلَ وَتَبَدَّلَ وَاسْتَبْدَلَ وَأَنَّ كَلَامَ «الْكَشَّافِ» مُشْكِلٌ وَحَسْبُكَ أَنَّهُ لَا يُوجَدُ فِي كَلَامِ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ وَلَا فِي كَلَامِهِ نَفْسِهِ فِي كِتَابِ «الْأَسَاسِ» .
«el-Keşşâf»ta Yüce Allah'ın: { وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ } “Kötüyü temiz ile değiştirmeyin” [en-Nisâ 2] buyruğunun tefsirinde, «beddele» (بَدَّلَ) fiilinin «istebdele» (اسْتَبْدَلَ) ve «tebeddele» (تَبَدَّلَ) fiillerinden farklı bir kullanımı olduğunu; ikinci mamule bâ ile geçişli kılındığında, bâ harf-i cerrinin dahil olduğu kelimenin alınan şey, mensub olanın ise terk edilen ve verilen şey olduğunu gerektiren bir ifade yer almıştır. Kutub, «Şerh»inde bunu zâhirine göre «beddele» fiilinin geçişlilik anlamında «tebeddele» ve «istebdele» fiillerine ancak muhalif olabileceği şeklinde takrir etmiş; Teftâzânî ise bu fiilin ikinci mamule bâ ile geçişli kılındığında iki kullanımı olduğunu, bunlardan birinin «tebeddele» fiilinin kullanımına uyduğunu, diğerinin ise onun zıddı olduğunu belirtmiştir. Bana göre en açık olan görüş ise «beddele», «tebeddele» ve «istebdele» arasında hiçbir fark bulunmadığı, «el-Keşşâf»ın sözünün müşkil olduğudur. Nitekim bunun ne dil âlimlerinin sözlerinde ne de bizzat kendisinin «el-Esâs» adlı eserinde yer almaması [bu görüşün zayıflığına delil olarak] sana yeter.
فَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: اهْبِطُوا لِلْإِبَاحَةِ الْمَشُوبَةِ بِالتَّوْبِيخِ أَيْ إِنْ كَانَ هَذَا هَمَّكُمْ فَاهْبِطُوا بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ فَالْمَعْنَى اهْبِطُوا مِصْرًا مِنَ الْأَمْصَارِ يَعْنِي وَفِيهِ إِعْرَاضٌ عَنْ طَلَبِهِمْ إِذْ لَيْسَ حَوْلَهُمْ يَوْمَئِذٍ بَلَدٌ قَرِيبٌ يَسْتَطِيعُونَ وُصُولَهُ.
O halde O'nun: «İhbitû» (اهْبِطُوا) [inin] buyruğundaki emir, kınama karışık bir ibâha (serbest bırakma) içindir; yani: { أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } “Daha hayırlı olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?” sözünün karinesiyle, «Şayet bütün derdiniz buysa o zaman inin» demektir. Anlamı şudur: Şehirlerden herhangi bir şehre inin. Yani bu sözde onların taleplerinden yüz çevirme vardır; zira o gün onların etrafında ulaşabilecekleri yakın bir belde bulunmamaktaydı.
وَقِيلَ: أَرَادَ اهْبِطُوا مِصْرَ أَيْ بَلَدَ مِصْرَ بَلَدَ الْقِبْطِ أَيِ ارْجِعُوا إِلَى مِصْرَ الَّتِي خَرَجْتُمْ مِنْهَا
Denildi ki: «Mısır'a, yani Kıptîlerin ülkesi olan Mısır diyarına inin, yani içinden çıktığınız Mısır'a geri dönün» anlamını kastetmiştir.
وَالْأَمْرُ لِمُجَرَّدِ التَّوْبِيخِ إِذْ لَا يُمْكِنُهُمُ الرُّجُوعُ إِلَى مِصْرَ. وَاعْلَمْ أَنَّ مِصْرَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى يَجُوزُ مَنْعُهُ مِنَ الصَّرْفِ عَلَى تَأْوِيلِهِ بِالْبُقْعَةِ فَيَكُونُ فِيهِ الْعَلَمِيَّةُ وَالتَّأْنِيثُ، وَيَجُوزُ صَرْفُهُ عَلَى تَأْوِيلِهِ بِالْمَكَانِ أَوْ لِأَنَّهُ مُؤَنَّثٌ ثُلَاثِيٌّ سَاكِنُ الْوَسَطِ مِثْلَ هِنْدٍ فَهُوَ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ بِدُونِ تَنْوِينٍ وَأَنَّهُ فِي مُصْحَفِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ بِدُونِ أَلِفٍ وَأَنَّهُ ثَبَتَ بِدُونِ أَلِفٍ فِي بَعْضِ مَصَاحِفِ عُثْمَانَ قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ، وَذَكَرَ أَنَّ أَشْهَبَ قَالَ قَالَ لِي مَالِكٌ: هِيَ عِنْدِي مِصْرُ قَرْيَتُكَ مسكن فِرْعَوْن اهـ. وَيَكُونُ قَوْلُ مُوسَى لَهُمُ: اهْبِطُوا مِصْراً أَمْرًا قُصِدَ مِنْهُ التَّهْدِيدُ عَلَى تَذَكُّرِهِمْ أَيَّامَ ذُلِّهِمْ وَعَنَائِهِمْ وَتَمَنِّيهِمُ الرُّجُوعَ لِتِلْكَ الْمَعِيشَةِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُمُ ارْجِعُوا إِلَى مَا كُنْتُمْ فِيهِ إِذْ لَمْ تَقْدِرُواُُ
Emir yalnızca kınama içindir; zira Mısır'a geri dönmeleri mümkün değildir. Bil ki «Mısr» (مِصْر) kelimesi bu anlama göre, «belde/arazi parçası» (بُقْعَة) olarak tevil edilerek gayrimunsarif (tenvin ve kesre almayan) kılınabilir ve bu durumda kendisinde âlemiyet (özel isim olma) ve müenneslik (dişillik) bulunmuş olur; «mekân» (مَكَان) olarak tevil edilerek veya «Hind» (هِنْد) gibi ortası sâkin üç harfli müennes bir isim olması sebebiyle munsarif (tenvinli) kılınması da câizdir. Nitekim İbn Mes'ûd'un kıraatinde tenvinsizdir; Übey b. Ka'b'ın mushafında elifsizdir ve İbn Atiyye'nin belirttiğine göre Hz. Osmân'ın bazı mushaflarında da elifsiz olarak sabit olmuştur. İbn Atiyye, Eşheb'in şöyle dediğini nakletmiştir: Mâlik bana: «O bana göre senin memleketin olan Firavun'un ikametgâhı Mısır'dır» dedi. (İntihâ). Mûsâ'nın onlara: «Bir şehre inin» sözü, onların zillet ve meşakkat günlerini hatırlamalarını ve o yaşantıya dönmeyi temenni etmelerini tehdit etmeyi amaçlayan bir emir olur; sanki onlara: «Nefsani faziletlerin, hürriyet ve bağımsızlık nimetinin kıymetini takdir edemediğinize göre haydi o içinde bulunduğunuz duruma geri dönün!» demektedir.
قَدْرَ الْفَضَائِلِ النَّفْسِيَّةِ وَنِعْمَةِ الْحُرِّيَّةِ وَالِاسْتِقْلَالِ. وَرُبَّمَا كَانَ قَوْلُهُ: اهْبِطُوا دُونَ لِنَهْبِطْ مُؤْذِنًا بِذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يُرِيدُ إِدْخَالَ نَفْسِهِ فِي هَذَا الْأَمْرِ وَهَذَا يُذَكِّرُ بِقَوْلِ أَبِي الطَّيِّبِ:
Mûsâ'nın «inelim» yerine { اهْبِطُوا } “İnin” demesi, belki de kendisini bu işe dahil etmek istemediği için buna işaret etmektedir. Bu durum Ebü't-Tayyib'in şu sözünü hatırlatmaktadır:
فَإِنْ كَانَ أَعْجَبَكُمْ عَامَكُمْ ... فَعُودُوا إِلَى حِمْصَ فِي الْقَابِلِ
«Eğer bu yılınız hoşunuza gittiyse, gelecek yıl Humus'a dönün!»
وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ الظَّاهِرُ أَنَّ الْفَاءَ لِلتَّعْقِيبِ عطفت جملَة فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ عَلَى جُمْلَةِ اهْبِطُوا لِلدِّلَالَةِ عَلَى حُصُولِ سُؤْلِهِمْ بِمُجَرَّدِ هُبُوطِهِمْ مِصْرَ أَوْ لَيْسَتْ مُفِيدَةً لِلتَّعْلِيلِ إِذْ لَيْسَ الْأَمْرُ بِالْهُبُوطِ بِمُحْتَاجٍ إِلَى التَّعْلِيلِ بِمِثْلِ مَضْمُونِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ لِظُهُورِ الْمَقْصُودِ مِنْ قَوْلِهِ: اهْبِطُوا مِصْراً وَلِأَنَّهُ لَيْسَ بِمَقَامِ تَرْغِيبٍ فِي هَذَا الْهُبُوطِ حَتَّى يُشَجِّعَ الْمَأْمُورَ بِتَعْلِيلِ الْأَمْرِ وَالظَّاهِرُ أَنَّ عَدَمَ إِرَادَةِ التَّعْلِيلِ هُوَ الدَّاعِي إِلَى ذِكْرِ فَاءِ التَّعْقِيبِ لِأَنَّهُ لَوْ أُرِيدَ التَّعْلِيلُ لَكَانَتْ إِنَّ مُغْنِيَةً غَنَاءَ الْفَاءِ عَلَى مَا صَرَّحَ بِهِ الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» فِي الْفَصْلِ الْخَامِسِ وَالْفَصْلِ الْحَادِيَ عَشَرَ مِنْ فُصُولٍ شَتَّى فِي النَّظْمِ إِذْ يَقُولُ:
Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ } “Çünkü istedikleriniz sizin için orada vardır” buyruğunda zâhir olan, fâ (فَ) harfinin ta'kîb (ardışıklık) için olmasıdır; bir şehre inmeleriyle birlikte istediklerinin hemen gerçekleşeceğini göstermek için { فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ } cümlesini { اهْبِطُوا } cümlesine atfetmiştir; yoksa ta'lîl (gerekçe) ifade etmez. Zira { اهْبِطُوا مِصْراً } “Bir şehre inin” buyruğundan kastedilen anlam açık olduğu için inme emrinin böyle bir cümlenin muhtevasıyla gerekçelendirilmeye ihtiyacı yoktur ve emredilen kimseyi emrin gerekçesiyle cesaretlendirecek bir inişe teşvik makamı da değildir. Zâhir olan şudur ki, ta'lîlin kastedilmemiş olması ta'kîb fâ'sının zikredilmesini gerektirmiştir. Çünkü şayet ta'lîl kastedilseydi, Şeyh Abdülkâhir'in «Delâilü'l-İ'câz»da nazımla ilgili çeşitli fasılların beşinci ve on birinci fasıllarında açıkça belirttiği üzere «inne» (إِنَّ) edatı fâ'nın yerine yeterli olurdu; zira o şöyle demektedir:
وَاعْلَمْ أَنَّ مِنْ شَأْنِ إِنَّ إِذَا جَاءَتْ عَلَى هَذَا الْوَجْه أَي الَّذِي فِي قَوْلِ بَشَّارٍ:
«Bil ki inne (إِنَّ) edatının, Beşşâr'ın şu beytindeki gibi geldiğinde âdeti şudur:
بَكِّرَا صَاحِبَيَّ قَبْلَ الْهَجِيرِ ... إِنَّ ذَاكَ النَّجَاحَ فِي التَّبْكِيرِ
«Ey iki dostum, günün kavurucu sıcağı basmadan erkenden yola çıkın; şüphesiz başarı erkenden davranmaktadır.»
أَنْ تُغْنِيَ غَنَاءَ الْفَاءِ الْعَاطِفَةِ مَثَلًا وَأَنْ تُفِيدَ مِنْ رَبْطِ الْجُمْلَةِ بِمَا قَبْلَهَا أَمْرًا عَجِيبًا فَأَنْتَ تَرَى الْكَلَامَ بِهَا مُسْتَأْنَفًا غَيْرَ مُسْتَأْنَفٍ مَقْطُوعًا مَوْصُولًا مَعًا- وَقَالَ- إِنَّكَ تَرَى الْجُمْلَةَ إِذَا دَخَلَتْ إِنَّ تَرْتَبِطُ بِمَا قَبِلَهَا وَتَأْتَلِفُ مَعَهُ حَتَّى كَأَنَّ الْكَلَامَيْنِ أُفْرِغَا إِفْرَاغًا وَاحِدًا حَتَّى إِذَا أُسْقِطَتْ إِنَّ رَأَيْتَ الثَّانِيَ مِنْهُمَا قَدْ نَبَا عَنِ الْأَوَّلِ وَتَجَافَى مَعْنَاهُ عَنْ مَعْنَاهُ حَتَّى تَجِيءَ بِالْفَاءِ فَتَقُولُ مَثَلًا:
Mesela atıf fâ'sının yerini tutması ve cümleyi kendisinden öncekine bağlamada hayret verici bir anlam ifade etmesidir. Sen onunla sözün hem müste'nef (yeni bir başlangıç) hem gayrimüste'nef, hem kopuk hem de bitiştirilmiş olduğunu görürsün.» Ve şöyle demiştir: «Sen cümlenin inne (إِنَّ) girdiğinde kendisinden öncekine bağlandığını ve onunla öyle kaynaştığını görürsün ki sanki iki kelam tek bir kalıptan dökülmüş gibi olur. Hatta inne (إِنَّ) düşürüldüğünde, ikincisinin birincisinden uzaklaştığını ve anlamının onun anlamından koptuğunu görürsün; tâ ki fâ harfini getirip mesela şöyle dersin:
بَكِّرَا صَاحِبَيَّ قبل الهجير ... إِن ذَاك النجاح فِي التَّبْكِيرِ
«Ey iki dostum, günün kavurucu sıcağı basmadan erkenden yola çıkın; şüphesiz başarı erkenden davranmaktadır.»
ثُمَّ لَا تَرَى الْفَاءَ تُعِيدُ الْجُمْلَتَيْنِ إِلَى مَا كَانَتَا عَلَيْهِ مِنَ الْأُلْفَةِ وَهَذَا الضَّرْبُ كَثِيرٌ فِي
Sonra fâ harfinin bu iki cümleyi önceki kaynaşmış haline döndüremediğini görürsün. Bu tür kullanım Kur'an'da
التَّنْزِيلِ جِدًّا مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ [الْحَج: ١] وَقَوْلُهُ: يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [لُقْمَان: ١٧] وَقَالَ: وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ [التَّوْبَة: ١٠٣] إِلَخْ. فَظَاهِرُ كَلَامِ الشَّيْخِ أَنَّ وُجُودَ إِنَّ فِي الْجُمْلَةِ الْمَقْصُودُ مِنْهَا التَّعْلِيلُ وَالرَّبْطُ مُغْنٍ عَنِ الْإِتْيَانِ بِالْفَاءِ، وَأَنَّ الْإِتْيَانَ بِالْفَاءِ حِينَئِذٍ لَا يُنَاسِبُ الْكَلَامَ الْبَلِيغَ إِذْ هُوَ كَالْجَمْعِ بَيْنَ الْعِوَضِ وَالْمُعَوَّضِ عَنْهُ فَإِذَا وَجَدْنَا الْفَاءَ مَعَ إِنَّ عَلِمْنَا أَنَّ الْفَاءَ لِمُجَرَّدِ الْعَطْفِ وَإِنَّ لِإِرَادَةِ التَّعْلِيلِ وَالرَّبْطِ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَعَاطِفَتَيْنِ بِأَكْثَرَ مِنْ مَعْنَى التَّعْقِيبِ. وَيُسْتَخْلَصُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ مَوَاقِعَ التَّعْلِيلِ هِيَ الَّتِي يَكُونُ فِيهَا مَعْنَاهُ بَيْنَ مَضْمُونِ الْجُمْلَتَيْنِ كَالْأَمْثِلَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا.
pek çoktur. Yüce Allah'ın şu buyrukları buna örnektir: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ } “Ey insanlar! Rabbinizden sakının; şüphesiz o kıyamet sarsıntısı büyük bir şeydir” [el-Hac 1], { يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ } “Yavrucuğum! Namazı kıl...” ayetinden: { إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Şüphesiz bunlar, azmedilmeye değer işlerdendir” [Lokmân 17] buyruğuna kadar olan kısım ve: { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } “Onlara dua et; çünkü senin duan onlar için bir huzurdur” [et-Tevbe 103] ayeti ilh. Şeyh'in sözünün zâhiri şudur: Kendisiyle ta'lîl ve rabıt (bağlama) kastedilen cümlede inne (إِنَّ) bulunması, fâ harfini getirmekten müstağni kılar ve bu durumda fâ getirmek fasih bir kelama uygun düşmez; zira bu, bedel ile bedeli verilen şeyi bir arada toplamaya benzer. Dolayısıyla inne ile birlikte fâ harfini bulduğumuzda, fâ'nın sırf atıf için olduğunu, inne'nin ise ta'lîl kastı ve matuf iki cümle arasında ta'kîb anlamından daha fazlasıyla bir bağ kurmak için geldiğini anlarız. Buradan çıkan neticeye göre ta'lîl yerleri, zikrettiği örneklerde olduğu gibi anlamının iki cümlenin muhtevası arasında bulunduğu yerlerdir.
وَجَعَلَ أَبُو حَيَّانَ فِي «الْبَحْرِ الْمُحِيطِ» جُمْلَةَ فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ جَوَابًا لِلْأَمْرِ زعم أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا يُجَابُ بِالْفِعْلِ يُجَابُ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ وَلَا يَخْفَى أَنَّ كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ ضَعِيفٌ هَاهُنَا لِعَدَمِ قَصْدِ التَّرْغِيبِ فِي هَذَا الْهُبُوطِ حَتَّى يُعَلَّلَ أَوْ يُعَلَّقَ، وَإِنَّمَا هُوَ كَلَامُ غَضَبٍ كَمَا تَقَدَّمَ. وَاقْتِرَانُ الْجُمْلَةِ بِإِنَّ الْمُؤَكِّدَةِ لِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يَشُكُّ لِبُعْدِ عَهْدِهِمْ بِمَا سَأَلُوهُ حَتَّى يَشُكُّونَ هَلْ يَجِدُونَهُ مِنْ شِدَّةِ شَوْقِهِمْ، وَالْمُحِبُّ بِسُوءِ الظَّنِّ مُغْرًى.
Ebû Hayyân, «el-Bahru'l-Muhît» adlı tefsirinde: { فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ } “Çünkü istedikleriniz sizin için orada vardır” cümlesini emrin cevabı kılmış ve emre fiil cümlesiyle cevap verildiği gibi isim cümlesiyle de cevap verilebileceğini iddia etmiştir. Bu inişe teşvik kastı bulunmadığından, onun gerekçelendirilmesi veya şart kılınması söz konusu olamayacağı için her iki anlamın da burada zayıf kaldığı gizli değildir; bu ifade daha önce belirtildiği üzere sadece bir öfke sözüdür. Cümlenin pekiştirici inne ile gelmesi ise, istedikleri şeyden uzun süre uzak kaldıkları için aşırı arzularından ötürü onu bulup bulamayacaklarından şüphe eden kimse konumuna indirgenmiş olmaları sebebiyledir; seven kişi suizanna meyyaldir.
وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ.
{ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “Üzerlerine zillet ve yoksulluk damgası vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar.”
عَطْفٌ عَلَى الْجُمَلِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِالْوَاوِ وَبِدُونِ إِعَادَةِ إِذْ، فَأَمَّا عَطْفُهُ فَلِأَنَّ هَاتِهِ الْجُمْلَةَ لَهَا مَزِيدُ الِارْتِبَاطِ بِالْجُمَلِ قَبْلَهَا إِذْ كَانَتْ فِي مَعْنَى النَّتِيجَةِ وَالْأَثَرِ لِمَدْلُولِ الْجُمَلِ قَبْلَهَا مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ [الْبَقَرَة: ٤٩] فَإِنَّ مَضْمُونَ تِلْكَ الْجُمَلِ ذِكْرُ مَا مَنَّ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ عَلَيْهِمْ مِنْ نِعْمَةِ تَحْرِيرِهِمْ مِنَ اسْتِعْبَادِ الْقِبْطِ إِيَّاهُمْ وَسَوْقِهِمْ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي وَعَدَهُمْ فَتَضَمَّنَ ذَلِكَ نِعْمَتَيِ التَّحْرِيرِ وَالتَّمْكِينِ فِي الْأَرْضِ وَهُوَ جَعْلُ الشَّجَاعَةِ طَوْعَ يَدِهِمْ لَوْ فَعَلُوا فَلَمْ يُقَدِّرُوا قَدْرَ ذَلِكَ وَتَمَنَّوُا الْعَوْدَ إِلَى الْمَعِيشَةِ فِي مِصْرَ إِذْ قَالُوا لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ كَمَا فَصَّلْنَاهُ لَكُمْ هُنَالِكَ مِمَّا حَكَتْهُ التَّوْرَاةُ وَتَقَاعَسُوا عَنْ دُخُولِ الْقَرْيَةِ وَجَبُنُوا عَنْ لِقَاءِ الْعَدُوِّ كَمَا أَشَارَتْ لَهُ الْآيَةُ الْمَاضِيَةُ وَفَصَّلَتْهُ آيَةُ الْمَائِدَةِ فَلَا جَرَمَ إِذْ لَمْ يَشْكُرُوا النِّعْمَةَ وَلَمْ يُقَدِّرُوهَا أَنْ تُنْتَزَعَ مِنْهُمْ وَيُسْلَبُوهَا وَيُعَوَّضُوا عَنْهَا بِضِدِّهَا وَهُوَ الذِّلَّةُ الْمُقَابِلَةُ لِلشَّجَاعَةِ إِذْ لَمْ يَثِقُوا بِنَصْرِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ وَالْمَسْكَنَةُ وَهِيَ الْعُبُودِيَّةُ فَتَكُونُ الْآيَةُ مَسُوقَةً مَسَاقَ الْمُجَازَاةِ لِلْكَلَامِ السَّابِقِ فَهَذَا وَجْهُ الْعَطْفِ.
«İz» (إِذْ) edatı tekrarlanmaksızın vâv (وَ) harfi ile önceki cümlelere matuftur. Atfedilmesine gelince; zira bu cümlenin, Yüce Allah'ın: { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” [el-Bakara 49] buyruğundan itibaren önceki cümlelerin medlûlüne netice ve eser konumunda olması sebebiyle onlarla daha fazla bir irtibatı vardır. Çünkü o cümlelerin muhtevası; Allah Teâlâ'nın onları Kıptîlerin köleliğinden kurtarma ve kendilerine vaad ettiği topraklara sevk etme nimetini minnet olarak zikretmesidir. Bu da kurtuluş ve yeryüzünde iktidar kılınma nimetlerini içermektedir; şayet yapsalardı cesaret onların emrinde olacaktı. Ancak onlar bunun kıymetini takdir edemediler ve Tevrat'ın naklettiklerinden orada size ayrıntılı olarak açıkladığımız üzere: «Bir tek yiyeceğe asla katlanamayız» diyerek Mısır'daki yaşantıya geri dönmeyi temenni ettiler; geçen ayetin işaret ettiği ve Mâide Suresi'ndeki ayetin detaylandırdığı üzere şehre girmekten geri durdular ve düşmanla karşılaşmaktan korktular. Nimetin şükrünü eda etmeyip kadrini bilmeyince, kaçınılmaz olarak nimet ellerinden çekilip alındı, ondan mahrum bırakıldılar ve Allah'ın kendilerine yardım edeceğine güvenmedikleri için cesaretin zıddı olan zilletle ve kölelik olan miskinlikle (yoksullukla) cezalandırıldılar. Böylece ayet, önceki sözün cezası makamında sevk edilmiş olmaktadır; işte atfın yönü budur.
وَأَمَّا كَوْنُهُ بِالْوَاوِ دُونَ الْفَاءِ فَلِيَكُونَ خَبَرًا مَقْصُودًا بِذَاتِهِ وَلَيْسَ مُتَفَرِّعًا عَلَى قَوْلِ مُوسَى لَهُمْ: أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَشْكُرُوا النِّعْمَةَ فَإِنَّ شُكْرَ النِّعْمَةِ
Fâ harfiyle değil de vâv ile gelmesine gelince; Mûsâ'nın onlara söylediği: { أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } “Daha hayırlı olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?” sözüne terettüp eden bir durum değil, bizzat kendisi kastedilen müstakil bir haber olması içindir. Zira onlar nimete şükretmediler; çünkü nimete şükretmek,
هُوَ إِظْهَارُ آثَارِهَا الْمَقْصُودَةِ مِنْهَا كَإِظْهَارِ النَّصْرِ لِلْحَقِّ بِنِعْمَةِ الشَّجَاعَةِ وَإِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِينَ بِنِعْمَةِ الْكَرَمِ وَتَثْقِيفِ الْأَذْهَانِ بِنِعْمَةِ الْعِلْمِ فَكُلُّ مَنْ لَمْ يَشْكُرِ النِّعْمَةَ فَهُوَ جَدِيرٌ بِأَنْ تُسْلَبَ عَنْهُ وَيُعَوَّضَ بِضِدِّهَا قَالَ تَعَالَى: فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ [سبأ: ١٦] الْآيَةَ، وَلَوْ عَطَفَ بِغَيْرِ الْوَاوِ لَكَانَ ذِكْرُهُ تَبَعًا لِذِكْرِ سَبَبِهِ فَلَمْ يَكُنْ لَهُ مِنَ الِاسْتِقْلَالِ مَا يُنَبِّهُ الْبَالَ.
ondan kastedilen eserleri ortaya koymaktır; cesaret nimetiyle hakka zafer kazandırmak, cömertlik nimetiyle darda kalanların imdadına yetişmek ve ilim nimetiyle zihinleri eğitmek gibi. Nimete şükretmeyen herkes, o nimetin kendisinden soyulup alınmasına ve zıddıyla cezalandırılmasına layıktır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ } “Fakat onlar yüz çevirdiler; biz de üzerlerine Arim selini gönderdik ve onların iki bahçesini buruk yemişli, ılgınlı iki bahçeye çevirdik” [Sebe' 16] ayeti. Şayet vâv harfinden başkasıyla atfedilseydi, onun zikri sebebinin zikrine tâbi olur ve zihni uyaracak bir istiklâliyeti bulunmazdı.
فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ ... وَباؤُ إِلَخْ عَائِدَةٌ إِلَى جَمِيعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا إِلَى خُصُوصِ الَّذِينَ أَبَوْا دُخُولَ الْقَرْيَةِ وَالَّذِينَ قَالُوا: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ فَإِنَّ الَّذِينَ قَتَلُوا النَّبِيئِينَ هُمْ أَبْنَاءُ الَّذِينَ أَبَوْا دُخُولَ الْقَرْيَةِ وَقَالُوا: لَنْ نَصْبِرَ فَالْإِتْيَانُ بِضَمِيرِ الْغَيْبَةِ هُنَا جَارٍ عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِأَنَّهُمْ غَيْرُ الْمُخَاطَبِينَ فَلَيْسَ هُوَ مِنَ الِالْتِفَاتِ إِذْ لَيْسَ قَوْلُهُ:
Yüce Allah'ın: { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ } “Üzerlerine damga vuruldu...” ve { وَباؤُ } “...uğradılar” buyruğundaki zamir, sırf şehre girmeyi reddedenlere ve: «Bir tek yiyeceğe asla katlanamayız» diyenlere değil, bütün İsrâiloğullarına racidir. Bunun delili: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmelerindendir” buyruğudur. Çünkü peygamberleri öldürenler, şehre girmeyi reddeden ve: «Asla katlanamayız» diyenlerin çocuklarıdır. Dolayısıyla burada gâib (üçüncü şahıs) zamirinin getirilmesi zâhirin gereğine uygundur; zira onlar bizzat muhatap alınan kimseler değildir. Bu sebeple bir iltifat sanatı söz konusu değildir; çünkü O'nun:
وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ إِلَخْ مِنْ بَقِيَّةِ جَوَابِ مُوسَى إِيَّاهُمْ لِمَا عَلِمْتَ مِنْ شُمُولِهِ لِلْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمُ الْآبِينَ دُخُولَ الْقَرْيَةِ وَلِغَيْرِهِمْ مِمَّنْ أَتَى بَعْدَهُمْ فَقَدْ جَاءَ ضَمِيرُ الْغَيْبَةِ عَلَى أَصْلِهِ، أَمَّا شُمُولُهُ لِلْمُخَاطَبِينَ فَإِنَّمَا هُوَ بِطَرِيقَةِ التَّعْرِيضِ وَهُوَ لُزُومُ تَوَارُثِ الْأَبْنَاءِ أَخْلَاقَ الْآبَاءِ وَشَمَائِلَهُمْ كَمَا قَرَّرْنَاهُ فِي وَجْهِ الْخِطَابَاتِ الْمَاضِيَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ [الْبَقَرَة:
{ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } “Üzerlerine zillet damgası vuruldu...” sözü, şehre girmeyi reddeden hakkında konuşulan kimseleri ve onlardan sonra gelen başkalarını da kapsadığını bildiğin üzere Mûsâ'nın onlara verdiği cevabın devamından değildir. Böylece gâib zamiri aslı üzere gelmiştir. [Bu ifadenin] bizzat muhatapları kapsaması ise tariz (dolaylı anlatım) yoluyladır; o da Yüce Allah'ın: { وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ } “Hani sizin için denizi yarmıştık” [el-Bakara 50]
٥٠] الْآيَاتِ وَيُؤَيِّدُهُ التَّعْلِيلُ الْآتِي بِقَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ الْمُشْعِرِ بِأَنَّ كُلَّ مَنِ اتَّصَفَ بِذَلِكَ فَهُوَ جَدِيرٌ بِأَنْ يَثْبُتَ لَهُ مِنَ الْحُكْمِ مِثْلُ مَا ثَبَتَ لِلْآخَرِ.
ayetinden itibaren geçen hitapların gerekçesinde açıkladığımız gibi, çocukların babaların ahlâk ve seciyelerini tevarüs etmelerinin kaçınılmazlığıdır. Bunu, gelecek olan: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ } “Bu, onların inkâr etmelerindendir” buyruğundaki ta'lîl de desteklemektedir; bu ta'lîl, bu vasıfla nitelenen herkesin diğeri için sabit olan hükmün aynısına müstahak olduğunu hissettirir.
وَالضَّرْبُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ يَرْجِعُ إِلَى مَعْنَى الْتِقَاءِ ظَاهِرِ جِسْمٍ بِظَاهِرِ جِسْمٍ آخَرَ بِشِدَّةٍ، يُقَالُ ضَرَبَ بِعَصًا وَبِيَدِهِ وَبِالسَّيْفِ وَضَرَبَ بِيَدِهِ الْأَرْضَ إِذَا أَلْصَقَهَا بِهَا، وَتَفَرَّعَتْ عَنْ هَذَا مَعَانٍ مَجَازِيَّةٌ تَرْجِعُ إِلَى شِدَّةِ اللُّصُوقِ. فَمِنْهُ ضَرَبَ فِي الْأَرْضِ: سَارَ طَوِيلًا، وَضَرَبَ قُبَّةً وَبَيْتًا فِي مَوْضِعِ كَذَا بِمَعْنَى شَدَّهَا وَوَثَّقَهَا مِنَ الْأَرْضِ. قَالَ عَبْدَةُ بْنُ الطَّبِيبِ:
Arap dilinde darb (ضَرْب), bir cismin dış yüzeyinin başka bir cismin dış yüzeyi ile şiddetle temas etmesi anlamına döner. «Değnekle vurdu», «eliyle vurdu», «kılıçla vurdu» denilir. «Eliyle yere vurdu» denildiğinde, elini yere yapıştırdı demektir. Bundan da kuvvetli yapışma ve ayrılmama anlamına dayanan mecazi manalar türemiştir. Bu kabilden olarak «yeryüzünde vurdu» (darabe fi'l-ard), uzun süre yolculuk yaptı demektir. «Falanca yere kubbe veya çadır vurdu» demek, onu yere çakıp sağlamlaştırdı demektir. Abde b. et-Tabîb şöyle demiştir:
إِنَّ الَّتِي ضَرَبَتْ بَيْتًا مُهَاجِرَةٌ وَقَالَ زِيَادٌ الْأَعْجَمُ:
«Muhakkak ki o [çadır] kuran kadın bir muhacirdir.» Ziyâd el-A'cem de şöyle demiştir:
فِي قُبَّةٍ ضُرِبَتْ عَلَى ابْنِ الْحَشْرَجِ وَضَرَبَ الطِّينَ عَلَى الْحَائِطِ أَلْصَقَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَا لِجَمِيعِ هَذِهِ الْمَعَانِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها [الْبَقَرَة: ٢٦] .
«İbnü'l-Haşrec'in üzerine kurulmuş bir kubbe içinde...» «Duvara çamur vurdu» denildiğinde ise onu sıvadı, yapıştırdı demektir. Bütün bu anlamlara dair açıklamalar, Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها } “Şüphesiz Allah bir sivrisineği ve ondan daha üstününü misal vermekten çekinmez” [el-Bakara 26] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
فَقَوْلُهُ: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ إِذْ شُبِّهَتِ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ
Yüce Allah'ın: { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ } “Üzerlerine zillet ve yoksulluk damgası vuruldu” buyruğu istiare-i mekniyyedir; çünkü zillet ve yoksulluk,
فِي الْإِحَاطَةِ بِهِمْ وَاللُّزُومِ بِالْبَيْتِ أَوِ الْقُبَّةِ يَضْرِبُهَا السَّاكِنُ لِيَلْزَمَهَا وَذِكْرُ الضَّرْبِ تَخْيِيلٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ شَبِيهٌ فِي عَلَائِقِ الْمُشَبَّهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضُرِبَتِ اسْتِعَارَةً تَبَعِيَّةً وَلَيْسَ ثَمَّةَ مَكْنِيَّةً بِأَنْ شَبَّهَ لُزُومَ الذِّلَّةِ لَهُمْ وَلُصُوقَهَا بِلُصُوقِ الطِّينِ بِالْحَائِطِ، وَمَعْنَى التَّبَعِيَّةِ أَنَّ الْمَنْظُورَ إِلَيْهِ فِي التَّشْبِيهِ هُوَ الْحَدَثُ وَالْوَصْفُ لَا الذَّاتُ بِمَعْنَى أَنَّ جَرَيَانَ الِاسْتِعَارَةِ فِي الْفِعْلِ لَيْسَ بِعُنْوَانِ كَوْنِهِ تَابِعًا لِفَاعِلٍ كَمَا فِي التَّخْيِيلِيَّةِ بَلْ بِعُنْوَانِ كَوْنِهِ حَدَثًا وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِمْ أُجْرِيَتْ فِي الْفِعْلِ تَبَعًا لِجَرَيَانِهَاُُ
onları kuşatması ve onlardan ayrılmaması bakımından, içinde ikamet edenin ayrılmamak üzere kurduğu bir eve veya kubbeye benzetilmiştir; «darb» (kurma/vurma) lafzının zikredilmesi ise tahyîldir, çünkü müşebbehin (benzetilenin) alâkaları arasında onun bir benzeri yoktur. «Duribet» (ضُرِبَتْ) kelimesinin istiare-i tebeiyye olması ve ortada bir mekniyye bulunmaması da câizdir; zilletin onlardan ayrılmaması ve onlara yapışması, çamurun duvara yapışmasına benzetilmiştir. Tebeiyyenin anlamı şudur: Teşbihte dikkate alınan şey zât değil, hades (eylem) ve vasıftır; yani istiarenin fiilde cereyan etmesi, tahyîliyyede olduğu gibi bir faile tâbi olması hasebiyle değil, bir hades (oluş) olması hasebiyledir. Bu da onların «fiildeki istiare, mastardaki cereyanına tâbi olarak yapılmıştır» sözlerinin anlamıdır.
فِي الْمَصْدَرِ وَبِهِ يَظْهَرُ الْفَرْقُ بَيْنَ جَعْلِ ضُرِبَتْ تَخْيِيلًا وَجَعْلِهِ تَبَعِيَّةً وَهِيَ طَرِيقَةٌ فِي الْآيَةِ سَلَكَهَا الطَّيِّبِيُّ فِي شَرْحِ الْكَشَّاف وَخَالفهُ التفتازانيّ وَجَعَلَ الضَّرْبَ اسْتِعَارَةً تَبَعِيَّةً بِمَعْنَى الْإِحَاطَةِ وَالشُّمُولِ سَوَاءٌ كَانَ الْمُشَبَّهُ بِهِ الْقُبَّةَ أَوِ الطِّينَ، وَهُمَا احْتِمَالَانِ مَقْصُودَانِ فِي هَذَا الْمَقَامِ يَشْعُرُ بِهِمَا الْبُلَغَاءُ.
Bununla «duribet» kelimesini tahyîl kılmak ile onu tebeiyye kılmak arasındaki fark ortaya çıkar. Bu ayette Tîbî'nin «Şerhu'l-Keşşâf»ta izlediği yol budur. Teftâzânî ise ona muhalefet etmiş ve müşebbehün bih (kendisine benzetilen) ister kubbe ister çamur olsun, darbı kuşatma ve kapsama anlamında istiare-i tebeiyye kılmıştır. Bunlar, bu makamda kastedilen ve beliğ kimselerin hissedebileceği iki ihtimaldir.
ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ لَيْسَ هُوَ مِنْ بَابِ قَوْلِ زِيَادٍ الْأَعْجَمِ:
Ayrıca Yüce Allah'ın: { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } “Üzerlerine zillet damgası vuruldu” buyruğu, Ziyâd el-A'cem'in şu beytindeki türden değildir:
إِنَّ السَّمَاحَةَ وَالْمُرُوءَةَ وَالنَّدَى ... فِي قُبَّةٍ ضُرِبَتْ عَلَى ابْنِ الْحَشْرَجِ (١)
«Cömertlik, mürüvvet ve ihsan, / İbnü'l-Haşrec'in üzerine kurulmuş bir kubbe içindedir.» (١)
لِأَنَّ الْقُبَّةَ فِي الْآيَةِ مُشَبَّهٌ بِهَا وَلَيْسَتْ بِمَوْجُودَةٍ وَالْقُبَّةُ فِي الْبَيْتِ يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ حَقِيقَةً فَالْآيَةُ اسْتِعَارَةٌ وَتَصْرِيحٌ وَالْبَيْتُ حَقِيقَةٌ وَكِنَايَةٌ كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ الطَّيِّبِيّ وَجعل التفتازانيّ الْآيَةَ عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ فِي الِاسْتِعَارَةِ كِنَايَةً عَنْ كَوْنِ الْيَهُودِ أَذِلَّاءَ مُتَصَاغِرِينَ وَهِيَ نُكَتٌ لَا تَتَزَاحَمُ.
Çünkü ayetteki kubbe kendisine benzetilendir ve fiilen mevcut değildir; beyitteki kubbe ise hakikat olabilir. Dolayısıyla Tîbî'nin dikkat çektiği üzere ayet istiare ve tasrih, beyit ise hakikat ve kinayedir. Teftâzânî ise istiaredeki iki ihtimale göre de ayeti, Yahudilerin zelil ve hor-hakir olmalarından kinaye kılmıştır. Bunlar birbirine engel olmayan nüktelerdir.
وَالذِّلَّةُ الصَّغَارُ وَهِيَ بِكَسْرِ الذَّالِ لَا غَيْرَ وَهِيَ ضِدَّ الْعِزَّةِ وَلِذَلِكَ قَابَلَ بَيْنَهُمَا السَّمَوْأَلُ أَوِ الْحَارِثِيُّ فِي قَوْلِهِ:
«Zillet» (الذِّلَّةُ), horluk ve küçülmektir; zel harfinin sadece kesresiyle (zille) okunur ve izzetin zıddıdır. Bu sebeple Semev'el yahut Hârisî şu sözünde ikisini karşılaştırmıştır:
وَمَا ضَرَّنَا أَنَّا قَلِيلٌ وَجَارُنَا ... عَزِيزٌ وَجَارُ الْأَكْثَرِينَ ذَلِيلُ
«Bizim az sayıda olmamız bize zarar vermez; zira komşumuz / Azizdir, çoğunluğun komşusu ise zelildir.»
وَالْمَسْكَنَةُ الْفَقْرُ مُشْتَقَّةٌ مِنَ السُّكُونِ لِأَنَّ الْفَقْرَ يُقَلِّلُ حَرَكَةَ صَاحِبِهِ. وَتُطْلَقُ عَلَى الضَّعْفِ وَمِنْهُ الْمِسْكِينُ لِلْفَقِيرِ. وَمَعْنَى لُزُومِ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ لِلْيَهُودِ أَنَّهُمْ فَقَدُوا الْبَأْسَ وَالشَّجَاعَةَ وَبَدَا عَلَيْهِمْ سِيمَا الْفَقْرِ وَالْحَاجَةِ مَعَ وَفْرَةِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَإِنَّهُمْ لَمَّا سَئِمُوهَا صَارَتْ لَدَيْهِمْ كَالْعَدَمِ وَلِذَلِكَ صَارَ الْحِرْصُ لَهُمْ سَجِيَّةً بَاقِيَةً فِي أَعْقَابِهِمْ.
«Meskenet» (الْمَسْكَنَةُ) ise fakirlik ve yoksulluktur; «sükûn» (hareketsizlik) kökünden türemiştir, çünkü fakirlik sahibinin hareketini azaltır. Zayıflık için de kullanılır; fakir kimseye «miskin» denilmesi bundandır. Zillet ve meskenetin Yahudilerden ayrılmamasının anlamı; onların metanet ve cesareti kaybetmeleri, Allah'ın onlara bahşettiği nimetlerin bolluğuna rağmen üzerlerinde fakirlik ve muhtaçlık alâmetinin belirmesidir. Zira onlar bu nimetlerden bıkıp usanınca, bunlar onların nazarında yok hükmüne geldi; bu sebeple hırs, onların nesillerinde baki kalan bir huy haline dönüştü.
وَالْبَوْءُ الرُّجُوعُ وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِانْقِلَابِ الْحَالَةِ مِمَّا يُرْضِي اللَّهَ إِلَى غَضَبِهِ.
Bav’ (الْبَوْءُ) dönmek demektir. Burada ise [kişinin] durumunun, Allah’ı hoşnut eden halden O’nun gazabına dönüşmesi için istiare edilmiştir.
ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ.
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmelerindendir. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmalarındandır.”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ أَثَارَهُ مَا شَنَّعَ بِهِ حَالُهُمْ مِنْ لُزُومِ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ لَهُمْ وَالْإِشَارَةِ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ. وَأَفْرَدَ اسْمَ الْإِشَارَةِ لِتَأْوِيلِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِالْمَذْكُورِ وَهُوَ أَوْلَى بِجَوَازِ الْإِفْرَادِ مِنْ إِفْرَادِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِ رُؤْبَةَ:
Zillet ve yoksulluğun onların yakasını bırakmaması halinin çirkinliğinin uyandırdığı ve daha önce geçen: { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ } “Üzerlerine zillet ve yoksulluk damgası vuruldu ve gazaba uğradılar” buyruğuna işaret eden bir istînâf-ı beyânîdir. İşaret edilen şey «zikredilen durum» şeklinde tevil edildiği için işaret ismi tekil getirilmiştir; bu, Ru'be'nin şu sözündeki zamirin tekil kılınmasından tekil olmaya daha uygundur:
فِيهَا خُطُوطٌ مِنْ سَوَادٍ وَبَلَقْ ... كَأَنَّهُ فِي الْجِلْدِ تَوْلِيعُ الْبَهَقْ
«Onda siyah ve beyazdan çizgiler vardır; / Sanki derideki alaca hastalığının alacası gibidir.»
قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِرُؤْبَةَ: إِنْ أَرَدْتَ الْخُطُوطَ فَقُلْ كَأَنَّهَا وَإِنْ أَرَدْتَ السَّوَادَ وَالْبَيَاضَ فَقُلْ كَأَنَّهُمَا فَقَالَ رُؤْبَةُ: «أَرَدْتُ كَأَنَّ ذَلِكَ وَيْلَكَ» وَإِنَّمَا كَانَ مَا فِي الْآيَةِ أَوْلَى بِالْإِفْرَادِ لِأَنَّ الذِّلَّةَ وَالْمَسْكَنَةَ وَالْغَضَبَ مِمَّا لَا يُشَاهَدُ فَلَا يُشَارُ إِلَى ذَاتِهَا وَلَكِنْ يُشَارُ إِلَى مَضْمُونِ الْكَلَامِ وَهُوَ شَيْءٌ وَاحِدٌ أَيْ مَذْكُورٌ وَمَقُولٌ وَمِنْ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ [آل عمرَان: ٥٨] أَيْ ذَلِكَ الْقَصَصُ السَّابِقُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ [الْبَقَرَة: ٦٨] وَسَيَأْتِي.
Ebû Ubeyde, Ru'be'ye: «Eğer çizgileri kastediyorsan ‘keennehâ’ (كَأَنَّهَا), siyah ve beyazı kastediyorsan ‘keennehumâ’ (كَأَنَّهُمَا) de» demiş; Ru'be de: «Yazık sana! Ben ‘o durum böyledir’ (كَأَنَّ ذَلِكَ) demek istedim» demiştir. Ayetteki lafzın tekil kılınmaya daha layık olması ise şundandır: Zillet, meskenet ve gazap gözle görülür somut şeyler değildir ki bizzat kendilerine işaret edilsin; bilakis sözün muhtevasına işaret edilmektedir ve o da tek bir şeydir, yani zikredilen ve söylenen husustur. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ } “İşte bu [anlatılanları], sana ayetlerden ve hikmet dolu Zikir'den okuyoruz” [Âl-i İmrân 58], yani geçen o kıssa demektir. Yüce Allah'ın: { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “Bu ikisinin arasında orta yaşta...” [el-Bakara 68] buyruğu da böyledir; ileride gelecektir.
وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» (١) «وَالَّذِي حَسَّنَ ذَلِكَ أَنَّ أَسْمَاءَ الْإِشَارَةِ لَيْسَتْ تَثْنِيَتُهَا وَجَمْعُهَا وَتَأْنِيثُهَا عَلَى الْحَقِيقَةِ وَكَذَلِكَ الْمَوْصُولَاتُ وَلِذَلِكَ جَاءَ الَّذِي بِمَعْنَى الْجَمْعِ» اهـ قِيلَ أَرَادَ بِهِ أَنَّ جَمْعَ أَسْمَاءِ الْإِشَارَةِ وَتَثْنِيَتَهَا لَمْ يَكُنْ بِزِيَادَةِ عَلَامَاتٍ بَلْ كَانَ بِأَلْفَاظٍ خَاصَّةٍ بِتِلْكَ الْأَحْوَالِ فَلِذَلِكَ كَانَ اسْتِعْمَالُ بَعْضِهَا فِي مَعْنَى بَعْضٍ أَسْهَلَ إِذَا كَانَ عَلَى تَأْوِيلٍ، وَهُوَ قَلِيلُ الْجَدْوَى لِأَنَّ الْمَدَارَ عَلَى التَّأْوِيلِ وَالْمَجَازِ سَوَاءٌ كَانَ فِي اسْتِعْمَالِ لَفْظٍ فِي مَعْنَى آخَرَ أَوْ فِي اسْتِعْمَالِ صِيغَةٍ فِي مَعْنَى أُخْرَى فَلَا حُسْنَ يَخُصُّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ فِيمَا يَظْهَرُ فَلَعَلَّهُ أَرَادَ أَنَّ ذَا مَوْضُوعٌ لِجِنْسٍ مَا يُشَارُ إِلَيْهِ. وَالَّذِي مَوْضُوعٌ لِجِنْسٍ مَا عُرِفَ بِصِلَةٍ فَهُوَ صَالِحٌ لِلْإِطْلَاقِ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْمُثَنَّى وَالْجَمْعِ وَالْمُذَكِّرِ وَالْمُؤَنَّثِ وَإِنَّ مَا يَقَعُ مِنْ أَسْمَاءِ الْإِشَارَةِ وَالْمَوْصُولَاتِ لِلْمُثَنَّى نَحْوَ ذَانِ وَلِلْجَمْعِ نَحْوَ أُولَئِكَ، إِنَّمَا هُوَ اسْمٌ بِمَعْنَى الْمُثَنَّى وَالْمَجْمُوعِ لَا أَنَّهُ تَثْنِيَةُ مُفْرَدٍ، وَجَمْعُ مُفْرَدٍ، فَذَا يُشَارُ بِهِ لِلْمُثَنَّى وَالْمَجْمُوعِ وَلَا عَكْسَ فَلِذَلِكَ حَسُنَ اسْتِعْمَالُ الْمُفْرَدِ مِنْهَا لِلدِّلَالَةِ عَلَى الْمُتَعَدِّدِ.
«el-Keşşâf» sahibi (١) şöyle demiştir: «Bunu güzelleştiren husus şudur: İşaret isimlerinin tesniyesi, cemisi ve müennesi hakiki değildir; ism-i mevsuller de böyledir. Bu sebeple ‘ellezî’ (الَّذِي) cemi manasında gelmiştir.» (İntihâ). Denildi ki: Bununla işaret isimlerinin tesniye ve cemisinin fazladan alâmetlerle değil, bu durumlara mahsus lafızlarla yapıldığını, bu yüzden birinin diğerinin anlamında kullanılmasının tevil yoluyla daha kolay olduğunu kastetmiştir. Fakat bunun faydası azdır; çünkü asıl belirleyici olan, bir lafzın başka bir lafız manasında veya bir sığanın başka bir sığa manasında kullanılmasında tevil ve mecazdır. Dolayısıyla zâhire göre bu lafızlara mahsus bir güzellik söz konusu değildir. Muhtemelen o, «zâ» (ذَا) lafzının işaret edilen şeyin cinsine, «ellezî» (الَّذِي) lafzının da sıla cümlesiyle bilinen şeyin cinsine vaz edildiğini; bu yüzden tekil, tesniye, cemi, müzekker ve müennese ıtlak edilmeye elverişli olduğunu kastetmiştir. İşaret isimleri ve ism-i mevsullerden «zâni» (ذَانِ) gibi tesniye ve «ülâike» (أُولَئِكَ) gibi cemi için kullanılanlar ise, müfredin tesniyesi veya cemisi değil, tesniye ve cemi anlamında müstakil birer isimdir. Dolayısıyla «zâ» ile tesniyeye ve cemie işaret edilebilir ama aksi yapılamaz; işte bu yüzden bunlardan tekil olanın birden fazlaya delalet etmek üzere kullanılması güzel görülmüştür.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ سَبَبِيَّةٌ أَيْ أَنَّ كُفْرَهُمْ وَمَا مَعَهُ كَانَ سَبَبًا لِعِقَابِهِمْ فِي الدُّنْيَا بِالذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ وَفِي الْآخِرَةِ بِغَضَبِ اللَّهِ وَفِيهِ تَحْذِيرٌ مِنَ الْوُقُوعِ فِي مِثْلِ
Yüce Allah'ın: { بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ } “Bu, onların inkâr etmelerindendir” buyruğundaki bâ (بِ) harfi sebebiyet bildirir; yani onların inkârı ve beraberindeki şeyler, dünyada zillet ve yoksullukla, ahirette ise Allah'ın gazabıyla cezalandırılmalarına sebep olmuştur. Bunda onların düştüğü
مَا وَقَعُوا فِيهِ.
durumun benzerine düşmekten [bir sakındırma vardır].
وَقَوْلُهُ: وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ خَاصٌّ بِأَجْيَالِ الْيَهُودِ الَّذِينَ اجْتَرَمُوا هَذِهِ الْجَرِيمَةَ الْعَظِيمَةَ سَوَاءٌ فِي ذَلِكَ مَنْ بَاشَرَ الْقَتْلَ وَأَمَرَ بِهِ وَمَنْ سَكَتَ عَنْهُ وَلَمْ يَنْصُرِ الْأَنْبِيَاءَ.
O'nun: { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Ve peygamberleri haksız yere öldürmelerindendir” buyruğu, bizzat öldüren ve emredenler ile buna sessiz kalıp peygamberlere yardım etmeyenler de dahil olmak üzere bu büyük cürmü işleyen Yahudi nesillerine mahsustur.
وَقَدْ قَتَلَ الْيَهُودُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أَشْعِيَاءَ بْنَ أَمْوَصَ الَّذِي كَانَ حَيًّا فِي مُنْتَصَفِ الْقَرْنِ الثَّامِنِ قَبْلَ الْمَسِيحِ، قَتَلَهُ الْمَلِكُ مَنْسِيٌّ مَلِكُ الْيَهُودِ سَنَةَ ٧٠٠ قَبْلَ الْمَسِيحِ نُشِرَ نَشْرًا عَلَى جِذْعِ شَجَرَةٍ.
Yahudiler peygamberlerden; Milattan önce sekizinci yüzyılın ortalarında yaşamış olan Âmôs oğlu İşaya'yı öldürmüşlerdir; Yahudi kralı Manasse onu Milattan önce 700 yılında bir ağaç gövdesinde testereyle biçtirerek öldürtmüştür.
وَأَرْمِيَاءَ النَّبِيءَ الَّذِي كَانَ حَيًّا فِي أَوَاسِطِ الْقَرْنِ السَّابِعِ قَبْلَ الْمَسِيحِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ أَكْثَرَ التَّوْبِيخَاتِ وَالنَّصَائِحَ لِلْيَهُودِ فَرَجَمُوهُ بِالْحِجَارَةِ حَتَّى قَتَلُوهُ وَفِي ذَلِكَ خِلَافٌ. وَزَكَرِيَّاءَ الْأَخِيرَ أَبَا يَحْيَى قَتله هيرودس العبراني ملك الْيَهُود من قبل الرومان لِأَن زَكَرِيَّاء حاول تَخْلِيص ابْنَةِ يحيى من الْقَتْل وَذَلِكَ فِي مُدَّة نبوءة عِيسَى، وَيحيى بن زَكَرِيَّاء قَتله هيرودس لغضب ابْنة أُخْتِ هِيرُودُسَ عَلَى يَحْيَى.
Yine Milattan önce yedinci yüzyılın ortalarında yaşamış olan Yeremya Peygamber'i öldürmüşlerdir; çünkü o Yahudileri çokça kınamış ve öğüt vermişti, bunun üzerine onu taşlayarak öldürdüler (bu hususta ihtilaf vardır). Sonra Yahyâ'nın babası Zekeriyyâ'yı öldürmüşlerdir; Roma adına Yahudilerin kralı olan İbrânî Hirodes onu öldürtmüştür, zira Zekeriyyâ, Îsâ'nın peygamberliği döneminde Yahyâ'nın kızını ölümden kurtarmaya çalışmıştı. Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı ise Hirodes, kız kardeşinin kızının Yahyâ'ya öfkelenmesi sebebiyle öldürmüştür.
وَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ الْحَقِّ أَيْ بِدُونِ وَجْهٍ مُعْتَبَرٍ فِي شَرِيعَتِهِمْ فَإِنَّ فِيهَا: أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً [الْمَائِدَة: ٣٢] فَهَذَا الْقَيْدُ مِنَ الِاحْتِجَاجِ عَلَى الْيَهُودِ بِأُصُولِ دِينِهِمْ لِتَخْلِيدِ مَذَمَّتِهِمْ، وَإِلَّا فَإِنَّ قَتْلَ الْأَنْبِيَاءِ لَا يَكُونُ بِحَقٍّ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَإِنَّمَا قَالَ (الْأَنْبِيَاءَ) لِأَنَّ الرُّسُلَ لَا تُسَلَّطُ عَلَيْهِمْ أَعْدَاؤُهُمْ لِأَنَّهُ مُنَافٍ لِحِكْمَةِ الرِّسَالَةِ الَّتِي هِيَ التَّبْلِيغُ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا [غَافِر: ٥١] وَقَالَ: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [الْمَائِدَة: ٦٧] وَمن ثَمَّ كَانَ ادِّعَاءُ النَّصَارَى أَنَّ عِيسَى قَتَلَهُ الْيَهُودُ ادِّعَاءً مُنَافِيًا لِحِكْمَةِ الْإِرْسَالِ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَنْهَى مُدَّةَ رِسَالَتِهِ بِحُصُولِ الْمَقْصِدِ مِمَّا أُرْسِلَ إِلَيْهِ.
O'nun: { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Haksız yere” buyruğu, yani şeriatlarında muteber bir gerekçe olmaksızın demektir; zira onların şeriatında: { أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “Kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur” [el-Mâide 32] hükmü vardır. Bu kayıt, ayıplarını ebedîleştirmek üzere dinlerinin esaslarıyla Yahudilere karşı delil getirme kabilindendir; yoksa peygamberlerin öldürülmesi hiçbir durumda haklı olamaz. «Peygamberler» (الْأَنْبِيَاء) denilmesinin sebebi ise şudur: Resullere düşmanları musallat kılınmaz; zira bu durum, tebliğden ibaret olan risaletin hikmetine aykırıdır. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } “Şüphesiz biz elçilerimize yardım ederiz” [Gâfir 51] ve: { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” [el-Mâide 67] buyurmuştur. Bundan dolayı Hristiyanların, Îsâ'yı Yahudilerin öldürdüğü yönündeki iddiaları risaletin hikmetine aykırı bir iddiadır; bilakis Allah, gönderiliş gayesi gerçekleştiğinde onun elçilik süresini tamamlamıştır.
وَقَوْلُهُ: ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ فِيهِ إِلَى نَفْسِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِذَلِكَ الْأَوْلَى فَيَكُونُ تَكْرِيرًا لِلْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ تَمْيِيزِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ حِرْصًا عَلَى مَعْرِفَتِهِ، وَيَكُونُ الْعِصْيَانُ وَالِاعْتِدَاءُ سَبَبَيْنِ آخَرَيْنِ لِضَرْبِ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ وَلِغَضَبِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ، وَالْآيَةُ حِينَئِذٍ مِنْ قَبِيلِ التَّكْرِيرِ وَهُوَ مُغْنٍ عَنِ الْعَطْفِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ [الْأَعْرَاف: ١٧٩] .
Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmalarındandır” buyruğunda, işaretin birinci «zâlike» (ذَلِكَ) ile işaret edilenin aynısına olması muhtemeldir; böylece işaretin tekrarı, onu bilmeye olan düşkünlükten ötürü işaret edileni daha da belirginleştirmek için yapılmış olur. İsyan ve haddi aşma da zillet ve meskenetin vurulması ve Allah Teâlâ'nın gazabının üzerlerine inmesi için diğer iki sebep olur. Bu durumda ayet tekrar kabilinden olur ve bu da Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir” [el-A'râf 179] buyruğunda olduğu gibi atıf yerine geçer.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِذَلِكَ الثَّانِي هُوَ الْكُفْرَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلَهُمُ النَّبِيئِينَ فَيَكُونُ (ذَلِكَ) إِشَارَةً إِلَى سَبَبِ ضَرْبِ الذِّلَّةِ إِلَخْ فَمَا بَعْدَ كَلِمَةِ (ذَلِكَ) هُوَ سَبَبُ السَّبَبِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ إِدْمَانَ الْعَاصِي يُفْضِي إِلَى التَّغَلْغُلِ فِيهَا وَالتَّنَقُّلِ مِنْ أَصْغَرِهَا إِلَى أَكْبَرِهَا.
İkinci «zâlike» ile işaret edilenin, Allah'ın ayetlerini inkâr etmek ve peygamberleri öldürmek olması da câizdir; bu durumda «zâlike», zillet damgasının vurulmasının sebebine işaret eder. Dolayısıyla «zâlike» kelimesinden sonrası, günahlara devam etmenin insanı onların içine dalmaya ve en küçüğünden en büyüğüne sürüklenmeye götüreceğine dikkat çekmek üzere sebebin sebebi olur.
وَالْبَاءُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ سَبَبِيَّةٌ عَلَى أَصْلِ مَعْنَاهَا. وَلَا حَاجَةَ إِلَى جَعْلِ إِحْدَى الْبَاءَيْنِ بِمَعْنَى
Bâ harfi iki veche göre de asıl anlamı üzere sebebiyet bildirir. İkinci işaret isminin birinciyi tekrar ettiği takdirde, «el-Keşşâf»ın sözünden hareketle iki bâ harfinden birini «maa» (مَعَ) [birlikte/ile] anlamında kılmaya gerek yoktur.
مَعَ عَلَى تَقْدِيرِ جَعْلِ اسْمِ الْإِشَارَةِ الثَّانِي تَكْرِيرًا لِلْأَوَّلِ أَخْذًا مِنْ كَلَامِ «الْكَشَّافِ»
Tîbî bu açıklamaya çok önem vermiş, onu izah etmek ve farklı vecihler getirmek için sözü uzatmıştır;
الَّذِي احْتَفَلَ بِهِ الطَّيِّبِيُّ فَأَطَالَ فِي تَقْرِيرِهِ وَتَفْنِينِ تَوْجِيهِهِ فَإِنَّ فِيهِ مِنَ التَّكَلُّفِ مَا يَنْبُو عَنْهُ نَظْمُ الْقُرْآنِ. وَكَانَ الَّذِي دَعَا إِلَى فَرْضِ هَذَا الْوَجْهِ هُوَ خلو الْكَلَام عَن عَاطِفٍ يَعْطِفُ بِما عَصَوْا عَلَى بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ إِذَا كَانَتِ الْإِشَارَةُ لِمُجَرَّدِ التَّكْرِيرِ. وَلَقَدْ نَبَّهْنَاكَ آنِفًا إِلَى دَفْعِ هَذَا بِأَنَّ التَّكْرِيرَ يُغْنِي غناء الْعَطف.
halbuki bu görüşte Kur'an nazmının kabul etmeyeceği bir külfet ve zorlama vardır. İşaret sırf tekrar için olduğunda bu ihtimali varsaymaya sevk eden âmil, { بِما عَصَوْا } ifadesini { بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ } ifadesine bağlayacak bir atıf edatının bulunmayışıdır. Oysa az önce tekrarın atıf yerine geçeceğini belirterek bu itirazın bertaraf edildiğine dikkat çekmiştik.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٦٢]
[Bakara Suresi (2), Âyet 62]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden kim Allah'a ve ahiret gününe inanır ve salih amel işlerse, Rableri katında onların mükâfatları vardır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” (62)
تَوَسَّطَتْ هَاتِهِ الْآيَةُ بَيْنَ آيَاتِ ذِكْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَبِمَا قَابَلُوا بِهِ تِلْكَ النِّعَمَ مِنَ الْكُفْرَانِ وَقِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ فَجَاءَتْ مُعْتَرِضَةً بَيْنَهَا لِمُنَاسَبَةٍ يُدْرِكُهَا كُلُّ بَلِيغٍ وَهِيَ أَنَّ مَا تَقَدَّمَ مِنْ حِكَايَةِ سُوءِ مُقَابَلَتِهِمْ لِنِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى قَدْ جَرَّتْ عَلَيْهِمْ ضَرْبَ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ وَرُجُوعَهُمْ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ، وَلَمَّا كَانَ الْإِنْحَاءُ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُفْزِعَهُمْ إِلَى طَلَبِ الْخَلَاصِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ تَعَالَى لَمْ يَتْرُكِ اللَّهُ تَعَالَى عَادَتَهُ مَعَ خَلْقِهِ مِنَ الرَّحْمَةِ بِهِمْ وَإِرَادَتِهِ صَلَاحَ حَالِهِمْ فَبَيَّنَ لَهُمْ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ أَنَّ بَابَ اللَّهِ مَفْتُوحٌ لَهُم وَأَن اللجأ إِلَيْهِ أَمْرٌ هَيِّنٌ عَلَيْهِمْ وَذَلِكَ بِأَنْ يُؤْمِنُوا وَيَعْمَلُوا الصَّالِحَاتِ، وَمِنْ بَدِيعِ الْبَلَاغَةِ أَنْ قَرَنَ مَعَهُمْ فِي ذَلِكَ ذِكْرَ بَقِيَّةٍ مِنَ الْأُمَمِ لِيَكُونَ ذَلِكَ تَأْنِيسًا لِوَحْشَةِ الْيَهُودِ مِنَ الْقَوَارِعِ السَّابِقَةِ فِي الْآيَاتِ الْمَاضِيَةِ وَإِنْصَافًا لِلصَّالِحِينَ مِنْهُمْ، وَاعْتِرَافًا بِفَضْلِهِمْ، وَتَبْشِيرًا لِصَالِحِي الْأُمَمِ مِنَ الْيَهُودِ وَغَيْرِهِمُ الَّذِينَ مَضَوْا مِثْلَ الَّذين مثل كَانُوا قَبْلَ عِيسَى وَامْتَثَلُوا لِأَنْبِيَائِهِمْ، وَمِثْلَ الْحَوَارِيِّينَ، وَالْمَوْجُودِينَ فِي زَمَنِ نُزُولِ الْآيَةِ مِثْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَصُهَيْبٍ، فَقَدْ وَفَّتِ الْآيَةُ حَقَّ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ التَّرْغِيبِ وَالْبِشَارَةِ، وَرَاعَتِ الْمُنَاسَبَتَيْنِ لِلْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ مُنَاسَبَةَ اقْتِرَانِ التَّرْغِيبِ بِالتَّرْهِيبِ، وَمُنَاسَبَةَ ذِكْرِ الضِّدِّ بَعْدَ الْكَلَامِ عَلَى ضِدِّهِ.
Bu ayet, İsrâiloğullarının kendilerine verilen nimetlerin ve bu nimetleri nankörlük ve umursamazlıkla karşılayışlarının anlatıldığı ayetlerin arasına girmiş olup, her belagat ehlinin idrak edeceği bir münasebet sebebiyle bir itirâzî [ara] cümle olarak gelmiştir: O da daha önce geçen, Allah Teâlâ'nın nimetlerine karşı sergiledikleri kötü tutumun aktarılmasının, üzerlerine zillet ve meskenetin damgalanmasına ve Allah Teâlâ'nın bir gazabıyla dönmelerine yol açmış olmasıdır. Onların bu şekilde kınanıp azarlanması, kendilerini Allah Teâlâ'nın gazabından kurtuluş aramaya sevk edecek nitelikte olunca; Allah Teâlâ yarattıklarına merhamet etme ve durumlarını ıslah etmeyi dileme şeklindeki sünnetini terk etmeyip, bu ayette onlara Allah'ın kapısının açık olduğunu, O'na sığınmanın ise iman edip salih ameller işlemeleri sayesinde kendileri için pek kolay bir iş olduğunu açıklamıştır. Belagatin eşsiz inceliklerindendir ki, geçen ayetlerdeki şiddetli azarlamalardan ötürü Yahudilerin kapıldığı dehşeti teskin etmek, içlerindeki salih kimselere haklarını teslim edip onların faziletini ikrar etmek ve gerek Îsâ'dan önce yaşayıp peygamberlerine itaat edenler gibi geçmiş milletlerin salihlerine, gerek havariler gibi kimselere, gerekse ayetin indiği dönemde bulunan Abdullah b. Selâm ve Suheyb gibi Yahudi ve diğer milletlerden salih olanlara müjde vermek gayesiyle, bu hususta onlarla birlikte diğer bazı ümmetlerin zikrini de yan yana getirmiştir. Böylece ayet hem teşvik ve müjdeleme bakımından iki tarafın da hakkını vermiş hem de önceki ayetlerle olan iki münasebeti gözetmiştir: Teşvik ile korkutmayı bir arada zikretme münasebeti ve bir zıddın anlatımının ardından diğer zıddını zikretme münasebeti.
فَمَجِيءُ (إِنَّ) هُنَا لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ وَتَحْقِيقِهِ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنَّ مَا سَبَقَ مِنَ الْمَذَمَّاتِ شَامِلٌ لِجَمِيعِ الْيَهُودِ، فَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ يَتَوَهَّمُ أَنَّ سَلَفَ الْأُمَمِ الَّتِي ضَلَّتْ كَانُوا مِثْلَهُمْ فِي الضَّلَالِ، وَلَقَدْ عَجِبَ بَعْضُ الْأَصْحَابِ لَمَّا ذَكَرْتُ لَهُمْ أَنِّي حِينَ حَلَلْتُ فِي رُومَةَ تَبَرَّكْتُ بِزِيَارَةِ
Burada «inne» (إِنَّ) edatının gelişi, sırf habere önem vermek ve daha önce geçen kınamaların bütün Yahudileri kapsadığı zannını ortadan kaldırmak içindir. Zira birçok insan, yoldan sapan ümmetlerin geçmişlerinin de sapıklıkta onlar gibi olduğunu zanneder. Nitekim Roma'ya gittiğimde
قَبْرِ الْقِدِّيسِ بُطْرُسَ تَوَهُّمًا مِنْهُمْ بِكَوْنِ قَبْرِهِ فِي كَنِيسَةِ رُومَةَ فَبَيَّنْتُ لَهُمْ أَنَّهُ أَحَدُ الْحَوَارِيِّينَ أَصْحَابِ الْمَسِيحِ عِيسَى ﵇.
Aziz Petrus'un mezarını teberrüken ziyaret ettiğimi söylediğimde, mezarının bir Roma kilisesinde bulunması sebebiyle bazı dostlarım hayret etmişti. Ben de onlara onun Mesih Îsâ'nın (aleyhisselâm) ashabı olan havarilerden biri olduğunu açıkladım.
وَابْتُدِئَ بِذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ لِلِاهْتِمَامِ بِشَأْنِهِمْ لِيَكُونُوا فِي مُقَدِّمَةِ ذِكْرِ الْفَاضِلِينَ فَلَا يُذْكَرُ أَهْلُ الْخَيْرِ إِلَّا وَيُذْكَرُونَ مَعَهُمْ، وَمِنْ مُرَاعَاةِ هَذَا الْمَقْصِدِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ النِّسَاءِ
Müminlerin zikriyle başlanması, fazilet sahipleri anılırken en başta yer almaları ve hayır ehli ne zaman anılsa mutlaka onlarla beraber anılmaları için durumlarına verilen ehemmiyetten dolayıdır. Bu maksadın gözetilmesine dair bir örnek de Yüce Allah'ın Nisâ Suresi'ndeki şu buyruğudur:
[١٦٢] لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ- أَيِ الَّذِينَ هَادُوا- وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ الْآيَةَ، وَلِأَنَّهُمُ الْقُدْوَةُ لِغَيْرِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا [الْبَقَرَة: ١٣٧] فَالْمُرَادُ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُمُ الْمُسْلِمُونَ الَّذِينَ صَدَّقُوا بِالنَّبِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهَذَا لَقَبٌ لِلْأُمَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ فِي عُرْفِ الْقُرْآنِ.
[162] { لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ } “Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar” -yani Yahudilerden- { وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “ve müminler, sana indirilene iman ederler...” ayetidir. Bir diğer sebep de Yüce Allah'ın: { فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا } “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa, muhakkak doğru yolu bulmuş olurlar” [el-Bakara 137] buyurduğu gibi onların başkalarına örnek teşkil etmeleridir. Bu ayette “iman edenler”den kastedilen, Hz. Peygamber Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) tasdik eden Müslümanlardır; Kur'an'ın örfünde bu, İslâm ümmetinin unvanıdır.
والَّذِينَ هادُوا هُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَيْهِمْ وَإِنَّمَا نَذْكُرُ هُنَا وَجْهَ وَصْفِهِمْ بِالَّذِينَ هَادُوا، وَمَعْنَى (هَادُوا) كَانُوا يَهُودًا أَوْ دَانُوا بِدِينِ الْيَهُودِ. وَأَصْلُ اسْمِ يَهُودَ مَنْقُولٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ مِنَ الْعِبْرَانِيَّةِ وَهُوَ فِي الْعِبْرَانِيَّةِ بِذَالٍ مُعْجَمَةٍ فِي آخِرِهِ وَهُوَ عَلَمُ أَحَدِ أَسْبَاطِ إِسْرَائِيلَ، وَهَذَا الِاسْمُ أُطْلِقَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ مَوْتِ سُلَيْمَانَ سَنَةَ ٩٧٥ قَبْلَ الْمَسِيحِ فَإِنَّ مَمْلَكَةَ إِسْرَائِيلَ انْقَسَمَتْ بَعْدَ مَوْتِهِ إِلَى مَمْلَكَتَيْنِ مَمْلَكَةُ رَحْبَعَامَ بْنِ سُلَيْمَانَ وَلَمْ يَتْبَعْهُ إِلَّا سِبْطُ يَهُوذَا وَسِبْطُ بِنْيَامِينَ وَتُلَقَّبُ بِمَمْلَكَةِ يَهُوذَا لِأَنَّ مُعْظَمَ أَتْبَاعِهِ مِنْ سِبْطِ يَهُوذَا وَجَعَلَ مَقَرَّ مَمْلَكَتِهِ هُوَ مَقَرَّ أَبِيهِ (أُورْشَلِيمَ) ، وَمَمْلَكَةٌ مَلِكُهَا يُورْبَعَامُ بْنُ بِنَاطَ غُلَامُ سُلَيْمَانَ وَكَانَ شُجَاعًا نَجِيبًا فَمَلَّكَتْهُ بَقِيَّةُ الْأَسْبَاطِ الْعَشَرَةِ عَلَيْهِمْ وَجَعَلَ مَقَرَّ مَمْلَكَتِهِ السَّامِرَةَ وَتَلَقَّبَ بِمَلِكِ إِسْرَائِيلَ إِلَّا أَنَّهُ وَقَوْمَهُ أَفْسَدُوا الدِّيَانَةَ الْمُوسَوِيَّةَ وَعَبَدُوا الْأَوْثَانَ فَلِأَجْلِ ذَلِكَ انْفَصَلُوا عَنِ الْجَامِعَةِ الْإِسْرَائِيلِيَّةِ وَلَمْ يَدُمْ مُلْكُهُمْ فِي السَّامِرَةِ إِلَّا مِائَتَيْنِ وَنَيِّفًا وَخَمْسِينَ سَنَةً ثُمَّ انْقَرَضَ عَلَى يَدِ مُلُوكِ الْآشُورِيِّينَ فَاسْتَأْصَلُوا الْإِسْرَائِيلِيِّينَ الَّذِينَ بِالسَّامِرَةِ وَخَرَّبُوهَا وَنَقَلُوا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى بِلَادِ آشُورَ عَبِيدًا لَهُمْ وَأَسْكَنُوا بِلَادَ السَّامِرَةِ فَرِيقًا مِنَ الْآشُورِيِّينَ فَمِنْ يَوْمِئِذٍ لَمْ يَبْقَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ مُلْكٌ إِلَّا مُلْكُ يَهُوذَا بِأُورْشَلِيمَ يَتَدَاوَلُهُ أَبْنَاءُ سُلَيْمَانَ ﵇ فَمُنْذُ ذَلِكَ غَلَبَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ اسْمُ يَهُودَ أَيْ يَهُوذَا وَدَامَ مُلْكُهُمْ هَذَا إِلَى حَدِّ سَنَةِ ١٢٠ قَبْلَ الْمَسِيحِ مَسِيحِيَّةً فِي زَمَنِ الْإِمْبِرَاطُورِ أَدْرَيَانَ الرُّومَانِيِّ الَّذِي أَجْلَى الْيَهُودَ الْجَلَاءَ الْأَخِيرَ فَتَفَرَّقُوا فِي الْأَقْطَارِ بَاسِمِ الْيَهُودِ هُمْ وَمَنِ الْتَحَقَ بِهِمْ مِنْ فُلُولِ بَقِيَّةِ الْأَسْبَاطِ. وَلَعَلَّ هَذَا وَجْهُ اخْتِيَارِ لَفْظِ الَّذِينَ هادُوا فِي الْآيَةِ دُونَ الْيَهُودِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمُ
«Elleziyne hâdû» (الَّذِينَ هَادُوا) ise İsrâiloğullarıdır; onlardan daha önce bahsedilmişti. Biz burada sadece onların “hâdû” şeklinde nitelenmelerinin gerekçesini zikredeceğiz. «Hâdû» (هَادُوا) kelimesinin anlamı: Yahudi oldular veya Yahudilik dinini benimsediler demektir. Yahud (يَهُود) isminin aslı Arapçaya İbraniceden geçmiştir; İbranicede son harfi noktalı zâl (ذ) iledir ve İsrâiloğullarının kabilelerinden birinin özel adıdır. Bu isim, Milattan önce 975 yılında Süleyman'ın vefatından sonra İsrâiloğullarına verilmiştir. Zira İsrâil krallığı onun vefatından sonra iki krallığa bölündü: Birincisi Süleyman'ın oğlu Rehoboam'ın krallığıdır ki ona yalnızca Yehuda kabilesi ile Bünyamin kabilesi tâbi olmuştu. Tâbilerinin çoğunluğu Yehuda kabilesinden olduğu için Yehuda Krallığı olarak adlandırıldı ve krallığının merkezini babasının başkenti olan Kudüs (Yeruşalim) yaptı. Diğeri ise kralı Süleyman'ın genç ve cesur hizmetkârı Nebat oğlu Jeroboam olan krallıktır; geri kalan on kabile onu kendilerine kral yaptı ve o da krallığının merkezini Sâmiriye kıldı, İsrâil Kralı unvanını aldı. Ancak o ve kavmi Mûsevî dinini tahrif edip putlara taptılar; bu yüzden İsrâil topluluğundan koptular. Sâmiriye'deki hâkimiyetleri iki yüz elli küsur yıl sürdükten sonra Âsûr krallarının eliyle yok olup gitti. Âsûrîler Sâmiriye'deki İsrâillilerin kökünü kazıyıp şehri yıktılar; İsrâiloğullarını köle olarak Âsûr diyarına sürdüler ve Sâmiriye topraklarına Âsûrîlerden bir zümreyi yerleştirdiler. O günden sonra İsrâiloğullarının elinde, Kudüs'te Süleyman'ın (aleyhisselâm) oğullarının elden ele devraldığı Yehuda krallığından başka bir krallık kalmadı. İşte o tarihten itibaren İsrâiloğullarına Yahudi yani Yehûdâ ismi galip geldi. Bu krallıkları ise Milattan önce yaklaşık 120 yılına kadar, Hristiyanlık döneminde Yahudileri son sürgüne tâbi tutan Roma İmparatoru Hadrian zamanına kadar devam etti; böylece onlar ve diğer kabilelerin kalıntılarından kendilerine katılanlar, Yahudi ismiyle dünyanın dört bir yanına dağıldılar. Ayette «el-Yehûd» (الْيَهُود) yerine «ellezîne hâdû» (الَّذِينَ هَادُوا) ifadesinin tercih edilmesinin sebebi muhtemelen,
الَّذِينَ انْتَسَبُوا إِلَى الْيَهُودِ وَلَوْ لَمْ يَكُونُوا مِنْ سِبْطِ يَهُوذَا. ثُمَّ صَارَ اسْمُ الْيَهُودِ مُطْلَقًا عَلَى الْمُتَدَيِّنِينَ بَدِينِ التَّوْرَاةِ قَالَ تَعَالَى:
Yehuda kabilesinden olmasalar bile kendilerini Yahudiliğe nispet eden kimseler olduklarına işaret etmektir. Sonraları Yahudi ismi, Tevrat dinine inanan herkese mutlak olarak verilir oldu. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ [الْبَقَرَة: ١١٣] الْآيَةَ وَيُقَالُ تَهَوَّدَ إِذَا اتَّبَعَ شَرِيعَةَ التَّوْرَاةِ
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ } “Yahudiler dediler ki: Hristiyanlar hiçbir şey [esas] üzere değildir” [el-Bakara 113] ayetinde olduğu gibi. Bir kimse Tevrat şeriatına uyduğunda «tehevvede» (تَهَوَّدَ) denir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «يُولَدُ الْوَلَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ ثُمَّ يَكُونُ أَبَوَاهُ هما اللَّذَان يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُمَجِّسَانِهِ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar; sonra anne babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır veya Mecusileştirir.»
. وَيُقَالُ هَادَ إِذَا دَانَ بِالْيَهُودِيَّةِ قَالَ تَعَالَى: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ [الْأَنْعَام: ١٤٦] . وَأما مَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٥٦] مِنْ قَوْلِ مُوسَى: إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ فَذَلِكَ بِمَعْنَى الْمَتَابِ.
Yahudilik dinini benimsediğinde «hâde» (هَادَ) denir. Nitekim Yüce Allah: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “Yahudi olanlara tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık” [el-En'âm 146] buyurmuştur. A'râf Suresi'nde [156] geçen Mûsâ'nın: { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Biz sana tevbe edip yöneldik” sözündeki kullanım ise tevbe etmek manasındadır.
وَأَمَّا النَّصَارَى فَهُوَ اسْمُ جمع نصرى (فتح فَسُكُونٍ) أَوْ نَاصِرِيٍّ نِسْبَةً إِلَى النَّاصِرَةِ وَهِيَ قَرْيَةٌ نَشَأَتْ مِنْهَا مَرْيَمُ أُمُّ الْمَسِيحِ ﵉ وَقَدْ خَرَجَتْ مَرْيَمُ مِنَ النَّاصِرَةِ قَاصِدَةً بَيْتَ الْمَقْدِسِ فَوَلَدَتِ الْمَسِيحَ فِي بَيْتِ لَحْمٍ وَلِذَلِكَ كَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ يَدْعُونَهُ يَشُوعَ النَّاصِرِيَّ أَوِ النَّصْرِيَّ فَهَذَا وَجْهُ تَسْمِيَةِ أَتْبَاعِهِ بِالنَّصَارَى.
«en-Nasârâ»ya (النَّصَارَى) gelince; bu kelime «Nasrâ» (fetha ve sükûn ile) veya «Nâsırî» kelimesinin çoğul ismidir. Bu da Mesih'in annesi Meryem'in (aleyhesselâm) yetiştiği köy olan Nâsıra'ya nispettir. Meryem Nâsıra'dan Beytülmakdis'e gitmek üzere çıkmış ve Mesih'i Beytüllahim'de dünyaya getirmiştir. Bu sebeple İsrâiloğulları ona Nâsıralı Yeşu veya Nasrî derlerdi. İşte onun tâbilerinin Hristiyanlar (Nasârâ) olarak adlandırılmasının gerekçesi budur.
وَأما قَوْله: وَالصَّابِئِينَ فَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِهَمْزَةٍ بَعْدَ الْمُوَحَّدَةِ عَلَى صِيغَة جمع صابىء بِهَمْزَةٍ فِي آخِرِهِ، وَقَرَأَهُ نَافِعٌ وَحْدَهُ بِيَاءٍ سَاكِنَةٍ بَعْدَ الْمُوَحَّدَةِ الْمَكْسُورَةِ عَلَى أَنَّهُ جَمْعُ صَابٍ مَنْقُوصًا فَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ فَالصَّابِئُونَ لَعَلَّه جمع صابىء وصابىء لَعَلَّهُ اسْمُ فَاعِلِ صَبَأَ مَهْمُوزًا أَيْ ظَهَرَ وَطَلَعَ، يُقَالُ صَبَأَ النَّجْمُ أَيْ طَلَعَ وَلَيْسَ هُوَ مِنْ صَبَا يَصْبُو إِذَا مَالَ لِأَنَّ قِرَاءَةَ الْهَمْزِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَرْكَ تَخْفِيفِ الْهَمْزِ فِي غَيْرِهَا تَخْفِيفٌ لِأَنَّ الْأَصْلَ تَوَافُقُ الْقِرَاءَاتِ فِي الْمَعْنَى. وَزَعَمَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْإِفْرَنْجِ أَنَّهُمْ سُمُّوا صَابِئَةً لِأَنَّ دِينَهُمْ أَتَى بِهِ قَوْمٌ مِنْ سَبَأٍ. وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ فَجَعَلُوهَا جَمْعَ صَابٍ مِثْلَ رَامٍ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ صَبَا يَصْبُو إِذَا مَالَ قَالُوا: لِأَنَّ أَهْلَ هَذَا الدِّينِ مَالُوا عَنْ كُلِّ دِينٍ إِلَى دِينِ عِبَادَةِ النُّجُومِ (وَلَوْ قِيلَ لِأَنَّهُمْ مَالُوا عَنْ أَدْيَانٍ كَثِيرَةٍ إِذِ اتَّخَذُوا مِنْهَا دِينَهُمْ كَمَا سَتَعْرِفُهُ لَكَانَ أَحْسَنَ) . وَقِيلَ إِنَّمَا خَفَّفَ نَافِعٌ هَمْزَةَ (الصَّابِينَ) فَجَعَلَهَا يَاءً مِثْلَ قِرَاءَته سَأَلَ سائِلٌ [المعارج: ١] ، وَمِثْلُ هَذَا التَّخْفِيفِ سَمَاعِيٌّ لِأَنَّهُ لَا مُوجِبَ لِتَخْفِيفِ الْهَمْزِ الْمُتَحَرِّكِ بَعْدَ حَرْفٍ مُتَحَرِّكٍ.
Yüce Allah'ın: { وَالصَّابِئِينَ } “ve Sâbiîler” buyruğuna gelince; cumhur bunu tek bâ harfinden sonra hemze ile, sonu hemzeli olan «sâbi'» (صَابِئ) kelimesinin çoğulu kalıbında okumuştur. Nâfi' ise tek başına, kesreli bâ harfinden sonra sâkin yâ ile, eksik isim olan «sâbin» (صَابٍ) kelimesinin çoğulu olarak okumuştur. Cumhurun kıraatine göre «es-Sâbiûn» (الصَّابِئُونَ) kelimesi muhtemelen «sâbi'» kelimesinin çoğuludur; «sâbi'» de hemzeli olarak ortaya çıkıp doğmak anlamına gelen «sebe'e» (صَبَأَ) fiilinin ismi fâilidir. Yıldız doğduğu zaman «sebe'e'n-necmü» (صَبَأَ النَّجْمُ) denir. Bu kelime, meyletmek anlamına gelen «sabâ yasbû» (صَبَا يَصْبُو) kökünden değildir; zira hemzeli kıraat, diğer kıraatteki hemzenin terk edilmesinin bir teshîl (kolaylaştırma) olduğuna delalet eder; çünkü asıl olan kıraatlerin anlamca birbiriyle uyumlu olmasıdır. Bazı Batılı ilim adamları onların bu ismi, dinlerinin Sebe'den gelen bir topluluk tarafından getirilmiş olması sebebiyle aldıklarını ileri sürmüşlerdir. Nâfi' kıraatine göre ise bunu, meylettiğinde söylenen «sabâ yasbû» fiilinin ismi fâili olan «râmin» (رَامٍ) gibi «sâbin» (صَابٍ) kelimesinin çoğulu kılmışlar ve şöyle demişlerdir: Çünkü bu dinin mensupları her dinden yüz çevirip yıldızlara tapma dinine meyletmişlerdir. (Eğer: İleride öğreneceğin üzere dinlerini birçok dinden aldıkları için birçok dinden meyletmişlerdir, denilseydi daha güzel olurdu). Nâfi'in { سَأَلَ سائِلٌ } “Bir isteyen istedi” [el-Meâric 1] kıraatinde olduğu gibi, «es-Sâbiyîn» kelimesinin hemzesini teshîl ederek yâ harfine dönüştürdüğü de söylenmiştir; bu tür bir teshîl semâîdir, çünkü harekeli bir harften sonra gelen harekeli hemzenin teshîl edilmesini gerektiren bir kural yoktur.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ أَصْلَ كَلِمَةِ الصَّابِي أَوِ الصَّابِئَةِ أَوْ مَا تَفَرَّعَ مِنْهَا هُوَ لَفْظٌ قَدِيمٌ مِنْ لُغَةٍ عَرَبِيَّةٍ أَوْ سَامِيَّةٍ قَدِيمَةٍ هِيَ لُغَةُ عَرَبِ مَا بَيْنَ النَّهْرَيْنِ مِنَ الْعِرَاقِ وَفِي «دَائِرَةِ الْمَعَارِفِ الْإِسْلَامِيَّةِ
Bana göre en kuvvetli görüş; «es-Sâbî» (الصَّابِي) veya «es-Sâbie» (الصَّابِئَة) kelimesinin yahut bundan türeyenlerin aslının, eski bir Arapça veya Sâmî dilden -ki bu, Irak'ın Mezopotamya (İki Nehir Arası) Araplarının dilidir- gelen kadim bir lafız olduğudur. «İslâm Ansiklopedisi»nde
» أَنَّ اسْمَ الصَّابِئَةِ مَأْخُوذٌ مِنْ أَصْلٍ عِبْرِيٍّ هُوَ (ص ب ع) أَيْ غَطَسَ عُرِفَتْ بِهِ طَائِفَةُ (الْمَنْدِيَا) وَهِيَ طَائِفَةٌ يَهُودِيَّةٌ نَصْرَانِيَّةٌ فِي الْعِرَاقِ يَقُومُونَ بِالتَّعْمِيدِ كَالنَّصَارَى.
belirtildiğine göre Sâbiî ismi, İbranice (s-b-a / ص ب ع) yani «suya daldırdı/vaftiz etti» kökünden alınmıştır ve Irak'taki Hristiyanlar gibi vaftiz uygulayan Yahudi-Hristiyan bir fırka olan «Mandâîler» (el-Mendiyâ) topluluğu bu isimle tanınmıştır.
وَيُقَالُ الصَّابِئُونَ بِصِيغَة جمع صابىء وَالصَّابِئَةُ عَلَى أَنَّهُ وَصْفٌ لِمُقَدَّرٍ أَيِ الْأُمَّةُ الصَّابِئَةُ وَهُمُ الْمُتَدَيِّنُونَ بِدِينِ الصَّابِئَةِ وَلَا يُعْرَفُ لِهَذَا الدِّينِ إِلَّا اسْمُ الصَّابِئَةِ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ أَيْ دِينُ الصَّابِئَةِ إِضَافَةً إِلَى وَصْفِ أَتْبَاعِهِ وَيُقَالُ دِينُ الصَّابِئَةِ. وَهَذَا الدِّينُ دِينٌ قَدِيمٌ ظَهَرَ فِي بِلَادِ الْكِلْدَانِ فِي الْعِرَاقِ وَانْتَشَرَ مُعْظَمُ أَتْبَاعِهِ فِيمَا بَيْنَ الْخَابُورِ وَدِجْلَةَ وَفِيمَا بَيْنَ الْخَابُورِ وَالْفُرَاتِ فَكَانُوا فِي الْبَطَائِحِ وَكَسْكَرَ فِي سَوَادِ وَاسِطَ وَفِي حَرَّانَ مِنْ بِلَادِ الْجَزِيرَةِ.
«Sâbi'»in çoğul kalıbıyla «es-Sâbiûn» (الصَّابِئُونَ) denildiği gibi, takdir edilen bir mevsufun sıfatı olarak «es-Sâbie» (الصَّابِئَةُ) yani “Sâbiî ümmeti” de denir. Bunlar Sâbiîlik dinine inananlardır. Bu din için, tâbilerinin sıfatına izafetle takdir edilen bir muzâf üzerinden “Sâbiîlerin dini” anlamında yalnızca «es-Sâbie» ismi bilinir ve “Sâbiî dini” denir. Bu din, Irak'taki Keldânîler yurdunda ortaya çıkmış pek eski bir dindir. Tâbilerinin çoğu Hâbûr ile Dicle arası ile Hâbûr ile Fırat arasına yayılmıştı; dolayısıyla el-Batâih'te, Vâsıt kırsalındaki Kesker'de ve el-Cezîre beldelerinden Harran'da bulunuyorlardı.
وَكَانَ أَهْلُ هَذَا الدِّينِ نَبَطًا فِي بِلَادِ الْعِرَاقِ فَلَمَّا ظَهَرَ الْفُرْسُ عَلَى إِقْلِيمِ الْعِرَاقِ أَزَالُوا مَمْلَكَةَ الصَّابِئِينَ وَمَنَعُوهُمْ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ فَلَمْ يَجْسُرُوا بَعْدُ عَلَى عِبَادَةِ أَوْثَانِهِمْ. وَكَذَلِكَ مَنَعَ الرُّومُ أَهْلَ الشَّامِ وَالْجَزِيرَةِ مِنَ الصَّابِئِينَ فَلَمَّا تَنَصَّرَ قُسْطَنْطِينُ حَمَلَهُمْ بِالسَّيْفِ عَلَى التَّنَصُّرِ فَبَطَلَتْ عِبَادَةُ الْأَوْثَانِ مِنْهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْوَقْتِ وَتَظَاهَرُوا بِالنَّصْرَانِيَّةِ فَلَمَّا ظَهَرَ الْإِسْلَامُ عَلَى بِلَادِهِمُ اعْتُبِرُوا فِي جُمْلَةِ النَّصَارَى وَقَدْ كَانَتْ صَابِئَةُ بِلَادِ كَسْكَرَ وَالْبَطَائِحِ مُعْتَبَرِينَ صِنْفًا مِنَ النَّصَارَى ينتمون إِلَى النبيء يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّاءَ وَمَعَ ذَلِكَ لَهُمْ كُتُبٌ يَزْعُمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَهَا عَلَى شِيثِ بْنِ آدم ويسمونه (أغاثاديمون) ، وَالنَّصَارَى يُسَمُّونَهُمْ يُوحَنَّاسِيَةَ (نِسْبَةً إِلَى يُوحَنَّا وَهُوَ يَحْيَى) .
Bu dinin mensupları Irak topraklarında Nabatîler idi. Farslar Irak bölgesine hâkim olunca Sâbiîlerin krallığını ortadan kaldırdılar ve onları putlara tapmaktan menettiler; bundan sonra putlarına tapmaya cesaret edemediler. Aynı şekilde Romalılar da Şam ve el-Cezîre halkından olan Sâbiîleri menettiler. Konstantin Hristiyan olunca onları kılıç zoruyla Hristiyanlığa soktu; böylece o tarihten itibaren aralarındaki putperestlik kalktı ve zahiren Hristiyan göründüler. İslâm onların topraklarına hâkim olunca da Hristiyanlar zümresinden sayıldılar. Kesker ve el-Batâih beldelerindeki Sâbiîler, peygamber Yahyâ b. Zekeriyyâ'ya intisap eden bir Hristiyan sınıfı sayılıyordu. Bununla birlikte Allah'ın Âdem oğlu Şît'e indirdiğini iddia ettikleri ve (Agathodaimon / أغاثاديمون) adını verdikleri kitapları da vardı; Hristiyanlar ise onlara Yuhannâîler (Yuhannâ'ya, yani Yahyâ'ya nispetle) adını verirler.
وَجَامِعُ أَصْلِ هَذَا الدِّينِ هُوَ عِبَادَةُ الْكَوَاكِبِ السَّيَّارَةِ وَالْقَمَرِ وَبَعْضِ النُّجُومِ مِثْلَ نَجْمِ الْقُطْبِ الشَّمَالِيِّ وَهُمْ يُؤْمِنُونَ بِخَالِقِ الْعَالَمِ وَأَنَّهُ وَاحِدٌ حَكِيمٌ مُقَدَّسٌ عَنْ سِمَاتِ الْحَوَادِثِ غَيْرَ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ الْبَشَرَ عَاجِزُونَ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى جَلَالِ الْخَالِقِ فَلَزِمَ التَّقَرُّبُ إِلَيْهِ بِوَاسِطَةِ مَخْلُوقَاتٍ مُقَرَّبِينَ لَدَيْهِ وَهِيَ الْأَرْوَاحُ الْمُجَرَّدَاتُ الطَّاهِرَةُ الْمُقَدَّسَةُ وَزَعَمُوا أَنَّ هَذِهِ الْأَرْوَاحَ سَاكِنَةٌ فِي الْكَوَاكِبِ وَأَنَّهَا تَنْزِلُ إِلَى النُّفُوسِ الْإِنْسَانِيَّةِ وَتَتَّصِلُ بِهَا بِمِقْدَارِ مَا تَقْتَرِبُ نُفُوسُ الْبَشَرِ مِنْ طَبِيعَةِ الرُّوحَانِيَّاتِ فَعَبَدُوا الْكَوَاكِب بِقصد التجاه إِلَى رُوحَانِيَّاتِهَا وَلِأَجْلِ نُزُولِ تِلْكَ الرُّوحَانِيَّاتِ عَلَى النُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ يَتَعَيَّنُ تَزْكِيَةُ النَّفْسِ بِتَطْهِيرِهَا مِنْ آثَارِ الْقُوَى الشَّهْوَانِيَّةِ وَالْغَضَبِيَّةِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ وَالْإِقْبَالِ عَلَى الْعِبَادَةِ بِالتَّضَرُّعِ إِلَى الْأَرْوَاحِ وَبِتَطْهِيرِ الْجِسْمِ وَالصِّيَامِ وَالصَّدَقَةِ وَالطِّيبِ وَأَلْزَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَضَائِلَ النَّفْسِ الْأَرْبَعَ الْأَصْلِيَّةِ (وَهِيَ الْعِفَّةُ وَالْعَدَالَةُ وَالْحِكْمَةُ وَالشَّجَاعَةُ) وَالْأَخْذُ بِالْفَضَائِلِ الْجُزْئِيَّةِ (الْمُتَشَعِّبَةِ عَنِ الْفَضَائِلِ الْأَرْبَعِ وَهِيَ الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ) وَتَجَنُّبُ الرَّذَائِلِ الْجُزْئِيَّةِ (وَهِيَ أَضْدَادُ الْفَضَائِلِ وَهِيَ الْأَعْمَالُ السَّيِّئَةُ) .
Bu dinin aslını toparlayan temel esas; gezegenlere, Ay'a ve Kutup Yıldızı gibi bazı yıldızlara tapınmaktır. Onlar âlemin bir yaratıcısı olduğuna ve O'nun bir, hikmet sahibi ve sonradan yaratılmışlık niteliklerinden münezzeh bulunduğuna inanırlar; ne var ki şöyle demişlerdir: İnsanlar Yaratıcı'nın celâline [doğrudan] ulaşmaktan âcizdirler; bu sebeple O'na, katında yakın kılınmış yaratılmışlar vasıtasıyla yaklaşmak gerekir ki bunlar soyut, tertemiz ve mukaddes ruhlardır. Onlar bu ruhların yıldızlarda meskûn olduğunu, insan nefislerinin ruhanîlerin tabiatına yaklaştığı ölçüde bu ruhların insan nefislerine inip onlarla irtibat kurduğunu ileri sürmüşlerdir. Böylece onların ruhanîlerine yönelmek maksadıyla yıldızlara tapmışlardır. Bu ruhanîlerin insan nefislerine inebilmesi için nefsin, şehvanî ve gazabî güçlerin tesirlerinden imkân nispetinde arındırılarak tezkiye edilmesi; ruhlara yakarışla, bedenin temizlenmesiyle, oruç, sadaka ve güzel kokuyla ibadete yönelinmesi şarttır. Kendilerine nefsin dört temel erdemini (ki bunlar iffet, adalet, hikmet ve cesarettir) ve (bu dört erdemden dallanıp budaklanan ve salih ameller demek olan) cüzî erdemleri benimsemeyi, (erdemlerin zıtları olup kötü ameller demek olan) cüzî reziletlerden de sakınmayı gerekli kılmışlardır.
وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُمْ يَقُولُونَ بِعَدَمِ الْحَاجَةِ إِلَى بِعْثَةِ الرُّسُلِ وَأَنَّهُمْ يُعَلِّلُونَ ذَلِكَ بِأَنَّ مُدَّعِيَ الرِّسَالَةِ مِنَ الْبَشَرِ فَلَا يُمْكِنُ لَهُمْ أَنْ يَكُونُوا وَاسِطَةً بَيْنَ النَّاسِ وَالْخَالِقِ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَنْقُلُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَدَّعُونَ أَنَّهُمْ عَلَى دِينِ نُوحٍ. وَهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ الْمُعَلِّمِينَ الْأَوَّلِينَ لِدِينِ الصابئة هما أغاثاديمون وَهُرْمُسَ وَهُمَا شِيثُ بْنُ آدَمَ وَإِدْرِيسُ، وَهُمْ يَأْخُذُونَ مِنْ كَلَامِ الْحُكَمَاءِ مَا فِيهِ عَوْنٌ عَلَى الْكَمَالِ فَلِذَلِكَ يَكْثُرُ فِي كَلَامِهِمُ الْمُمَاثَلَةُ لِأَقْوَالِ حُكَمَاءِ الْيُونَانِ وَخَاصَّةً سُولُونُ وَأَفْلَاطُونُ وَأَرِسْطَاطَالِيسُ، وَلَا يَبْعُدُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ أُولَئِكَ الْحُكَمَاءُ اقْتَبَسُوا بَعْضَ الْآرَاءِ مِنْ قُدَمَاءِ الصَّابِئَةِ فِي الْعِرَاقِ فَإِنَّ ثَمَّةَ تَشَابُهًا بَيْنَهُمْ فِي عِبَادَةِ الْكَوَاكِبِ وَجَعْلِهَا آلِهَةً وَفِي إِثْبَات إلاه الْآلِهَةِ.
Âlimlerden bazıları, onların peygamber gönderilmesine ihtiyaç olmadığını savunduklarını ve bunu, peygamberlik iddia edenlerin insan olması sebebiyle insanlar ile Yaratıcı arasında vasıta olamayacakları gerekçesiyle açıkladıklarını nakleder. Bazı âlimler ise onların Nûh'un dini üzere olduklarını iddia ettiklerini aktarır. Onlar Sâbiîlik dininin ilk muallimlerinin Agathodaimon ve Hermes, yani Âdem oğlu Şît ile İdrîs olduğunu söylerler. Filozofların sözlerinden kemale ermeye yardımcı olacak şeyleri alırlar; bu sebeple sözlerinde Yunan filozoflarının, bilhassa Solon, Eflâtun ve Aristoteles'in görüşleriyle büyük benzerlikler bulunur. Bana göre, o filozofların Irak'taki kadim Sâbiîlerden bazı görüşleri iktibas etmiş olmaları uzak bir ihtimal değildir; zira yıldızlara tapma, onları tanrı kabul etme ve tanrıların tanrısını ispat etme hususunda aralarında benzerlik vardır.
وَقَدْ بَنَوْا هَيَاكِلَ لِلْكَوَاكِبِ لِتَكُونَ مَهَابِطَ لِأَرْوَاحِ الْكَوَاكِبِ وَحَرَصُوا عَلَى تَطْهِيرِهَا وَتَطْيِيبِهَا لِكَيْ تَأْلَفَهَا الرُّوحَانِيَّاتُ وَقَدْ يَجْعَلُونَ لِلْكَوَاكِبِ تَمَاثِيلَ مِنَ الصُّوَرِ يَتَوَخَّوْنَ فِيهَا مُحَاكَاةَ صُوَرِ الرُّوحَانِيَّاتِ بِحَسَبِ ظَنِّهِمْ.
Yıldızların ruhlarının ineceği yerler olsun diye yıldızlar adına mabetler inşa etmişler, ruhanîlerin oraları benimsemesi için o mekânları temizleyip güzel kokularla donatmaya özen göstermişlerdir. Kimi zaman da yıldızlar için, kendi zihinlerindeki ruhanî suretleri yansıtmaya çalıştıkları heykeller ve tasvirler yapmışlardır.
وَمِنْ دِينِهِمْ صَلَوَاتٌ ثَلَاثٌ فِي كُلِّ يَوْمٍ، وَقِبْلَتُهُمْ نَحْوَ مَهَبِّ رِيحِ الشَّمَالِ وَيَتَطَهَّرُونَ قَبْلَ الصَّلَاةِ وَقِرَاءَاتُهُمْ وَدَعَوَاتُهُمْ تُسَمَّى الزَّمْزَمَةَ بِزَايَيْنِ كَمَا وَرَدَ فِي تَرْجَمَةِ أبي إِسْحَاق الصابىء. وَلَهُمْ صِيَامُ ثَلَاثِينَ يَوْمًا فِي السَّنَةِ، مُوَزَّعَةً عَلَى ثَلَاثَةِ مَوَاقِيتَ مِنَ الْعَامِ. وَيَجِبُ غُسْلُ الْجَنَابَةِ وَغُسْلُ الْمَرْأَةِ الْحَائِضِ. وَتَحْرُمُ الْعُزُوبَةُ، وَيَجُوزُ لِلرَّجُلِ تَزَوُّجُ مَا شَاءَ مِنَ النِّسَاءِ وَلَا يَتَزَوَّجُ إِلَّا امْرَأَةً صَابِئَةً عَلَى دِينِهِ فَإِذَا تَزَوَّجَ غَيْرَ صَابِئَةٍ أَوْ تَزَوَّجَتِ الصابئة غير صابىء خَرَجَا مِنَ الدِّينِ وَلَا تُقْبَلُ مِنْهُمَا تَوْبَةٌ. وَيُغَسِّلُونَ مَوْتَاهُمْ وَيُكَفِّنُونَهُمْ وَيَدْفِنُونَهُمْ فِي الْأَرْضِ. وَلَهُمْ رَئِيسٌ لِلدِّينِ يُسَمُّونَهُ الْكِمْرَ- بِكَافٍ وَمِيمٍ وَرَاءٍ-.
Dinlerinin gereklerinden biri, her gün kılınan üç vakit namazdır. Kıbleleri kuzey rüzgârının estiği yöne doğrudur; namazdan önce temizlenirler; okumalarına ve dualarına, Ebû İshâk es-Sâbî'nin biyografisinde geçtiği üzere, iki zâ ile «zemzeme» (الزَّمْزَمَة) adı verilir. Yılın üç ayrı vaktine dağıtılmış olmak üzere yılda otuz gün oruçları vardır. Cenabet guslü ve hayızlı kadının yıkanması farzdır. Bekâr yaşamak haramdır; erkeğin dilediği kadar kadınla evlenmesi câizdir ancak kendi dininden olan Sâbiî bir kadından başkasıyla evlenemez. Şayet Sâbiî olmayan biriyle evlenirse veya Sâbiî bir kadın Sâbiî olmayan biriyle evlenirse dinden çıkmış olurlar ve tevbeleri kabul edilmez. Ölülerini yıkar, kefenler ve toprağa gömerler. Dinde kâf, mîm ve râ ile «el-kimr» (الْكِمْر) adını verdikleri bir dinî liderleri vardır.
وَقَدِ اشْتُهِرَ هَذَا الدِّينُ فِي حَرَّانَ مِنْ بِلَادِ الْجَزِيرَةِ، وَلِذَلِكَ تُعْرَفُ الصَّابِئَةُ فِي كُتُبِ الْعَقَائِدِ الْإِسْلَامِيَّةِ بِالْحَرْنَانِيَّةِ (بِنُونَيْنِ نِسْبَةً إِلَى حَرَّانَ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ كَمَا فِي «الْقَامُوسِ» ) .
Bu din el-Cezîre beldelerinden Harran'da meşhur olmuştur; bu yüzden İslâmî akaid kitaplarında Sâbiîler, «el-Kâmûs»ta geçtiği üzere kıyasa aykırı olarak Harran'a nispetle iki nûn ile «Harnâniyye» (الْحَرْنَانِيَّة) olarak da anılır.
قَالَ ابْنُ حَزْمٍ فِي كِتَابِ «الْفِصَلِ» : كَانَ الَّذِي يَنْتَحِلُهُ الصَّابِئُونَ أَقْدَمَ الْأَدْيَانِ عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ وَالْغَالِبَ عَلَى الدُّنْيَا إِلَى أَنْ أَحْدَثُوا فِيهِ الْحَوَادِثَ فَبَعَثَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِالْحَنِيفِيَّةِ اهـ.
İbn Hazm «el-Fisal» adlı kitabında şöyle demiştir: “Sâbiîlerin benimsediği inanç, zamanın başlangıcından beri yeryüzündeki en eski dindi ve içine sonradan bidatler sokuluncaya kadar dünyaya hâkimdi; nihayet Allah İbrâhim'i (aleyhisselâm) Hanîflikle gönderdi.” [İbn Hazm'ın sözü burada bitti.]
وَدِينُ الصَّابِئَةِ كَانَ مَعْرُوفًا لِلْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، بِسَبَبِ جِوَارِ بِلَادِ الصَّابِئَةِ فِي الْعِرَاقِ وَالشَّامِ لِمَنَازِلِ بَعْضِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ مِثْلَ دِيَارِ بَكْرٍ وَبِلَادِ الْأَنْبَاطِ الْمُجَاوِرَةِ لِبِلَادِ تَغْلِبَ وَقُضَاعَةَ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمَّا بُعِثَ مُحَمَّدٌ ﷺ وَصفه الْمُشْركُونَ بالصابىء، وَرُبَّمَا دَعَوْهُ بِابْنِ أَبِي كَبْشَةَ الَّذِي هُوَ أَحَدُ أَجْدَادِ آمِنَةَ الزُّهْرِيَّةِ أُمِّ النَّبِيءِ ﷺ، كَانَ أَظْهَرَ عِبَادَةَ الْكَوَاكِبِ فِي قَوْمِهِ فَزَعَمُوا أَنَّ النَّبِيءَ وَرِثَ ذَلِكَ مِنْهُ وَكَذَبُوا. وَفِي حَدِيثِ عِمْرَانَ بن حُصَيْنٍ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي سَفَرٍ مَعَ النبيء ﷺ ونفد دِمَاؤُهُمْ فَابْتَغَوُا الْمَاءَ فَلَقَوُا امْرَأَةً بَيْنَ مَزَادَتَيْنِ عَلَى بَعِيرٍ فَقَالُوا لَهَا: انْطَلِقِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَتِ: الَّذِي يُقَال لَهُ الصابىء قَالُوا: هُوَ الَّذين تَعْنِينَ. وَسَاقَ حَدِيثَ تَكْثِيرِ الْمَاءِ.
Irak ve Şam'daki Sâbiî topraklarının, Diyâr-ı Bekr ile Tağlib ve Kudâa kabilelerine komşu olan Nabatî beldeleri gibi bazı Arap kabilelerinin yurtlarına komşu olması sebebiyle, Câhiliye döneminde Sâbiîlik dini Araplar tarafından bilinmekteydi. Görmez misin ki Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamber olarak gönderildiğinde müşrikler onu «es-Sâbi'» [dininden dönen] olarak nitelemişler, bazen de Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) annesi Zühreli Âmine'nin atalarından biri olan ve kavmi içinde yıldızlara tapınmayı ilk ortaya çıkaran İbn Ebî Kebşe'ye nispet etmişlerdir; zira Peygamber'in bunu ondan miras aldığını iddia etmiş ve yalan söylemişlerdir. İmrân b. Husayn'ın rivayet ettiği hadiste; onlar Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte bir seferde idiler, suları tükenmişti ve su arıyorlardı. Bir devenin üzerinde iki kırba arasında oturan bir kadına rastladılar ve ona: “Resûlullah'a yürü!” dediler. Kadın: “Şu kendisine Sâbi' denen kişiye mi?” dedi. Onlar da: “Kastettiğin odur” dediler; [râvi] suyun çoğaltılması hadisini böylece aktardı.
وَكَانُوا يُسَمُّونَ الْمُسْلِمِينَ الصُّبَاةَ كَمَا وَرَدَ فِي خَبَرِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ أَنَّهُ كَانَ صَدِيقًا لِأُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ وَكَانَ سَعْدٌ إِذَا مَرَّ بِمَكَّةَ نَزَلَ عَلَى أُمَيَّةَ فَلَمَّا هَاجَرَ النَّبِيءُ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ انْطَلَقَ سَعْدٌ ذَاتَ يَوْمٍ مُعْتَمِرًا فَنَزَلَ عَلَى أُمَيَّةَ بِمَكَّةَ وَقَالَ لِأُمَيَّةَ: انْظُرْ لِي سَاعَةَ خَلْوَةٍ لَعَلِّي أَطُوفُ بِالْبَيْتِ فَخَرَجَ بِهِ فَلَقِيَهُمَا أَبُو جَهْلٍ فَقَالَ لِأُمَيَّةَ يَا أَبَا صَفْوَانَ مَنْ هَذَا مَعَكَ قَالَ:
Müslümanlara da «Subât» (الصُّبَاة) [dinini terk edenler] adını verirlerdi. Nitekim Sa'd b. Muâz ile ilgili haberde geçtiği üzere o, Ümeyye b. Halef'in dostuydu ve Sa'd Mekke'ye uğradığında Ümeyye'nin yanında konaklardı. Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye hicret edince bir gün Sa'd umre yapmak üzere yola çıktı ve Mekke'de Ümeyye'nin yanına indi. Ümeyye'ye: “Bana Beyt'i tavaf edebileceğim tenha bir vakit gözet” dedi. Ümeyye onu dışarı çıkardı; derken Ebû Cehil ile karşılaştılar. Ebû Cehil Ümeyye'ye: “Ey Ebû Safvân! Yanındaki bu kimse kimdir?” diye sordu. Ümeyye:
سَعْدٌ، فَقَالَ لَهُ أَبُو جَهْلٍ: أَلَا أَرَاكَ تَطُوفُ بِمَكَّةَ آمِنًا وَقَدْ آوَيْتُمُ الصُّبَاةَ.
“Sa'd'dır” dedi. Bunun üzerine Ebû Cehil ona: “Siz o Sâbiîleri barındırmışken, seni Mekke'de güven içinde tavaf ederken mi göreceğim?” dedi.
وَفِي حَدِيثِ غَزْوَةِ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ إِلَى جُذَيْمَةَ أَنَّهُ عَرَضَ عَلَيْهِمُ الْإِسْلَامَ أَوِ السَّيْفَ فَلَمْ يُحْسِنُوا أَنْ يَقُولُوا أَسْلَمْنَا فَقَالُوا: صَبَأْنَا، الْحَدِيثَ.
Hâlid b. Velîd'in Cüzeyme gazvesi hadisinde de rivayet edildiğine göre; Hâlid onlara İslâm'ı yahut kılıcı teklif etti, onlar ise “Müslüman olduk” demeyi beceremeyip: “Sâbiî olduk (dinimizi değiştirdik)” dediler; hadis devam eder.
وَقَدْ قِيلَ إِنَّ قَوْمًا مِنْ تَمِيمٍ عَبَدُوا نَجْمَ الدَّبَرَانِ، وَأَنَّ قَوْمًا مِنْ لَخْمٍ وَخُزَاعَةَ عَبَدُوا الشِّعْرَى الْعَبَورَ، وَهُوَ مِنْ كَوَاكِبَ بُرْجِ الْجَوْزَاءِ فِي دَائِرَةِ السَّرَطَانِ، وَأَنَّ قَوْمًا مِنْ كِنَانَةَ عَبَدُوا الْقَمَرَ فَظَنَّ الْبَعْضُ أَنَّ هَؤُلَاءِ كَانُوا صَابِئَةً وَأَحْسَبُ أَنَّهُمْ تَلَقَّفُوا عِبَادَةَ هَذِهِ الْكَوَاكِبِ عَنْ سُوءِ تَحْقِيقٍ فِي حَقَائِقِ دِينِ الصَّابِئَةِ وَلَمْ يَجْزِمِ الزَّمَخْشَرِيُّ بِأَنَّ فِي الْعَرَبِ صَابِئَةً فَإِنَّهُ قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ [٣٧] فُصِّلَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ قَالَ: لَعَلَّ نَاسًا مِنْهُمْ كَانُوا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ كَالصَّابِئِينَ فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ.
Temîm kabilesinden bir topluluğun Deberân yıldızına taptığı; Lahm ve Huzâa'dan bir topluluğun Yengeç dairesindeki İkizler (Cevzâ) burcunun yıldızlarından olan Şi'râ-yı Abûr'a taptığı; Kinâne'den bir topluluğun da Ay'a taptığı söylenmiştir. Bu sebeple bazıları bunların Sâbiî olduğunu zannetmiştir. Kanaatimce onlar, bu yıldızlara tapınmayı Sâbiî dininin hakikatlerini tam tahkik edemeden gelişigüzel kapmışlardır. Zemahşerî ise Araplar arasında Sâbiîlerin bulunduğuna kesin bir dille hükmetmemiştir; zira «el-Keşşâf»ta Fussilet Suresi'nin [37] { لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ } “Güneşe ve aya secde etmeyin” buyruğunun tefsirinde şöyle demiştir: “Muhtemelen onlardan bazı insanlar Sâbiîler gibi güneşe ve aya secde ediyorlardı da bundan nehyedildiler.”
وَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ فِي إِجْرَاءِ الْأَحْكَامِ عَلَى الصَّابِئَةِ، فَعَنْ مُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ أَنَّهُمْ طَائِفَةٌ بَيْنَ الْيَهُودِ وَالْمَجُوسِ، وَقَالَ الْبَيْضَاوِيُّ: هُمْ قَوْمٌ بَيْنَ النَّصَارَى وَالْمَجُوسِ فَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ أَلْحَقَهُمْ بِأَهْلِ الْكِتَابِ، وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ أَلْحَقُهُمْ بِالْمَجُوسِ، وَسَبَبُ هَذَا الِاضْطِرَابِ هُوَ اشْتِبَاهُ
İslâm âlimleri Sâbiîlere uygulanacak hükümler konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid ve Hasan'dan nakledildiğine göre onlar Yahudiler ile Mecusiler arasında bir fırkadır. Beyzâvî ise şöyle demiştir: Onlar Hristiyanlar ile Mecusiler arasında bir kavimdir. Âlimlerden onları Ehl-i Kitap'a katanlar olduğu gibi, Mecusilere katanlar da olmuştur. Bu ihtilafın ve karışıklığın sebebi, onların durumlarının kapalı olması,
أَحْوَالِهِمْ وَتَكَتُّمُهُمْ فِي دِينِهِمْ، وَمَا دَخَلَ عَلَيْهِ مِنَ التَّخْلِيطِ بِسَبَبِ قَهْرِ الْأُمَمِ الَّتِي تَغَلَّبَتْ عَلَى بِلَادِهِمْ، فَالْقِسْمُ الَّذِي تَغَلَّبَ عَلَيْهِمُ الْفُرْسُ اخْتَلَطَ دِينُهُمْ بِالْمَجُوسِيَّةِ، وَالَّذِينَ غَلَبَ عَلَيْهِم الرّوم اخْتَلَّ دِينُهُمْ بِالنَّصْرَانِيَّةِ.
dinlerini gizli tutmaları ve ülkelerine galip gelen milletlerin baskısıyla dinlerine karışan tahrifatlardır. Nitekim Farsların galip geldiği kısmın dini Mecusilikle karışmış, Romalıların galip geldiği kısmın dini ise Hristiyanlıkla bozulmuştur.
قَالَ ابْنُ شَاسٍ فِي كِتَابِ «الْجَوَاهِرِ الثَّمِينَةِ» : قَالَ الشَّيْخُ أَبُو الطَّاهِرِ (يَعْنِي ابْنَ بَشِيرٍ التَّنُوخِيَّ الْقَيْرَوَانِيَّ) مَنَعُوا ذَبَائِحَ الصَّابِئَةِ لِأَنَّهُمْ بَيْنَ النَّصْرَانِيَّةِ وَالْمَجُوسِيَّةِ (وَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَعْنِي صَابِئَةَ الْعِرَاقِ، الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ عَلَى بِلَادِهِمْ عَلَى دِينِ الْمَجُوسِيَّةِ) .
İbn Şâs «el-Cevâhirü's-Semîne» adlı kitabında şöyle der: “Şeyh Ebü't-Tâhir (yani İbn Beşîr et-Tenûhî el-Kayrevânî) demiştir ki: Hristiyanlık ile Mecusilik arasında oldukları için Sâbiîlerin kestiği hayvanların yenmesini yasakladılar (şüphesiz o, ülkelerine İslâm hâkim olmadan önce Mecusilik dini üzere bulunan Irak Sâbiîlerini kastetmektedir).”
وَفِي «التَّوْضِيحِ عَلَى مُخْتَصَرِ ابْنِ الْحَاجِبِ الْفَرْعِيِّ» فِي بَابِ الذَّبَائِحِ «قَالَ الطُّرْطُوشِيُّ: لَا تُؤْكَل ذَبِيحَة الصابىء وَلَيْسَتْ بِحَرَامٍ كَذَبِيحَةِ الْمَجُوسِيِّ» وَفِيهِ فِي بَابِ الصَّيْدِ «قَالَ مَالِكٌ لَا يُؤْكَل صيد الصابىء وَلَا ذَبِيحَتُهُ» .
«et-Tavdîh alâ Muhtasarı İbni'l-Hâcib el-Fer'î» adlı eserde kurbanlar ve kesimler bahsinde şöyle geçer: “Turtûşî dedi ki: Sâbiînin kestiği yenmez ama Mecusinin kestiği gibi haram da değildir.” Yine aynı eserin av bahsinde şöyle geçer: “Mâlik dedi ki: Sâbiînin avı da kestiği de yenmez.”
وَفِي «شَرْحِ عَبْدِ الْبَاقِي عَلِي خَلِيلٍ» : «إنّ أَخذ الصابىء بِالنَّصْرَانِيَّةِ لَيْسَ بِقَوِيٍّ كَمَا ذَكَرَهُ أَبُو إِسْحَاقَ التُّونُسِيُّ، وَعَنْ مَالِكٍ لَا يَتَزَوَّجُ الْمُسْلِمُ الْمَرْأَةَ الصَّائِبَةَ» .
«Şerhu Abdi'l-Bâkî alâ Halîl»de şöyle denmektedir: “Ebû İshâk et-Tûnusî'nin belirttiği üzere, Sâbiînin Hristiyanlığı benimsemesi güçlü bir bağ değildir; Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Müslüman bir erkek Sâbiî kadınla evlenemez.”
قَالَ الْجَصَّاصُ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْعُقُودِ وَسُورَةِ بَرَاءَةَ: رُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ الصَّابِئَةَ أَهْلُ كِتَابٍ، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ لَيْسُوا أَهْلَ كِتَابٍ. وَكَانَ أَبُو الْحَسَنِ الْكَرْخِيُّ يَقُولُ الصَّابِئَةُ الَّذِينَ هُمْ بِنَاحِيَةِ حَرَّانَ يَعْبُدُونَ الْكَوَاكِبَ، فَلَيْسُوا أَهْلَ كِتَابٍ عِنْدَهُمْ جَمِيعًا. قَالَ
Cessâs, Mâide ve Berâe (Tevbe) surelerinin tefsirinde şöyle demiştir: “Ebû Hanîfe'den Sâbiîlerin Ehl-i Kitap olduğu rivayet edilmiştir; Ebû Yûsuf ve Muhammed ise onların Ehl-i Kitap olmadığını söylemişlerdir. Ebu'l-Hasan el-Kerhî derdi ki: Harran tarafında bulunan Sâbiîler yıldızlara taparlar, dolayısıyla hepsine göre onlar Ehl-i Kitap değildir.” Cessâs şöyle devam etmiştir:
الْجَصَّاصُ: الصَّابِئَةُ الَّذِينَ يُعْرَفُونَ بِهَذَا الِاسْمِ فِي هَذَا الْوَقْتِ لَيْسَ فِيهِمْ أَهْلُ كِتَابٍ وَانْتِحَالُهُمْ فِي الْأَصْلِ وَاحِدٌ أَعْنِي الَّذِينَ هُمْ بِنَاحِيَةِ حَرَّانَ، وَالَّذِينَ هُمْ بِنَاحِيَةِ الْبَطَائِحِ وَكَسْكَرَ فِي سَوَادِ وَاسِطَ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ بَيْنَ الَّذِينَ بِنَاحِيَةِ حَرَّانَ وَالَّذِينَ بِنَاحِيَةِ الْبَطَائِحِ فِي شَيْءٍ مِنْ شَرَائِعِهِمْ وَلَيْسَ فِيهِمْ أَهْلُ كِتَابٍ فَالَّذِي يَغْلِبُ عَلَى ظَنِّي فِي قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ شَاهَدَ قَوْمًا مِنْهُمْ يُظْهِرُونَ أَنَّهُمْ نَصَارَى تِقْيَةً، وَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا بِنَاحِيَةِ الْبَطَائِحِ وَكَسْكَرَ وَيُسَمِّيهِمُ النَّصَارَى يُوحَنَّا سِيَّةَ وَهُمْ يَنْتَمُونَ إِلَى يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّاءَ، وَيَنْتَحِلُونَ كُتُبًا يَزْعُمُونَ أَنَّهَا الَّتِي أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَى شِيثَ وَيَحْيَى. وَمَنْ كَانَ اعْتِقَادُهُ مِنَ الصَّابِئِينَ عَلَى مَا وَصَفْنَا وَهُمُ الْحَرَّانِيُّونَ الَّذِينَ بِنَاحِيَةِ حَرَّانَ وَهُمْ عَبَدَةُ أَوْثَانٍ لَا يَنْتَمُونَ إِلَى أَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا يَنْتَحِلُونَ شَيْئًا مِنْ كُتُبِ اللَّهِ فَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْفُقَهَاءِ فِي أَنَّهُمْ لَيْسُوا أَهْلَ كِتَابٍ، وَأَنَّهُ لَا تُؤْكَلُ ذَبَائِحُهُمْ وَلَا تُنْكَحُ نِسَاؤُهُمْ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ قَالَا: إِنَّ الصَّابِئِينَ لَيْسُوا أَهْلَ كِتَابٍ وَلَمْ يَفْصِلُوا بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ وَكَذَا قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ اهـ. كَلَامُهُ.
“Şu zamanda bu isimle bilinen Sâbiîler arasında Ehl-i Kitap kimse yoktur; asıl itibarıyla benimsedikleri mezhep birdir; yani Harran tarafındakiler ile Vâsıt kırsalındaki el-Batâih ve Kesker tarafındakiler aynıdır. Harran tarafındakiler ile el-Batâih tarafındakiler arasındaki ihtilaf sadece şeriatlarının bazı cüzlerindedir ve aralarında Ehl-i Kitap yoktur. Ebû Hanîfe'nin görüşü hakkında zannıma galip gelen şudur: O, takiyye amacıyla kendilerini Hristiyan gibi gösteren bir topluluğu görmüştür; bunlar el-Batâih ve Kesker tarafında olan, Hristiyanların Yuhannâîler adını verdiği, Yahyâ b. Zekeriyyâ'ya intisap eden ve Allah'ın Şît'e ve Yahyâ'ya indirdiğini iddia ettikleri kitapları benimseyen kimselerdir. İnancı anlattığımız gibi olan Sâbiîlere gelince; bunlar hiçbir peygambere intisap etmeyen ve Allah'ın kitaplarından hiçbirini tanımayan putperest Harranlılardır. Bunların Ehl-i Kitap olmadığı, kestiklerinin yenmeyeceği ve kadınlarıyla evlenilemeyeceği hususunda fukaha arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Ebû Yûsuf ve Muhammed ise Sâbiîlerin Ehl-i Kitap olmadığını söylemiş ve bu iki grup arasında bir ayrım yapmamışlardır. Evzâî ve Mâlik b. Enes'in görüşü de böyledir.” [Cessâs'ın] sözü burada bitti.
وَوَجْهُ الِاقْتِصَارِ فِي الْآيَةِ عَلَى ذِكْرِ هَذِهِ الْأَدْيَانِ الثَّلَاثَةِ مَعَ الْإِسْلَامِ دُونَ غَيْرِهَا مِنْ نَحْوِ الْمَجُوسِيَّةِ وَالدَّهْرِيِّينَ وَالزَّنَادِقَةِ أَنَّ هَذَا مَقَامُ دَعْوَتِهِمْ لِلدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ وَالْمَتَابِ عَنْ أَدْيَانِهِمُ الَّتِي أُبْطِلَتْ لِأَنَّهُمْ أَرْجَى لِقَبُولِ الْإِسْلَامِ مِنَ الْمَجُوسِ وَالدَّهْرِيِّينَ لِأَنَّهُمْ يُثْبِتُونَ الْإِلَهَ الْمُتَفَرِّدَ بِخَلْقِ الْعَالَمِ وَيَتَّبِعُونَ الْفَضَائِلَ عَلَى تَفَاوُتٍ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ، فَلِذَلِكَ اقْتَصَرَ عَلَيْهِمْ تَقْرِيبًا لَهُمْ مِنَ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ ذَكَرَ الْمَجُوسَ مَعَهُمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصارى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ [الْحَج: ١٧] لِأَنَّ ذَلِكَ مقَام تثبيت للنبيء ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ.
Ayette İslâm ile birlikte Mecusilik, Dehrîlik ve Zındıklık gibi diğer inançlar anılmayıp sadece bu üç dinin zikredilmesiyle yetinilmesinin sebebi; bu makamın onları İslâm'a girmeye ve artık bâtıl kılınmış dinlerinden tevbe etmeye davet makamı olmasıdır. Zira onlar âlemi yaratmada tek olan Allah'ı ikrar ettikleri ve aralarındaki dereceleri farklı olsa da faziletlere uydukları için, İslâm'ı kabule Mecusilerden ve Dehrîlerden daha yatkındırlar. İşte bu sebeple İslâm'a girmelerini kolaylaştırmak ve yakınlaştırmak amacıyla yalnızca onlar zikredilmiştir. Görmez misin ki Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصارى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler, Hristiyanlar, Mecusiler ve müşrikler; muhakkak ki Allah, kıyamet günü aralarında hüküm verecektir” [el-Hac 17] buyruğunda Mecusileri de onlarla birlikte anmıştır; çünkü orası Hz. Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanları tesbit ve teselli makamıdır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ آمَنَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مَنْ) شَرْطًا فِي مَوْضِعِ الْمُبْتَدَأِ وَيَكُونَ فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ جَوَابَ الشَّرْطِ، وَالشَّرْطُ مَعَ الْجَوَابِ خَبَرُ إِنَّ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ مِنْهُمْ فَلَهُ أَجْرُهُ وَحُذِفَ الرَّابِطُ بَيْنَ الْجُمْلَةِ وَبَيْنَ اسْمِ (إِنَّ) لِأَنَّ (مَنِ) الشَّرْطِيَّةَ عَامَّةٌ فَكَانَ الرَّابِطُ الْعُمُومَ الَّذِي شَمِلَ الْمُبْتَدَأَ أَعْنِي اسْمَ (إِنَّ) وَيَكُونُ مَعْنَى الْكَلَامِ عَلَى الِاسْتِقْبَالِ لِوُقُوعِ الْفِعْلِ الْمَاضِي فِي حَيِّزِ الشَّرْطِ أَيْ مَنْ يُؤْمِنْ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا فَلَهُ أَجْرُهُ وَيَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنْهُ فَتْحَ بَابِ الْإِنَابَةِ لَهُمْ بَعْدَ أَنْ قُرِعُوا بِالْقَوَارِعِ السَّالِفَةِ وَذُكِرَ مَعَهُمْ مِنَ الْأُمَمِ مَنْ لَمْ يُذْكَرْ عَنْهُمْ كُفْرٌ لِمُنَاسَبَةِ مَا اقْتَضَتْهُ الْعِلَّةُ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ [الْبَقَرَة: ٦١] وَتَذْكِيرًا لِلْيَهُودِ بِأَنَّهُمْ لَا مَزِيَّةَ لَهُمْ عَلَى غَيْرِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ حَتَّى لَا يَتَّكِلُوا عَلَى الْأَوْهَامِ أَنَّهُمْ أَحِبَّاءُ اللَّهِ وَأَنَّ ذُنُوبَهُمْ مَغْفُورَةٌ. وَفِي ذَلِكَ أَيْضًا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ
Yüce Allah'ın: { مَنْ آمَنَ } “Kim iman ederse” buyruğunda «men» (مَنْ) edatının mübteda konumunda şart edatı olması, { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } “onların mükâfatları vardır” ifadesinin şartın cevabı olması ve şart ile cevabın birlikte «inne»nin (إِنَّ) haberi olması câizdir. Bu durumda mana şöyle olur: “Şüphesiz iman edenlerden, onlardan kim Allah'a iman ederse onun mükâfatı vardır.” Şart ifade eden «men» edatı umûm bildirdiği için cümle ile «inne»nin ismi arasındaki râbıt (bağ zamiri) hazfedilmiştir; dolayısıyla mübtedayı, yani «inne»nin ismini de kapsayan bu umûmîlik râbıt yerine geçmiştir. Geçmiş zaman fiilinin şart alanında yer alması sebebiyle ifadenin manası geleceğe yönelik olur; yani “onlardan kim Allah'a iman eder ve salih amel işlerse mükâfatı onundur.” Bundan maksat, geçen sarsıcı tehditlerle azarlanmalarının ardından onlar için tevbe ve dönüş kapısını aralamaktır. { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ } “Bu, onların inkâr etmelerindendir” [el-Bakara 61] buyruğundaki gerekçenin iktiza ettiği münasebet gereğince, haklarında inkâr zikredilmeyen milletler de onlarla birlikte anılmıştır; ayrıca Yahudilere diğer milletlere karşı hiçbir üstünlüklerinin bulunmadığını hatırlatmak, böylece Allah'ın sevgilileri oldukları ve günahlarının bağışlandığı yönündeki kuruntulara güvenip dayanmalarını engellemek hedeflenmiştir. Bunda aynı zamanda şu hususa da bir işaret vardır: İster Yahudilerden olsun ister başkalarından,
الْخَالِصِينَ مِنَ الْيَهُودِ وَغَيْرِهِمْ مِمَّنْ سَلَفَ مِثْلَ النُّقَبَاءِ الَّذِينَ كَانُوا فِي الْمُنَاجَاةِ مَعَ مُوسَى وَمِثْلَ يُوشَع بن نوع كالب بن يفنه لَهُمْ هَذَا الْحُكْمُ وَهُوَ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا عِنْدَ رَبِّهِمْ لِأَنَّ إِنَاطَةَ الْجَزَاءِ بِالشَّرْطِ الْمُشْتَقِّ مُؤْذِنٌ بِالتَّعْلِيلِ بَلِ السَّابِقُونَ بِفِعْلِ ذَلِكَ قَبْلَ التَّقْيِيدِ بِهَذَا الشَّرْطِ أَوْلَى بِالْحُكْمِ فَقَدْ قَضَتِ الْآيَةُ حَقَّ الْفَرِيقَيْنِ.
Mûsâ ile birlikte münacatta bulunan temsilciler gibi, Nûn oğlu Yûşa ve Yefunne oğlu Kâleb gibi geçmişte yaşamış ihlaslı müminler de bu hükme dâhildir; yani Rableri katında onlar için mükâfat vardır. Çünkü cezanın müştak bir şarta bağlanması gerekçelendirmeyi bildirir; hatta bu şart ile kayıtlanmadan önce bu ameli işlemede öne geçenler bu hükme daha da lâyıktır. Böylece ayet her iki fırkanın da hakkını teslim etmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مَنْ) مَوْصُولَةً بَدَلًا مِنَ اسْمِ (إِنَّ) وَالْفِعْلُ الْمَاضِي حِينَئِذٍ بَاقٍ عَلَى الْمُضِيِّ لِأَنَّهُ لَيْسَ ثَمَّةَ مَا يُخَلِّصُهُ لِلِاسْتِقْبَالِ وَدَخَلَتِ الْفَاءُ فِي فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ إِمَّا عَلَى أَنَّهَا تَدْخُلُ فِي الْخَبَرِ نَحْوَ قَوْلِ الشَّاعِرِ وَهُوَ مِنْ شَوَاهِدِ «كِتَابِ سِيبَوَيْهِ» .
«Men» (مَنْ) edatının, «inne»nin isminden bedel olmak üzere ismi mevsûl olması da câizdir. Bu durumda geçmiş zaman fiili geçmişlik anlamını korur; zira onu geleceğe çevirecek bir amil yoktur. { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } ifadesine fâ harfinin dâhil olması ise ya şairin «Kitâbu Sîbeveyh» şahitlerinden olan beytindeki,