Binûn

2- Bakara Suresi — 25. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَائِلَةِ خَوْلَانَ فَانْكِحْ فَتَاتَهُمْ وَنَحْوَ: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ [البروج: ١٠] عِنْدَ غَيْرِ سِيبَوَيْهِ. وَإِمَّا عَلَى أَنَّ الْمَوْصُولَ عُومِلَ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ لِلْإِيذَانِ بِالتَّعْلِيلِ فَأُدْخِلَتِ الْفَاءُ قَرِينَةً عَلَى ذَلِكَ. وَيَكُونُ الْمَفَادُ مِنَ الْآيَةِ حِينَئِذٍ اسْتِثْنَاءَ صَالِحِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْحُكْمِ، بِضَرْبِ الذِّلَّةِ

«Ve kâiletin Havlâne fenkih fetâtehüm» (Ve Havlânlı bir kadının: “Onların kızıyla evlen!” demesi üzerine...) mısraında ve Sîbeveyh dışındakilere göre: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz inanan erkeklere ve inanan kadınlara işkence edip sonra da tevbe etmeyenlere cehennem azabı vardır” [el-Burûc 10] ayetinde olduğu gibi habere dâhil olması kabilindendir; ya da mevsûlün illet bildirmek amacıyla şart muamelesi görmesinden ötürü fâ harfinin buna bir karine olarak dâhil edilmesidir. Bu durumda ayetten anlaşılan mana, İsrâiloğullarının salih olanlarının zillet,

وَالْمَسْكَنَةِ وَالْغَضَبِ مِنَ اللَّهِ وَيَكُونُ ذِكْرُ بَقِيَّةِ صَالِحِي الْأُمَمِ مَعَهُمْ عَلَى هَذَا إِشَارَةً إِلَى أَنَّ هَذِهِ سُنَّةُ اللَّهِ فِي مُعَامَلَتِهِ خَلْقَهُ وَمُجَازَاتِهِ كُلًّا عَلَى فِعْلِهِ.

meskenet ve Allah'ın gazabına uğrama hükmünden istisna edilmesidir. Diğer milletlerin salihlerinin onlarla birlikte anılması ise bunun Allah'ın yaratıklarına muamelesindeki ve herkesi ameline göre cezalandırıp mükâfatlandırmasındaki ilahî bir kanun (sünnetullah) olduğuna işaret eder.

وَقَدِ اسْتَشْكَلَ ذِكْرُ الَّذِينَ آمَنُوا فِي عِدَادِ هَؤُلَاءِ، وَإِجْرَاءِ قَوْلِهِ: مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ عَلَيْهِمْ مَعَ أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ فَذكرهمْ تَحْصِيل للحاصل، فَقِيلَ أُرِيدَ بِهِ خُصُوصُ الْمُؤْمِنِينَ بِأَلْسِنَتِهِمْ فَقَطْ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ. وَقِيلَ أَرَادَ بِهِ الْجَمِيعَ وَأَرَادَ بِمَنْ آمَنَ مَنْ دَامَ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُخْلِصِينَ وَمَنْ أَخْلَصَ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُنَافِقِينَ. وَهُمَا جَوَابَانِ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ. وَقِيلَ: يَرْجِعُ قَوْلُهُ: مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ لِخُصُوصِ الَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِينَ دُونَ الْمُؤْمِنِينَ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ لِأَنَّهُمْ وُصِفُوا بِالَّذِينَ آمَنُوا وَهُوَ حَسَنٌ. وَعِنْدِي أَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَى شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، لِأَنَّ الشَّرْطَ وَالصِّلَةَ تَرَكَّبَتْ مِنْ شَيْئَيْنِ الْإِيمَانُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ.

İman edenlerin bunlar arasında zikredilmesi ve zaten mümin oldukları halde { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “Kim Allah'a iman ederse” buyruğunun onlara da teşmil edilmesi müşkül görülmüş, zira onları bu şekilde anmanın hâsılı tahsil (zaten var olanı istemek) olacağı ileri sürülmüştür. Buna karşılık, bununla sadece dilleriyle iman edenlerin, yani münafıkların kastedildiği söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise bununla herkes kastedilmiş olup «kim iman ederse» ifadesiyle ihlaslı müminler için imanda sebat etmek, münafıklar için ise ihlasla inanmak kastedilmiştir. Bu iki cevap da son derece uzaktır. Bir diğer görüşe göre de: { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse” buyruğu, makamın karinesiyle, müminler hariç sadece Yahudilere, Hristiyanlara ve Sâbiîlere racidir; çünkü onlar zaten “iman edenler” olarak nitelenmişlerdir; bu güzel bir izahtır. Bana göre ise bunlardan hiçbirine gerek yoktur; çünkü şart ve sıla cümlesi iman ve salih amel olmak üzere iki unsurdan meydana gelmiştir.

وَالْمُخْلِصُونَ وَإِنْ كَانَ إِيمَانُهُمْ حَاصِلًا فَقَدْ بَقِيَ عَلَيْهِمُ الْعَمَلُ الصَّالِحُ فَلَمَّا تَرَكَّبَ الشَّرْطُ أَوِ الصِّلَةُ مِنْ أَمْرَيْنِ فَقَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَتَرْجِعُ كُلُّ صِفَةٍ لِمَنْ يَفْتَقِرُ إِلَيْهَا كُلًّا أَوْ بَعْضًا.

İhlaslı müminlerin imanı zaten gerçekleşmiş olsa da geriye onların salih amel işlemeleri kalmaktadır. Şart veya sıla iki husustan mürekkep olunca her zümre kendi hissesine düşeni bilmiş olur ve her bir vasıf, ona kısmen veya tamamen muhtaç olan kimseye raci olur.

وَمَعْنَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ. الْإِيمَانَ الْكَامِلَ وَهُوَ الْإِيمَانُ بِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ وَقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وَعَمِلَ صالِحاً إِذْ شَرْطُ قَبُولِ الْأَعْمَالِ الْإِيمَانُ الشَّرْعِيُّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

{ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } ifadesinin anlamı: Kâmil manada iman etmektir; bu da makamın karinesi ve amellerin kabul edilme şartının şer'î iman olması sebebiyle { وَعَمِلَ صالِحاً } “ve salih amel işlerse” buyruğunun karinesiyle Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğine iman etmektir. Zira Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَد: ١٧] . وَقَدْ عَدَّ عَدَمَ الْإِيمَانِ بِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِمَنْزِلَةِ عَدَمِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ لِأَنَّ مُكَابَرَةَ الْمُعْجِزَاتِ، الْقَائِمَةِ مَقَامَ تَصْدِيقِ اللَّهِ تَعَالَى لِلرَّسُولِ المتحدي بهَا يؤول إِلَى تَكْذِيبِ اللَّهِ تَعَالَى فِي ذَلِكَ التَّصْدِيقِ فَذَلِكَ الْمُكَابِرُ غَيْرُ مُؤْمِنٍ بِاللَّهِ الْإِيمَانَ الْحَقَّ.

{ ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Sonra iman edenlerden olmak...” [el-Beled 17]. Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğine iman etmemek, Allah'a iman etmemek mesabesinde sayılmıştır; çünkü kendisiyle meydan okunan Resûl'ü Allah Teâlâ'nın tasdik etmesi yerine geçen mucizelere karşı inat edip direnmek, neticede Allah Teâlâ'yı bu tasdikinde yalanlamaya varır. Dolayısıyla bu inatçı kimse Allah'a hakiki bir imanla iman etmiş değildir.

وَبِهَذَا يُعْلَمُ أَنْ لَا وَجْهَ لِدَعْوَى كَوْنِ هَذِهِ الْآيَةِ مَنْسُوخَةً بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ [آل عمرَان: ٨٥] إِذْ لَا اسْتِقَامَةَ فِي دَعْوَى نَسْخِ الْخَبَرِ إِلَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ بِهِ عَنْ مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ وَالصَّابِئِينَ الَّذِينَ آمَنُوا بِمَا جَاءَتْ بِهِ رُسُلُ اللَّهِ دُونَ تَحْرِيفٍ وَلَا تَبْدِيلٍ وَلَا عِصْيَانٍ وَمَاتُوا عَلَى ذَلِكَ قَبْلَ بَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ كَمَعْنَى

Bununla anlaşılır ki bu ayetin Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden asla kabul edilmeyecektir” [Âl-i İmrân 85] buyruğuyla mensuh olduğu iddiasının hiçbir tutar yanı yoktur. Zira haber niteliğindeki bir ifadenin neshedildiğini iddia etmek, ancak şu şekilde söylenirse tutarlı olabilir: Allah Teâlâ bununla, Ehl-i Kitap ve Sâbiîlerden Allah'ın elçilerinin getirdiği şeylere tahrif etmeden, değiştirmeden ve isyan etmeden inanan ve Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilmeden önce bu hal üzere vefat eden müminleri haber vermiştir; bu takdirde ayetin manası,

قَوْلِهِ ﷺ فِيمَا ذَكَرَ مَنْ يُؤْتَى أَجْرَهُ مَرَّتَيْنِ: «وَرَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمَنَ بِرَسُولِهِ ثُمَّ آمَنَ بِي فَلَهُ أَجْرَانِ» .

Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) mükâfatı iki kez verilecek kimseleri zikrederken buyurduğu şu hadisin manası gibi olur: «Ehl-i Kitap'tan olup da kendi peygamberine iman eden, sonra da bana iman eden kimseye iki mükâfat vardır.»

وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، فَأَحْسَبُ أَنَّ تَأْوِيلَهَا عِنْدَهُمْ أَنَّ اللَّهَ أَمْهَلَهُمْ فِي أَوَّلِ تَلَقِّي دَعْوَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، إِلَى أَنْ يَنْظُرُوا فَلَمَّا عَانَدُوا نَسَخَهَا بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ لِئَلَّا يُفْضِيَ قَوْلُهُمْ إِلَى دَعْوَى نَسْخِ الْخَبَرِ.

Ayetin mensuh olduğunu söyleyenlere gelince; zannımca onların yanındaki tevil şöyledir: Allah Teâlâ, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) davetini ilk aldıklarında düşünüp baksınlar diye onlara mühlet verdi; inat edip direndiklerinde ise sözlerinin haberin neshi iddiasına varmaması için { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden asla kabul edilmeyecektir” buyruğuyla bu hükmü neshetti.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ أَطْلَقَ الْأَجْرَ عَلَى الثَّوَابِ مَجَازًا لِأَنَّهُ فِي مُقَابَلَةِ الْعَمَلِ الصَّالِحِ وَالْمُرَادُ بِهِ نَعِيمُ الْآخِرَةِ، وَلَيْسَ أَجْرًا دُنْيَوِيًّا بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ وَقَوْلُهُ: عِنْدَ رَبِّهِمْ عِنْدِيَّةٌ مَجَازِيَّةٌ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي تَحْقِيقِ الْوَعْدِ كَمَا تُسْتَعْمَلُ فِي تَحْقِيقِ الْإِقْرَارِ فِي قَوْلِهِمْ لَكَ عِنْدِي كَذَا. وَوَجْهُ دِلَالَةِ عِنْدَ فِي نَحْوِ هَذَا عَلَى التَّحَقُّقِ أَنْ عِنْدَ دَالَّةٌ عَلَى الْمَكَانِ فَإِذَا أُطْلِقَتْ فِي غَيْرِ مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَحِلَّ فِي مَكَانٍ كَانَتْ مُسْتَعْمَلَةً فِي لَازِمِ الْمَكَانِ، وَهُوَ وُجُودُ مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَكُونَ فِي مَكَانٍ عَلَى أَنَّ إِضَافَةَ عِنْدَ لِاسْمِ الرَّبِّ تَعَالَى مِمَّا يَزِيدُ الْأَجْرَ تَحَقُّقًا لِأَنَّ الْمُضَافَ إِلَيْهِ أَكْرَمُ الْكُرَمَاءِ فَلَا يَفُوتُ الْأَجْرُ الْكَائِنُ عِنْدَهُ (١) .

Yüce Allah'ın: { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında onların mükâfatları vardır” buyruğunda mükâfat (ecir) kelimesi, salih amelin karşılığı olduğu için mecazen sevap anlamında kullanılmıştır. Bununla kastedilen ise ahiret nimetidir; bağlam karinesiyle [anlaşılacağı üzere] dünyevi bir ücret değildir. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” ifadesindeki katında olma (indiyyet) mecazidir; nitekim Arapların "Senin benim katımda şu kadar [hakkın] vardır" sözünde ikrarı pekiştirmek için kullanıldığı gibi, burada da vaadin kesinliğini ifade etmek için kullanılmıştır. Bu tür kullanımlarda İnd (عِنْدَ / katında) kelimesinin kesinliğe delalet ediş şekli şöyledir: İnd (عِنْدَ) kelimesi mekâna delalet eder; mekânda bulunması söz konusu olmayan bir şey hakkında mutlak olarak kullanıldığında ise mekânın lazımı (gereği) olan şeyde, yani mekânda bulunması gereken şeyin kesin varlığında kullanılmış olur. Bununla birlikte İnd (عِنْدَ) kelimesinin Yüce Rab ismine muzaf kılınması (tamlanan olması), mükâfatın kesinliğini daha da artırmaktadır; zira kendisine izafe edilen zat cömertlerin en cömerdidir, dolayısıyla O'nun katında olan bir ecir asla zayi olmaz (١).

وَإِنَّمَا جُمِعَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ مُرَاعَاةً لِمَا صَدَّقَ (مَنْ) ، وأفرد شَرطهَا أوصلتها مُرَاعَاةً لِلَفْظِهَا. وَمِمَّا حَسَّنَ ذَلِكَ هُنَا وَجَعَلَهُ فِي الْمَوْقِعِ الْأَعْلَى مِنَ الْبَلَاغَةِ أَنَّ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ الْجَائِزَيْنِ عَرَبِيَّةً فِي مَعَادِ الْمَوْصُولَاتِ وَأَسْمَاءِ الشُّرُوطِ قَدْ جُمِعَ بَيْنَهُمَا عَلَى وَجْهِ أَنْبَأَ عَلَى قَصْدِ الْعُمُومِ فِي الْمَوْصُولِ أَوِ الشَّرْطِ فَلِذَلِكَ أَتَى بِالضَّمِيرِ الَّذِي فِي صِلَتِهِ أَوْ فِعْلِهِ مُنَاسِبًا لِلَفْظِهِ لِقَصْدِ الْعُمُومِ ثُمَّ لَمَّا جِيءَ بِالضَّمِيرِ مَعَ الْخَبَرِ أَوِ الْجَوَابِ جُمِعَ

{ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında onların mükâfatları vardır” buyruğunda zamirin çoğul getirilmesi Men (مَنْ / kim) edatının anlamına (mâsadakına) riayeten yapılmıştır; şartı veya sılası ise Men'in lafzına riayeten tekil getirilmiştir. Bunu burada güzelleştiren ve belagatin en üst mertebesine ulaştıran husus, Arapçada ism-i mevsullerin ve şart isimlerinin zamir dönüşünde caiz olan bu iki vechin, mevsul veya şartta umum (genellik) kastedildiğini bildirecek bir surette bir arada toplanmış olmasıdır. Bu sebeple genel anlam kastıyla sılasında veya şart fiilinde bulunan zamir lafzına uygun olarak [tekil] getirilmiş; ardından haber veya cevapla gelen zamir ise çoğul kılınmıştır;

لِيَكُونَ عَوْدًا عَلَى بَدْءٍ فَيَرْتَبِطُ بِاسْمِ (إِنَّ) الَّذِي جِيءَ بِالْمَوْصُولِ أَوِ الشَّرْطِ بَدَلًا مِنْهُ أَوْ خَبَرًا عَنْهُ حَتَّى يَعْلَمَ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ الْعَامَّ مُرَادٌ مِنْهُ ذَلِكَ الْخَاصُّ أَوَّلًا، كَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَخْ كُلُّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَعَمِلَ إِلَخْ فَلِأُولَئِكَ الَّذِينَ آمَنُوا أَجْرُهُمْ فَعُلِمَ أَنَّهُمْ مِمَّا شَمِلَهُ الْعُمُوم على نحوما يَذْكُرُهُ الْمَنَاطِقَةُ فِي طَيِّ بَعْضِ الْمُقَدِّمَاتِ لِلْعِلْمِ بِهِ، فَهُوَ مِنَ الْعَامِّ الْوَارِدِ عَلَى سَبَبٍ خَاصٍّ.

tâ ki başa bir dönüş olsun ve mevsulün veya şartın kendisinden bedel veya haber olarak getirildiği İnne (إِنَّ)'nin ismi ile irtibat kursun; böylece bu genel hükümle öncelikle o özel grubun kastedildiği bilinsin. Sanki şöyle denilmiş gibidir: Şüphesiz iman edenler... her kim Allah'a iman edip [salih amel] işlerse... işte o iman edenler için mükâfatları vardır. Böylece mantıkçıların, bilindiği için bazı öncülleri zikretmeyip gizlemesine benzer bir şekilde, onların da umumun kapsamına girdiği anlaşılmış olur; dolayısıyla bu, hususi bir sebebe binaen vârit olan genel bir hükümdür.

وَقَوْلُهُ: وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ قِرَاءَة الْجَمِيع بِالرَّفْعِ لِأَنَّ الْمَنْفِيَّ خَوْفٌ مَخْصُوصٌ وَهُوَ خَوْفُ الْآخِرَةِ. وَالتَّعْبِيرُ فِي نَفْيِ الْخَوْفِ بِالْخَبَرِ الِاسْمِيِّ وَهُوَ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ لِإِفَادَةِ نَفْيِ جِنْسِ الْخَوْفِ نَفْيًا قَارًّا، لِدِلَالَةِ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ، وَالتَّعْبِيرِ فِي نَفْيِ خَوْفٍ بِالْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ وَهُوَ

{ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “Onlara hiçbir korku yoktur” buyruğu, bütün [kıraat imamlarının] ittifakıyla merfû (ötreli) okunmuştur; çünkü nefyedilen (olumsuzlanan) korku hususi bir korkudur, o da ahiret korkusudur. Korkunun nefyinde { لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } şeklinde isim cümlesi kalıbıyla haber verilmesi, isim cümlesinin devamlılık ve sebata delalet etmesinden ötürü, korku cinsinin kalıcı ve yerleşik bir biçimde nefyini ifade etmek içindir. [Hüznün] nefyinde ise fiil cümlesiyle haber verilip...

يَحْزَنُونَ لِإِفَادَةِ تَخْصِيصِهِمْ بِنَفْيِ الْحُزْنِ فِي الْآخِرَةِ أَيْ بِخِلَافِ غَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ. وَلَمَّا كَانَ الْخَوْفُ وَالْحُزْنُ مُتَلَازِمَيْنِ كَانَتْ خُصُوصِيَّةُ كُلٍّ مِنْهُمَا سَارِيَةً فِي الْآخَرِ.

{ يَحْزَنُونَ } “onlar mahzun da olmazlar” şeklinde ifade edilmesi ise, ahirette hüznün nefyinin onlara tahsis edildiğini, yani mümin olmayanların aksine olduğunu bildirmek içindir. Korku ve hüzün birbirinin lazımı (ayrılmazı) olduğundan, her birinin hususiyeti diğerine de sirayet etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ مُقَابل لقَوْله: وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٦١] وَلِذَلِكَ قُرِنَ بِعِنْدَ الدَّالَّةِ عَلَى الْعِنَايَةِ وَالرِّضَى. وَقَوْلُهُ: وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ مُقَابِلَ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ [الْبَقَرَة: ٦١] لِأَنَّ الذِّلَّةَ ضِدُّ الْعِزَّةِ فَالذَّلِيلُ خَائِفٌ لِأَنَّهُ يَخْشَى الْعُدْوَانَ وَالْقَتْلَ وَالْغَزْوَ، وَأَمَّا الْعَزِيزُ فَهُوَ شُجَاعٌ لِأَنَّهُ لَا يَخْشَى ضُرًّا وَيَعْلَمُ أَنَّ مَا قَدَّرَهُ لَهُ فَهُوَ كَائِنٌ قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ [المُنَافِقُونَ: ٨] وَقَوْلُهُ: وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ مُقَابِلَ قَوْلِهِ: وَالْمَسْكَنَةُ لِأَنَّ الْمَسْكَنَةَ تَقْضِي عَلَى صَاحِبِهَا بِالْحُزْنِ وَتَمَنِّي حُسْنِ الْعَيْشِ قَالَ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً [النَّحْل: ٩٧] فَالْخَوْفُ الْمَنْفِيُّ هُوَ الْخَوْفُ النَّاشِئُ عَنِ الذِّلَّةِ وَالْحُزْنُ الْمَنْفِيُّ هُوَ النَّاشِئُ عَن المسكنة.

Bil ki { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } “Onların mükâfatları vardır” buyruğu, { وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'ın gazabına uğradılar” [el-Bakara 61] buyruğunun mukabilidir; bu sebeple inayet ve rızaya delalet eden İnd (عِنْدَ / katında) kelimesiyle birlikte zikredilmiştir. { وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “Onlara hiçbir korku yoktur” buyruğu ise { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } “Onların üzerine zillet damgası vuruldu” [el-Bakara 61] buyruğunun mukabilidir; zira zillet izzetin zıddıdır; zelil olan kimse tecavüze uğramaktan, öldürülmekten ve savaşa maruz kalmaktan endişe ettiği için hep korku içindedir. Aziz olan kimse ise cesurdur; çünkü hiçbir zarardan korkmaz ve Allah'ın kendisi için takdir ettiği şeyin mutlaka gerçekleşeceğini bilir. Nitekim Yüce Allah: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “İzzet Allah'ın, Resûlü'nün ve müminlerindir” [el-Münâfikûn 8] buyurmuştur. { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlar mahzun da olmazlar” buyruğu da { وَالْمَسْكَنَةُ } “ve yoksulluk [damgası vuruldu]” ifadesinin mukabilidir; zira miskinlik sahibini daima hüzne ve iyi bir hayatı temenni etmeye mahkûm eder. Nitekim Yüce Allah: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” [en-Nahl 97] buyurmuştur. Dolayısıyla burada nefyedilen korku, zilletten kaynaklanan korkudur; nefyedilen hüzün ise miskinlikten kaynaklanan hüzündür.

[٦٣، ٦٤]

[63, 64]

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٦٣ إِلَى ٦٤]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 63-64]

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٤)

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٤) } “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize yükseltmiştik: 'Size verdiğimiz şeyi sımsıkı tutun ve içindekini aklınızda tutun ki sakınabilesiniz.' (63) Bundan sonra yine yüz çevirdiniz. Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı, elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz. (64)”

تَذْكِيرٌ بِقِصَّةٍ أُخْرَى أَرَى اللَّهَ تَعَالَى أَسْلَافَهُمْ فِيهَا بَطْشَهُ وَرَحْمَتَهُ فَلَمْ يَرْتَدِعُوا وَلَمْ يَشْكُرُوا وَهِيَ أَنَّ أَخْذَ الْمِيثَاقِ عَلَيْهِمْ بِوَاسِطَةِ مُوسَى ﵇ أَنْ يَعْمَلُوا بِالشَّرِيعَةِ وَذَلِكَ حِينَمَا تَجَلَّى اللَّهُ لِمُوسَى ﵇ فِي الطُّورِ تَجَلِّيًا خَاصًّا لِلْجَبَلِ فَتَزَعْزَعَ الْجَبَلُ وَتَزَلْزَلَ وَارْتَجَفَ وَأَحَاطَ بِهِ دُخَّانٌ وَضَبَابٌ وَرُعُودٌ وَبَرْقٌ كَمَا وَرَدَ فِي صِفَةِ ذَلِكَ فِي الْفَصْلِ التَّاسِعَ

[Bu ayetler], Yüce Allah'ın onların geçmişlerine kendi azabını ve rahmetini gösterdiği, ancak onların yine de vazgeçmeyip şükretmedikleri başka bir kıssanın hatırlatılmasıdır. Bu da, şeriat ile amel etmeleri hususunda Mûsâ (aleyhisselâm) vasıtasıyla onlardan kesin söz alınmasıdır. Bu olay, Allah Teâlâ'nın Tûr'da dağa özel bir tecelli ile Mûsâ'ya (aleyhisselâm) tecelli ettiği, dağın sarsılıp zelzeleye tutulduğu, titrediği ve Mısır'dan Çıkış Kitabı'nın on dokuzuncu

عَشَرَ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ وَفِي الْفَصْلِ الْخَامِسِ مِنْ سِفْرِ التَّثْنِيَةِ فَلَعَلَّ الْجَبَلَ مِنْ شدَّة الزلازل وَمَا ظَهَرَ حَوْلَهُ مِنَ الْأَسْحِبَةِ وَالدُّخَانِ وَالرُّعُودِ صَارَ يَلُوحُ كَأَنَّهُ سَحَابَةٌ، وَلِذَلِكَ وُصِفَ فِي آيَةِ الْأَعْرَافِ [١٧١] بِقَوْلِهِ: وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ (نَتَقَهُ: زَعْزَعَهُ وَنَقَضَهُ) حَتَّى يُخَيَّلَ إِلَيْهِمْ أَنَّهُ يَهْتَزُّ وَهَذَا نَظِيرُ قَوْلِهِمُ اسْتَطَارَهُ إِذَا أَزْعَجَهُ فَاضْطَرَبَ فَأَعْطَوُا الْعَهْدَ وَامْتَثَلُوا لِجَمِيعِ مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَقَالُوا: «كُلُّ مَا تَكَلَّمَ اللَّهُ بِهِ نَفْعَلُهُ فَقَالَ اللَّهُ لِمُوسَى فَلْيُؤْمِنُوا بِكَ إِلَى الْأَبَدِ» وَلَيْسَ فِي كُتُبِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ قَلَعَ الطُّورَ مِنْ مَوْضِعِهِ وَرَفَعَهُ فَوْقَهُمْ وَإِنَّمَا وَرَدَ ذَلِكَ فِي أَخْبَارٍ ضِعَافٍ فَلِذَلِكَ لَمْ نَعْتَمِدْهُ فِي التَّفْسِيرِ.

bölümünde ve Tesniye Kitabı'nın beşinci bölümünde vasfedildiği üzere dağın etrafını duman, sis, gök gürültüleri ve şimşeklerin kuşattığı esnada cereyan etmiştir. Dağ şiddetli depremlerden ve etrafında beliren bulut, duman ve gök gürültülerinden dolayı âdeta bir bulut gibi görünmeye başlamıştı. Bu sebeple A'râf Suresi'ndeki ayette [171] şöyle vasfedilmiştir: { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } “Hani dağı sanki bir gölgelikmiş gibi onların üzerine kaldırmıştık” (Neteka [نَتَقَهُ]: onu sarstı ve yerinden oynattı); öyle ki onlara dağ sallanıyormuş gibi geldi. Bu, Arapların bir şeyi ürkütüp harekete geçirdiklerinde söyledikleri "İstetârahu (اسْتَطَارَهُ)" sözüne benzer. Bunun üzerine söz verdiler ve Allah Teâlâ'nın kendilerine emrettiği her şeye boyun eğerek: «Allah'ın söylediği her şeyi yapacağız» dediler. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: «Sana ebediyen iman etsinler» buyurdu. İsrâiloğulları'nın kitaplarında da sahih hadislerde de Allah Teâlâ'nın Tûr Dağı'nı yerinden söküp üzerlerine kaldırdığına delalet eden bir husus yoktur; bu rivayet sadece zayıf haberlerde geçmektedir, bu sebeple tefsirde buna itimat etmedik.

وَضَمَائِرُ الْخِطَابِ لِتَحْمِيلِ الْخَلَفِ تَبِعَاتِ السَّلَفِ

Hitap zamirleri, geçmişlerin vebalini sonraki nesillere yüklemek içindir;

كَيْلَا يَقَعُوا فِي مِثْلِهَا وَلِيَسْتَغْفِرُوا لِأَسْلَافِهِمْ عَنْهَا.

tâ ki onlar da benzeri [hatalara] düşmesinler ve geçmişleri için Allah'tan bağışlanma dilesinler.

وَالْمِيثَاقُ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ كَالْعَهْدِ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ مُرَادٌ بِهِ الشَّرِيعَةُ وَوَعَدَهُمْ بِالْعَمَلِ بِهَا وَقَدْ سَمَّتْهُ كُتُبُهُمْ عَهْدًا كَمَا قَدَّمْنَا وَهُوَ إِلَى الْآنِ كَذَلِكَ فِي كُتُبِهِمْ. وَهَذِهِ مُعْجِزَةٌ عِلْمِيَّةٌ لِرَسُولِنَا ﷺ.

Bu ayette geçen mîsâk (kesin söz), önceki ayetlerde geçen ahit gibidir; bununla şeriat ve onunla amel edeceklerine dair verdikleri söz kastedilmektedir. Nitekim daha önce belirttiğimiz gibi kendi kitapları da bunu bir ahit olarak isimlendirmiştir ve günümüzde de kitaplarında bu şekilde yer almaktadır. Bu durum Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) için ilmi bir mucizedir.

وَالطُّورُ عَلَمٌ عَلَى جَبَلٍ بِبَرِّيَّةِ سِينَا، وَيُقَالُ إِنَّ الطُّورَ اسْمُ جِنْسٍ لِلْجِبَالِ فِي لُغَةِ الْكَنْعَانِيِّينَ نُقِلَ إِلَى الْعَرَبِيَّةِ وَأَنْشَدُوا قَوْلَ الْعَجَّاجِ:

et-Tûr (الطُّورُ), Sînâ Çölü'ndeki bir dağın özel adıdır (âlem). Denildiğine göre Tûr, Kenan dilinde dağlar için kullanılan bir cins isimdir ve oradan Arapçaya geçmiştir. Bu hususta el-Accâc'ın şu beytini okumuşlardır:

دَانَى جَنَاحَيْهِ مِنَ الطُّورِ فَمَرْ ... تَقَضِّيَ الْبَازِي إِذَا الْبَازِي كَسَرْ

«Kanatlarını Tûr'a yaklaştırdı ve geçti... Doğan kuşunun kanat süzüp süzüldüğü gibi.»

فَإِذَا صَحَّ ذَلِكَ فَإِطْلَاقُهُ عَلَى هَذَا الْجَبَلِ عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ فِي الْعِبْرِيَّةِ لِأَنَّهُمْ وَجَدُوا الْكَنْعَانِيِّينَ يَذْكُرُونَهُ فَيَقُولُونَ الطُّورَ يَعْنُونَ الْجَبَلَ كَلِمَةٌ لَمْ يَسْبِقْ لَهُمْ أَنْ عَرَفُوهَا فَحَسِبُوهَا عَلَمًا لَهُ فَسَمَّوْهُ الطُّورَ.

Eğer bu doğruysa, bu kelimenin söz konusu dağa verilmesi İbranicede galebe yoluyla özel isim (âlem-i bi'l-galebe) olmuştur. Çünkü onlar Kenanlıların bu dağı andıklarında 'et-Tûr' dediklerini görmüşler, bununla dağı kastettiklerini anlamışlar; daha önce bilmedikleri bir kelime olduğu için onu bu dağın özel ismi sanarak ona et-Tûr adını vermişlerdir.

وَقَوْلُهُ: خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ مَقُولُ قَوْلٍ، مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ قَائِلِينَ لَهُمْ خُذُوا، وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي أُخِذَ الْمِيثَاقُ عَلَيْهِ. وَالْأَخْذُ مَجَازٌ عَنِ التَّلَقِّي وَالتَّفَهُّمِ. وَالْقُوَّةُ مَجَازٌ فِي الْإِيعَاءِ وَإِتْقَانِ التَّلَقِّي وَالْعَزِيمَةِ عَلَى الْعَمَلِ بِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ [مَرْيَم: ١٢] .

{ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Size verdiğimiz şeyi sımsıkı tutun” buyruğu, mahzuf bir sözün mukavelidir (söylenmiş sözdür); takdiri: «Onlara: Alın! diyerek...» şeklindedir. Kendisinden kesin söz alınan şey de işte budur. Ahz (أَخْذ / tutmak, almak), telakki etmek ve anlamaktan mecazdır. Kuvvet (قُوَّة) ise hıfzetmek, sağlam bir şekilde öğrenmek ve onunla amel etmeye azmetmekten mecazdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ } “Ey Yahyâ! Kitab'a sımsıkı sarıl” [Meryem 12].

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الذِّكْرُ مَجَازًا عَنِ الِامْتِثَالِ أَيِ اذْكُرُوهُ عِنْدَ عَزْمِكُمْ عَلَى الْأَعْمَالِ حَتَّى تَكُونَ أَعْمَالُكُمْ جَارِيَةً عَلَى وَفْقِ مَا فِيهِ، أَوِ الْمُرَادُ بِالذِّكْرِ التَّفَهُّمُ بِدَلِيلِ حَرْفِ (فِي) الْمُؤْذِنِ بِالظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ أَيِ اسْتِنْبَاطِ الْفُرُوعِ مِنَ الْأُصُولِ.

Zikir (اذْكُرُوا / aklınızda tutun, hatırlayın) kelimesinin imtisalden (emri yerine getirmekten) mecaz olması da mümkündür; yani amellere azmettiğinizde onu hatırlayın ki amelleriniz onun içindekilere uygun olarak cereyan etsin. Veya zikirden kasıt kavramaktır; nitekim mecazi zarfiyet bildiren Fî (فِي / içinde) harfi buna delalet eder; yani asıllardan fer'î hükümleri istinbat etmektir.

وَالْمُرَادُ بِمَا آتَاهُمْ مَا أَوْحَاهُ إِلَى مُوسَى وَهُوَ الْكَلِمَاتُ الْعَشْرُ الَّتِي هِيَ قَوَاعِدُ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ.

Onlara verilen şeyden kasıt, Mûsâ'ya vahyedilen şeylerdir; o da Tevrat şeriatının esasları olan On Emir'dir.

وَجُمْلَةُ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ عِلَّةٌ لِلْأَمْرِ بِقَوْلِهِ: خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ بِدُونِ عَطْفٍ.

{ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” cümlesi, { خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ } “Size verdiğimiz şeyi sımsıkı tutun ve içindekini aklınızda tutun” emrinin gerekçesidir; bu yüzden atıfsız olarak fasledilmiştir.

وَالرَّجَاءُ الَّذِي يَقْتَضِيهِ حَرْفُ (لَعَلَّ) مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى تَقْرِيبِ سَبَبِ التَّقْوَى بِحَضِّهِمْ عَلَى الْأَخْذِ بِقُوَّةٍ، وَتَعَهُّدِ التَّذَكُّرِ لِمَا فِيهِ، فَذَلِكَ التَّقْرِيبُ وَالتَّبْيِينُ شَبِيهٌ بِرَجَاءِ الرَّاجِي.

Lealle (لَعَلَّ / umulur ki) harfinin gerektirdiği recâ (ümit etme) manası, onları sımsıkı sarılmaya ve içindekileri sürekli hatırlamaya teşvik ederek takva sebebini yaklaştırma anlamında kullanılmıştır. Dolayısıyla bu yaklaştırma ve açıklama, ümit eden kimsenin durumuna benzemektedir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (لَعَلَّ) قَرِينَةَ اسْتِعَارَةِ تَمْثِيلِ شَأْنِ اللَّهِ حِينَ هَيَّأَ لَهُمْ أَسْبَابَ الْهِدَايَةِ بِحَالِ الرَّاجِي تَقْوَاهُمْ وَعَلَى هَذَا مَحْمَلُ مَوَارِدِ كَلِمَةِ (لَعَلَّ) فِي الْكَلَامِ الْمُسْنَدِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.

Lealle (لَعَلَّ) lafzının, Allah Teâlâ'nın onlara hidayet sebeplerini hazırladığı andaki durumunu, onların takva sahibi olmasını ümit eden bir kimsenin hâline benzeten bir istiare-i temsiliye karinesi olması da mümkündür; Allah Teâlâ'ya isnat edilen kelamda geçen Lealle (لَعَلَّ) lafızlarının tamamı bu anlama hamledilir.

وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ [الْبَقَرَة: ٢١] الْآيَةَ.

Bu husus Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin...” [el-Bakara 21] ayetinde geçmişti.

وَقَوْلُهُ: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى عِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ فِي مُدَّةِ مُنَاجَاةِ مُوسَى وَأَنَّ اللَّهَ تَابَ عَلَيْهِمْ بِفَضْلِهِ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانُوا مِنَ الْخَاسِرِينَ الْهَالِكِينَ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِيهَا وَفِي الْآخِرَةِ.

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Bundan sonra yine yüz çevirdiniz” buyruğu, Mûsâ'nın münacatı esnasında buzağıya tapmalarına ve Allah'ın lütfuyla onların tevbelerini kabul ettiğine işarettir. Eğer bu lütuf olmasaydı, dünyada veya hem dünyada hem ahirette helak olan hüsran ehlinden olurlardı.

وَلَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى الْخَوْضِ فِي مَسْأَلَةِ التَّكْلِيفِ الْإِلْجَائِيِّ وَمُنَافَاةِ الْإِلْجَاءِ لِلتَّكْلِيفُُِ

Bizim zorlayıcı teklif (teklif-i ilcâî) ve icbarın (ilcânın) mükellefiyetle bağdaşmaması meselesine dalmamıza gerek yoktur;

وَهِيَ مَسْأَلَةُ تَكْلِيفِ الْمَلْجَأِ، الْمَذْكُورَةِ فِي الْأُصُولِ لِأَنَّهَا بُنِيَتْ هُنَا عَلَى أَطْلَالِ الْأَخْبَارِ الْمَرْوِيَّةِ فِي قَلْعِ الطُّورِ وَرَفْعِهِ فَوْقَهُمْ وَقَوْلِ مُوسَى لَهُمْ إِمَّا أَنْ تُؤْمِنُوا أَوْ يَقَعَ عَلَيْكُمُ الطُّورُ، عَلَى أَنَّهُ لَوْ صَحَّتْ تِلْكَ الْأَخْبَارُ لَمَا كَانَ مِنَ الْإِلْجَاءِ فِي شَيْءٍ إِذْ لَيْسَ نَصْبُ الْآيَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ وَالتَّخْوِيفِ مِنَ الْإِلْجَاءِ وَإِنَّمَا هُوَ دِلَالَةٌ وَبُرْهَانٌ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ وَصِحَّةِ مَا جَاءَ بِهِ وَالْمُمْتَنِعُ فِي التَّكْلِيفِ هُوَ التَّكْلِيفُ فِي حَالَةِ الْإِلْجَاءِ لَا التَّخْوِيفُ لِإِتْمَامِ التَّكْلِيفِ، فَلَا تغفلوا.

bu, fıkıh usulünde zikredilen 'mecbur bırakılanın teklifi' (teklîfü'l-mülce') meselesidir. Zira buradaki mesele, Tûr'un sökülüp üzerlerine kaldırılması ve Mûsâ'nın onlara: «Ya iman edersiniz ya da Tûr üzerinize düşer» dediğine dair rivayet edilen haberlerin kalıntıları üzerine bina edilmiştir. Kaldı ki bu haberler sahih olsaydı bile hiçbir şekilde icbar (ilcâ) sayılmazdı; çünkü delillerin, mucizelerin ortaya konulması ve korkutulması icbar değildir; aksine peygamberin doğruluğuna ve getirdiği şeylerin hak olduğuna bir delil ve bürhandır. Teklifte imkânsız olan şey, teklifin icbar anında yapılmasıdır, yoksa teklifin tamamlanması için korkutulması değildir. Gaflet etmeyiniz.

[٦٥، ٦٦]

[65, 66]

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٦٥ إِلَى ٦٦]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 65-66]

وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (٦٥) فَجَعَلْناها نَكالاً لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦)

{ وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (٦٥) فَجَعَلْناها نَكالاً لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦) } “Şüphesiz siz, içinizden cumartesi günü haddi aşanları bilirsiniz. Biz onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik. (65) Biz bunu, hem o devirdekilere hem sonradan geleceklere ibret verici bir ceza, sakınanlar için de bir öğüt kıldık. (66)”

هَذِهِ مِنْ جُمْلَةِ الْأَخْبَارِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى تَذْكِيرًا لِلْيَهُودِ بِمَا أَتَاهُ سَلَفُهُمْ مِنَ الِاسْتِخْفَافِ بِأَوَامِرِ اللَّهِ تَعَالَى وَبِمَا عُرِضَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ مِنَ الزَّوَاجِرِ وَالرَّحْمَةِ وَالتَّوْبَةِ، وَإِنَّمَا خَالَفَ فِي حِكَايَةِ هَاتِهِ الْقِصَّةِ أُسْلُوبَ حِكَايَةِ مَا تَقَدَّمَهَا وَمَا تَلَاهَا مِنْ ذكر إِذْ [الْبَقَرَة: ٦٣] الْمُؤْذِنَةِ بِزَمَنِ الْقِصَّةِ وَالْمُشْعِرَةِ بِتَحَقُّقِ وُقُوعِهَا إِلَى قَوْلِهِ هُنَا: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ لِمَعْنًى بَدِيعٍ هُوَ مِنْ وُجُوهِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ وَذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ الْمُشَارَ إِلَيْهَا بِهَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَتْ

Bu da Allah Teâlâ'nın, Yahudilere geçmişlerinin Allah'ın emirlerini hafife alışlarını, bu esnada vuku bulan uyarıları, rahmeti ve tevbeleri hatırlatmak üzere zikrettiği haberlerdendir. Bu kıssanın anlatımında, kendisinden önceki ve sonraki kıssalarda geçen ve kıssanın zamanını bildiren, vukuunun kesinliğini hissettiren { إِذْ } “Hani...” [el-Bakara 63] lafzının üslubundan farklı olarak burada: { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ } “Şüphesiz siz bilirsiniz” buyrulması, Kur'an'ın mucizevi yönlerinden olan bediî bir manadan ötürüdür. Şöyle ki: Bu ayetle işaret edilen kıssa,

مِنَ الْقَصَصِ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا كُتُبُ التَّوْرَاةِ مِثْلَ الْقَصَصِ الْأُخْرَى الْمَأْتِيِّ فِي حِكَايَتِهَا بِكَلِمَةِ (إِذْ) لِأَنَّهَا مُتَوَاتِرَةٌ عِنْدَهُمْ بَلْ هَذِهِ الْقِصَّةُ وَقَعَتْ فِي زَمَنِ دَاوُدَ ﵇، فَكَانَتْ غَيْرَ مَسْطُورَةٍ فِي الْأَسْفَارِ الْقَدِيمَةِ وَكَانَتْ مَعْرُوفَةً لِعُلَمَائِهِمْ وَأَحْبَارِهِمْ فَأَطْلَعَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ عَلَيْهَا وَتِلْكَ مُعْجِزَةٌ غَيْبِيَّةٌ وَأَوْحَى إِلَيْهِ فِي لَفْظِهَا مَا يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْعِلْمَ بِهَا أَخْفَى مِنَ الْعِلْمِ بِالْقَصَصِ الْأُخْرَى فَأَسْنَدَ الْأَمْرَ فِيهَا لِعِلْمِهِمْ إِذْ قَالَ: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ.

anlatımında 'İz (إِذْ)' kelimesi kullanılan diğer kıssalar gibi Tevrat kitaplarının içerdiği kıssalardan değildir; zira o kıssalar onlar nezdinde mütevatirdir. Aksine bu kıssa Dâvûd (aleyhisselâm) zamanında vuku bulmuştur; dolayısıyla eski sahifelerde yazılı değildi, sadece onların âlimleri ve hahamları tarafından bilinmekteydi. Allah Teâlâ peygamberini (sallallâhu aleyhi ve sellem) bundan haberdar etti ki bu gaybî bir mucizedir; vahyettiği lafızda da bu kıssanın bilgisinin diğer kıssalara göre daha gizli olduğunu hissettirdi ve: { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ } “Şüphesiz siz bilirsiniz” buyurarak bu hususu onların bilgisine isnat etti.

وَالِاعْتِدَاءُ وَزْنُهُ افْتِعَالٌ مِنَ الْعَدُوِّ وَهُوَ تَجَاوُزُ حَدِّ السَّيْرِ وَالْحَدِّ وَالْغَايَةِ. وَغَلَبَ إِطْلَاقُ الِاعْتِدَاءِ عَلَى مُخَالَفَةِ الْحَقِّ وَظُلْمِ النَّاسِ وَالْمُرَادُ هُنَا اعْتِدَاءُ الْأَمْرِ الشَّرْعِيِّ لِأَنَّ الْأَمْرَ الشَّرْعِيَّ يُشَبَّهُ بِالْحَدِّ فِي أَنَّهُ يُؤْخَذُ بِمَا شَمِلَهُ وَلَا يُؤْخَذُ بِمَا وَرَاءَهُ وَالِاعْتِدَاءُ الْوَاقِعُ مِنْهُمْ هُوَ اعْتِدَاءُ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُمْ مِنْ عَهْدِ مُوسَى بِأَنْ يُحَافِظُوا عَلَى حُكْمِ السَّبْتِ وَعَدَمِ الِاكْتِسَابِ فِيهِ لِيَتَفَرَّغُوا فِيهِ لِلْعِبَادَةِ بِقَلْبٍ خَالِصٍ مِنَ الشُّغْلِ بِالدُّنْيَا، فَكَانَتْ طَائِفَةٌ مِنْ سُكَّانِ أَيْلَةَ عَلَى الْبَحْرِ رَأَوْا

İ'tidâ (الِاعْتِدَاءُ) kelimesinin vezni "iftiâl" olup adv (الْعَدْو) kökünden gelir; o da yürümede haddi, sınırı ve gayeyi aşmaktır. İ'tidâ kelimesinin kullanımı çoğunlukla hakkı çiğnemek ve insanlara zulmetmek anlamında galip gelmiştir. Burada kastedilen ise şer'î emrin sınırını aşmaktır; zira şer'î emir, kapsadığı şeylerin yerine getirilip onun ötesine geçilmemesi bakımından sınıra benzetilir. Onlardan sadır olan haddi aşma ise, Allah Teâlâ'nın Mûsâ zamanından beri cumartesi gününün hükmünü korumaları ve dünya meşgalesinden arınmış saf bir kalple ibadete yönelebilmeleri için o günde kazanç peşinde koşmamaları yönündeki emrini çiğnemeleridir. Deniz kıyısındaki Eyle ahalisinden bir grup...

تَكَاثُرَ الْحِيتَانِ يَوْمَ السَّبْتِ بِالشَّاطِئِ لِأَنَّهَا إِذَا لَمْ تَرَ سُفُنَ الصَّيَّادِينَ وَشِبَاكَهُمْ أَمِنَتْ فَتَقَدَّمَتْ إِلَى الشَّاطِئِ تَفْتَحُ أَفْوَاهَهَا فِي الْمَاءِ لِابْتِلَاعِ مَا يَكُونُ عَلَى الشَّوَاطِئِ مِنْ آثَارِ الطَّعَامِ وَمِنْ صَغِيرِ الْحِيتَانِ وَغَيْرِهَا فَقَالُوا لَوْ حَفَرْنَا لَهَا حِيَاضًا وَشَرَعْنَا إِلَيْهَا جَدَاوِلَ يَوْمَ الْجُمْعَةِ فَتُمْسِكُ الْحِيَاضُ الْحُوتَ إِلَى يَوْمِ الْأَحَدِ فَنَصْطَادُهَا وَفَعَلُوا ذَلِكَ فَغَضِبَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ لِهَذَا الْحِرْصِ عَلَى الرِّزْقِ أَوْ لِأَنَّهُمْ يَشْغَلُونَ بِالَهُمْ يَوْمَ السَّبْتَ بِالْفِكْرِ فِيمَا تَحَصَّلَ لَهُمْ أَوْ لِأَنَّهُمْ تَحَيَّلُوا عَلَى اعْتِيَاضِ الْعَمَلِ فِي السَّبْتِ، وَهَذَا الَّذِي أَحْسَبُهُ لِمَا اقْتَرَنَ بِهِ مِنَ الِاسْتِخْفَافِ وَاعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ عَلِمُوا مَا لَمْ تَهْتَدِ إِلَيْهِ شَرِيعَتُهُمْ فَعَاقَبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِمَا ذَكَرَهُ هُنَا.

balıkçıların gemilerini ve ağlarını görmeyince emniyette hissedip kıyıya doğru ilerleyen, kıyıdaki yiyecek artıklarını ve küçük balıkları yutmak için ağızlarını suda açan balıkların cumartesi günü sahilde çoğaldığını gördüler. Bunun üzerine: «Onlar için havuzlar kazsak ve cuma günü bu havuzlara kanallar açsak, böylece havuzlar balıkları pazar gününe kadar tutsa da biz de onları avlasak» dediler ve bunu yaptılar. Rızık konusundaki bu hırslarından ötürü yahut cumartesi gününü elde ettikleri şeyleri düşünmekle zihinlerini meşgul ettiklerinden veya cumartesi günü çalışmaya hileyle bedel bulduklarından dolayı Allah Teâlâ onlara gazap etti. Benim zannıma göre gazaba uğramalarının sebebi, bu yaptıklarına hafife alma ve şeriatlarının kavrayamadığı bir yolu kendilerinin bildiği inancının eşlik etmiş olmasıdır. Bu yüzden Allah Teâlâ onları burada zikrettiği şekilde cezalandırmıştır.

فَقَوْلُهُ: فِي السَّبْتِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ. وَالسَّبْتُ مَصْدَرُ سَبَتَ الْيَهُودِيُّ مِنْ بَابِ ضَرَبَ وَنَصَرَ بِمَعْنَى احْتَرَمَ السَّبْتَ وَعَظَّمَهُ. وَالْمَعْنَى اعْتَدَوْا فِي حَالِ تَعْظِيمِ السَّبْتِ أَوْ فِي زَمَنِ تَعْظِيمِ السَّبْتِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (فِي) لِلْعِلَّةِ أَيِ اعْتَدَوُا اعْتِدَاءً لِأَجْلِ مَا أَوْجَبَهُ احْتِرَامُ السَّبْتِ مِنْ قَطْعِ الْعَمَلِ. وَلَعَلَّ تَحْرِيمَ الصَّيْدِ فِيهِ لِيَكُونَ أَمْنًا لِلدَّوَابِّ.

Yüce Allah'ın: { فِي السَّبْتِ } “Cumartesi günü” buyruğunda Fî (فِي) harfinin zarfiyet için olması caizdir. es-Sebt (السَّبْتُ), darabe ve nasara babından "Sebete'l-Yehûdiyyu" fiilinin masdarı olup cumartesiye hürmet etmek ve onu yüceltmek anlamına gelir. Buna göre mana: «Cumartesiyi yüceltme hâlindeyken veya cumartesiyi yüceltme vaktinde haddi aştılar» şeklinde olur. Fî (فِي) harfinin illet bildirmesi de caizdir; yani cumartesiye hürmet etmenin gerektirdiği işi bırakma hükmü sebebiyle haddi aştılar. Nitekim o gün avlanmanın haram kılınması belki de hayvanlar için bir emniyet olsun diyedir.

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (فِي) ظَرْفِيَّةً وَالسَّبْتُ بِمَعْنَى الْيَوْمِ وَإِنَّمَا جُعِلَ الِاعْتِدَاءُ فِيهِ مَعَ أَنَّ

Fî (فِي) harfinin zarfiyet için olması ve es-Sebt (السَّبْتُ) kelimesinin gün anlamında olması da caizdir. Haddi aşmanın o günde kılınması ise,

الْحَفْرَ فِي يَوْمِ الْجُمْعَةَ لِأَنَّ أَثَرَهُ الَّذِي تَرَتَّبَ عَلَيْهِ الْعِصْيَانُ وَهُوَ دُخُولُ الْحِيتَانِ لِلْحِيَاضِ يَقَعُ فِي يَوْمِ السَّبْتِ.

kazma işleminin cuma günü yapılmasına rağmen, isyanın üzerine terettüp ettiği neticenin, yani balıkların havuzlara girmesinin cumartesi günü gerçekleşmesinden ötürüdür.

وَقَوْلُهُ: فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ كُونُوا أَمْرُ تَكْوِينٍ وَالْقِرَدَةُ- بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِ الرَّاءِ- جَمْعُ قِرْدٍ وَتَكْوِينُهُمْ قِرَدَةً يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِتَصْيِيرِ أَجْسَامِهِمْ أَجْسَامَ قِرَدَةٍ مَعَ بَقَاءِ الْإِدْرَاكِ الْإِنْسَانِيِّ وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ وَالْمُفَسِّرِينَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِتَصْيِيرِ عُقُولِهِمْ كَعُقُولِ الْقِرَدَةِ مَعَ بَقَاءِ الْهَيْكَلِ الْإِنْسَانِيِّ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالْعِبْرَةُ حَاصِلَةٌ عَلَى كِلَا الِاعْتِبَارَيْنِ وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ فِي الْعِبْرَةِ لِأَنَّ فِيهِ اعْتِبَارَهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَاعْتِبَارَ النَّاسِ بِهِمْ بِخِلَافِ الثَّانِي وَالثَّانِي أَقْرَبُ لِلتَّارِيخِ إِذْ لَمْ يُنْقَلْ مَسْخٌ فِي كُتُبِ تَارِيخِ الْعِبْرَانِيِّينَ، وَالْقُدْرَةُ صَالِحَةٌ لِلْأَمْرَيْنِ وَالْكُلُّ مُعْجِزَةٌ لِلشَّرِيعَةِ أَوْ لِدَاوُدَ وَلِذَلِكَ قَالَ الْفَخْرُ: لَيْسَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ بِبَعِيدٍ جِدًّا لَكِنَّهُ خِلَافُ الظَّاهِرِ مِنَ الْآيَةِ وَلَيْسَ الْآيَةُ صَرِيحَةً فِي الْمَسْخِ.

Yüce Allah'ın: { فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “Biz onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik” buyruğunda { كُونُوا } “olun” emri tekvin (yaratma/oluş) emridir. Kıradeh (قِرَدَةً) kaf harfinin kesresi ve ra harfinin fethasıyla kırd (قِرْد / maymun) kelimesinin çoğuludur. Onların maymun kılınmasının, insanî idrakleri baki kalmakla birlikte bedenlerinin maymun bedenine dönüştürülmesi suretiyle olması muhtemeldir ki âlimlerin ve müfessirlerin çoğunluğunun görüşü budur. İnsanî bedenleri baki kalmakla birlikte akıllarının maymun aklı haline getirilmesi suretiyle olması da muhtemeldir ki bu da Mücâhid'in görüşüdür. İbret her iki ihtimale göre de hasıldır; ancak birinci ihtimal ibret bakımından daha açıktır, çünkü onda hem bizzat kendilerinin ibret alması hem de insanların onlardan ibret alması vardır; ikinci ihtimal ise böyle değildir. İkinci ihtimal ise tarihe daha yakındır, zira İbranilerin tarih kitaplarında cismani bir mesh (suret değişimi) nakledilmemiştir. İlahi kudret her iki duruma da elverişlidir ve bunların hepsi şeriat veya Dâvûd için birer mucizedir. Bu sebeple Fahreddin er-Râzî şöyle demiştir: "Mücâhid'in sözü büsbütün uzak değildir, ancak ayetin zahirine muhaliftir; gerçi ayet cismani mesh konusunda tamamen sarih de değildir."

وَمَعْنَى كَوْنِهِمْ قِرَدَةً أَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَتَلَقَّوُا الشَّرِيعَةَ بِفَهْمِ مَقَاصِدِهَا وَمَعَانِيهَا وَأَخَذُوا بِصُورَةِ الْأَلْفَاظِ فَقَدْ أَشْبَهُوا الْعَجْمَاوَاتِ فِي وُقُوفِهَا عِنْدَ الْمَحْسُوسَاتِ فَلَمْ يَتَمَيَّزُوا عَنِ الْعَجْمَاوَاتِ إِلَّا بِالشَّكْلِ الْإِنْسَانِيِّ وَهَذِهِ الْقِرَدَةُ تُشَارِكُهُمْ فِي هَذَا الشَّبَهِ وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ هُوَ مَسْخُ قُلُوبٍ لَا مَسْخُ ذَوَاتٍ.

Onların maymun olmalarının manası şudur: Şeriatı maksatlarını ve manalarını kavrayarak kabul etmeyip lafızların zahirine takılıp kaldıklarında, sadece somut/hissedilen şeylerde durup kalan dilsiz hayvanlara benzemiş oldular; böylece dilsiz hayvanlardan insan şekli dışında hiçbir farkları kalmadı. Maymunlar da bu benzerlikte onlara ortaktır. Mücâhid'in: «Bu, bedenlerin değil kalplerin meshidir» sözünün anlamı da işte budur.

ثُمَّ إِنَّ الْقَائِلِينَ بِوُقُوعِ الْمَسْخِ فِي الْأَجْسَامِ اتَّفَقُوا أَوْ كَادُوا عَلَى أَنَّ الْمَمْسُوخَ لَا يَعِيشُ أَكْثَرَ مِنْ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ وَأَنَّهُ لَا يَتَنَاسَلُ

Ayrıca meshin bedenlerde vuku bulduğunu söyleyenler, meshedilen (sureti değiştirilen) kimsenin üç günden fazla yaşamadığı ve soyunun üremediği hususunda ittifak etmiş veya neredeyse ittifak etmişlerdir.

وَرَوَى ذَلِكَ ابْنُ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» أَنَّهُ قَالَ: «لَمْ يُهْلِكِ اللَّهُ قَوْمًا أَوْ يُعَذِّبْ قَوْمًا فَيَجْعَلَ لَهُمْ نَسْلًا»

Bunu İbn Mes'ûd, Sahîh-i Müslim'de Hz. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etmiştir; Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: «Allah bir topluluğu helak ettiğinde yahut bir topluluğa azap ettiğinde onlara bir nesil kılmaz.»

وَهُوَ صَرِيحٌ فِي الْبَابِ وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْ جَوَّزَ تَنَاسُلَ الْمَمْسُوخِ وَزَعَمُوا أَنَّ الْفِيلَ وَالْقِرْدَ وَالضَّبَّ وَالْخِنْزِيرَ مِنَ الْأُمَمِ الْمَمْسُوخَةِ وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ تَعْتَقِدُ ذَلِكَ فِي الضَّبِّ قَالَ أَحَدُ بَنِي سُلَيْمٍ وَقَدْ جَاءَ لِزَوْجِهِ بِضَبٍّ فَأَبَتْ أَنْ تَأْكُلَهُ:

Bu hadis bu konuda gayet açıktır. Âlimlerden bazıları ise meshedilenin üremesini caiz görmüş ve fil, maymun, keler (dabb) ve domuzun meshedilmiş kavimlerden olduğunu iddia etmişlerdir. Nitekim Araplar keler hakkında buna inanırlardı. Benî Süleym'den bir adam hanımına bir keler getirip de kadın onu yemekten imtina ettiğinde adam şöyle demiştir:

قَالَتْ وَكُنْتَ رَجُلًا فَطِينًا ... هَذَا لَعَمْرُ اللَّهِ إِسْرَائِينَا

«Dedi ki: Hani sen zeki bir adamdın... Allah'a yemin olsun ki bu, İsrâiloğulları'ndandır!»

حَتَّى قَالَ بَعْضُ الْفُقَهَاءِ بِحُرْمَةِ أَكْلِ الْفِيلِ وَنَحْوِهِ بِنَاءً عَلَى احْتِمَالِ أَنَّ أَصْلَهُ نَسْلٌ آدَمِيٌّ قَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ «وَأَمَّا مَا يُذْكَرُ أَنَّهُ مَمْسُوخٌ كَالْفِيلِ وَالْقِرْدِ وَالضَّبِّ فَفِي الْمَذْهَبِ الْجَوَازُ لِعُمُومِ الْآيَةِ وَالتَّحْرِيمِ لِمَا يُذْكَرُ» أَيْ لِعُمُومِ آيَةِ الْمَأْكُولَاتِ، وَصَحَّحَ صَاحِبُ «التَّوْضِيحِ» عَنْ مَالِكٍ الْجَوَازَ وَقَدْ

Hatta bazı fakihler, aslının Âdemoğlunun nesli olma ihtimaline binaen fil ve benzeri hayvanların etinin yenilmesinin haram olduğunu söylemişlerdir. İbnü'l-Hâcib şöyle demiştir: «Fil, maymun ve keler gibi meshedildiği zikredilen hayvanlara gelince; mezhepte ayetin umumundan dolayı caiz olduğu, zikredilen husustan dolayı ise haram olduğu görüşü vardır»; yani yiyeceklerle ilgili ayetin umumundan ötürü. et-Tavzîh sahibi de İmam Mâlik'ten caiz olduğu görüşünü tashih etmiştir.

رَوَى مُسْلِمٌ فِي أَحَادِيثَ مُتَفَرِّقَةٍ مِنْ آخِرِ «صَحِيحِهِ» عَنْ أَبِي هُرَيْرَة أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: «فُقِدَتْ أُمَّةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا يُدْرَى مَا فَعَلَتْ وَلَا أُرَاهَا إِلَّا الْفَأْرَ، أَلَا تَرَوْنَهَا إِذَا وُضِعَ لَهَا أَلْبَانُ الْإِبِلِ لَمْ تَشْرَبْهُ وَإِذَا وُضِعَ لَهَا أَلْبَانُ الشَّاءِ شَرِبَتْهُ»

Müslim, Sahîh'inin son kısmındaki müteferrik hadislerde Ebû Hüreyre'den naklettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «İsrâiloğulları'ndan bir ümmet kayboldu, ne yaptıkları bilinmiyor; ben onların fareden başkası olmadığını sanıyorum. Görmüyor musunuz, kendilerine deve sütü konulduğunda içmezler, koyun sütü konulduğunda ise içerler.»

اهـ. وَقَدْ تَأَوَّلَهُ

İbn Atıyye, İbn Rüşd el-Beyân'da ve pek çok ilim ehli bunu şöyle tevil etmişlerdir:

ابْنُ عَطِيَّةَ وَابْنُ رُشْدٍ فِي «الْبَيَانِ» وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ بِأَنَّ هَذَا قَالَهُ النَّبِيءُ ﷺ عَنِ اجْتِهَادٍ قَبْلَ أَنْ يُوَقِّفَهُ اللَّهُ عَلَى أَنَّ الْمَمْسُوخَ لَا يَعِيشُ أَكْثَرَ مِنْ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ وَلَا يَتَنَاسَلُ كَمَا هُوَ صَرِيحُ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قُلْتُ: يُؤَيِّدُ هَذَا أَنه قَالَ عَنِ اجْتِهَادِ

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu, Allah Teâlâ kendisine meshedilen kimsenin üç günden fazla yaşamadığını ve soyunun üremediğini bildirmeden önce -ki İbn Mes'ûd hadisinin açık ifadesi de budur- kendi ictihadıyla söylemiştir. Derim ki: Hz. Peygamber'in bunu ictihad yoluyla söylediğini,

قَوْلِهِ: «وَلَا أُرَاهَا»

«Ben onların [fareden başkası olmadığını] sanıyorum» sözü de teyit etmektedir.

. وَلَا شَكَّ أَنْ هَاتِهِ الْأَنْوَاعَ مِنَ الْحَيَوَانِ مَوْجُودَةٌ قَبْلَ الْمَسْخِ وَأَنَّ الْمَسْخَ إِلَيْهَا دَلِيلٌ عَلَى وُجُودِهَا وَمَعْرِفَةِ النَّاسِ بِهَا.

Şüphe yok ki bu hayvan türleri meshten önce de mevcuttu ve meshin onlara doğru yapılması, onların önceden var olduğuna ve insanların onları tanıdığına bir delildir.

وَهَذَا الْأَمْرُ التَّكْوِينِيُّ كَانَ لِأَجْلِ الْعُقُوبَةِ عَلَى مَا اجْتَرَءُوا مِنَ الِاسْتِخْفَافِ بِالْأَمْرِ الْإِلَهِيِّ حَتَّى تَحَيَّلُوا عَلَيْهِ وَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَرْضَى بِالْحِيَلِ عَلَى تَجَاوُزِ أَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ فَإِنَّ شَرَائِعَ اللَّهِ تَعَالَى مَشْرُوعَةٌ لِمَصَالِحٍ وَحِكَمٍ فَالتَّحَيُّلُ عَلَى خَرْقِ تِلْكَ الْحِكَمِ بِإِجْرَاءِ الْأَفْعَالِ عَلَى صُوَرٍ مَشْرُوعَةٍ مَعَ تَحَقُّقِ تَعْطِيلِ الْحِكْمَةِ مِنْهَا جَرَاءَةً، عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا حُجَّةَ لِمَنْ يَنْتَحِلُ جَوَازَ الْحِيَلِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي قِصَّةِ أَيُّوبَ: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ [ص: ٤٤] لِأَنَّ تِلْكَ فَتْوَى مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِنَبِيءٍ لِتَجَنُّبِ الْحِنْثِ الَّذِي قَدْ يُتَفَادَى عَنْهُ بِالْكَفَّارَةِ وَلَكِنَّ اللَّهَ لَمْ يَرْضَ أَصْلَ الْحِنْثِ لِنَبِيِّهِ لِأَنَّهُ خِلَافُ الْأَوْلَى فَأَفْتَاهُ بِمَا قَالَهُ، وَذَلِكَ مِمَّا يُعِينُ عَلَى حِكْمَةِ اجْتِنَابِ الْحِنْثِ لِأَنَّ فِيهُُِ

Bu tekvinî emir, ilahi emri hafife alıp ona karşı hileye başvurma cüretini göstermelerinin bir cezası olarak vuku bulmuştur. Bunda, Allah Teâlâ'nın emir ve yasaklarını aşmak için hilelere başvurulmasına asla rıza göstermediğine delil vardır. Zira Allah Teâlâ'nın şeriatları maslahatlar ve hikmetler için teşri kılınmıştır; hikmetin ortadan kaldırıldığı kesin olduğu halde fiilleri meşru suretlere büründürerek o hikmetleri delmeye yönelik hileler yapmak Allah Teâlâ'ya karşı bir cürettir. Hilelerin cevazına tutunan kimseler için Yüce Allah'ın Eyyûb kıssasındaki: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ } “Eline bir demet sap al da onunla vur, yeminini bozma” [Sâd 44] buyruğunda hiçbir delil yoktur. Çünkü bu, kefaretle de bertaraf edilebilecek olan yemin bozmaktan (hinsten) sakınması için Allah Teâlâ tarafından bir peygambere verilmiş bir fetvadır; fakat Allah peygamberi için yemini bozmanın aslını evlaya aykırı olduğu için uygun görmemiş ve ona bu şekilde fetva vermiştir; bu da yemini bozmaktan sakınma hikmetine yardımcı olan bir husustur; çünkü onda

مُحَافَظَةً عَلَى تَعْظِيمِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا فَوَاتَ لِلْحِكْمَةِ فِي ذَلِكَ، وَمَسْأَلَةُ الْحِيَلِ الشَّرْعِيَّةِ لَعَلَّنَا نَتَعَرَّضُ لَهَا فِي سُورَةِ ص وَفِيهَا تَمْحِيصٌ.

Allah Teâlâ'nın ismini yüceltmeyi muhafaza etmek vardır; dolayısıyla bunda hikmetin kaçırılması söz konusu değildir. Şer'î hileler meselesine -ki içinde detaylı tahliller bulunmaktadır- inşallah Sâd Suresi'nde değineceğiz.

وَقَوْلُهُ: فَجَعَلْناها نَكالًا عَادَ فِيهِ الضَّمِيرُ عَلَى الْعُقُوبَةِ الْمُسْتَفَادَةِ مِنْ قَوْلِهِ: فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً. وَالنَّكَالُ بِفَتْحِ النُّونِ الْعِقَابُ الشَّدِيدُ الَّذِي يَرْدَعُ الْمُعَاقَبَ عَنِ الْعَوْدِ لِلْجِنَايَةِ وَيَرْدَعُ غَيْرَهُ عَنِ ارْتِكَابِ مِثْلِهَا، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ نَكَلَ إِذَا امْتَنَعَ وَيُقَالُ نَكَّلَ بِهِ تنكيلا ونكالا معنى عَاقَبَهُ بِمَا يَمْنَعُهُ مِنَ الْعَوْدِ. وَالْمُرَادُ بِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا مَا قَارَنَهَا مِنْ مَعَاصِيهِمْ وَمَا سَبَقَ يَعْنِي أَنَّ تِلْكَ الْفِعْلَةَ كَانَتْ آخِرَ مَا فَعَلُوهُ فَنَزَلَتِ الْعُقُوبَةُ عِنْدَهَا وَلِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا مِنَ الْأُمَمِ الْقَرِيبَةِ مِنْهَا وَلِمَا خَلْفَهَا مِنَ الْأُمَمِ الْبَعِيدَةِ. وَالْمَوْعِظَةُ مَا بِهِ الْوَعْظُ وَهُوَ التَّرْهِيبُ من الشَّرّ.

{ فَجَعَلْناها نَكالًا } “Böylece onu bir ibret cezası kıldık” buyruğundaki zamir, { فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً } “Onlara: Maymunlar olun! dedik” ifadesinden anlaşılan cezaya dönmektedir. Nûn harfinin fethasıyla en-Nekâl (النَّكَالُ), cezalandırılan kimseyi suçu tekrar işlemekten alıkoyan ve başkalarını da benzerini işlemekten caydıran şiddetli ceza demektir. Bu kelime, bir şeyden kaçındı/geri durdu anlamındaki nekele (نَكَلَ) fiilinden türemiştir. Bir kimseyi suçu tekrar işlemekten menedecek şekilde cezalandırdığında nekkale bihî tenkîlen ve nekâlen (نَكَّلَ بِهِ تنكيلا ونكالا) denir. { بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا } “Önündekilere ve ardındakilere” ifadesinden maksat, o cezaya eşlik eden günahları ile önceki günahlarıdır; yani bu fiil işledikleri son fiil olmuş ve ceza onun üzerine inmiştir. Ya da ona yakın olan çağdaş ümmetler ile ondan sonra gelecek uzak ümmetler kastedilmiştir. Mev'ıza (الْمَوْعِظَةُ) ise kendisiyle vaaz edilen şeydir; o da kötülükten sakındırmaktır.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٦٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 67]

وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٦٧)

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Hani Mûsâ kavmine: 'Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor' demişti. Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler. [Mûsâ ise]: 'Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım' dedi.” (67)

تَعَرَّضَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لِقِصَّةٍ مِنْ قَصَصِ بَنِي إِسْرَائِيلَ ظَهَرَ فِيهَا مِنْ قِلَّةِ التَّوْقِيرِ لِنَبِيِّهِمْ وَمِنَ الْإِعْنَاتِ فِي الْمَسْأَلَةِ وَالْإِلْحَاحِ فِيهَا إِمَّا لِلتَّفَصِّي مِنَ الِامْتِثَالِ وَإِمَّا لِبُعْدِ أَفْهَامِهِمْ عَنْ مَقْصِدِ

Bu ayet, İsrâiloğullarının kıssalarından bir kıssaya değinmiştir. Bu kıssada, peygamberlerine karşı saygı azlığı, ya emre uymaktan kaçınmak ya da Şâri'in maksadını

الشَّارِعِ وَرَوْمِهِمُ التَّوْقِيفَ عَلَى مَا لَا قَصْدَ إِلَيْهِ. قِيلَ: إِنَّ أَوَّلَ هَذِهِ الْقِصَّةِ هُوَ الْمَذْكُورُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها [الْبَقَرَة: ٧٢] الْآيَة وَإِنَّ قَوْلَ مُوسَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً نَاشِيءٌ عَنْ قَتْلِ النَّفْسِ الْمَذْكُورَةِ، وَإِنَّ قَوْلَ مُوسَى قُدِّمَ هُنَا لِأَنَّ خِطَابَ مُوسَى ﵇ لَهُمْ قَدْ نَشَأَ عَنْهُ ضَرْبٌ مِنْ مَذَامِّهِمْ فِي تَلَقِّي التَّشْرِيعِ وَهُوَ الِاسْتِخْفَافُ بِالْأَمْرِ حِينَ ظَنُّوهُ هُزُؤًا وَالْإِعْنَاتُ فِي الْمَسْأَلَةِ فَأُرِيدَ مِنْ تَقْدِيمِ جُزْءِ الْقِصَّةِ تَعَدُّدُ تَقْرِيعِهِمْ، هَكَذَا ذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَالْمُوَجِّهُونَ لِكَلَامِهِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ مَا وَجَّهُوا بِهِ تَقْدِيمَ جُزْءِ الْقِصَّةِ لَا يَقْتَضِي إِلَّا تَفْكِيكَ الْقِصَّةِ إِلَى قِصَّتَيْنِ تُعَنْوَنُ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا بِقَوْلِهِ: وَإِذْ مَعَ بَقَاءِ التَّرْتِيبِ، عَلَى أَنِ الْمَذَامَّ قَدْ تُعْرَفُ بِحِكَايَتِهَا وَالتَّنْبِيهِ عَلَيْهَا بِنَحْوِ قَوْلِهِ: أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ وَقَوْلِهِ: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ [الْبَقَرَة: ٧١] .

anlamaktan uzak olmaları ve kastedilmemiş olan şeyleri açıklattırma arzuları sebebiyle soru sormada zorluk çıkarma ve ısrarcı olma tavırları ortaya çıkmıştır. Şöyle denilmiştir: Bu kıssanın başlangıcı, Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها } “Hani bir cana kıymıştınız da onun hakkında birbirinizle çekişmiştiniz” [Bakara 72] ayetinde zikredilen husustur; Mûsâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” sözü bu cinayetten neşet etmiştir. Mûsâ'nın sözünün burada öne alınması, Mûsâ (aleyhisselâm)'ın onlara hitabından teşriyi telakki etme hususunda emri alay zannederek hafife alma ve soru sormada zorluk çıkarma gibi yergiye layık bir dizi tavırlarının ortaya çıkmış olmasındandır. Dolayısıyla kıssanın bu kısmının öne alınmasıyla onların çok yönlü kınanması hedeflenmiştir. Keşşâf sahibi ve onun sözünü açıklayanlar bu şekilde zikretmişlerdir. Kıssanın bir parçasının öne alınmasını dayandırdıkları bu izahın, kıssayı -sıralama baki kalmakla birlikte- her biri { وَإِذْ } “Hani...” ifadesiyle başlayan iki ayrı kıssaya bölmekten başka bir şey gerektirmediği gizli değildir. Kaldı ki yergiye konu olan durumlar, bunların nakledilmesiyle ve { أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım” ile { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Neredeyse yapmayacaklardı” [Bakara 71] gibi ifadelerle onlara dikkat çekilmesiyle de bilinir.

فَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّهُمَا قِصَّتَانِ أَشَارَتِ الْأُولَى وَهِيَ الْمَحْكِيَّةُ هُنَا إِلَى أَمْرِ مُوسَى إِيَّاهُمْ بِذَبْحِ بَقَرَةٍ وَهَذِهِ هِيَ الْقِصَّةُ الَّتِي أَشَارَتْ إِلَيْهَا التَّوْرَاةُ فِي السِّفْرِ الرَّابِعِ وَهُوَ سِفْرُ التَّشْرِيعِ الثَّانِي (تَثْنِيَةٌ) فِي الْإِصْحَاحِ ٢١ أَنَّهُ «إِذَا وُجِدَ قَتِيلٌ لَا يُعْلَمُ قَاتِلُهُ فَإِنَّ أَقْرَبَ الْقُرَى إِلَى مَوْقِعِ الْقَتِيلِ

Bana zahir olan şudur ki bunlar iki ayrı kıssadır. Burada anlatılan birincisi, Mûsâ'nın onlara bir sığır kesmelerini emretmesine işaret etmektedir. Bu da Tevrat'ın dördüncü kitabı olan Tensiye (Tesniye) 21. bapta işaret edilen kıssadır: «Katili bilinmeyen bir maktul bulunduğunda, maktulün bulunduğu yere en yakın şehirlerin

يَخْرُجُ شُيُوخُهَا وَيُخْرِجُونَ عِجْلَةً مِنَ الْبَقَرِ لَمْ يُحْرَثْ عَلَيْهَا وَلَمْ تَنْجُرْ بِالنِّيرِ فَيَأْتُونَ بِهَا إِلَى وَادٍ دَائِمٍ السَّيَلَانِ لَمْ يُحْرَثْ وَلَمْ يُزْرَعْ ويقطعون عُنُقهَا هُنَا لَك وَيَتَقَدَّمُ الْكَهَنَةُ مَنْ بَنِي لَاوِي فَيَغْسِلُ شُيُوخُ تِلْكَ الْقَرْيَةِ أَيْدِيَهُمْ عَلَى الْعِجْلَةِ فِي الْوَادِي وَيَقُولُونَ لِمَ تَسْفِكْ أَيْدِينَا هَذَا الدَّمَ وَلَمْ تُبْصِرْ أَعْيُنُنَا سَافِكَهُ فَيَغْفِرُ لَهُمُ الدَّمُ» اهـ. هَكَذَا ذُكِرَتِ الْقِصَّةُ بِإِجْمَالٍ أَضَاعَ الْمَقْصُودَ وَأَبْهَمَ الْغَرَضَ مِنْ هَذَا الذَّبْحِ أَهْوَ إِضَاعَةُ ذَلِكَ الدَّمِ بَاطِلًا أَمْ هُوَ عِنْدَ تَعَذُّرِ مَعْرِفَةِ الْمُتَّهَمِ بِالْقَتْلِ؟ وَكَيْفَمَا كَانَ فَهَذِهِ بَقَرَةٌ مَشْرُوعَةٌ عِنْدَ كُلِّ قَتْلِ نَفْسٍ جُهِلَ قَاتِلُهَا وَهِيَ الْمُشَارُ إِلَيْهَا هُنَا، ثُمَّ كَانَ مَا حَدَثَ مِنْ قَتْلِ الْقَتِيلِ الَّذِي قَتَلَهُ أَبْنَاءُ عَمِّهِ وَجَاءُوا مُظْهِرِينَ الْمُطَالَبَةَ بِدَمِهِ وَكَانَتْ تِلْكَ النَّازِلَةُ نَزَلَتْ فِي يَوْمِ ذَبْحِ الْبَقَرَةِ فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ بِأَنْ يَضْرِبُوا الْقَتِيلَ بِبَعْضِ تِلْكَ الْبَقَرَةِ الَّتِي شَأْنُهَا أَنْ تُذْبَحَ عِنْدَ جَهْلِ قَاتِلِ نَفْسٍ. وَبِذَلِكَ يَظْهَرُ وَجْهُ ذَكَرِهِمَا قِصَّتَيْنِ وَقَدْ أَجْمَلَ الْقُرْآنُ ذِكْرَ الْقِصَّتَيْنِ لِأَنَّ مَوْضِعَ التَّذْكِيرِ وَالْعِبْرَةِ مِنْهُمَا هُوَ مَا حَدَثَ فِي خِلَالِهِمَا لَا تَفْصِيلُ الْوَقَائِعِ فَكَانَتِ الْقِصَّةُ الأولى تشريعا سيق ذِكْرُهُ لِمَا قَارَنَهُ مِنْ تَلَقِّيهِمُ الْأَمْرَ بِكَثْرَةِ السُّؤَالِ الدَّالِّ عَلَى ضَعْفِ الْفَهْمِ لِلشَّرِيعَةِ وَعَلَى تَطَلُّبِ أَشْيَاءَ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُظَنَّ اهْتِمَامُ التَّشْرِيعِ بِهَا، وَكَانَتِ الْقِصَّةُ الثَّانِيَةُ مِنَّةً عَلَيْهِمْ بِآيَةٍ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَمُعْجِزَةً مِنْ مُعْجِزَاتِ رَسُولِهِمْ بَيَّنَهَا اللَّهُ لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا وَلِذَلِكَ خُتِمَتْ بِقَوْلِهِ: وَيُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

ihtiyarları çıkarlar; üzerinde çifte sürülmemiş ve boyunduruk geçirilmemiş bir düve çıkarırlar; onu sürülmemiş ve ekilmemiş, sürekli suyu akan bir vadiye getirip orada boynunu keserler. Lâvi oğullarından olan kâhinler yaklaşır ve o şehrin ihtiyarları vadideki düve üzerine ellerini yıkarlar ve: 'Bu kanı ellerimiz dökmedi ve gözlerimiz de dökeni görmedi' derler, böylece o kan kendilerine bağışlanır.» Tevrat'ta bu kıssa, maksadı ortadan kaldıran ve bu kesimden muradın ne olduğunu -o kanın boşa gitmesi mi yoksa cinayetle suçlanan kişinin bilinmesinin imkânsızlığı hali mi olduğunu- belirsiz bırakan bir icmalle bu şekilde zikredilmiştir. Her nasıl olursa olsun bu, katili bilinmeyen her cinayette meşru kılınmış bir sığırdır ve burada kastedilen de odur. Daha sonra amcasının oğullarının öldürdüğü ve kanını talep ediyormuş gibi geldikleri maktul hadisesi cereyan etmiş ve bu olay sığırın kesildiği güne denk gelmiştir. Allah da katili bilinmeyen bir cinayette kesilmesi gereken o sığırın bir parçasıyla maktule vurmalarını emretmiştir. Böylece bunların iki ayrı kıssa olarak zikrediliş sebebi açıklık kazanır. Kur'an bu iki kıssayı özlü biçimde zikretmiştir; çünkü ibret ve hatırlatma konusu olan şey olayların detayları değil, aralarında cereyan eden durumlardır. Birinci kıssa, emri şeriati kavrayış zayıflığına ve şeriatın ilgilenmesi düşünülemeyecek şeyleri talep etmeye delalet eden çokça soru ile karşılamaları sebebiyle zikredilmiş bir teşridir. İkinci kıssa ise, imanlarını artırsın diye Allah'ın onlara açıkladığı, Allah'ın ayetlerinden ve peygamberlerinin mucizelerinden bir nimetidir. Bu yüzden { وَيُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Aklınızı kullanasınız diye size ayetlerini gösterir”

[الْبَقَرَة: ٧٣] وَأُتْبِعَتْ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ [الْبَقَرَة: ٧٤] .

[Bakara 73] buyruğuyla bitirilmiş ve peşinden { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından kalpleriniz katılaştı” [Bakara 74] buyruğu getirilmiştir.

وَالتَّأْكِيدُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ حِكَايَةٌ لِمَا عَبَّرَ بِهِ مُوسَى مِنَ الِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ الَّذِي لَوْ وَقَعَ فِي الْعَرَبِيَّةِ لَوَقَعَ مُؤَكَّدًا بِإِنَّ.

{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ } “Şüphesiz Allah size emrediyor” buyruğundaki pekiştirme (tekit), Mûsâ'nın bu habere verdiği önemi ifadesinin hikayesidir; zira bu söz Arapçada vaki olsaydı muhakkak inne (إِنَّ) ile pekiştirilmiş olarak vaki olurdu.

وَقَوْلهمْ: تَتَّخِذُنا هُزُواً اسْتِفْهَامٌ حَقِيقِيٌّ لِظَنِّهِمْ أَنَّ الْأَمْرَ بِذَبْحِ بَقَرَةٍ لِلِاسْتِبْرَاءِ مِنْ دَمِ قَتِيلٍ كَاللَّعِبِ وتَتَّخِذُنا بِمَعْنَى تَجْعَلُنَا وَسَيَأْتِي بَيَانُ أَصْلِ فِعْلِ اتَّخَذَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Onların: { أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } “Bizimle alay mı ediyorsun?” sözleri hakiki bir istifhamdır; zira maktulün kanından aklanmak için bir sığır kesilmesinin emredilmesini oyun gibi sanmışlardır. Tettehızünâ (تَتَّخِذُنا), bizi kılıyorsun/yapıyorsun (تَجْعَلُنَا) manasındadır. İttehaze (اتَّخَذَ) fiilinin aslının açıklaması, Yüce Allah'ın şu buyruğunda gelecektir:

أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٧٤] .

En'âm Suresi'ndeki { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } “Putları ilahlar mı ediniyorsun?” [En'âm 74] ayetinde gelecektir.

وَالْهُزُؤُ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَالزَّايِ وَبِسُكُونِ الزَّاي مصدر هزأ بِهِ هَزْءًا وَهُوَ هُنَا مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ كَالصَّيْدِ وَالْخَلْقِ.

el-Hüzü' (الْهُزُؤُ) kelimesi hemzenin ve zây harfinin ötresiyle veya zây harfinin sükûnuyla hezee bihî hez'en (هَزَأَ بِهِ هَزْءًا) fiilinin masdarıdır. Burada sayd (avlanan şey) ve halk (yaratılan şey) kelimelerinde olduğu gibi mef'ûl (kendisiyle alay edilen) anlamında bir masdardır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (هُزُؤًا) بِضَمَّتَيْنِ وَهَمْزٍ بَعْدَ الزَّايِ وَصْلًا وَوَقْفًا، وَقَرَأَ حَمْزَةُ بِسُكُونِ الزَّايِ وَبِالْهَمْزِ وَصْلًا، وَوَقَفَ عَلَيْهِ بِتَخْفِيفِ الْهَمْزِ وَاوًا وَقَدْ رُسِمَتْ فِي الْمُصْحَفِ وَاوًا، وَقَرَأَ حَفْصٌ بِضَمِّ الزَّايِ وَتَخْفِيفِ الْهَمْزِ وَاوًا فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ.

Cumhur (هُزُؤًا) kelimesini iki ötreyle ve zây harfinden sonra hemze ile vasl ve vakıf hallerinde okumuştur. Hamza, vasl halinde zây harfinin sükûnu ve hemze ile; vakıf halinde ise hemzeyi vâv olarak teshil ile okumuştur ki Mushaf'ta da vâv şeklinde yazılmıştır. Hafs ise hem vasl hem vakıf halinde zây harfinin ötresi ve hemzenin vâv'a dönüştürülmesiyle [hüzüven] şeklinde okumuştur.

وَقَوْلُ مُوسَى: أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ تَبَرُّؤٌ وَتَنَزُّهٌ عَنِ الْهُزْءِ لِأَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِالْعُقَلَاءِ الْأَفَاضِلِ فَإِنَّهُ أَخَصُّ مِنَ الْمَزْحِ لِأَن فِي الهزؤ مَزْحًا مَعَ استخفاف واحتقار للمزوح مَعَهُ عَلَى أَنَّ الْمَزْحَ لَا يَلِيقُ فِي الْمَجَامِعِ الْعَامَّةِ وَالْخَطَابَةِ، عَلَى أَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِمَقَامِ الرَّسُولِ وَلِذَا تَبَرَّأَ مِنْهُ مُوسَى بِأَنَّهُ نَفَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ كِنَايَةً عَنْ نَفْيِ الْمَزْحِ بِنَفْيِ مَلْزُومِهِ، وَبَالَغَ فِي التَّنَزُّهِ بِقَوْلِهِ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَيْ مِنْهُ لِأَنَّ الْعِيَاذَ بِاللَّهِ أَبْلَغُ كَلِمَاتِ النَّفْيِ فَإِنَّ الْمَرْءَ لَا يَعُوذُ بِاللَّهِ إِلَّا إِذَا أَرَادَ التَّغَلُّبَ عَلَى أَمْرٍ عَظِيمٍ لَا يَغْلِبُهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى. وَصِيغَةُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ أَبْلَغُ فِي انْتِفَاءِ الْجَهَالَةِ مِنْ أَنْ لَوْ قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَجْهَلَ كَمَا سَيَأْتِي فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٦] عِنْدَ قَوْلِهِ: وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ.

Mûsâ'nın: { أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım” sözü, alay etmekten beri durma ve kendini tenzih etmedir; zira alay etmek akıllı ve faziletli kimselere yakışmaz. Çünkü alay, şakadan daha özeldir; zira alayda şaka ile birlikte alay edileni hafife alma ve aşağılama vardır. Kaldı ki genel meclislerde ve hitabet esnasında şaka yapmak uygun düşmediği gibi peygamberlik makamına da asla yakışmaz. Bu sebeple Mûsâ, lazımını nefyetmek suretiyle şakayı nefyetmeye kinaye olarak cahillerden olduğunu nefyederek bundan beri durmuştur. { أَعُوذُ بِاللَّهِ } “Allah'a sığınırım” diyerek tenzihte mübalağa yapmıştır; çünkü Allah'a sığınmak nefyin en beliğ ifadelerindendir; zira insan ancak Allah Teâlâ'dan başkasının üstesinden gelemeyeceği büyük bir meseleyi defetmek istediğinde Allah'a sığınır. { أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmaktan” kalıbı, cehaletin nefyinde, En'âm Suresi [56]'nda { وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “Hidayete erenlerden değilim” buyruğunda geleceği üzere, 'Allah'a sığınırım cahillik etmekten (أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَجْهَلَ)' demesinden çok daha beliğdir.

وَالْجَهْلُ ضِدُّ الْعِلْمِ وَضِدُّ الْحِلْمِ وَقَدْ وَرَدَ لَهُمَا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، فَمِنَ الْأَوَّلِ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:

Cehl (الْجَهْلُ), ilmin zıddı olduğu gibi hilmin (ağırbaşlılığın) de zıddıdır ve Arap kelamında her iki manada da varid olmuştur. Birincisine [hilmin zıddı oluşuna] Amr b. Kulsûm'un şu beyti örnektir:

أَلَا لَا يَجْهَلَنْ أَحَدٌ عَلَيْنَا ... فَنَجْهَلُ فَوْقَ جَهْلِ الْجَاهِلِينَا

Sakın kimse bize karşı cahillik etmeye kalkmasın / Yoksa biz cahillerin cehaletinden daha üstün bir cehalet gösteririz.

وَمِنَ الثَّانِي قَوْلُ الْحَمَاسِيِّ:

İkincisine [ilmin zıddı oluşuna] ise Hamâse şairinin şu sözü:

فَلَيْسَ سَوَاءٌ عَالِمٌ وَجَهُولُ وَقَوْلُ النَّابِغَةِ:

Bilenle cahil elbette bir değildir. Ve Nâbiğa'nın şu sözü [örnektir]:

وَلَيْسَ جَاهِلُ شَيْءٍ مِثْلَ من علما

Bir şeyi bilmeyen, onu bilen gibi değildir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٦٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 68]

قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨)

{ قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ } “Dediler ki: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın.' [Mûsâ] dedi ki: 'O buyuruyor ki, şüphesiz o, ne yaşlı ne de çok genç, ikisi arası orta yaşta bir sığırdır. Artık emrolunduğunuz şeyi yapın.'” (68)

جِيءَ فِي مُرَاجَعَتِهِمْ لِنَبِيِّهِمْ بِالطَّرِيقَةِ الْمَأْلُوفَةِ فِي حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ، وَهِيَ طَرِيقَةُ حَذْفِ الْعَاطِفِ بَيْنَ أَفْعَالِ الْقَوْلِ وَقَدْ بَيَّنَّاهَا لَكُمْ فِي قِصَّةِ خَلْقِ آدَمَ.

Peygamberlerine müracaatlarında, diyalogların hikaye edilmesinde alışılagelmiş olan kavil fiilleri arasındaki atıf harfini hazfetme yöntemi getirilmiştir; bunu sizlere Âdem'in yaratılışı kıssasında açıklamıştık.

وَمَعْنَى ادْعُ لَنا يُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ مِنْهُ الدُّعَاءُ الَّذِي هُوَ طَلَبٌ بِخُضُوعٍ وَحِرْصٍ عَلَى إِجَابَةِ الْمَطْلُوبِ فَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ رَغْبَتُهُمْ فِي حُصُولِ الْبَيَانِ لِتَحْصِيلِ الْمَنْفَعَةِ الْمَرْجُوَّةِ مِنْ ذَبْحِ بَقَرَةٍ مُسْتَوْفِيَةٍ لِلصِّفَاتِ الْمَطْلُوبَةِ فِي الْقَرَابِينِ الْمُخْتَلِفَةِ الْمَقَاصِدِ، بَنَوْهُ عَلَى مَا أَلْفَوْهُ مِنَ الْأُمَمِ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ مِنَ اشْتِرَاطِ صِفَاتٍ وَشُرُوطٍ فِي الْقَرَابِينِ الْمُقَرِّبَةِ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْمَقْصُودِ مِنَ الذَّبِيحَةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ أَرَادُوا مُطْلَقَ السُّؤَالِ فَعَبَّرُوا عَنْهُ بِالدُّعَاءِ لِأَنَّهُ طَلَبٌ مِنَ الْأَدْنَى إِلَى الْأَعْلَى، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ أَرَادُوا مِنَ الدُّعَاءِ النِّدَاءَ الْجَهِيرَ بِنَاءً عَلَى وَهْمِهِمْ أَنَّ اللَّهَ بِعِيدُ الْمَكَانِ، فَسَائِلُهُ يَجْهَرُ بِصَوْتِهِ، وَقَدْ نُهِيَ الْمُسْلِمُونَ عَنِ الْجَهْرِ بِالدُّعَاءِ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ.

{ ادْعُ لَنا } “Bizim için dua et” ifadesinin manasında; boyun eğme ve istenen şeyin gerçekleşmesine hırs gösterme anlamındaki duanın kastedilmiş olması muhtemeldir. Bu durumda sözde, farklı maksatlara yönelik kurbanlarda aranan nitelikleri tam olarak taşıyan bir sığırın kesilmesinden umulan faydayı elde etmek için açıklamanın gerçekleşmesine dair arzuları yer alır. Bunu da putperest kavimlerden alıştıkları, kurban edilen hayvanlarda kurbanın maksadına göre değişen şartlar ve nitelikler koşulması esasına dayandırmışlardır. Yine mutlak olarak sormayı kastetmiş olup bunu asttan üste bir talep olduğu için dua lafzıyla ifade etmiş olmaları da muhtemeldir. Ayrıca Allah'ın mekanca uzak olduğu vehmine kapılarak O'na seslenenin yüksek sesle sesleneceği zannından hareketle duadan yüksek sesle nida etmeyi kastetmiş olmaları da muhtemeldir; nitekim Müslümanlar İslam'ın ilk dönemlerinde duada sesi yükseltmekten nehyedilmişlerdi.

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لَنا لَامُ الْأَجَلِ أَيِ ادْعُُُ

{ لَنا } “Bizim için” sözündeki lâm harfi illet (için) lâmıdır; yani bizim adımıza dua et

عَنَّا، وَجَزْمُ يُبَيِّنْ فِي جَوَابِ ادْعُ لِتَنْزِيلِ الْمُسَبَّبِ مَنْزِلَةَ السَّبَبِ، أَيْ إِنْ تَدْعُهُ يَسْمَعْ فَيُبَيِّنُ وَقَدْ تَقَدَّمَ.

demektir. { يُبَيِّنْ } fiilinin { ادْعُ } cezbine cevap olarak meczum kılınması, sebeplinin sebep makamına geçirilmesindendir; yani 'eğer O'na dua edersen işitir ve açıklar' demektir; bu da daha önce geçmişti.

وَقَوْلُهُ: مَا هِيَ حَكَى سُؤَالَهُمْ بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ بالسؤال ب (مَا) فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَهُوَ السُّؤَالُ عَنِ الصِّفَةِ لِأَنَّ (مَا) يُسْأَلُ بِهَا عَنِ الصِّفَةِ، كَمَا يَقُولُ مَنْ يَسْمَعُ النَّاسَ يَذْكُرُونَ حَاتِمًا أَوِ الْأَحْنَفَ وَقَدْ عَلِمَ أَنَّهُمَا رَجُلَانِ وَلَمْ يَعْلَمْ صِفَتَيْهِمَا مَا حَاتِمٌ؟ أَوْ مَا الْأَحْنَفُ؟

{ مَا هِيَ } “O nedir?” sözü, Arap kelamında mâ (مَا) ile soru sormanın delalet ettiği şeyi hikaye etmiştir ki bu da sıfata dair sorudur; zira mâ (مَا) ile sıfat sorulur. Tıpkı insanların Hâtim veya Ahnef'ten bahsettiğini işitip de onların iki adam olduğunu bilen fakat sıfatlarını bilmeyen birinin: 'Hâtim nedir?' veya 'Ahnef nedir?' demesi gibidir.

فَيُقَالُ: كَرِيمٌ أَوْ حَلِيمٌ.

Buna karşılık: 'Cömerttir' yahut 'hilim sahibidir' denilir.

وَلَيْسَ (مَا) مَوْضُوعَةً لِلسُّؤَالِ عَنِ الْجِنْسِ كَمَا تَوَهَّمَهُ بَعْضُ الْوَاقِفِينَ عَلَى كَلَامِ «الْكَشَّافِ» فَتَكَلَّفُوا لِتَوْجِيهِهِ حَيْثُ إِنَّ جِنْسَ الْبَقَرَةِ مَعْلُومٌ بِأَنَّهُمْ نَزَّلُوا هَاتِهِ الْبَقَرَةَ الْمَأْمُورَ بِذَبْحِهَا مَنْزِلَةَ فَرْدٍ مِنْ جِنْسٍ غَيْرِ مَعْلُومٍ لِغَرَابَةِ حِكْمَةِ الْأَمْرِ بِذَبْحِهَا وَظَنُّوا أَنَّ الْمَوْقِعَ هُنَا للسؤال ب (أَي) أَوْ (كَيْفَ) وَهُوَ وَهْمٌ نبه عَلَيْهِ التفتازانيّ فِي «شَرْحِ الْكَشَّافِ» وَاعْتَضَدَ لَهُ بِكَلَامِ «الْمِفْتَاحِ» إِذْ جَعَلَ الْجِنْسَ وَالصِّفَةَ قِسْمَيْنِ لِلسُّؤَالِ بِمَا.

Mâ (مَا) kelimesi, el-Keşşâf'ın ifadelerine muttali olan bazılarının vehmettiği gibi cinsi sormak için konulmuş değildir. Onlar, sığır cinsinin malum oluşundan hareketle bunu izaha yeltenmiş ve kesilmesi emredilen bu sığırı, kesilme emrindeki hikmetin garipliği sebebiyle cinsi bilinmeyen bir ferdin yerine koymuşlar; buradaki soru makamının eyyu (أَيُّ) veya keyfe (كَيْفَ) ile olması gerektiğini zannetmişlerdir. Bu bir vehimdir; Teftâzânî Şerhu'l-Keşşâf'ta buna dikkat çekmiş ve mâ ile soru sormayı cins ve sıfat olarak iki kısma ayıran el-Miftâh'ın sözüyle bunu desteklemiştir.

وَالْحَقُّ أَنَّ الْمَقَامَ هُنَا لِلسُّؤَالِ بِمَا لِأَنَّ أَيًّا إِنَّمَا يُسْأَلُ بِهَا عَنْ مُمَيِّزِ الشَّيْءِ عَنْ أَفْرَادٍ مِنْ نَوْعِهِ الْتَبَسَتْ بِهِ وَعَلَامَةُ ذَلِكَ ذِكْرُ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مَعَ أَيِّ نَحْوَ: أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ [مَرْيَم: ٧٣] وَأَيُّ الْبَقَرَتَيْنِ أَعْجَبَتْكَ وَلَيْسَ لَنَا هُنَا بَقَرَاتٌ مُعَيَّنَاتٌ يُرَادُ تَمْيِيزُ إِحْدَاهَا.

Doğrusu şudur ki buradaki makam mâ ile soru sorma makamıdır; çünkü eyy (أَيُّ) ile ancak bir şeyin kendi türünden olan ve kendisine karışan fertlerden ayırt edici özelliği sorulur. Bunun alameti de eyy lafzıyla birlikte muzafun ileyhin zikredilmesidir; { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ } “İki zümreden hangisi daha hayırlıdır?” [Meryem 73] ve 'İki inekten hangisi hoşuna gitti?' ifadelerinde olduğu gibi. Burada ise birini diğerinden ayırt etmek isteyeceğimiz muayyen inekler mevcut değildir.

وَقَوْلُهُ: قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ أَكَّدَ مَقُولَ مُوسَى وَمَقُولَ اللَّهِ تَعَالَى بِإِنَّ لِمُحَاكَاةِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ كَلَامُ مُوسَى مِنَ الِاهْتِمَامِ بِحِكَايَةِ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى فَأَكَّدَهُ بِإِنَّ، وَمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مَدْلُولُ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى لِمُوسَى مِنْ تَحْقِيقِ إِرَادَتِهِ ذَلِكَ تَنْزِيلًا لَهُمْ مَنْزِلَةَ الْمُنْكِرِينَ لِمَا بَدَا مِنْ تَعَنُّتِهِمْ وَتَنَصُّلِهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّأْكِيدُ الَّذِي فِي كَلَامِ مُوسَى لِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ قَالَ لِمُوسَى ذَلِكَ جَرْيًا عَلَى اتِّهَامِهِمُ السَّابِقِ فِي قَوْلهم: أَتَتَّخِذُنا هُزُواً [الْبَقَرَة: ٦٧] جَوَابًا عَنْ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ.

{ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ } “[Mûsâ] dedi ki: 'O buyuruyor ki: Şüphesiz o bir sığırdır'” buyruğunda Mûsâ'nın sözü ve Allah Teâlâ'nın sözü inne (إِنَّ) ile pekiştirilmiştir; zira Mûsâ'nın sözü, Allah Teâlâ'nın sözünü aktarmaya verdiği önemi yansıtmakta ve bu yüzden inne ile tekit edilmektedir. Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya hitabının medlûlü ise, onların inatlaşma ve kaçınmalarından ötürü inkarcı konumuna indirgenmeleri sebebiyle bunu irade ettiğinin tahakkukunu içermektedir. Mûsâ'nın sözündeki pekştirmenin; { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ } “Şüphesiz Allah size emrediyor” sözüne karşılık olarak onların { أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } “Bizimle alay mı ediyorsun?” [Bakara 67] sözlerindeki önceki ithamları doğrultusunda, Allah'ın bunu Mûsâ'ya bizzat söylemiş olduğunu teyit etmek suretiyle onları ikna makamına oturtmak için olması da caizdir.

وَوَقَعَ قَوْلُهُ: لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ مَوْقِعَ الصِّفَةِ لِبَقَرَةٍ وَأُقْحِمَ فِيهِ حَرْفُ (لَا) لِكَوْنِ الصِّفَةِ بِنَفْيِ وَصْفٍ ثُمَّ بِنَفْيِ آخَرَ عَلَى مَعْنَى إِثْبَاتِ وَصْفٍ وَاسِطَةً بَيْنَ الْوَصْفَيْنِ الْمَنْفِيَّيْنِ فَلَمَّا جِيءَ بِحَرْفِ (لَا) أُجْرِيَ الْإِعْرَابُ عَلَى مَا بَعْدَهُ لِأَنَّ (لَا) غَيْرُ عَامِلَةٍ شَيْئًا فَيُعْتَبَرُ مَا قَبْلَ لَا عَلَى عَمَلِهِ فِيمَا بَعْدَهَا سَوَاءٌ كَانَ وَصْفًا كَمَا هُنَا وَقَوْلُهُ تَعَالَى: زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ [النُّور: ٣٥] وَقَوْلُ جُوَيْرِيَةَ أَوْ حُوَيْرِثَةَ بْنِ بَدْرٍ الرَّامِي:

{ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ } “Ne yaşlı ne de çok genç” ifadesi bakara (بَقَرَةٌ) kelimesinin sıfatı konumunda yer almıştır. Buraya (لَا) harfi, sıfatın önce bir vasfı nefyetmek, ardından nefyedilen iki vasıf arasında bir vasfı ispat etmek manasında diğerini nefyetmek şeklinde olması sebebiyle dahil edilmiştir. (لَا) harfi getirildiğinde irap ondan sonraki kelimeye carî kılınır; çünkü (لَا) hiçbir amelde bulunmaz, dolayısıyla lâ'dan önceki amilin lâ'dan sonraki kelimede amel ettiği kabul edilir; ister burada ve Yüce Allah'ın: { زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “Ne doğuya ne batıya ait olan bir zeytin ağacı” [Nûr 35] buyruğunda ve Cüveyriye yahut Huveyrise b. Bedr er-Râmî'nin şu beytinde olduğu gibi sıfat olsun:

وَقَدْ أَدْرَكَتْنِي وَالْحَوَادِثُ جَمَّةٌ ... أَسِنَّةُ قَوْمٍ لَا ضِعَافٍ وَلَا عُزْلِ

Olaylar pek çokken bana ulaştı / Ne zayıf ne de silahsız olan bir kavmin mızrak uçları.

أَوْ حَالًا كَقَوْلِ الشَّاعِرِ وَهُوَ مِنْ شَوَاهِدِ النَّحْوِ:

İsterse nahiv şahitlerinden olan şairin şu sözünde olduğu gibi hal olsun:

قَهَرْتَ الْعِدَا لَا مُسْتَعِينًا بِعُصْبَةٍ ... وَلَكِنْ بِأَنْوَاعِ الْخَدَائِعِ وَالْمَكْرِ (١)

Düşmanları bir topluluktan yardım alarak değil / Türlü hile ve tuzaklarla kahrettin. (1)

أَوْ مُضَافًا كَقَوْلِ النَّابِغَة:

Veya Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi muzaf olsun:

وشيمة لاوان لَا وَاهِنِ الْقُوَى ... وَجَدٍّ إِذَا خَابَ الْمُفِيدُونَ صَاعِدِ

Ve bir ahlak ki ne gevşektir ne de güçleri zayıftır / Fayda sağlayanlar hayal kırıklığına uğradığında yükselen bir talih.

أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ كَمَا وَقَعَ فِي حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ قَوْلُ الْأُولَى: «لَا سَهْلٌ فَيُرْتَقَى، وَلَا سَمِينٌ فَيُنْتَقَلُ» عَلَى رِوَايَةِ الرَّفْعِ- أَيْ هُوَ أَيِ الزَّوْجُ- لَا سَهْلٌ وَلَا سَمِينٌ. وَجُمْهُورُ النُّحَاةِ أَنَّ لَا هَذِهِ يَجِبُ تَكْرِيرُهَا فِي الْخَبَرِ وَالنَّعْتِ وَالْحَالِ أَيْ بِأَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ وَنَحْوُهُ شَيْئَيْنِ فَأَكْثَرَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَمْ يَجُزْ إِدْخَالُ (لَا) فِي الْخَبَرِ وَنَحْوِهِ وَجَعَلُوا بَيْتَ جُوَيْرِيَةَ أَوْ حُوَيْرِثَةَ ضَرُورَةً وَخَالَفَ فِيهِ الْمُبَرِّدُ. وَلَيْسَتْ (لَا) فِي مِثْلِ هَذَا بِعَامِلَةٍ عَمَلَ لَيْسَ وَلَا عَمَلَ إِنَّ، وَذِكْرُ النُّحَاةِ لِهَذَا الِاسْتِعْمَالِ فِي أَحَدِ هَذَيْنِ الْبَابَيْنِ لِمُجَرَّدِ الْمُنَاسَبَةِ.

Veya Ümmü Zer' hadisinde birinci kadının -ref rivayetine göre- 'Ne kolaydır ki [tepesine] çıkılsın, ne de semizdir ki [bir yerden bir yere] taşınsın' sözünde vaki olduğu gibi mübtedanın haberi olsun; yani o -yani koca- ne kolaydır ne de semizdir. Nahivcilerin cumhuruna göre bu (لَا) harfinin haberde, sıfatta ve halde tekrarlanması vaciptir; yani haber ve benzerinin iki veya daha fazla şey olması gerekir; eğer böyle olmazsa habere ve benzerine (لَا) dahil edilmesi caiz olmaz. Cüveyriye veya Huveyrise'nin beytini ise zaruret saymışlardır; el-Müberred bu hususta muhalefet etmiştir. Bu tür yerlerdeki (لَا), leyse'nin amelini de inne'nin amelini de işlemez; nahivcilerin bu kullanımı bu iki babdan birinde zikretmeleri sırf münasebetten ötürüdür.

وَاعْلَمْ أَنَّ نَفْيَ وَصْفَيْنِ بِحَرْفِ (لَا) قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي إِفَادَةِ إِثْبَاتِ وَصْفٍ ثَالِثٍ هُوَ وَسَطٌ بَيْنِ حَالَيْ ذَيْنَكَ الْوَصْفَيْنِ مِثْلَ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ وَمِثْلَ قَوْلِهِ

Bilesin ki, (لَا) harfiyle iki vasfın nefyedilmesi; bazen bu ayette { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “İkisi arası orta yaşta” buyruğunun delaletiyle ve Yüce Allah'ın şu buyruğunda

تَعَالَى: مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ [النِّسَاء: ١٤٣] وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي إِرَادَةِ مُجَرَّدِ نَفْيِ ذَيْنَكَ الْوَصْفَيْنِ لِأَنَّهُمَا مِمَّا يُطْلَبُ فِي الْغَرَضِ الْوَارِدَيْنِ فِيهِ وَلَا يُقْصَدُ إِثْبَاتُ وَصْفٍ آخَرَ وَسَطٍ بَيْنَهُمَا وَهُوَ الْغَالِبُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ [الْوَاقِعَة: ٤٢- ٤٤] .

olduğu gibi, o iki vasfın halleri arasında orta bir durum olan üçüncü bir vasfın ispatını bildirmede kullanılır: { مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ } “Bunların arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de onlara [bağlanırlar]” [Nisâ 143]. Bazen de kendileri için varid oldukları maksatta aranan şeyler oldukları için sadece o iki vasfın nefyedilmesi kastedilir ve aralarında orta olan başka bir vasfın ispatı amaçlanmaz; galip olan da budur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ } “Kavurucu bir ateş, kaynar su ve kapkara dumandan bir gölge içindedirler; ne serindir ne de faydalı” [Vâkı'a 42-44].

وَالْفَارِضُ الْمُسِنَّةُ لِأَنَّهَا فَرَضَتْ سِنَّهَا أَيْ قَطَعَتْهَا، وَالْفَرْضُ الْقَطْعُ وَيُقَالُ لِلْقَدِيمِ فَارِضٌ. وَالْبِكْرُ الْفَتِيَّةُ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْبُكْرَةِ بِالضَّمِّ وَهِيَ أَوَّلُ النَّهَارِ لِأَنَّ الْبِكْرَ فِي أَوَّلِ السَّنَوَاتِ عُمُرِهَا وَالْعَوَانَ هِيَ الْمُتَوَسِّطَةُ السِّنِّ.

Fârid (الْفَارِضُ), yaşlı demektir; çünkü yaşını kesip bitirmiştir (فَرَضَتْ سِنَّهَا). el-Farz (الْفَرْضُ) kesmek demektir ve eski/yaşlı olana fârid denir. Bikr (الْبِكْرُ) ise genç demektir; ötre ile bükre (الْبُكْرَةِ) kelimesinden türemiştir ki o da günün ilk vaktidir; zira bâkire (veya körpe hayvan) ömrünün ilk yıllarındadır. Avân (الْعَوَانَ) ise orta yaşlı olandır.