Binûn

2- Bakara Suresi — 26. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَإِنَّمَا اخْتِيرَتْ لَهُمُ الْعَوَانُ لِأَنَّهَا أَنْفَسُ وَأَقْوَى وَلِذَلِكَ جُعِلَتِ الْعَوَانُ مَثَلًا لِلشِّدَّةِ فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:

Onlar için avân (orta yaşlı) olanın seçilmesi, onun daha değerli ve daha güçlü olmasındandır. Bu yüzden avân, Nâbiğa'nın şu sözünde şiddet için darbımesel kılınmıştır:

وَمَنْ يَتَرَبَّصِ الْحَدَثَانِ تَنْزِلِ ... بِمَوْلَاهُ عَوَانٌ غَيْرُ بِكْرِ

Kim zamanın felaketlerini gözetlerse / Efendisine körpe değil, olgun/şiddetli bir bela iner.

أَيْ مُصِيبَةٌ عَوَانٌ أَيْ عَظِيمَةٌ. وَوَصَفُوا الْحَرْبَ الشَّدِيدَةَ فَقَالُوا: حَرْبٌ عَوَانٌ.

Yani musibetün avân (orta yaşlı/olgun musibet), yani büyük bir musibet demektir. Şiddetli savaşı da niteleyip harbün avân (حَرْبٌ عَوَانٌ) demişlerdir.

وَقَوْلُهُ: بَيْنَ ذلِكَ أَي بَين هَذَيْنِ السِّنَّيْنِ، فَالْإِشَارَةُ لِلْمَذْكُورِ الْمُتَعَدِّدِ.

Yüce Allah'ın { بَيْنَ ذلِكَ } “bunun arasında” buyruğu; yani 'bu iki yaş arasında' demektir. Buradaki işaret [ismi], zikredilen birden fazla şeye yöneliktir.

وَلِهَذَا صَحَّتْ إِضَافَةُ بَيْنَ لِاسْمِ الْإِشَارَةِ كَمَا تُضَافُ لِلضَّمِيرِ الدَّالِّ عَلَى مُتَعَدِّدٍ وَإِنْ كَانَ كَلِمَةً وَاحِدَةً فِي نَحْوِ بَيْنِهَا. وَإِفْرَادُ اسْمِ الْإِشَارَةِ عَلَى التَّأْوِيلِ بِالْمَذْكُورِ كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Bu sebeple beyne (بَيْنَ) zarfının işaret ismine muzaf olması, beynehâ (بَيْنِهَا) gibi tek bir kelime olsa da birden fazlaya delalet eden zamire muzaf olması gibi sahih olmuştur. İşaret isminin müfred getirilmesi ise, daha önce Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçtiği üzere:

ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٦١] .

{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkar etmelerindendir” [Bakara 61] ayetinde geçtiği gibi 'zikredilen şeyler' takdiri iledir.

وَجَاءَ فِي جَوَابِهِمْ بِهَذَا الْإِطْنَابِ دُونَ أَنْ يَقُولَ مِنْ أَوَّلِ الْجَوَابِ إِنَّهَا عَوَانٌ تَعْرِيضًا بِغَبَاوَتِهِمْ وَاحْتِيَاجِهِمْ إِلَى تَكْثِيرِ التَّوْصِيفِ حَتَّى لَا يَتْرُكَ لَهُمْ مَجَالًا لِإِعَادَةِ السُّؤَالِ.

Cevabın başında 'Şüphesiz o orta yaşlıdır' demeyip onlara bu şekilde tafsilatlı (ıtnâblı) bir cevap verilmesi; onların anlayışsızlıklarına ve tekrar soru sormaya mecal bırakmayacak biçimde çokça nitelendirmeye ihtiyaç duyduklarına bir tarizde bulunmak içindir.

فَإِنْ قُلْتَ: هُمْ سَأَلُوا عَنْ صِفَةٍ غَيْرِ مُعَيَّنَةٍ فَمِنْ أَيْنَ عَلِمَ مُوسَى أَنَّهُمْ سَأَلُوا عَنِ السِّنِّ؟

Eğer: “Onlar belirsiz bir nitelik sordular; peki Mûsâ onların yaşı sorduklarını nereden anladı?” dersen,

وَمِنْ أَيْنَ عَلِمَ مِنْ سُؤَالهمْ الْآتِي ب مَا هِيَ أَيْضًا أَنَّهُمْ سَأَلُوا عَنْ تَدَرُّبِهَا عَلَى الْخِدْمَةِ؟

“Ve yine onların ileride gelecek olan “mâ hiye” (o nedir/nasıldır) şeklindeki sorularından, onun hizmete/çalışmaya alıştırılıp alıştırılmadığını sorduklarını nereden bildi?” [dersen],

قُلْتُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَا هِيَ اخْتِصَارًا لِسُؤَالِهِمُ الْمُشْتَمِلِ عَلَى الْبَيَانِ وَهَذَا الِاخْتِصَارُ مِنْ إِبْدَاعِ الْقُرْآنِ اكْتِفَاءً بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْجَوَابُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَا حُكِيَ فِي الْقُرْآنِ مُرَادِفَ سُؤَالِهِمْ فَيَكُونُ جَوَابُ مُوسَى ﵇ بِذَلِكَ لِعِلْمِهِ بِأَنَّ أَوَّلَ مَا تَتَعَلَّقُ بِهِ أَغْرَاضُ النَّاسِ فِي مَعْرِفَةِ أَحْوَالِ الدَّوَابِّ هُوَ السِّنُّ فَهُوَ أَهَمُّ صِفَاتِ الدَّابَّةِ وَلَمَّا سَأَلُوهُ عَنِ اللَّوْنِ ثُمَّ سَأَلُوا السُّؤَالَ الثَّانِيَ الْمُبْهَمَ عُلِمَ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنَ الصِّفَاتِ الَّتِي تَخْتَلِفُ فِيهَا مَقَاصِدُ النَّاسِ مِنَ الدَّوَابِّ غَيْرُ حَالَةِ الْكَرَامَةِ أَيْ عَدَمِ الْخِدْمَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ ضَعِيفٌ إِذْ قَدْ تَخْدِمُ الدَّابَّةُ النَّفِيسَةُ ثُمَّ يُكْرِمُهَا مَنْ يَكْتَسِبُهَا بَعْدَ ذَلِكَ فَتَزُولُ آثَارُ الْخِدْمَةِ وَشَعَثُهَا.

Derim ki: “Mâ hiye” (o nedir/nasıldır) ifadesinin, cevabın delalet ettiği şeyle yetinilerek, onların açıklama içeren sorularının bir kısaltması (özeti) olması muhtemeldir ki bu kısaltma Kur'an'ın eşsiz üslubundandır. Kur'an'da aktarılanın bizzat onların sorusunun eş anlamlısı olması da muhtemeldir. Bu durumda Mûsâ aleyhisselâm'ın böyle cevap vermesi; insanların binek ve davarların durumunu öğrenmedeki ilk gayelerinin yaşa taalluk ettiğini, dolayısıyla yaşın bir hayvanın en önemli niteliği olduğunu bilmesindendir. Onlar rengi sorup ardından ikinci kapalı soruyu sorduklarında ise, insanların hayvanlardan elde etmek istedikleri hedeflerde farklılık gösteren niteliklerden geriye sadece onun korunmuşluk/saygınlık hali, yani hizmette kullanılmamış olması durumunun kaldığı anlaşılmıştır. Zira bu daha zayıf bir durumdur; çünkü bazen değerli bir hayvan hizmette kullanılır, sonradan onu edinen kimse ona ikram edip [çalıştırmaz], böylece hizmetin izleri ve bakımsızlığı kaybolup gider.

وَقَوْلُهُ: فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ الْفَاءُ لِلْفَصِيحَةِ وَمَوْقِعُهَا هُنَا مَوْقِعُ قِطْعِ الْعُذْرِ مَعَ الْحَثِّ عَلَى الِامْتِثَالِ كَمَا هِيَ فِي قَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ الْأَحْنَفِ:

{ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ } “Artık emrolunduğunuz şeyi yapın” buyruğundaki fâ (فَ), fasîhadır. Buradaki konumu, Abbas b. Ahnef'in şu sözünde olduğu gibi, itaate teşvik ile birlikte mazereti ortadan kaldırma konumudur:

قَالُوا خُرَاسَانُ أَقْصَى مَا يُرَادُ بِنَا ... ثُمَّ الْقُفُولُ فَقَدْ جِئْنَا خُرَاسَانَا

Dediler ki: “Horasan, bize varılacak son hedeftir / Sonra dönüş vardır; işte Horasan'a geldik.”

أَيْ فَقَدْ حَصَلَ مَا تَعَلَّلْتُمْ بِهِ مِنْ طُولِ السَّفَرِ. وَالْمَعْنَى فَبَادِرُوا إِلَى مَا أُمِرْتُمْ بِهِ وَهُوَ ذبح الْبَقَرَة، و (مَا) مَوْصُولَةٌ وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ بَعْدَ حَذْفِ جَارِّهِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّوَسُّعِ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ، فَتَوَسَّلُوا بِحَذْفِ الْجَارِّ إِلَى حَذْفِ الضَّمِيرِ.

Yani: “Yolculuğun uzunluğu bahanesiyle öne sürdüğünüz şey gerçekleşti.” Anlam: “Emrolunduğunuz şeye, yani ineği kesmeye derhal yönelin” demektir. Mâ (مَا) mevsûledir; sıla cümlesindeki aid zamiri, cer harfi hazfedildikten sonra tevessü (genişletme) yoluyla hazfedilmiştir. Zira Araplar [harf-i ceri atarak] “sana hayrı emrettim” (أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ) derler; böylece cer harfini hazfetmeyi zamiri hazfetmeye bir vesile kılmışlardır.

وَفِي حَثِّ مُوسَى إِيَّاهُمْ عَلَى الْمُبَادَرَةِ بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ بَعْدَ مَا كُلِّفُوا بِهِ مِنَ اخْتِيَارِهَا عَوَانًا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ مَأْمُورُونَ بِذَبْحِ بَقَرَةٍ مَا غَيْرِ مُرَادٍ مِنْهَا صِفَةٌ مُقَيَّدَةٌ لِأَنَّهُ لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالْمُبَادَرَةِ بِالذَّبْحِ حِينَئِذٍ عَلِمْنَا وَعَلِمُوا أَنَّ مَا كُلِّفُوا بِهِ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ طَلَبِ أَنْ تَكُونَ صَفْرَاءَ فَاقِعَةً وَأَنْ تَكُونَ

Mûsâ'nın, ineği orta yaşlı seçmekle yükümlü tutulmalarından sonra onları ineği kesmeye ivedilikle teşvik etmesinde, onların aslında kayıtlı bir nitelik kastedilmeksizin herhangi bir ineği kesmekle emrolunduklarına bir delil vardır. Çünkü o anda kendilerine kesimi ivedilikle yapmalarını emrettiğinde, biz de onlar da anladık ki; bundan sonra yükümlü tutuldukları sap-sarı olması ve

سَالِمَةً مِنْ آثَارِ الْخِدْمَةِ لَيْسَ مِمَّا أَرَادَهُ اللَّهُ تَعَالَى عِنْدَ تَكْلِيفِهِمْ أَوَّلَ الْأَمْرِ وَهُوَ الْحَقُّ، إِذْ كَيْفَ تَكُونُ تِلْكَ الْأَوْصَاف مُرَادة مَعَ أَنَّهَا أَوْصَافٌ طَرْدِيَّةٌ لَا أَثَرَ لَهَا فِي حِكْمَةِ الْأَمْرِ بِالذَّبْحِ لِأَنَّهُ سَوَاءٌ كَانَ أَمْرًا بِذَبْحِهَا لِلصَّدَقَةِ أَوْ لِلْقُرْبَانِ أَوْ لِلرَّشِّ عَلَى النَّجَسِ أَوْ لِلْقَسَامَةِ فَلَيْسَ لِشَيْءٍ مِنْ هَاتِهِ الصِّفَاتِ مُنَاسِبَةٌ لِلْحُكْمِ، وَبِذَلِكَ يُعْلَمُ أَنَّ أَمْرَهُمْ بِهَاتِهِ الصِّفَاتِ كُلِّهَا هُوَ تَشْرِيعٌ طَارِئٌ قُصِدَ مِنْهُ تَأْدِيبُهُمْ عَلَى سُؤَالِهِمْ فَإِنْ كَانَ سُؤَالُهُمْ لِلْمَطْلِ وَالتَّنَصُّلِ فَطَلَبُ تِلْكَ الصِّفَاتِ الْمُشِقَّةِ عَلَيْهِمْ تَأْدِيبٌ عَلَى سُوءِ الْخُلُقِ وَالتَّذَرُّعِ لِلْعِصْيَانِ، وَإِنْ كَانَ سُؤَالًا نَاشِئًا عَنْ ظَنِّهِمْ أَنَّ الِاهْتِمَامَ بِهَاتِهِ الْبَقَرَةِ يَقْتَضِي أَنْ يُرَادَ مِنْهَا صِفَاتٌ نَادِرَةٌ كَمَا هُوَ ظَاهِرُ قَوْلِهِمْ بَعْدُ: وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ [الْبَقَرَة: ٧٠] فَتَكْلِيفُهُمْ بِهَاتِهِ الصِّفَاتِ الْعَسِيرِ وَجُودُهَا مُجْتَمِعَةً تَأْدِيبٌ عِلْمِيٌّ عَلَى سُوءِ فَهْمِهِمْ فِي التَّشْرِيعِ كَمَا يُؤَدَّبُ طَالِبُ الْعِلْمِ إِذَا سَأَلَ سُؤَالًا لَا يَلِيقُ بِرُتْبَتِهِ فِي الْعِلْمِ. وَقَدْ قَالَ عُمَرُ لِأَبِي عُبَيْدَةَ فِي وَاقِعَةِ الْفِرَارِ مِنَ الطَّاعُونِ «لَوْ غَيْرُكَ قَالَهَا يَا أَبَا عُبَيْدَةَ» . وَمِنْ ضُرُوبِ التَّأْدِيبِ الْحَمْلُ عَلَى عَمَلٍ شَاقٍّ، وَقَدْ أَدَّبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَمَّهُ عَبَّاسًا ﵁ على الْحِرْص حِينَ حَمَلَ مِنْ خُمْسِ مَالِ الْمَغْنَمِ أَكْثَرَ مِنْ حَاجَتِهِ فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُقِلَّهُ فَقَالَ لَهُ: مر أحدا رَفعه لِي فَقَالَ: لَا آمُرُ أَحَدًا فَقَالَ لَهُ: ارْفَعْهُ أَنْتَ لِي فَقَالَ: لَا، حَتَّى جَعَلَ الْعَبَّاسُ يَحْثُو مِنَ الْمَالِ وَيُرْجِعُهُ لِصُبْرَتِهِ إِلَى أَنِ اسْتَطَاعَ أَنْ يَحْمِلَ مَا بَقِيَ فَذَهَبَ وَالنَّبِيءُ ﷺ يُتْبِعُهُ بَصَرَهُ تَعَجُّبًا مِنْ حِرْصِهِ كَمَا فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» .

hizmet izlerinden salim bulunması talebi, ilk emir anında Yüce Allah'ın murat ettiği şeylerden değildi; hakikat de budur. Zira bu vasıflar, kesim emrinin hikmetinde hiçbir tesiri olmayan tardî (hükme tesirsiz) vasıflar iken nasıl murat edilmiş olabilir? Çünkü bu emir ister sadaka, ister kurban, ister necaset üzerine serpmek veya kasâme (yeminleşme) için kesim emri olsun, bu niteliklerin hiçbirinin hükümle doğrudan bir münasebeti yoktur. Bununla anlaşılmaktadır ki, onların bütün bu niteliklerle emrolunmaları, soruları sebebiyle kendilerini terbiye etmeyi amaçlayan arızi bir teşrîdir. Şayet soruları işi yokuşa sürmek ve kaçınmak için idiyse, onlara zor gelen bu vasıfların istenmesi, kötü ahlaklarına ve isyana bahane aramalarına yönelik bir te'diptir (cezalandırmadır). Yok eğer bu soru, bu ineğe gösterilen önemin onun nadir vasıflara sahip olmasını gerektirdiği yönündeki zanlarından kaynaklanmışsa -ki daha sonra gelen { وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ } “Biz inşaallah doğruyu buluruz” [Bakara 70] sözlerinin zahiri de böyledir-, bir arada bulunması güç olan bu vasıflarla yükümlü kılınmaları, ilim talebesinin ilimdeki derecesine yakışmayan bir soru sorduğunda terbiye edilmesi gibi, teşrîdeki yanlış anlayışlarına yönelik ilmi bir te'diptir. Nitekim Ömer, vebadan kaçma hadisesinde Ebû Ubeyde'ye: “Bunu senden başkası söyleseydi ey Ebû Ubeyde!” demiştir. Te'dip çeşitlerinden biri de meşakkatli bir işe sevk etmektir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, amcası Abbas radıyallâhu anh'ı ganimet malının beşte birinden ihtiyacından fazlasını yüklenip de kaldıramayınca, bu hırsı sebebiyle şöyle te'dip etmiştir: Abbas ona “Birine emret de bunu benim için kaldırıversin” deyince, “Kimseye emretmem” buyurdu. Abbas: “O halde sen benim için kaldır” deyince, “Hayır” buyurdu. Sonunda Abbas maldan avuç avuç alıp kalanını taşıyabileceği miktara inene kadar yığına geri döktü, sonra da gitti. Sahîh-i Buhârî'de geçtiği üzere, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun bu hırsına şaşırarak arkasından bakakaldı.

وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَكْلِيفٌ لِقَصْدِ التَّأْدِيبِ أَنَّ الْآيَةَ سِيقَتْ مَسَاقَ الذَّمِّ لَهُمْ، وَعُدَّتِ الْقِصَّةُ فِي عِدَادِ قَصَصِ مَسَاوِيهِمْ وَسُوءِ تَلَقِّيهِمْ لِلشَّرِيعَةِ بِأَصْنَافٍ مِنَ التَّقْصِيرِ عَمَلًا وَشُكْرًا وَفَهْمًا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى آخِرَ الْآيَاتِ: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ [الْبَقَرَة: ٧١] مَعَ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ

Bunun te'dip kastıyla yapılmış bir mükellefiyet olduğuna delalet eden hususlardan biri de, ayetin onları yerme üslubuyla sevk edilmiş olmasıdır. Bu kıssa, onların kötülükleri ile amel, şükür ve anlayış bakımından türlü kusurlarla şeriatı kötü karşılayışlarının anlatıldığı kıssalar arasında sayılmıştır. Nitekim ayetlerin sonunda Yüce Allah'ın: { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Neredeyse yapmayacaklardı” [Bakara 71] buyurması ve İbn

عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَوْ ذَبَحُوا أَيَّ بَقَرَةٍ أَجْزَأَتْهُمْ وَلَكِنْ شَدَّدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ.

Abbas'tan rivayet edilen şu söz buna delildir: “Herhangi bir ineği kesselerdi kendilerine yeterli olurdu, fakat onlar kendi kendilerine işi zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı.”

وَبِهَذَا تَعْلَمُونَ أَنْ لَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى تَأْخِيرِ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْخِطَابِ وَلَا عَلَى وُقُوعِ النَّسْخِ قَبْلَ التَّمَكُّنِ لِأَنَّ مَا طَرَأَ تَكْلِيفٌ خَاصٌّ لِلْإِعْنَاتِ، عَلَى أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى النَّصِّ لَيْسَتْ بِنَسْخٍ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ، وَتَسْمِيَتُهَا بِالنَّسْخِ اصْطِلَاح القدماء.

Bununla bilirsiniz ki ayette, beyanın hitap vaktinden sonraya ertelenmesine ve yerine getirme imkânı doğmadan önce neshin vuku bulduğuna dair bir delil yoktur; çünkü sonradan gelen şey, zorluk çıkarmaya yönelik özel bir mükellefiyettir. Kaldı ki muhakkik âlimlere göre nassa ziyade nesih değildir; buna nesih denmesi ise mütekaddimîn (ilk dönem âlimleri) ıstılahıdır.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٦٩]

[Bakara Suresi (2), Ayet 69]

قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩)

{ قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ } “Dediler ki: ‘Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın.’ [Mûsâ] dedi ki: ‘O buyuruyor ki, o bakanların içini açan, sapsarı bir inektir.’” (69)

سَأَلُوا ب (مَا) عَنْ مَاهِيَّةِ اللَّوْنِ وَجِنْسِهِ لِأَنَّهُ ثَانِي شَيْءٍ تَتَعَلَّقُ بِهِ أَغْرَاضُ الرَّاغِبِينَ فِي الْحَيَوَانِ. وَالْقَوْلُ فِي جَزْمِ: يُبَيِّنْ وَفِي تَأْكِيدِ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ كَالْقَوْلِ فِي الَّذِي تَقَدَّمَ.

Mâ (مَا) edatıyla rengin mahiyetini ve cinsini sordular; çünkü renk, hayvan isteyenlerin gayelerinin taalluk ettiği ikinci şeydir. { يُبَيِّنْ } kelimesinin meczum oluşu ve { إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ } ifadesindeki pekiştirme hakkındaki söz, daha önce geçen gibidir.

وَقَوْلُهُ: صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها احْتِيجَ إِلَى تَأْكِيدِ الصُّفْرَةِ بِالْفُقُوعِ وَهُوَ شِدَّةُ الصُّفْرَةِ لِأَنَّ صُفْرَةَ الْبَقَرِ تُقَرِّبُ مِنَ الْحُمْرَةِ غَالِبًا فَأَكَّدَهُ بِفَاقِعٍ وَالْفُقُوعُ خَاصٌّ بِالصُّفْرَةِ، كَمَا اخْتَصَّ الْأَحْمَرُ بِقَانٍ وَالْأَسْوَدُ بِحَالِكٍ، وَالْأَبْيَضُ بَيْقَقٌ، وَالْأَخْضَرُ بِمُدْهَامٍّ، وَالْأَوْرَقُ بِخُطْبَانِيٍّ (نِسْبَةً إِلَى الْخُطْبَانِ بِضَمِّ الْخَاءِ وَهُوَ نَبْتٌ كَالْهِلْيُونِ) ، وَالْأُرْمَكُ وَهُوَ الَّذِي لَوْنُهُ لَوْنُ الرَّمَادِ بِرَدَّانِيٍّ (بَرَاءٍ فِي أَوَّلِهِ) وَالرَّدَّانُ الزَّعْفَرَانُ كَذَا فِي الطِّيبِيِّ (وَوَقَعَ فِي «الْكَشَّاف» و «الطَّيِّبِيّ» بِأَلِفٍ بَعْدَ الدَّالِ وَوَقَعَ فِي «الْقَامُوسِ» أَنَّهُ بِوَزْنِ صَاحِبٍ) وَضَبْطِ الرَّاءِ فِي نُسْخَةٍ مِنَ «الْكَشَّافِ» وَنُسْخَةٍ مِنْ «حَاشِيَةِ الْقُطْبِ» عَلَيْهِ وَنُسْخَةٍ مِنْ «حَاشِيَةِ الْهَمْدَانِيِّ» عَلَيْهِ بِشَكْلِ ضَمَّةٍ عَلَى الرَّاءِ وَهُوَ مُخَالِفٌ لِمَا فِي «الْقَامُوسِ» .

{ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها } “Sapsarı, rengi parlak” ifadesinde sarılığın, sarılığın şiddeti demek olan fükû' (الْفُقُوع) ile tekit edilmesine ihtiyaç duyulmuştur; çünkü sığırların sarılığı çoğunlukla kızıla çalar. Bu yüzden onu fâkı' (فَاقِع) ile pekiştirmiştir. Fükû' sarıya mahsustur; nitekim kırmızının kānin (قَانٍ), siyahın hâlik (حَالِكٍ), beyazın yaykak (يَيْقَقٌ), yeşilin müdhâmm (مُدْهَامٍّ), kül renginin hutbânî (خُطْبَانِيٍّ -hâ harfinin öt الاحmeresiyle hutbân'a nispetle ki o kuşkonmaz gibi bir bitkidir-), kül renkli boz olan ermekin ise reddânî (رَدَّانِيٍّ -başında râ harfiyle-) kelimeleriyle nitelenmesi gibi. Reddân ise safrandır, Tîbî'de böyle geçmektedir (el-Keşşâf ve et-Tîbî'de dâl harfinden sonra elifle, el-Kâmûs'ta ise sâhib [صَاحِب] vezninde vâki olmuştur). el-Keşşâf'ın bir nüshasında, Kutub'un ona yazdığı Hâşiye'nin bir nüshasında ve Hemdânî'nin ona yazdığı Hâşiye'nin bir nüshasında râ harfinin harekesi ötre ile zaptedilmiştir ki bu, el-Kâmûs'takine muhaliftir.

وَالنُّصُوعُ يَعُمُّ جَمِيعَ الْأَلْوَانِ، وَهُوَ خُلُوصُ اللَّوْنِ مِنْ أَنْ يُخَالِطَهُ لَوْنٌ آخَرُ.

Nusû' (النُّصُوعُ) ise bütün renkleri kapsar ve o, rengin başka bir renkle karışmayıp arı/katıksız olmasıdır.

وَلَوْنُهَا إِمَّا فَاعل بفاقع أَوْ مُبْتَدَأٌ مُؤَخَّرٌ وَإِضَافَتُهُ لِضَمِيرِ الْبَقَرَةِ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ اللَّوْنُ الْأَصْفَرُ فَكَانَ وَصْفُهُ بِفَاقِعٍ وَصْفًا حَقِيقِيًّا وَلَكِنْ عَدَلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ صَفْرَاءُ فَاقِعَةٌ إِلَى صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها لِيَحْصُلَ وَصْفُهَا بِالْفُقُوعِ مَرَّتَيْنِ إِذْ وَصَفَ اللَّوْنَ بِالْفُقُوعِ، ثُمَّ لَمَّا كَانَ اللَّوْنُ مُضَافًا لِضَمِيرِ الصَّفْرَاءِ كَانَ مَا يَجْرِي عَلَيْهِ مِنَ الْأَوْصَافِ جَارِيًا عَلَى سببيه (على نحوما قَالَهُ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» فِي كَوْنِ الْمُسْنَدِ فِعْلًا مِنْ أَنَّ الْفِعْلَ يَسْتَنِدُ إِلَى الضَّمِيرِ ابْتِدَاءً ثُمَّ بِوَاسِطَةِ عَوْدِ ذَلِكَ الضَّمِيرِ إِلَى الْمُبْتَدَأِ يَسْتَنِدُ إِلَى الْمُبْتَدَأِ فِي الدَّرَجَةِ الثَّانِيَةِ) وَقَدْ ظَنَّ الطَّيِّبِيُّ فِي «شَرْحِ الْكَشَّافِ» أَنَّ كَلَامَ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ إِسْنَادَ (فَاقِعٍ) لِلَوْنِهَا مَجَازٌ عَقْلِيٌّ وَهُوَ وَهْمٌ إِذْ لَيْسَ مِنَ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ فِي شَيْءٍ. وَأَمَّا تَمْثِيلُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» بِقَوْلِهِ جَدُّ

Levnühâ (لَوْنُهَا) kelimesi ya fâkı'ın fâilidir ya da muahhar mübtedadır. İneğin zamirine muzaf olması, onun sarı renk olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla fâkı' ile nitelenmesi hakiki bir niteleme olmuştur. Fakat “sarı, parlak” (صَفْرَاءُ فَاقِعَةٌ) denilmeyip { صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها } denilmesine dönülmüştür ki, onun fükû' (parlaklık) ile nitelenmesi iki kez gerçekleşsin; zira önce rengi fükû' ile nitelemiş, sonra da renk sarının zamirine muzaf kılındığı için onun üzerinde cari olan vasıflar sebebi üzerine de cari olmuştur (Miftâh sahibinin, müsnedin fiil olması konusunda fiilin başlangıçta zamire isnat ettiği, sonra o zamirin mübtedaya dönmesi vasıtasıyla ikinci derecede mübtedaya isnat ettiği şeklindeki sözüne benzer biçimde). Tîbî, Şerhu'l-Keşşâf'ta Keşşâf sahibinin sözünün “fâkı'” lafzının ineğin rengine isnadının aklî mecaz olduğuna işaret ettiğini sanmıştır; oysa bu bir vehimdir, zira bunun aklî mecazla hiçbir ilgisi yoktur. Keşşâf sahibinin “dedesinin dedesi” (جَدُّ جَدِّهِ) sözüyle örnek vermesine gelince,

جَدِّهِ فَهُوَ تَنْظِيرٌ فِي مُجَرَّدِ إِفَادَةِ التَّأْكِيدِ.

bu yalnızca tekit ifade etme hususunda bir kıyaslamadır.

وَقَوْلُهُ: تَسُرُّ النَّاظِرِينَ أَيْ تُدْخِلُ رُؤْيَتُهَا عَلَيْهِمْ مَسَرَّةً فِي نُفُوسِهِمْ، وَالْمَسَرَّةُ لَذَّةٌ نَفْسِيَّةٌ تَنْشَأُ عَنِ الْإِحْسَاسِ بِالْمُلَائِمِ أَوْ عَنِ اعْتِقَادِ حُصُولِهِ وَمِمَّا يُوجِبُهَا التَّعَجُّبُ مِنَ الشَّيْءِ وَالْإِعْجَابُ بِهِ. وَهَذَا اللَّوْنُ مِنْ أَحْسَنِ أَلْوَانِ الْبَقَرِ فَلِذَلِكَ أُسْنِدَ فِعْلُ تَسُرُّ إِلَى ضَمِيرِ الْبَقَرَةِ لَا إِلَى ضَمِيرِ اللَّوْنِ فَلَا يَقْتَضِي أَنَّ لَوْنَ الْأَصْفَرِ مِمَّا يَسُرُّ النَّاظِرِينَ مُطْلَقًا. وَالتَّعْبِيرُ بِالنَّاظِرِينَ دُونَ النَّاسِ وَنَحْوِهِ

{ تَسُرُّ النَّاظِرِينَ } “Bakanların içini açar” ifadesi; yani onu görmek insanların nefislerine sevinç verir demektir. Meserret (sevinç), uygun/hoş olanı hissetmekten veya onun gerçekleştiğine inanmaktan doğan nefsânî bir lezzettir; ona yol açan sebeplerden biri de bir şeye hayret etmek ve onu beğenmektir. Bu renk, sığır renklerinin en güzelidir; bu yüzden “tesurru” (sevindirir) fiili rengin zamirine değil ineğin zamirine isnat edilmiştir; dolayısıyla bu, sarı rengin mutlak olarak bakanları sevindiren bir şey olmasını gerektirmez. “İnsanlar” ve benzeri yerine “bakanlar” (en-nâzırîn) ifadesinin kullanılması ise,

لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْمَسَرَّةَ تَدْخُلُ عَلَيْهِمْ عِنْدَ النَّظَرِ إِلَيْهَا مِنْ بَابِ اسْتِفَادَةِ التَّعْلِيلِ مِنَ التَّعْلِيقِ بِالْمُشْتَقِّ.

müştak bir lafza bağlamaktan illet çıkarma kuralı gereğince, sevincin onlara ancak ona baktıkları anda girdiğine işaret etmek içindir.

[٧٠، ٧١]

[70, 71]

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٧٠ الى ٧١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 70-71]

قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ (٧١)

{ قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ (٧١) } “Dediler ki: ‘Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi. Biz, Allah dilerse mutlaka doğruyu buluruz.’ [Mûsâ] dedi ki: ‘O buyuruyor ki, o ne boyunduruğa alınıp yeri süren ne de ekini sulayan, kusursuz, alacasız bir inektir.’ Dediler ki: ‘İşte şimdi gerçeği getirdin.’ Nihayet onu kestiler; az kalsın yapmayacaklardı.” (70-71)

قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ.

{ قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ } “Dediler ki: ‘Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi. Biz, Allah dilerse mutlaka doğruyu buluruz.’ [Mûsâ] dedi ki: ‘O buyuruyor ki, o ne boyunduruğa alınıp yeri süren ne de ekini sulayan, kusursuz, alacasız bir inektir.’ Dediler ki: ‘İşte şimdi gerçeği getirdin.’”

الْقَوْلُ فِي مَا هِيَ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ، فَإِنْ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى حَكَى مُرَادِفَ كَلَامِهِمْ بِلُغَةِ الْعَرَبِ فَالْجَوَاب لَهُم ب إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ لِمَا عُلِمَ مِنْ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنَ الصِّفَاتِ الَّتِي تَتَعَلَّقُ الْأَغْرَاضُ بِهَا إِلَّا الْكَرَامَةُ وَالنَّفَاسَةُ، وَإِنْ كَانَ الْمَحْكِيُّ فِي الْقُرْآنِ اخْتِصَارًا لِكَلَامِهِمْ فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ. عَلَى أَنَّ اللَّهَ قَدْ عَلِمَ مُرَادَهُمْ فَأَنْبَأَهُمْ بِهِ.

“Mâ hiye” (o nedir/nasıldır) hakkındaki söz, benzerindeki söz gibidir. Şayet Yüce Allah onların sözlerinin eş anlamlısını Arap diliyle aktarmışsa, kendilerine { إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ } “O, boyunduruğa alınmamış bir inektir” şeklinde cevap verilmesi; insanların gayelerinin taalluk ettiği niteliklerden geriye sadece saygınlık/korunmuşluk ve değerliliğin kaldığı bilindiği içindir. Eğer Kur'an'da aktarılan şey onların sözlerinin bir özeti ise durum zaten açıktır. Kaldı ki Allah onların maksadını bilmiş ve bunu kendilerine haber vermiştir.

وَجُمْلَةُ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ إِعَادَتَهُمُ السُّؤَالَ تُوقِعُ فِي نَفْسِ مُوسَى تَسَاؤُلًا عَنْ سَبَبِ هَذَا التَّكْرِيرِ فِي السُّؤَالِ، وَقَوْلُهُمْ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا اعْتِذَارٌ عَنْ إِعَادَةِ السُّؤَالِ، وَإِنَّمَا لَمْ يَعْتَذِرُوا فِي الْمَرَّتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ وَاعْتَذَرُوا الْآنَ لِأَنَّ لِلثَّالِثَةِ فِي التَّكْرِيرِ وَقعا فِي النَّفْسِ فِي التَّأْكِيدِ وَالسَّآمَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ وَلِذَلِكَ كَثُرَ فِي أَحْوَالِ الْبَشَرِ وَشَرَائِعِهِمُ التَّوْقِيتُ بِالثَّلَاثَةِ.

{ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا } “Çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi” cümlesi, beyânî bir istînâftır; çünkü onlar soruyu tekrarlamalarının Mûsâ'nın içinde bu soru tekrarının sebebine dair bir soru işareti doğuracağını bildiler. Onların { إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا } sözleri, soruyu tekrarlamaları için bir özürdür. İlk iki seferde özür dilemeyip de şimdi özür dilemeleri, tekrar etmede üçüncü seferin nefiste tekit, bıkkınlık ve benzeri tesirler bırakmasındandır. Bu yüzdendir ki insanların durumlarında ve şeriatlarında üç sayısı ile sınırlandırma çokça vaki olmuştur.

وَقَدْ جِيءَ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ فِي خَبَرٍ لَا يَشُكُّ مُوسَى فِي صِدْقِهِ فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْإِتْيَانُ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ ثُمَّ يُتَوَسَّلُ بِالِاهْتِمَامِ إِلَى إِفَادَةِ مَعْنَى التَّفْرِيعِ وَالتَّعْلِيلِ فَتُفِيدُ (إِنَّ) مَفَادَ فَاءِ التَّفْرِيعِ وَالتَّسَبُّبِ وَهُوَ مَا اعْتَنَى الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ بِالتَّنْبِيهِ عَلَيْهِ فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» وَمَثَّلَهُ بِقَوْلِ بِشَارٍ:

Mûsâ'nın doğruluğunda şüphe etmeyeceği bir haberde pekiştirme harfi (inne) getirilmiştir; dolayısıyla pekiştirme harfinin getirilmesi sırf ihtimam (önem verme) için belirlenmiştir. Sonra bu önem verme vasıtasıyla tefrî' (sonuç çıkarma) ve ta'lîl (gerekçelendirme) anlamı kazandırılır; böylece inne (إِنَّ), tefrî' ve sebebiyet bildiren fâ (فَ) harfinin işlevini görür. Bu husus, Şeyh Abdülkāhir'in Delâilü'l-İ'câz'da dikkat çekmeye özen gösterdiği ve Beşşâr'ın şu beytiyle örneklendirdiği bir konudur:

بَكِّرَا صَاحِبَيَّ قَبْلَ الْهَجِيرِ ... إِنَّ ذَاكَ النَّجَاحَ فِي التَّبْكِيرِ

Ey iki yoldaşım, günün sıcağı basmadan erkenden yola çıkın / Zira o başarı, erken davranmaktadır.

تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ [الْبَقَرَة: ٣٢] فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَذَكَرَ فِيهِ قِصَّةً.

Bunun zikri bu surede Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin” [Bakara 32] buyruğunun tefsirinde geçmiş ve orada bir kıssa zikredilmişti.

وَقَوْلُهُمْ: وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ تَنْشِيطٌ لِمُوسَى وَوَعْدٌ لَهُ بِالِامْتِثَالِ لِيَنْشَطَ إِلَى دُعَاءِ رَبِّهِ بِالْبَيَانِ وَلِتَنْدَفِعَ عَنْهُ سَآمَةُ مُرَاجَعَتِهِمُ الَّتِي ظَهَرَتْ بَوَارِقِهَا فِي قَوْلِهِ: فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ [الْبَقَرَة: ٦٨] وَلِإِظْهَارِ حُسْنِ الْمَقْصِدِ مِنْ كَثْرَةِ السُّؤَالِ وَأَنْ لَيْسَ قَصْدُهُمُ الْإِعْنَاتَ.

Onların: { وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ } “Biz, Allah dilerse mutlaka doğruyu buluruz” sözleri; Mûsâ'yı gayrete getirmek ve Rabbine açıklama yapması için dua etmeye şevkle yönelmesi, ayrıca { فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ } “Artık emrolunduğunuz şeyi yapın” [Bakara 68] buyruğunda işaretleri beliren onların tekrar tekrar soru sormalarından kaynaklanan bıkkınlığı ondan gidermek ve çok soru sormaktaki iyi niyetlerini, amaçlarının zorluk çıkarmak olmadığını göstermek için ona verilen bir itaate uyma vaadidir.

تَفَادِيًا مِنْ غَضَبِ مُوسَى عَلَيْهِم.

Mûsâ'nın kendilerine öfkelenmesinden sakınmak içindir.

وَالتَّعْلِيق ب إِنْ شاءَ اللَّهُ لِلتَّأَدُّبِ مَعَ اللَّهِ فِي رَدِّ الْأَمْرِ إِلَيْهِ فِي طَلَبِ حُصُولِ الْخَيْرِ.

Hükmün { إِنْ شاءَ اللَّهُ } “Allah dilerse” şartına bağlanması ise, hayrın gerçekleşmesini istemede işi Allah'a havale ederek O'na karşı edepli davranmak içindir.

وَالْقَوْلُ فِي وَجْهِ التَّأْكِيدِ فِي إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ الْأَوَّلِ.

{ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ } ifadesindeki pekiştirmenin sebebi hakkındaki söz, ilk benzerindeki söz gibidir.

وَالذَّلُولُ- بِفَتْحِ الذَّالِ- فَعُولٌ مِنْ ذَلَّ ذِلًّا- بِكَسْرِ الذَّالِ فِي الْمَصْدَرِ- بِمَعْنَى لَانَ وَسَهُلَ. وَأَمَّا الذُّلُّ- بِضَمِّ الذَّالِ- فَهُوَ ضِدُّ الْعِزِّ وَهُمَا مَصْدَرَانِ لِفِعْلٍ وَاحِدٍ خَصَّ الِاسْتِعْمَالُ أَحَدَ الْمَصْدَرَيْنِ بِأَحَدِ الْمَعْنَيَيْنِ. وَالْمَعْنَى أَنَّهَا لَمْ تَبْلُغْ سِنَّ أَنْ يُحْرَثَ عَلَيْهَا وَأَنْ يُسْقَى بِجَرِّهَا أَيْ هِيَ عِجْلَةٌ قَارَبَتْ هَذَا السِّنَّ وَهُوَ الْمُوَافِقُ لِمَا حُدِّدَ بِهِ سِنُّهَا فِي التَّوْرَاةِ.

ez-Zelûl (الذَّلُولُ) -zel harfinin fethasıyla- “zelil oldu, boyun eğdi” (ذَلَّ ذِلًّا) fiilinden fâil veznindedir -masdarda zel harfi kesrelidir- ve yumuşadı, uysallaştı anlamına gelir. ez-Züll (الذُّلُّ) ise -zel harfinin öt الاحresiyle- izzetin zıddıdır; bu ikisi aynı fiilin iki masdarı olup kullanım iki masdardan her birini iki anlamdan birine tahsis etmiştir. Anlam şudur: O, üzerine çifte koşulacak ve çekmesiyle su çekilecek yaşa gelmemiştir; yani bu yaşa yaklaşmış bir düvedir ki bu da Tevrat'ta yaşının sınırlandırıldığı ölçüye uygundur.

وَلَا ذَلُولٌ صِفَةٌ لِبَقَرَةٍ. وَجُمْلَةُ تُثِيرُ الْأَرْضَ حَالٌ مِنْ ذَلُولٌ.

{ لَا ذَلُولٌ } ifadesi “ineğin” (بَقَرَةٌ) sıfatıdır. { تُثِيرُ الْأَرْضَ } cümlesi ise “zelûl”den haldir.

وَإِثَارَةُ الْأَرْضِ حَرْثُهَا وَقَلْبُ دَاخِلِ تُرَابِهَا ظَاهِرًا وَظَاهِرِهِ بَاطِنًا، أُطْلِقَ عَلَى الْحَرْثِ فِعْلُ الإثارة تَشْبِيها لانقلال أَجْزَاءِ الْأَرْضِ بِثَوْرَةِ الشَّيْءِ مِنْ مَكَانِهِ إِلَى مَكَانٍ آخَرَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَتُثِيرُ سَحاباً [الرّوم: ٤٨] أَيْ تَبْعَثُهُ وَتَنْقُلُهُ وَنَظِيرُ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الرُّومِ [٩] : وَأَثارُوا الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ.

Yeri sürmek (isâretü'l-ard), onu sürmek ve toprağının içini dışına, dışını da içine çevirmektir. Toprak parçalarının altüst olması bir şeyin bir yerden başka bir yere savrulup kalkmasına benzetilerek sürme işine isâre (toprağı kaldırma) fiili verilmiştir; nitekim Yüce Allah: { فَتُثِيرُ سَحاباً } “Bulut kaldırır” [Rûm 48] yani onu harekete geçirip nakleder buyurmuştur. Bu kullanımın benzeri, Rûm suresindeki [9]: { وَأَثارُوا الْأَرْضَ } “Toprağı altüst ettiler” buyruğudur. { وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ } ise mahallen mansub olup haldir.

وَإِقْحَامُ (لَا) بَعْدَ حَرْفِ الْعَطْفِ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مَعَ أَنَّ حَرْفَ الْعَطْفِ عَلَى الْمَنْفِيِّ بِهَا يُغْنِي عَنْ إِعَادَتِهَا إِنَّمَا هُوَ لِمُرَاعَاةِ الِاسْتِعْمَالِ الْفَصِيحِ فِي كُلِّ وَصْفٍ أَوْ مَا فِي مَعْنَاهُ أُدْخِلَ فِيهِ حَرْفُ لَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ [الْبَقَرَة: ٦٨] فَإِنَّهُ لَمَّا قُيِّدَتْ صِفَةُ ذَلُولٍ بِجُمْلَةِ تَسْقِي الْحَرْثَ صَارَ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ أَنَّهَا بَقَرَةٌ لَا تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ فَجَرَتِ الْآيَةُ عَلَى الِاسْتِعْمَالِ الْفَصِيحِ مِنْ إِعَادَةِ (لَا) وَبِذَلِكَ لَمْ تَكُنْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حُجَّةٌ لِلْمُبَرِّدِ كَمَا يَظْهَرُ بِالتَّأَمُّلِ.

{ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ } buyruğundaki atıf harfinden sonra “lâ”nın (لَا) ziyade olarak getirilmesi -oysa onunla menfi kılınan üzerine atıf harfi getirilmesi onun tekrarından müstağni kılar-, daha önce Yüce Allah'ın: { لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ } [Bakara 68] buyruğunda geçtiği üzere, içine lâ harfi dâhil edilen her vasıfta veya vasıf anlamındaki yapıda fasih kullanımın gözetilmesi içindir. Zira “zelûl” sıfatı { تَسْقِي الْحَرْثَ } cümlesiyle kayıtlandığında kelamın takdiri “o ne toprağı süren ne de ekini sulayan bir inektir” şeklinde olmuştur. Böylece ayet (lâ)'nın tekrar edildiği fasih kullanım üzere cereyan etmiştir ve bu sebeple dikkatle bakıldığında bu ayette Müberred için bir delil bulunmadığı görülür.

وَاخْتِيرَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ فِي (تثير) و (تَسْقِي) لِأَنَّهُ الْأَنْسَبُ بِذَلُولٍ إِذِ الْوَصْفُ شَبِيهٌ بِالْمُضَارِعِ وَلِأَنَّ الْمُضَارِعَ دَالٌّ عَلَى الْحَالِ.

(تُثِيرُ) ve (تَسْقِي) fiillerinde muzari kipi seçilmiştir; çünkü “zelûl” lafzına en uygun olan budur; zira sıfat muzariye benzer ve muzari hal (şimdiki zaman) bildirir.

وَ (مُسَلَّمَةٌ) أَيْ سَلِيمَةٌ مِنْ عُيُوبِ نَوْعِهَا فَهُوَ اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ سُلِّمَتِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَفْعُولِ وَكَثِيرًا مَا تُذْكَرُ الصِّفَاتُ الَّتِي تُعْرَضُ فِي أَصْلِ الْخِلْقَةِ بِصِيغَةِ الْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ فِي الْفِعْلِ وَالْوَصْفِ إِذْ لَا يخْطر على بَاب الْمُتَكَلِّمِ تَعْيِينُ فَاعِلِ ذَلِكَ، وَمِنْ هَذَا مُعْظَمُ الْأَفْعَالِ الَّتِي الْتُزِمَ فِيهَا الْبِنَاءُ لِلْمَجْهُولِ.

{ مُسَلَّمَةٌ } ifadesi, yani kendi türünün ayıplarından salim kılınmış demektir. Bu, meçhul yapılı “süllimet” (سُلِّمَتْ) fiilinden ism-i mef'ûldür. Aslî yaratılışta arız olan nitelikler fiilde ve sıfatta çokça meçhul bina ile zikredilir; zira o anda konuşanın aklına bunu yapan faili tayin etmek gelmez. Meçhul bina ile kullanılması iltizam edilen fiillerin çoğu da bu kabildendir.

وَقَوْلُهُ: لَا شِيَةَ فِيها صِفَةٌ أُخْرَى تُمَيِّزُ هَذِهِ الْبَقَرَةَ عَنْ غَيْرِهَا. وَالشِّيَةُ الْعَلَامَةُ وَهِيَ بِزِنَةِ فِعْلَةٍ مِنْ وَشَى الثَّوْبَ إِذَا نَسَجَهُ أَلْوَانًا وَأَصْلُ شِيَةٍ وَشْيَةٌ وَيَقُولُ الْعَرَبُ ثَوْبٌ مُوَشًّى وَثَوْبٌ وَشِيٌّ، وَيَقُولُونَ: ثَوْرٌ مُوَشَّى الْأَكَارِعِ لِأَنَّ فِي أَكَارِعِ ثَوْرِ الْوَحْشِ سَوَادٌ يُخَالِطُ صُفْرَتَهُ فَهُوَ ثَوْرٌ أَشْيَهٌ وَنَظَائِرُهُ قَوْلُهُمْ فَرَسٌ أَبْلَقُ، وَكَبْشٌ أَدْرَعُ، وَتَيْسٌ أَزْرَقُ وَغُرَابٌ أَبْقَعُ، بِمَعْنَى مُخْتَلِطٍ لَوْنَيْنِ.

{ لَا شِيَةَ فِيها } “Onda hiçbir alaca yoktur” buyruğu, bu ineği diğerlerinden ayıran başka bir sıfattır. Şiye (الشِّيَةُ), nişan ve alaca demektir; fi'le (فِعْلَة) vezninde olup elbiseyi renkli dokuduğunda kullanılan “vaşâ's-sevbe” (وَشَى الثَّوْبَ) ifadesindendir. Şiyenin aslı “veşyetün”dür (وَشْيَةٌ). Araplar nakışlı/alacalı elbiseye “sevbün müveşşen” (ثَوْبٌ مُوَشًّى) ve “sevbün veşiyyün” (ثَوْبٌ وَشِيٌّ) derler. Yine “sevrun müveşşâ'l-ekâri'” (ثَوْرٌ مُوَشَّى الْأَكَارِعِ) derler; çünkü yaban öküzünün bacaklarında sarılığına karışan bir siyahlık vardır ve o alacalı bir öküzdür (ثَوْرٌ أَشْيَهٌ). Bunun benzerleri; iki rengin karışması anlamında olmak üzere “ferasün eblak” (alaca at), “kebşün edra'” (karnı veya başı gövdesinden farklı renkte koç), “teysün ezrak” (gözleri veya rengi alaca teke) ve “gurâbün ebka'” (alaca karga) sözleridir.

وَقَوْلُهُ: قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ أَرَادُوا بِالْحَقِّ الْأَمْرَ الثَّابِتَ الَّذِي لَا احْتِمَالَ فِيهِ كَمَا تَقُولُ جَاءَ بِالْأَمْرِ عَلَى وَجْهِهِ، وَلَمْ يُرِيدُوا مِنَ الْحَقِّ ضِدَّ الْبَاطِلِ لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا يُكَذِّبُونَ نَبِيَّهُمْ.

{ قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ } “Dediler ki: ‘İşte şimdi gerçeği getirdin’” ifadesinde “el-Hakk” ile, “işi gereği gibi getirdi/tam tarif etti” denildiği gibi, içinde ihtimal bulunmayan sabit ve net emri kastettiler. Hakkı batılın zıddı anlamında kastetmediler; zira onlar peygamberlerini yalanlamıyorlardı.

فَإِنْ

Eğer

قُلْتَ: لِمَاذَا ذُكِرَ هُنَا بِلَفْظِ الْحَقِّ؟ وَهَلَّا قِيلَ قَالُوا: الْآنَ جِئْتَ بِالْبَيَانِ أَوْ بِالثَّبْتِ؟

şöyle dersen: “Burada niçin 'el-Hakk' lafzıyla zikredildi? ‘İşte şimdi açıklamayı getirdin’ veya ‘sağlam bilgiyi getirdin’ deselerdi olmaz mıydı?”

قُلْتُ: لَعَلَّ الْآيَةَ حَكَتْ مَعْنَى مَا عَبَّرَ عَنْهُ الْيَهُودُ لِمُوسَى بِلَفْظٍ هُوَ فِي لُغَتِهِمْ مُحْتَمِلٌ لِلْوَجْهَيْنِ فَحَكَى بِمَا يُرَادِفُهُ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ تَنْبِيهًا عَلَى قِلَّةِ اهْتِمَامِهِمْ بِانْتِقَاءِ الْأَلْفَاظِ النَّزِيهَةِ فِي مُخَاطَبَةِ أَنْبِيَائِهِمْ وَكُبَرَائِهِمْ كَمَا كَانُوا يَقُولُونَ للنبيء ﷺ راعِنا، فَنُهِينَا نَحْنُ عَنْ أَنْ نَقُولَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا [الْبَقَرَة: ١٠٤] وَهُمْ لِقِلَّةِ جَدَارَتِهِمْ بِفَهْمِ الشَّرَائِعِ قَدْ تَوَهَّمُوا أَنَّ فِي الْأَمْرِ بِذَبْحِ بَقَرَةٍ دُونَ بَيَانِ صِفَاتِهَا تَقْصِيرًا كَأَنَّهُمْ ظَنُّوا الْأَمْرَ بِالذَّبْحِ كَالْأَمْرِ بِالشِّرَاءِ فَجَعَلُوا يَسْتَوْصِفُونَهَا بِجَمِيعِ الصِّفَاتِ وَاسْتَكْمَلُوا مُوسَى لَمَّا بَيَّنَ لَهُمُ الصِّفَاتِ الَّتِي تَخْتَلِفُ بِهَا أَغْرَاضُ النَّاسِ فِي الْكَسْبِ لِلْبَقَرِ ظَنًّا مِنْهُمْ أَنَّ فِي عِلْمِ النَّبِيءِ بِهَذِهِ الْأَغْرَاضِ الدُّنْيَوِيَّةِ كَمَالًا فِيهِ، فَلِذَا مَدَحُوهُ بَعْدَ الْبَيَانِ بِقَوْلِهِمُ الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ كَمَا يَقُولُ الْمُمْتَحِنُ لِلتِّلْمِيذِ بَعْدَ جَمْعِ صُوَرِ السُّؤَالِ: الْآنَ أَصَبْتَ الْجَوَابَ، وَلَعَلَّهُمْ كَانُوا لَا يُفَرِّقُونَ بَيْنَ الْوَصْفِ الطَّرْدِيِّ وَغَيْرِهِ فِي التَّشْرِيعِ، فَلْيَحْذَرِ الْمُسلمُونَ أَن يقعلوا فِي فَهْمِ الدِّينِ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا وَقَعَ فِيهِ أُولَئِكَ وَذُمُّوا لِأَجْلِهِ.

Derim ki: Muhtemelen ayet, Yahudilerin Mûsâ'ya kendi dillerinde iki anlama da gelebilecek bir lafızla ifade ettikleri şeyin manasını aktarmış ve Peygamberlerine ve büyüklerine hitap ederken nezih lafızlar seçmeye pek özen göstermediklerine dikkat çekmek üzere onun Arapçadaki eş anlamlısıyla hikâye etmiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e de “râinâ” derlerdi de, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا } “Ey iman edenler! ‘Râinâ’ demeyin, ‘Bizi gözet’ deyin” [Bakara 104] buyruğuyla bunu söylemekten nehyolunduk. Onlar şeriatları anlama liyakatlerinin azlığı sebebiyle, nitelikleri açıklanmaksızın bir inek kesilmesinin emredilmesinde bir eksiklik olduğunu vehmettiler. Sanki kesim emrini satın alma emri gibi zannedip onu bütün vasıflarıyla niteletmeye kalkıştılar. Mûsâ kendilerine insanların sığır edinmedeki amaçlarının farklılık gösterdiği nitelikleri açıklayınca, Peygamberin bu dünyevi amaçları bilmesinde onun için bir yetkinlik olduğunu zannederek Mûsâ'yı tam buldular. Bu sebeple açıklamadan sonra, sınav yapan kişinin soru şekillerini toparlayan öğrenciye: “İşte şimdi cevabı tutturdun” demesi gibi, { الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ } “İşte şimdi gerçeği getirdin” diyerek onu övdüler. Muhtemelen onlar teşrîde tardî (tesirsiz) vasıf ile diğerini ayırt edemiyorlardı. Müslümanlar da dini anlama konusunda o kimselerin düştüğü ve bu yüzden yerildikleri hatalara düşmekten sakınmalıdırlar.

فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ.

{ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Nihayet onu kestiler; az kalsın yapmayacaklardı.”

عَطَفَتِ الْفَاءُ جُمْلَةَ فَذَبَحُوها عَلَى مُقَدَّرٍ مَعْلُومٍ وَهُوَ فَوَجَدُوهَا أَوْ فَظَفِرُوا بِهَا أَوْ

Fâ (فَ) harfi { فَذَبَحُوها } cümlesini; “onu buldular” veya “onu ele geçirdiler” ya da

نَحْوِ ذَلِكَ وَهَذَا مِنْ إِيجَازِ الْحَذْفِ الِاقْتِصَارِيِّ، وَلَمَّا نَابَ الْمَعْطُوفُ فِي الْمَوْقِعِ عَنِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ صَحَّ أَنْ نَقُولَ الْفَاءُ فِيهِ لِلْفَصِيحَةِ لِأَنَّهَا وَقَعَتْ مَوْقِعَ جُمْلَةٍ مَحْذُوفَةٍ فِيهَا فَاءٌ لِلْفَصِيحَةِ وَلَكَ أَنْ تَقُولَ إِنَّ فَاءَ الْفَصِيحَةِ مَا أَفْصَحَتْ عَنْ مُقَدَّرٍ مُطْلَقًا كَمَا تَقَدَّمَ.

benzeri bilinen takdîrî bir cümleye atfetmiştir. Bu, iktisârî hazif îcâzındandır. Matuf, konum olarak matufun aleyhin yerine geçtiği için buradaki fâ'nın fasîha olduğunu söylememiz sahih olmuştur; çünkü fâ-i fasîha içeren hazfedilmiş bir cümlenin yerine geçmiştir. Dilersen, daha önce geçtiği üzere fasîha fâ'sının mutlak olarak takdîrî bir manayı açığa vuran fâ olduğunu da söyleyebilirsin.

وَقَوْلُهُ: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ تَعْرِيضٌ بِهِمْ بِذِكْرِ حَالٍ مِنْ سُوءِ تَلَقِّيهِمُ الشَّرِيعَةَ، تَارَةً بِالْإِعْرَاضِ وَالتَّفْرِيطِ، وَتَارَةً بِكَثْرَةِ التَّوَقُّفِ وَالْإِفْرَاطِ، وَفِيهِ تَعْلِيمٌ لِلْمُسْلِمِينَ بِأُصُولِ التَّفَقُّهِ فِي الشَّرِيعَةِ، وَالْأَخْذُ بِالْأَوْصَافِ الْمُؤَثِّرَةِ فِي مَعْنَى التَّشْرِيعِ دُونَ الْأَوْصَافِ الطَّرْدِيَّةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَوْ ذَبَحُوا أَيَّةَ بَقَرَةٍ لَأَجْزَأَتْهُمْ وَلَكِنْ شَدَّدُوا فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ.

{ وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Az kalsın yapmayacaklardı” buyruğu, onların şeriatı kötü karşılayış hallerinden birini -bazen yüz çevirip ihmal ederek, bazen de aşırı duraklayıp ifrata kaçarak- zikrederek onlara yapılan bir tarizdir. Bunda Müslümanlar için şeriatta derin kavrayış (tefakkuh) esaslarını öğrenme ve teşrîin manasında etkili olan vasıfları alıp tardî (tesirsiz) vasıfları bırakma dersi vardır. Bu yüzdendir ki İbn Abbas şöyle demiştir: “Herhangi bir ineği kesselerdi kendilerine yeterli olurdu; fakat onlar zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı.”

وَرَوَى ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ بِسَنَدِهِمْ إِلَى الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ عَنْ رَافِعٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «لَوِ اعْتَرَضُوا أدنى بقرة فدبحوها لَكَفَتْهُمْ وَلَكِنْ شَدَّدُوا فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ»

İbn Merdûye, Bezzâr ve İbn Ebî Hâtim, Hasan-ı Basrî'den, o Râfi'den, o da Ebû Hüreyre'den naklen kendi senetleriyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Eğer önlerine çıkan en sıradan bir ineği alıp kesselerdi kendilerine yeterdi, fakat onlar zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı.»

وَفِي سَنَدِهِ عُبَادَةُ بْنُ مَنْصُورٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَكَانَ النَّبِيءُ ﷺ يَنْهَى أَصْحَابَهُ عَنْ كَثْرَةِ السُّؤَالِ

Hadisin senedinde Abbâd b. Mansûr vardır ve o zayıftır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ashabını çok soru sormaktan nehyederdi.

وَقَالَ: «فَإِنَّمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَثْرَةُ مَسَائِلِهِمْ وَاخْتِلَافُهُمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ»

Ve şöyle buyurdu: «Sizden öncekileri ancak çok soru sormaları ve peygamberlerine karşı ihtilaf etmeleri helak etmiştir.»

وَبَيَّنَ لِلَّذِي سَأَلَهُ عَنِ اللُّقَطَةِ مَا يَفْعَلُهُ فِي شَأْنِهَا

Kendisine buluntu malı (lukata) soran kimseye de bu hususta ne yapacağını açıkladı.

فَقَالَ

Bunun üzerine

السَّائِلُ: فَضَالَّةُ الْغَنَمِ قَالَ: «هِيَ لَكَ أَوْ لِأَخِيكَ أَوْ لِلذِّئْبِ، قَالَ السَّائِلُ فَضَالَّةُ الْإِبِلِ فَغَضِبَ رَسُولُ الله وَقَالَ مَالك وَلَهَا، مَعَهَا حِذَاؤُهَا وَسِقَاؤُهَا تَشْرَبُ الْمَاءَ وَتَرْعَى الشَّجَرَ حَتَّى يَأْتِيَهَا رَبُّهَا» .

soran kişi: “Koyun buluntusu [hakkında ne dersin]?” dedi. [Allah Resûlü]: «O ya senindir, ya [din] kardeşinindir ya da kurdundur» buyurdu. Soran kişi: “Deve buluntusu [hakkında ne dersin]?” deyince Allah Resûlü öfkelendi ve: «Ondan sana ne! Onun pabucu da su tulumu da yanındadır; sahibi gelinceye kadar su içer ve ağaçtan beslenir» buyurdu.

وَجُمْلَةُ: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ تَحْتَمِلُ الْحَالَ وَالِاسْتِئْنَافَ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ لِأَنَّهُ أَشَدُّ رَبْطًا لِلْجُمْلَةِ وَذَلِكَ أَصْلُ الْجُمَلِ أَيْ ذَبَحُوهَا فِي حَالٍ تَقْرُبُ مِنْ حَالِ مَنْ لَا يَفْعَلُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ ذَبَحُوهَا مُكْرَهِينَ أَوْ كَالْمُكْرَهِينَ لِمَا أَظْهَرُوا مِنَ الْمُمَاطَلَةِ وَبِذَلِكَ يَكُونُ وَقْتُ الذَّبْحِ وَوَقْتُ الِاتِّصَافِ بِمُقَارَبَةِ انْتِفَائِهِ وَقْتًا مُتَّحِدًا اتِّحَادًا عُرْفِيًّا بِحَسَبِ الْمَقَامَاتِ الْخِطَابِيَّةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ مُمَاطَلَتَهُمْ قَارَنَتْ أَوَّلَ أَزْمِنَةِ الذَّبْحِ. وَعَلَى الِاسْتِئْنَافِ يَصِحُّ اخْتِلَافُ الزَّمَنَيْنِ أَيْ فَذَبَحُوهَا عِنْدَ ذَلِكَ أَيْ عِنْدِ إِتْمَامِ الصِّفَاتِ، وَكَانَ شَأْنُهُمْ قَبْلَ ذَلِكَ شَأْنَ مَنْ لَمْ يُقَارِبْ أَنْ يَفْعَلَ.

{ وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Az kalsın yapmayacaklardı” cümlesi hem hâl hem de isti'nâf (yeni başlangıç) olmaya elverişlidir. Birincisi daha açıktır; çünkü cümleyi birbirine daha sıkı bağlar, asıl olan da cümlelerin birbirine bağlanmasıdır. Yani [onlar ineği], yapmayan birinin durumuna yakın bir hâl içindeyken kestiler. Anlam şudur: Gösterdikleri oyalanma ve ağırdan alma sebebiyle onlar [ineği] zoraki veya zoraki yaparcasına kestiler. Böylece kesme vakti ile kesmenin ortadan kalkmasına yakın olma vasfının vakti, ağırdan almalarının kesmenin ilk anlarına bitiştiğine işaret etmek üzere, hitap makamlarına göre örfen birleşmiş tek bir vakit olur. İsti'nâf kabul edildiğinde ise iki zamanın farklı olması sahih olur; yani o vakitte, yani nitelikler tamamlanınca kestiler, oysa bundan önceki durumları neredeyse yapmayacak birinin durumu gibiydi.

ثُمَّ إِنَّ مَا كادُوا يَفْعَلُونَ يَقْتَضِي بِحَسَبِ الْوَضْعِ نَفْيَ مَدْلُولِ كَادَ فَإِنَّ مَدْلُولَهَا الْمُقَارَبَةُ وَنَفْيُ مُقَارَبَةِ الْفِعْلِ يَقْتَضِي عَدَمَ وُقُوعِهِ بِالْأَوْلَى فَيُقَالُ أَنَّى يَجْتَمِعُ ذَلِكَ مَعَ وُقُوعِ ذَبْحِهَا بِقَوْلِهِ: فَذَبَحُوها؟ فَأَمَّا عَلَى وَجْهِ الِاسْتِئْنَافِ فَيُمْكِنُ الْجَوَابُ بِأَنَّ نَفْيَ مُقَارَبَةِ الْفِعْلِ كَانَ قَبْلَ الذَّبْحِ حِينَ كَرَّرُوا السُّؤَالَ وَأَظْهَرُوا الْمِطَالَ ثُمَّ وَقَعَ الذَّبْحُ بَعْدَ ذَلِكَ، وَقَدْ أَجَابَ بِمِثْلِ هَذَا جَمَاعَةٌ يَعْنُونَ كَأَنَّ الْفِعْلَ وَقَعَ فَجْأَةً بَعْدَ أَنْ كَانُوا بِمَعْزِلٍ عَنْهُ عَلَى أَنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى جَعْلِ الْوَاوِ اسْتِئْنَافًا وَقَدْ عَلِمْتُمْ بُعْدَهُ.

Ayrıca { ما كادُوا يَفْعَلُونَ } ifadesi, dilin vaz'ı gereği kâde (كَادَ) fiilinin delalet ettiği anlamın olumsuzlanmasını (nefyini) gerektirir. Zira kâde fiilinin delalet ettiği anlam yaklaşmadır (mukârebe); fiile yaklaşmanın olumsuzlanması ise öncelikle o fiilin gerçekleşmemesini gerektirir. O halde bu durum, { فَذَبَحُوها } “onu kestiler” buyruğundaki kesme fiilinin vuku bulmasıyla nasıl bağdaşır, denilebilir. İsti'nâf yönüne göre cevap vermek mümkündür: Fiile yaklaşmanın nefyedilmesi, kesimden önce, soruyu tekrarlayıp ağırdan aldıkları sıradaydı; kesim ise bundan sonra gerçekleşti. Bir topluluk da bu minvalde cevap vermiş olup, sanki fiil onlar bundan tamamen uzakken aniden vuku bulmuş gibi demek istemişlerdir; şu var ki bu açıklama vâv (وَ) harfinin isti'nâf kılınması esasına dayanmaktadır ve bunun zayıf/uzak bir ihtimal olduğunu öğrenmiş bulunmaktasınız.

فَالْوَجْهُ الْقَالِعُ لِلْإِشْكَالِ هُوَ أَنَّ أَئِمَّةَ الْعَرَبِيَّةِ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي مَفَادِ كَادَ الْمَنْفِيَّةِ فِي نَحْوِ مَا كَادَ يَفْعَلُ فَذَهَبَ قَوْمٌ مِنْهُمُ الزَّجَّاجِيُّ إِلَى أَنَّ نَفْيَهَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ مُقَارَبَةِ الْفِعْلِ وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى انْتِفَاءِ وُقُوعِ الْفِعْلِ بِالْأَوْلَى فَيَكُونُ إِثْبَاتُ كَادَ نَفْيًا لِوُقُوعِ الْخَبَرِ الَّذِي فِي قَوْلِكَ كَادَ يَقُومُ أَيْ قَارَبَ فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ إِلَّا إِذَا قَارَبَ وَلَمْ يَفْعَلْ وَنَفْيُهَا نَفْيًا لِلْفِعْلِ بِطَرِيقِ فَحْوَى الْخِطَابِ فَهُوَ كَالْمَنْطُوقِ وَأَنَّ مَا وَرَدَ مِمَّا يُوهِمُ خلاف ذَلِك مؤول بِأَنَّهُ بِاعْتِبَارِ وَقْتَيْنِ فَيَكُونُ بِمَنْزِلَةِ كَلَامَيْنِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَيْ فَذَبَحُوهَا الْآنَ وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ قَبْلَ ذَلِكَ، وَلَعَلَّهُمْ يَجْعَلُونَ الْجَمْعَ بَيْنَ خَبَرَيْنِ مُتَنَافِيَيْنِ فِي الصُّورَةِ قَرِينَةً عَلَى قَصْدِ زَمَانَيْنِ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ ابْنُ مَالِكٍ فِي «الْكَافِيَةِ» إِذْ قَالَ:

Müşkili kökünden halleden görüş ise şudur: Arap dili âlimleri, mâ kâde yef'alu (مَا كَادَ يَفْعَلُ) gibi menfi kâde'nin ifade ettiği anlam konusunda ihtilaf etmişlerdir. Zeccâcî'nin de aralarında bulunduğu bir grup; kâde'nin nefyinin fiile yaklaşmanın nefyine delalet ettiğini, bunun da evleviyetle fiilin vukuunun yokluğuna delil olduğunu savunmuşlardır. Buna göre kâde'nin müspet oluşu, kâde yekûmu (كَادَ يَقُومُ) -yani yaklaştı- sözündeki haberin vuku bulmadığının nefyidir; çünkü bu söz sadece yaklaşıp da yapmadığı zaman söylenir; nefyedilmesi ise fahve'l-hitab (kavramın öncelikli anlamı) yoluyla fiilin nefyi demektir ve bu adeta mantuk (açık lafız) gibidir. Bunun aksini vehmettiren hususlar ise iki farklı vaktin dikkate alınmasıyla tevil edilmiştir ve bu durumda iki ayrı söz mesabesindedir. Bu ayetteki { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } buyruğu da böyledir; yani şimdi kestiler, bundan önce ise neredeyse yapmayacaklardı. Muhtemelen onlar görünüşte birbiriyle çelişen iki haberi bir araya getirmeyi, iki ayrı zamanın kastedildiğine bir karine kılmaktadırlar. İbn Mâlik de el-Kâfiye'de şöyle diyerek bu görüşe meyletmiştir:

وَبِثُبُوتِ كَادَ يُنْفَى الْخَبَرُ ... وَحِينَ يُنْفَى كَادَ ذَاكَ أَجْدَرُ

“Kâde'nin müspet olmasıyla haber nefyedilir ... Kâde nefyedildiğinde ise bu durum daha da belirgindir.

وَغَيْرُ ذَا عَلَى كَلَامَيْنِ يَرِدْ ... كَوَلَدَتْ هِنْدٌ وَلَمْ تَكَدْ تَلِدْ

Bunun dışındaki durumlar, 'Hind doğurdu, az kalsın doğurmayacaktı' sözünde olduğu gibi iki ayrı söze hamledilir.”

وَهَذَا الْمَذْهَبُ وُقُوفٌ مَعَ قِيَاسِ الْوَضْعِ.

Bu mezhep, vaz'ın kıyasına (dilin asıl kuralına) bağlı kalmaktır.

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ إِثْبَاتَ كَادَ يَسْتَلْزِمُ نَفْيَ الْخَبَرِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ فِي تَقْرِيرِ الْمَذْهَبِ الْأَوَّلِ وَأَنَّ نَفْيَهَا يَصِيرُ إِثْبَاتًا عَلَى خِلَافِ الْقِيَاسِ وَقَدِ اشْتُهِرَ هَذَا بَيْنَ أَهْلِ الْأَعْرَابِ حَتَّى أَلْغَزَ فِيهِ أَبُو الْعَلَاءِ الْمَعَرِّيُّ بِقَوْلِهِ:

Bir grup ise, kâde'nin müspet olmasının birinci mezhebin takririnde açıkladığımız veçhile haberin nefyini gerektirdiği, nefyinin ise kıyasa aykırı olarak ispat (olumluluk) ifade ettiği görüşüne gitmiştir. Bu durum bedevî Araplar arasında o kadar meşhur olmuştur ki Ebü'l-Alâ el-Maarrî bu hususta şu bilmeceyi söylemiştir:

أَنَحْوِيَّ هَذَا الْعَصْرِ مَا هِيَ لَفْظَة ... أَنْت فِي لِسَانَيْ جُرْهُمٍ وَثَمُودَ

“Ey bu asrın nahivcisi! Cürhüm ve Semûd kabilelerinin dillerinde yer alan o lafız nedir ki;

إِذَا اسْتُعْمِلَتْ فِي صُورَةِ الْجَحْدِ أَثْبَتَتْ ... وَإِنْ أُثْبِتَتْ قَامَتْ مَقَامَ جُحُودِ

Nefiy (olumsuzluk) suretinde kullanıldığında ispat ifade eder, müspet kılındığında ise nefiy makamına geçer?”

وَقَدِ احْتَجُّوا لِذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ وَهَذَا مِنْ غَرَائِبِ الِاسْتِعْمَالِ الْجَارِي عَلَى خِلَافِ الْوَضْعِ اللُّغَوِيِّ.

Buna Yüce Allah'ın { فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Nihayet onu kestiler; az kalsın yapmayacaklardı” buyruğunu delil getirmişlerdir. Bu da lügavî vaz'ın aksine işleyen garip kullanımlardandır.

وَقَدْ جَرَتْ فِي هَذَا نَادِرَةٌ أَدَبِيَّةٌ ذَكَرَهَا الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» وَهِيَ أَنَّ عَنْبَسَةَ الْعَنْسِيَّ الشَّاعِرَ قَالَ: قَدِمَ ذُو الرُّمَّةِ الْكُوفَةَ فَوَقَفَ عَلَى نَاقَتِهِ بِالْكُنَاسَةِ يُنْشِدُ قَصِيدَتَهُ الْحَائِيَّةَ الَّتِي أَوَّلُهَا:

Bu hususta Şeyh Abdulkâhir'in Delâilü'l-İ'câz'da zikrettiği edebî bir nükte cereyan etmiştir. Şöyle ki; Şair Anbese el-Ansî demiştir ki: Zü'r-Rumme Kûfe'ye geldi ve Kübâse mevkiinde devesinin üzerinde durup şu mısra ile başlayan hâiyye kasidesini okumaya başladı:

أَمَنْزِلَتَيْ ميّ سَلام عَلَيْكُم ... عَلَى النَّأْيِ وَالنَّائِي يَوَدُّ وَيَنْصَحُ

“Ey Meyye'nin iki konağı, uzaklığa rağmen size selam olsun; oysa uzak düşen [hâlâ] sever ve hayır diler.”

حَتَّى بَلَغَ قَوْلَهُ فِيهَا:

Nihayet kasidesinde şu sözüne ulaştı:

إِذَا غَيَّرَ النَّأْيُ الْمُحِبِّينَ لَمْ يَكَدْ ... رَسِيسُ الْهَوَى مِنْ حُبِّ مَيَّةَ يَبْرَحُ

“Uzaklık sevenleri değiştirse de Meyye'ye olan aşkın derin izi neredeyse hiç silinmez.”

وَكَانَ فِي الْحَاضِرِينَ ابْنُ شُبْرُمَةَ فَنَادَاهُ ابْنُ شُبْرُمَةَ يَا غَيْلَانُ أَرَاهُ قَدْ بَرِحَ قَالَ: فَشَنَقَ نَاقَتَهُ وَجَعَلَ يَتَأَخَّرُ بِهَا وَيَتَفَكَّرُ ثُمَّ قَالَ: «لَمْ أَجِدْ» عِوَضَ «لَمْ يَكَدْ» قَالَ عَنْبَسَةُ: فَلَمَّا انْصَرَفْتُ حَدَّثْتُ أَبِي فَقَالَ لِي: أَخْطَأَ ابْنُ شُبْرُمَةَ حِينَ أَنْكَرَ عَلَى ذِي الرُّمَّةِ، وَأَخْطَأَ ذُو الرُّمَّةِ حِينَ غَيَّرَ شِعْرَهُ لِقَوْلِ ابْنِ شُبْرُمَةَ: إِنَّمَا هَذَا كَقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها [النُّور: ٤٠] وَإِنَّمَا هُوَ لَمْ يَرَهَا وَلَمْ يَكَدْ.

Hazır bulunanlar arasında İbn Şübrüme de vardı. İbn Şübrüme ona: “Ey Gaylân! Ben o izin silindiğini görüyorum” diye seslendi. Anbese dedi ki: Bunun üzerine o devesinin yularını çekti, geriye doğru çekilip düşünmeye başladı ve ardından «lem yeked» (لَمْ يَكَدْ) yerine «lem ecid» (لَمْ أَجِدْ) dedi. Anbese dedi ki: Ayrıldığımda bunu babama anlattım, babam bana şöyle dedi: “İbn Şübrüme, Zü'r-Rumme'ye itiraz etmekle hata etti; Zü'r-Rumme de İbn Şübrüme'nin sözü sebebiyle şiirini değiştirmekle hata etti. Zira bu tıpkı Yüce Allah'ın { ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها } [en-Nûr: 40] buyruğu gibidir. Oysa o [elini] ne gördü ne de görmeye yaklaştı.”

وَذَهَبَ قَوْمٌ- مِنْهُمْ أَبُو الْفَتْحِ بْنُ جِنِّي وَعَبْدُ الْقَاهِرِ وَابْنُ مَالِكٍ فِي «التَّسْهِيلِ» - إِلَى أَنَّ أَصْلَ كَادَ أَنْ يَكُونَ نَفْيُهَا لِنَفْيِ الْفِعْلِ بِالْأَوْلَى كَمَا قَالَ الْجُمْهُورُ إِلَّا أَنَّهَا قَدْ يُسْتَعْمَلُ نَفْيُهَا لِلدَّلَالَةِ عَلَى وُقُوعِ الْفِعْلِ بَعْدَ بُطْءٍ وَجَهْدٍ وَبَعْدَ أَنْ كَانَ بَعِيدًا فِي الظَّنِّ أَنْ يَقَعَ وَأَشَارَ عَبْدُ الْقَاهِرِ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ اسْتِعْمَالٌ جَرَى فِي الْعُرْفِ وَهُوَ يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنَّهَا مَجَازٌ تَمْثِيلِيٌّ بِأَنْ تُشَبَّهَ حَالَةُ مَنْ فَعَلَ الْأَمْرَ بَعْدَ عَنَاءٍ بِحَالَةِ مَنْ بَعُدَ عَنِ الْفِعْلِ فَاسْتَعْمَلَ الْمُرَكَّبَ الدَّالَّ عَلَى حَالَةِ الْمُشَبَّهِ بِهِ فِي حَالَةِ الْمُشَبَّهِ، وَلَعَلَّهُمْ يَجْعَلُونَ نَحْوَ قَوْلِهِ فَذَبَحُوها قَرِينَةً عَلَى هَذَا الْقَصْدِ.

Aralarında Ebü'l-Feth b. Cinnî, Abdulkâhir ve et-Teshîl'de İbn Mâlik'in de bulunduğu bir grup ise şöyle demiştir: Kâde fiilinin aslı, cumhurun dediği gibi nefyinin evleviyetle fiilin nefyi için olmasıdır; ancak nefyedilmesi bazen fiilin bir yavaşlık, meşakkat ve vuku bulması zanda uzak görüldükten sonra gerçekleştiğini bildirmek için de kullanılır. Abdulkâhir, bunun örfte yerleşmiş bir kullanım olduğuna işaret etmiştir; bununla onun bir temsilî mecaz olduğunu, yani bir işi meşakkatten sonra yapan kimsenin durumunun fiilden uzak kalan kimsenin durumuna benzetilerek müşebbehün bih'in (kendisine benzetilenin) durumuna delalet eden terkibin müşebbehin (benzetilenin) durumunda kullanıldığını kastetmektedir. Muhtemelen onlar { فَذَبَحُوها } gibi bir ifadeyi bu kasta bir karine kabul etmektedirler.

قَالَ فِي «التَّسْهِيلِ» : «وَتُنْفَى كَادَ إِعْلَامًاُُ

[İbn Mâlik] et-Teshîl’de şöyle demiştir: “Kâde [fiili], bildirmek için nefyedilir...”

بِوُقُوعِ الْفِعْلِ عَسِيرًا أَوْ بِعَدَمِهِ وَعَدَمِ مُقَارَبَتِهِ» وَاعْتَذَرَ فِي شَرْحِهِ لِلتَّسْهِيلِ عَنْ ذِي الرُّمَّةِ فِي تَغْيِيرِهِ بَيْتَهُ بِأَنَّهُ غَيَّرَهُ لِدَفْعِ احْتِمَالِ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ.

fiilin güçlükle gerçekleştiğini bildirmek için veya gerçekleşmediğini ve yaklaşmadığını bildirmek için nefyedilir.” İbn Mâlik, Şerhu't-Teshîl'de Zü'r-Rumme'nin beytini değiştirmesini, bu kullanım ihtimalini bertaraf etmek amacıyla değiştirdiği şeklinde mazur göstermiştir.

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ كَادَ إِنْ نُفِيَتْ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ فَهِيَ لِنَفْيِ الْمُقَارَبَةِ وَإِنْ نُفِيَتْ بِصِيغَةِ الْمَاضِي فَهِيَ لِلْإِثْبَاتِ وَشُبْهَتُهُ أَنْ جَاءَتْ كَذَلِكَ فِي الْآيَتَيْنِ لَمْ يَكَدْ يَراها [النُّور: ٤٠] وَما كادُوا يَفْعَلُونَ وَأَنَّ نَفْيَ الْفِعْلِ الْمَاضِي لَا يَسْتَلْزِمُ الِاسْتِمْرَارَ إِلَى زَمَنِ الْحَالِ بِخِلَافِ نَفْيِ الْمُضَارِعِ. وَزَعَمَ بَعْضُهُمْ أَنَّ قَوْلَهُمْ مَا كَادَ يَفْعَلُ وَهُمْ يُرِيدُونَ أَنَّهُ كَادَ مَا يَفْعَلُ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ الْقَلْبِ الشَّائِعِ.

Bir grup ise, kâde fiili muzari kipiyle nefyedilirse yaklaşmanın nefyi için olduğuna, mazi kipiyle nefyedilirse ispat için olduğuna gitmiştir. Onların şüphesi/dayanağı, { لَمْ يَكَدْ يَراها } [en-Nûr: 40] ve { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } şeklindeki iki ayette bu şekilde gelmiş olması ve mazi fiilin nefyinin muzarinin nefyinin aksine şimdiki zamana kadar sürmeyi gerektirmemesidir. Bazıları da “mâ kâde yef'alu” (مَا كَادَ يَفْعَلُ) dediklerinde aslında “kâde mâ yef'alu” (كَادَ مَا يَفْعَلُ) demeyi kastettiklerini, bunun da yaygın bir kalp (yer değiştirme) türünden olduğunu iddia etmişlerdir.

وَعِنْدِي أَنَّ الْحَقَّ هُوَ الْمَذْهَبُ الثَّانِي وَهُوَ أَنَّ نَفْيَهَا فِي مَعْنَى الْإِثْبَاتِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا وَجَدُوهَا فِي حَالَةِ الْإِثْبَاتِ مُفِيدَةً مَعْنَى النَّفْيِ جَعَلُوا نَفْيَهَا بِالْعَكْسِ كَمَا فَعَلُوا فِي لَوْ وَلَوْلَا وَيَشْهَدُ لِذَلِكَ مَوَاضِعُ اسْتِعْمَالِ نَفْيِهَا فَإِنَّكَ تَجِدُ جَمِيعَهَا بِمَعْنَى مُقَارَبَةِ النَّفْيِ لَا نَفْيِ الْمُقَارَبَةِ وَلَعَلَّ ذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ الْقَلْبِ الْمُطَّرِدِ فَيَكُونُ قَوْلُهُمْ مَا كَادَ يَفْعَلُ وَلَمْ يَكَدْ يَفْعَلُ بِمَعْنَى كَادَ مَا يَفْعَلُ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الِاسْتِعْمَالُ مِنْ بَقَايَا لُغَةٍ قَدِيمَةٍ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ تَجْعَلُ حَرْفَ النَّفْيِ الَّذِي حَقُّهُ التَّأْخِيرُ مُقَدَّمًا وَلَعَلَّ هَذَا الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ الْمَعَرِّيُّ بِقَوْلِهِ: «جَرَتْ فِي لِسَانَيْ جُرْهُمٍ وَثَمُودَ» وَيَشْهَدُ لِكَوْنِ ذَلِكَ هُوَ الْمُرَادَ تَغْيِيرُ ذِي الرُّمَّةِ بَيْتَهُ وَهُوَ مِنْ أَهْلِ اللِّسَانِ وَأَصْحَابِ الذَّوْقِ، فَإِنَّهُ وَإِنْ كَانَ مِنْ عَصْرِ الْمُوَلَّدِينَ إِلَّا أَنَّهُ لِانْقِطَاعِهِ إِلَى سُكْنَى بَادِيَتِهِ كَانَ فِي مَرْتَبَةِ شُعَرَاءِ الْعَرَبِ حَتَّى عُدَّ فِيمَنْ يُحْتَجُّ بِشِعْرِهِ، وَمَا كَانَ مِثْلُهُ لِيُغَيِّرَ شِعْرَهُ بَعْدَ التَّفَكُّرِ لَوْ كَانَ

Bana göre hak olan ikinci mezheptir; o da nefyinin ispat anlamında olmasıdır. Zira onlar bu fiili ispat halinde nefiy anlamı ifade eder bulunca, lev (لَوْ) ve levlâ (لَوْلَا) edatlarında yaptıkları gibi nefyini de tam tersi kıldılar. Nefyinin kullanıldığı yerler de buna şahitlik etmektedir; zira bunların tamamını yaklaşmanın nefyi değil, nefyin yaklaşması anlamında bulursun. Muhtemelen bu durum kurallı bir kalp (yer değiştirme) türündendir; böylece onların “mâ kâde yef'alu” (مَا كَادَ يَفْعَلُ) ve “lem yeked yef'alu” (لَمْ يَكَدْ يَفْعَلُ) sözleri “kâde mâ yef'alu” (كَادَ مَا يَفْعَلُ) anlamında olur. Bu kullanımın, aslında sonra gelmesi gereken nefiy harfini öne alan eski bir Arap lehçesinin kalıntılarından olması uzak bir ihtimal değildir. Nitekim Maarrî'nin «Cürhüm ve Semûd kabilelerinin dillerinde cari olmuştur» sözüyle işaret ettiği de muhtemelen budur. Kastedilenin bu olduğuna, lisan ehli ve zevk sahibi bir şair olan Zü'r-Rumme'nin beytini değiştirmesi de şahitlik eder. Zira o, muvelledûn (sonraki dönem şairleri) çağından olsa da çölünde yaşamaya devam etmesi sebebiyle Arap şairleri mertebesindeydi, hatta şiiriyle istişhâd edilenlerden sayılırdı. Onun gibi bir kimse,

لِصِحَّتِهِ وَجْهٌ فَمَا اعْتَذَرَ بِهِ عَنْهُ ابْنُ مَالِكٍ فِي «شَرْحِ التَّسْهِيلِ» ضَعِيفٌ. وَأَمَّا دَعْوَى الْمَجَازِ فِيهِ فَيُضَعِّفُهَا اطِّرَادُ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ حَتَّى فِي آيَةِ لَمْ يَكَدْ يَراها فَإِنَّ الْوَاقِفَ فِي الظَّلَامِ إِذَا مَدَّ يَدَهُ يَرَاهَا بِعَنَاءٍ وَقَالَ تَأَبَّطَ شَرًّا «فَأُبْتُ إِلَى فَهْمٍ وَمَا كدت آئبا» وَقَالَ تَعَالَى: وَلا يَكادُ يُبِينُ [الزخرف: ٥٢] . وَإِنَّمَا قَالَ: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ وَلَمْ يَقُلْ يَذْبَحُونَ كَرَاهِيَةَ إِعَادَةِ اللَّفْظِ تَفَنُّنًا فِي الْبَيَان.

şayet sıhhatine bir vecih olsaydı düşündükten sonra şiirini değiştirecek değildi; bu sebeple İbn Mâlik'in Şerhu't-Teshîl'de onun adına getirdiği mazeret zayıftır. Buradaki mecaz iddiasını ise, bu kullanımın { لَمْ يَكَدْ يَراها } ayetinde bile kurallı biçimde sürmesi zayıflatmaktadır; zira karanlıkta duran kimse elini uzattığında onu güçlükle görür. Teabbata Şerran da: «Fe-übtü ilâ Fehmin ve mâ kidtü âiben» (Fehm kabilesine neredeyse dönemeyecekken döndüm) demiştir. Yüce Allah da: { وَلا يَكادُ يُبِينُ } [ez-Zuhruf: 52] buyurmuştur. Ayette lafzın tekrarından kaçınmak ve beyanda çeşitlilik sağlamak maksadıyla “yezbahûn” (kesiyorlar) demeyip { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “az kalsın yapmayacaklardı” buyurmuştur.

[٧٢، ٧٣]

[72, 73]

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٧٢ إِلَى ٧٣]

[BAKARA SURESİ (2): 72 İLÂ 73. AYETLER]

وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَيُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣)

{ وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَيُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣) } “Hani siz bir adam öldürmüştünüz de bu hususta birbirinizle çekişip suçu üzerinizden atmıştınız. Hâlbuki Allah gizlemekte olduğunuz şeyi açığa çıkaracaktı. Bunun üzerine dedik ki: 'Ona (öldürülen kişiye ineğin) bir parçasıyla vurun!' İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve akledesiniz diye size ayetlerini gösterir.”

تَصْدِيرُهُ بِإِذْ عَلَى طَرِيقَةِ حِكَايَةِ مَا سَبَقَ مِنْ تَعْدَادِ النِّعَمِ وَالْأَلْطَافِ وَمُقَابَلَتِهِمْ إِيَّاهَا بالكفران وَالِاسْتِخْفَاف يومىء إِلَى أَنَّ هَذِهِ قِصَّةٌ غَيْرُ قِصَّةِ الذَّبْحِ وَلَكِنَّهَا حَدَثَتْ عَقِبَ الْأَمْرِ بِالذَّبْحِ

Ayete, daha önce geçen nimetlerin ve lütufların sayılması ve onların bunları nankörlük ve hafife alma ile karşılamalarının hikaye edilmesi üslubu üzere “iz” (إِذْ) ile başlanması; bunun kesme kıssasından farklı bir kıssa olduğuna, ancak kesme emrinin hemen akabinde meydana geldiğine ima eder;

لِإِظْهَارِ شَيْءٍ مِنْ حِكْمَةِ ذَلِكَ الْأَمْرِ الَّذِي أَظْهَرُوا اسْتِنْكَارَهُ عِنْدَ سَمَاعِهِ إِذْ قَالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً [الْبَقَرَة: ٦٧] وَفِي ذَلِكَ إِظْهَارُ مُعْجِزَةٍ لِمُوسَى. وَقَدْ قِيلَ إِنَّ مَا حُكِيَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ أَوَّلُ الْقِصَّةِ وَإِنَّ مَا تَقَدَّمَ هُوَ آخِرُهَا، وَذَكَرُوا لِلتَّقْدِيمِ نُكْتَةً تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي بَيَانِهَا وَتَوْهِينِهَا.

bu da { أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } [el-Bakara: 67] dediklerinde işitir işitmez inkâr ettikleri o emrin hikmetinden bir kısmını açığa çıkarmak içindir ve bunda Mûsâ için bir mucizenin ortaya konulması vardır. Bu ayette hikaye edilenin kıssanın başı, daha önce geçenin ise kıssanın sonu olduğu da söylenmiştir; öne alınması için bir nükte zikretmişlerdir ki bunun açıklaması ve zayıflığı daha önce geçmişti.

وَلَيْسَ فِيمَا رَأَيْتُ مِنْ كُتُبِ الْيَهُودِ مَا يُشِيرُ إِلَى هَذِهِ الْقِصَّةِ فَلَعَلَّهَا مِمَّا أُدْمِجَ فِي قِصَّةِ الْبَقَرَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ لَمْ تَتَعَرَّضِ السُّورَةُ لِذِكْرِهَا لِأَنَّهَا كَانَتْ مُعْجِزَةً لِمُوسَى ﵇ وَلَمْ تَكُنْ تَشْرِيعًا بَعْدَهُ.

Yahudilerin gördüğüm kitaplarında bu kıssaya işaret eden bir şey yoktur; dolayısıyla bu, daha önce geçen inek kıssasına dahil edilmiş hususlardan olabilir; sure bunu zikretmeye yönelmemiştir, çünkü o Mûsâ aleyhisselâm için bir mucize idi ve ondan sonra bir teşrî (hüküm) değildi.

وَأَشَارَ قَوْلُهُ: قَتَلْتُمْ إِلَى وُقُوعِ قَتْلٍ فِيهِمْ وَهِيَ طَرِيقَةُ الْقُرْآنِ فِي إِسْنَادِ أَفْعَالِ الْبَعْضِ إِلَى الْجَمِيعِ جَرْيًا عَلَى طَرِيقَةِ الْعَرَبِ فِي قَوْلِهِمْ: قَتَلَتْ بَنُو فُلَانٍ فُلَانًا، قَالَ النَّابِغَةُ يَذْكُرُ بَنِي حُنٍّ :

{ قَتَلْتُمْ } “Öldürmüştünüz” buyruğu, aralarında bir öldürme olayının meydana geldiğine işaret etmektedir. Bu, Arapların «Faland oğulları falanı öldürdü» sözündeki usullerine uygun olarak, bazılarının fiillerini bütüne isnat etme şeklindeki Kur'an üslubudur. Nâbiğa, Hunn oğullarını anarak şöyle demiştir:

وَهُمْ قَتَلُوا الطَّائِيَّ بِالْجَوِّ عَنْوَةً ... أَبَا جَابِرٍ وَاسْتَنْكَحُوا أُمَّ جَابِرِ

“Onlar Cevv mevkiinde Tâî kabilesinden olan Ebû Câbir'i zorla öldürdüler ve Câbir'in annesini nikahladılar.”

وَذَلِكَ أَنَّ نَفَرًا مِنَ الْيَهُودِ قَتَلُوا ابْنَ عَمِّهِمُ الْوَحِيدَ لِيَرِثُوا عَمَّهُمْ وَطَرَحُوهُ فِي مَحِلَّةِ قَوْمٍ وَجَاءُوا مُوسَى يُطَالِبُونَ بِدَمِ ابْنِ عَمِّهِمْ بُهْتَانًا وَأَنْكَرَ الْمُتَّهَمُونَ فَأَمَرَهُ اللَّهُ بِأَنْ يَضْرِبَ الْقَتِيلَ بِبَعْضِ تِلْكَ الْبَقَرَةِ فَيَنْطِقَ وَيُخْبِرَ بِقَاتِلِهِ، وَالنَّفْسُ الْوَاحِدُ مِنَ النَّاسِ لِأَنَّهُ صَاحِبُ نَفْسٍ أَيْ رُوحٍ وَتَنَفُّسٍ وَهِيَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ التَّنَفُّسِ

Olay şudur: Yahudilerden birkaç kişi, amcalarına mirasçı olmak için onun tek oğlunu öldürüp bir kavmin mahallesine attılar; ardından iftira atarak amcaoğullarının kanını talep etmek üzere Mûsâ'ya geldiler. Suçlananlar ise bunu inkâr etti. Bunun üzerine Allah ona, öldürülen kişiye o ineğin bir parçasıyla vurmasını emretti; böylece maktul konuşacak ve kendisini öldüreni haber verecekti. Nefis (النَّفْسُ), insanlardan tek bir şahıs demektir; çünkü o nefis, yani ruh ve nefes sahibidir ve bu kelime teneffüsten (التَّنَفُّس) türetilmiştir.

وَفِي الْحَدِيثِ «مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ»

Hadiste de «Doğan hiçbir can yoktur ki...» buyrulmuştur.

وَلِإِشْعَارِهَا بِمَعْنَى

Bu kelimenin teneffüs anlamını

التَّنَفُّسِ اخْتُلِفَ فِي جَوَازِ إِطْلَاقِ النَّفْسِ عَلَى اللَّهِ وَإِضَافَتِهَا إِلَى اللَّهِ فَقِيلَ يَجُوزُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ كَلَامِ عِيسَى: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ [الْمَائِدَة: ١١٦] وَلِقَوْلِهِ

ihsas ettirmesinden dolayı nefis kelimesinin Allah hakkında kullanılması ve Allah'a izafe edilmesi konusunda ihtilaf edilmiştir. Îsâ'nın sözünden naklen gelen { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } [el-Mâide: 116] ayeti ve

فِي الْحَدِيثِ الْقُدُسِيِّ: «وَإِنْ ذَكَرَنِي فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي»

kudsî hadisteki: «Eğer o beni kendi nefsinde anarsa, ben de onu nefsimde anarım» buyruğu sebebiyle caiz olduğu söylenmiştir.

وَقِيلَ: لَا يَجُوزُ إِلَّا لِلْمُشَاكَلَةِ كَمَا فِي الْآيَةِ وَالْحَدِيثِ الْقُدُسِيِّ وَالظَّاهِرُ الْجَوَازُ وَلَا عِبْرَةَ بِأَصْلِ مَأْخَذِ الْكَلِمَةِ مِنَ التَّنَفُّسِ فَالنَّفْسُ الذَّاتُ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها [النَّحْل: ١١١] . وَتُطْلَقُ النَّفْسُ عَلَى رُوحِ الْإِنْسَانِ وَإِدْرَاكِهِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَقَوْلُ الْعَرَبِ قُلْتُ فِي نَفْسِي أَيْ فِي تَفَكُّرِي دُونَ قَوْلٍ لَفْظِيٍّ، وَمِنْهُ إِطْلَاقُ الْعُلَمَاءِ الْكَلَامَ النَّفْسِيَّ عَلَى الْمَعَانِي الَّتِي فِي عَقْلِ الْمُتَكَلِّمِ الَّتِي يُعَبَّرُ عَنْهَا بِاللَّفْظِ.

Ayet ve kudsî hadiste olduğu gibi sadece müşâkele (söz uyumu) amacıyla caiz olduğu da söylenmiştir; zahir olan ise caiz olmasıdır. Kelimenin asıl kökeninin teneffüsten gelmiş olmasına itibar edilmez; zira nefis zât demektir. Nitekim Yüce Allah: { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها } [en-Nahl: 111] buyurmuştur. Nefis kelimesi insanın ruhu ve idraki için de kullanılır; { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي } buyruğu ve Arapların lafzî bir söz olmaksızın “kendi içimde düşündüm” anlamında «içimden söyledim» demeleri bundandır. Âlimlerin, konuşanın zihninde bulunan ve lafızla ifade edilen manalara “kelâm-ı nefsî” adını vermeleri de bu kabildendir.

و (ادّارأتم) افْتِعَالٌ، وَادَّارَأْتُمْ أَصْلُهُ تَدَارَأْتُمْ تَفَاعُلٌ مِنَ الدَّرْءِ وَهُوَ الدَّفْعُ لِأَنَّ كُلَّ فَرِيقٍ يَدْفَعُ الْجِنَايَةَ عَنْ نَفْسِهِ فَلَمَّا أُرِيدَ إِدْغَامُ التَّاءِ فِي الدَّالِ عَلَى قَاعِدَةِ تَاءِ الِافْتِعَالِ مَعَ الدَّالِ وَالذَّالِ جُلِبَتْ هَمْزَةُ الْوَصْلِ لِتَيْسِيرِ التَّسْكِينِ لِلْإِدْغَامِ.

(ادّارأتم) kelimesi ifti'âl kalıbındadır. (ادَّارَأْتُمْ) lafzının aslı “tedâra'tüm” (تَدَارَأْتُمْ) olup “der'” (الدَّرْء) kökünden tefâul kalıbındadır; o da defetmek/savuşturmak demektir, zira her grup cinayeti kendisinden savuşturuyordu. Tâ harfinin dâl ve zâl harfleriyle ifti'âl kuralı gereğince dâl harfine idgam edilmesi istenince, idgam için sükûn yapmayı kolaylaştırmak üzere vasıl hemzesi getirildi.

وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ مُخْرِجٌ جُمْلَةٌ حَالية من فَادَّارَأْتُمْ أَيْ تَدَارَأْتُمْ فِي حَالِ أَنَّ اللَّهَ سَيُخْرِجُ مَا كَتَمْتُمُوهُ فَاسْمُ الْفَاعِلِ فِيهِ لِلْمُسْتَقْبَلِ بِاعْتِبَارِ عَامله وَهُوَ فَادَّارَأْتُمْ.

Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ مُخْرِجٌ } “Allah ise açığa çıkarıcıdır” buyruğu, { فَادَّارَأْتُمْ } “birbirinizle çekişmiştiniz” ifadesinden hâl cümlesidir. Yani 'Allah sizin gizlemekte olduğunuz şeyi muhakkak açığa çıkaracağı bir haldeyken birbirinizle çekişip suçu birbirinizin üzerine atıyordunuz' demektir. Dolayısıyla buradaki ism-i fâil (مُخْرِجٌ), âmili olan { فَادَّارَأْتُمْ } fiili dikkate alındığında gelecek zaman (istikbâl) anlamındadır.

وَالْخِطَابُ هُنَا عَلَى نَحْوِ الْخِطَابِ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ الْمَبْنِيِّ عَلَى تَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِينَ مَنْزِلَةَ أَسْلَافِهِمْ لِحَمْلِ تَبِعَتِهِمْ عَلَيْهِمْ بِنَاءً عَلَى مَا تَقَرَّرَ مِنْ أَنَّ خُلُقَ السَّلَفِ يَسْرِي إِلَى الْخَلَفِ كَمَا بَيَّنَّاهُ فِيمَا مَضَى وَسَنُبَيِّنُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى عِنْدَ قَوْلِهِ: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٧٥] .

Buradaki hitap, önceki ayetlerde geçen hitap gibidir; geçmişlerin ahlakının sonraki nesillere sirayet ettiği yönündeki yerleşik kurala dayanarak, geçmişlerinin sorumluluğunu onlara yüklemek amacıyla muhatapları atalarının yerine koyma esasına dayanır. Nitekim bunu daha önce açıkladığımız gibi, inşâallah { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } [el-Bakara: 75] buyruğunun tefsirinde de açıklayacağız.

وَإِنَّمَا تَعَلَّقَتْ إِرَادَةُ اللَّهِ تَعَالَى بِكَشْفِ حَالِ قَاتِلِي هَذَا الْقَتِيلِ مَعَ أَنَّ دَمَهُ لَيْسَ بِأَوَّلِ دَمٍ طَلٍّ فِي الْأُمَمِ إِكْرَامًا لِمُوسَى ﵇ أَنْ يَضِيعَ دَمٌ فِي قَوْمِهِ وَهُوَ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ وَبِمَرْأًى مِنْهُ وَمَسْمَعٍ لَا سِيَّمَا وَقَدْ قَصَدَ الْقَاتِلُونَ اسْتِغْفَالَ مُوسَى وَدَبَّرُوا الْمَكِيدَةَ فِي إِظْهَارِهِمُ الْمُطَالَبَةَ بِدَمِهِ فَلَوْ لَمْ يُظْهِرِ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الدَّمَ فِي أُمَّةٍ لَضَعُفَ يَقِينُهَا بِرَسُولِهَا وَلَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا يَزِيدُهُمْ شَكًّا فِي صِدْقِهِ فَيَنْقَلِبُوا كَافِرِينَ فَكَانَ إِظْهَارُ هَذَا الدَّمِ كَرَامَةً لِمُوسَى وَرَحْمَةً بِالْأُمَّةِ لِئَلَّا تَضِلَّ فَلَا يُشْكَلُ عَلَيْكُمْ أَنَّهُ قَدْ ضَاعَ دَمٌ فِي زَمَنِ نَبِيِّنَا ﷺ كَمَا فِي حَدِيثِ حُوَيِّصَةَ وَمُحَيِّصَةَ الْآتِي لِظُهُورِ الْفَرْقِ بَيْنَ الْحَالَيْنِ بِانْتِفَاءِ تَدْبِيرِ الْمَكِيدَةِ وَانْتِفَاءِ شَكِّ الْأُمَّةِ فِي رَسُولِهَا وَهِيَ خَيْرُ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ.

Onun kanı ümmetler arasında karşılıksız kalan ilk kan olmadığı halde Yüce Allah'ın iradesinin bu maktulün katillerinin durumunu açığa çıkarmaya taalluk etmesi; Mûsâ aleyhisselâm'a bir ikram olmak üzere, o kavminin arasındayken ve gözü önünde, kulağı işitirken bir kanın heba olup gitmesini önlemek içindir. Bilhassa katiller Mûsâ'yı gafil avlamayı kastetmiş ve onun kanını talep eder görünerek tuzak kurmuşlardı. Eğer Yüce Allah peygamberine olan yakini zayıflamış bir ümmet içinde bu kanı açığa çıkarmamış olsaydı, bu durum onların onun doğruluğundan daha da şüphe etmelerine ve inkârcı olmalarına yol açardı. Dolayısıyla bu kanın açığa çıkarılması Mûsâ için bir ikram, ümmetin sapmaması için de bir rahmet olmuştur. İleride gelecek olan Huveyyisa ve Muhayyisa hadisinde olduğu gibi Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bir kanın faili meçhul kalmış olması size müşkül gelmesin; zira tuzak kurmanın olmaması ve insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet olan o ümmetin peygamberinden asla şüphe duymaması sebebiyle iki durum arasındaki fark açıktır.