Binûn

2- Bakara Suresi — 27. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَوله: كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى

Yüce Allah'ın { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “İşte Allah ölüleri böyle diriltir” buyruğunda;

الْإِشَارَةُ إِلَى مَحْذُوفٍ لِلْإِيجَازِ أَيْ فَضَرَبُوهُ فَحَيِيَ فَأَخْبَرَ بِمَنْ قَتَلَهُ أَيْ كَذَلِك الْإِحْيَاء يحي اللَّهُ الْمَوْتَى فَالتَّشْبِيهُ فِي التَّحَقُّقِ وَإِنْ كَانَتْ كَيْفِيَّةُ

buyruğundaki işaret, îcâz (özlü anlatım) için hazfedilmiş bir kısma işaret eder; yani ona vurdular, o da dirildi ve kendisini öldüreni haber verdi; işte Allah ölüleri böyle diriltir. Benzetme, vuku bulmanın kesinliği yönündendir; gerçi

الْمُشَبَّهِ أَقْوَى وَأَعْظَمَ لِأَنَّهَا حَيَاةٌ عَنْ عَدَمٍ بِخِلَافِ هَاتِهِ فَالْمَقْصِدُ مِنَ التَّشْبِيهِ بَيَانُ إِمْكَانِ الْمُشَبَّهِ كَقَوْلِ الْمُتَنَبِّي:

müşebbehin (kendisi benzetilenin) keyfiyeti daha güçlü ve daha büyüktür; zira o yoktan bir hayattır, bu ise öyle değildir. Dolayısıyla benzetmedeki maksat, Mütenebbî'nin şu sözünde olduğu gibi müşebbehin imkânını açıklamaktır:

فَإِنْ تَفُقِ الْأَنَامَ وَأَنْتَ مِنْهُمْ ... فَإِنَّ الْمِسْكَ بَعْضُ دَمِ الْغَزَالِ

“Sen insanlardan biri olduğun halde onları aşıp üstün gelirsen [şaşılmaz]; zira misk de geyiğin kanından bir parçadır.”

وَقَوله: كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى

Yüce Allah'ın { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “İşte Allah ölüleri böyle diriltir” buyruğu;

مِنْ بَقِيَّةِ الْمَقُولِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يُقَدَّرَ وَقُلْنَا لَهُم كَذَلِك يحي اللَّهُ الْمَوْتَى لِأَنَّ الْإِشَارَةَ لِشَيْءٍ مُشَاهَدٍ لَهُمْ وَلَيْسَ هُوَ اعْتِرَاضًا أُرِيدَ بِهِ مُخَاطَبَةُ الْأُمَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُشَاهِدُوا ذَلِكَ الْإِحْيَاءَ حَتَّى يُشَبَّهَ بِهِ إِحْيَاءُ اللَّهِ الْمَوْتَى.

buyruğu İsrâiloğullarına söylenen sözün devamındandır; dolayısıyla takdirin «Ve onlara dedik ki: Allah ölüleri böyle diriltir» şeklinde olması gerekir; çünkü işaret onlar tarafından müşahede edilen bir şeyedir. Bu ifade, İslam ümmetine hitap edilmesi kastedilen bir itirâziyye (ara cümle) değildir; zira onlar, Allah'ın ölüleri diriltmesinin kendisine benzetileceği o diriltme olayını bizzat müşahede etmiş değillerdir.

وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Ve O'nun { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ }

رَجَاءٌ لِأَنْ يَعْقِلُوا فَلَمْ يَبْلُغِ الظَّنُّ بِهِمْ مَبْلَغَ الْقَطْعِ مَعَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ كُلِّهَا.

“akledesiniz diye” [buyruğu], akletmelerine dair bir ümittir; zira bütün bu delillere rağmen onlara dair zan kesinlik derecesine ulaşmamıştır.

وَقَدْ جَرَتْ عَادَةُ فُقَهَائِنَا أَنْ يَحْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ اعْتِبَارِ قَوْلِ الْمَقْتُولِ:

Fakihlerimiz, öldürülen kişinin:

دَمِي عِنْدَ فُلَانٍ مُوجِبًا لِلْقَسَامَةِ وَيَجْعَلُونَ الِاحْتِجَاجَ بِهَا لِذَلِكَ مُتَفَرِّعًا عَلَى الِاحْتِجَاجِ بِشَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا، وَفِي ذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ مَحَلَّ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ ذَلِكَ هُوَ أَنَّ إِحْيَاءَ الْمَيِّتِ لَمْ يُقْصَدْ مِنْهُ إِلَّا سَمَاعُ قَوْلِهِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ قَوْلَ الْمَقْتُولِ كَانَ مُعْتَبَرًا فِي أَمْرِ الدِّمَاءِ. وَالتَّوْرَاةُ قَدْ أَجْمَلَتْ أَمْرَ الدِّمَاءِ إِجْمَالًا شَدِيدًا فِي قِصَّةِ ذَبْحِ الْبَقَرَةِ الَّتِي قَدَّمْنَاهَا، نَعَمْ إِنَّ الْآيَةَ لَا تَدُلُّ عَلَىُُ

«Kanım falandadır [beni falan öldürdü]» sözünün kasâmeyi gerektireceğini kabul etme meşruiyetine bu ayetle delil getirmeyi adet edinmişler ve bununla delil getirmeyi bizden öncekilerin şeriatı (şer‘u men kablenâ) ile delil getirme esasına dayandırmışlardır. Bunda, söz konusu ayetin bu hükmün meşruiyetine delil teşkil ettiği noktanın şu olduğuna bir dikkat çekme vardır: Ölüye yeniden hayat verilmesinden maksat sadece onun sözünü işitmekti; bu da öldürülenin sözünün kan davalarında muteber kabul edildiğine delalet etmiştir. Tevrat ise daha önce sunduğumuz sığırın kesilmesi kıssasında kan meselesini son derece mücmel (özet) bırakmıştır. Evet, ayet

وُقُوعِ الْقَسَامَةِ مَعَ قَوْلِ الْمَقْتُولِ وَلَكِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى اعْتِبَارِ قَوْلِ الْمَقْتُولِ سَبَبًا مِنْ أَسْبَابِ الْقِصَاصِ، وَلَمَّا كَانَ الظَّنُّ بِتِلْكَ الشَّرِيعَةِ أَنْ لَا يُقْتَلَ أَحَدٌ بِمُجَرَّدِ الدَّعْوَى مِنَ الْمَطْعُونِ تَعَيَّنَ أَنَّ هُنَالِكَ شَيْئًا تَقْوَى بِهِ الدَّعْوَى وَهُوَ الْقَسَامَةُ.

öldürülenin sözüyle birlikte kasâmenin gerçekleştiğine doğrudan delalet etmez; fakat öldürülenin sözünün kısas sebeplerinden biri sayıldığına delalet eder. O şeriatta sadece vurulan kişinin iddiasıyla hiç kimsenin öldürülmeyeceği zannedildiğinden, orada iddiayı güçlendirecek bir şeyin bulunması zorunlu hale gelmiştir ki o da kasâmedir.

وَقَدْ أُورِدَ عَلَى احْتِجَاجِ الْمَالِكِيَّةِ بِهَا أَنَّ هَذَا مِنْ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ وَهِيَ لَا تُفِيدُ أَحْكَامًا وَأَجَابَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ بِأَنَّ الْمُعْجِزَةَ فِي إِحْيَاءِ الْمَيِّتِ فَلَمَّا حَيِيَ صَارَ كَلَامُهُ كَكَلَامِ سَائِرِ الْأَحْيَاءِ، وَهُوَ جَوَابٌ لَطِيفٌ لَكِنَّهُ غَيْرُ قَاطِعٍ.

Mâlikîlerin bu ayetle delil getirmesine karşı, bunun harikulade (mucizevi) olaylardan olduğu ve bu tür olayların hüküm ifade etmeyeceği itirazı ileri sürülmüştür. İbnü'l-Arabî ise mucizenin ölünün diriltilmesinde olduğunu, dirildikten sonra ise sözünün diğer yaşayanların sözü gibi olduğunu söyleyerek cevap vermiştir. Bu zarif bir cevaptır ancak kesin değildir.

وَالْخِلَافُ فِي الْقَضَاءِ بِالْقَسَامَةِ إِثْبَاتًا وَنَفْيًا وَفِي مِقْدَارِ الْقَضَاءِ بِهَا مَبْسُوطٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ وَقَدْ تَقَصَّاهُ الْقُرْطُبِيُّ وَلَيْسَ مِنْ أغراض الْآيَة.

Kasâme ile hükmetme konusundaki olumlu ve olumsuz ihtilaf ile bununla ne ölçüde hükmedileceği fıkıh kitaplarında genişçe açıklanmış ve Kurtubî bunu etraflıca ele almıştır; bunlar ayetin temel maksatlarından değildir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٧٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 74]

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤)

{ ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; taş gibi, hatta daha da katı oldu. Çünkü taşlardan öylesi vardır ki, içinden nehirler kaynar. Öylesi de vardır ki, çatlayıp yarılır da ondan su çıkar. Ve öylesi de vardır ki, Allah korkusundan yuvarlanıp aşağı düşer. Allah yaptıklarınızdan asla gafil değildir.” (74)

(ثُمَّ) هُنَا لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ الَّذِي تتهيأ لَهُ (ثمَّ) إِذَا عَطَفْتَ الْجُمَلَ، أَيْ وَمَعَ ذَلِكَ كُلِّهِ لَمْ

Buradaki { ثُمَّ } (sümme), cümleleri atfettiğinde (bağladığında) { ثُمَّ } edatının kazandığı rütbî (derece bakımından) sıralama içindir; yani bütün bunlara rağmen

تَلِنْ قُلُوبُكُمْ وَلَمْ تنفعكم الْآيَات ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ وَكَانَ مِنَ الْبَعِيدِ قَسْوَتُهَا.

kalpleriniz yumuşamadı, ayetler size fayda vermedi, sonra kalpleriniz katılaştı; oysa onun katılaşması uzak bir ihtimaldi.

وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ زِيَادَةُ تَعْجِيبٍ مِنْ طُرُقِ الْقَسَاوَةِ لِلْقَلْبِ بَعْدَ تَكَرُّرِ جَمِيعِ الْآيَاتِ السَّابِقَةِ الْمُشَارِ إِلَى مَجْمُوعِهَا بِذَلِكَ عَلَى حَدِّ قَوْلِ الْقَطَامِيِّ:

O'nun { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Bunun ardından” buyruğu, tamamına «zelike» ile işaret edilen önceki bütün ayetler tekrarlandıktan sonra kalbe katılık gelmesinin yollarından duyulan hayreti artırmak içindir. Nitekim Katâmî şöyle demiştir:

أَكُفْرًا بَعْدَ رَدِّ الْمَوْتِ عَنِّي ... وَبَعْدَ عَطَائِكَ الْمِائَةَ الرِّتَاعَا

“Ölümü benden savuşturduktan... Ve bana otlayan yüz deveyi bağışladıktan sonra nankörlük mü edeyim?”

أَيْ كَيْفَ أَكْفُرُ نِعْمَتَكَ أَيْ لَا أَكْفُرُهَا مَعَ إِنْجَائِكَ لِي مِنَ الْمَوْتِ إِلَخْ. وَوَجْهُ اسْتِعْمَالِ (بَعْدَ) فِي هَذَا الْمَعْنَى أَنَّهَا مَجَازٌ فِي مَعْنَى (مَعَ) لِأَنَّ شَأْنَ الْمُسَبَّبِ، أَنْ يَتَأَخَّرَ عَنِ السَّبَبِ وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْمَقْصِدُ التَّنْبِيهَ عَلَى تَأَخُّرِهِ لِلْعِلْمِ بِذَلِكَ وَأُرِيدَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ مَعَهُ إِثْبَاتًا أَوْ نفيا عبر ببعد عَنْ مَعْنَى (مَعَ) مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى التَّأَخُّرِ الرُّتْبِيِّ.

Yani «Beni ölümden kurtarmana rağmen nimetine nasıl nankörlük ederim, yani nankörlük etmem» demektir. «Ba‘de» (بَعْدَ) kelimesinin bu anlamda kullanılmasının gerekçesi, onun «ma‘a» (مَعَ / ile birlikte) anlamında mecaz olmasıdır; çünkü sebeplinin (sonucun) sebepten sonra gelmesi doğaldır. Bilindiği için maksat onun sonralığına dikkat çekmek olmayıp, olumlu veya olumsuz olarak onunla beraber bulunduğuna dikkat çekmek olunca, rütbî sonralığa işaret edilmekle birlikte «ba‘de» ile «ma‘a» anlamı ifade edilmiştir.

وَالْقَسْوَةُ وَالْقَسَاوَةُ تُوصَفُ بِهَا الْأَجْسَامُ وَتُوصَفُ بِهَا النُّفُوسُ الْمُعَبَّرُ عَنْهَا بِالْقُلُوبِ فَالْمَعْنَى الْجَامِعُ لِلْوَصْفَيْنِ هُوَ عَدَمُ قَبُولِ التَّحَوُّلِ عَنِ الْحَالَةِ الْمَوْجُودَةِ إِلَى حَالَةٍ تُخَالِفُهَا.

Kasvet (قَسْوَة) ve kasâvet (قَسَاوَة / katılık), hem cisimler hem de kalplerle ifade edilen nefisler için nitelenir. Her iki nitelemeyi birleştiren ortak anlam, mevcut durumdan ona zıt olan başka bir duruma dönüşmeyi kabul etmemektir.

وَسَوَاءٌ كَانَتِ الْقَسَاوَةُ مَوْضُوعَةً لِلْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ هَذَيْنِ الْمَعْنَيَيْنِ الْحِسِّيِّ وَالْقَلْبِيِّ- وَهُوَ احْتِمَالٌ ضَعِيفٌ- أَمْ كَانَتْ مَوْضُوعَةً لِلْأَجْسَامِ حَقِيقَةً وَاسْتُعْمِلَتْ فِي الْقُلُوبِ مَجَازًا وَهُوَ الصَّحِيحُ، فَقَدْ شَاعَ هَذَاُُ

İster kasavet kelimesi bu iki anlam -hissî ve kalbî anlam- arasındaki ortak payda için konulmuş olsun -ki bu zayıf bir ihtimaldir-, isterse hakikat olarak cisimler için konulup kalpler için mecazen kullanılmış olsun -ki doğru olan budur-, bu

الْمَجَازُ حَتَّى سَاوَى الْحَقِيقَةَ وَصَارَ غَيْرَ مُحْتَاجٍ إِلَى الْقَرِينَةِ فَآلَ اللَّفْظُ إِلَى الدَّلَالَةِ عَلَى الْقَدْرِ الْمُشْتَرِكِ بِالِاسْتِعْمَالِ لَا بِأَصْلِ الْوَضْعِ وَقَدْ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ الْعَطْفُ فِي قَوْلِهِ: أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً كَمَا سَيَأْتِي.

mecaz o kadar yaygınlaşmıştır ki hakikate denk hale gelmiş ve karineye ihtiyaç duymaz olmuştur. Böylece lafız, ilk vazedilişiyle değil, kullanımıyla ortak paydaya delalet eder bir hale gelmiştir. İleride geleceği üzere, { أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “yahut daha da katı” buyruğundaki atıf da buna delalet etmiştir.

وَقَوْلُهُ: فَهِيَ كَالْحِجارَةِ تَشْبِيهُ فَرْعٍ بِالْفَاءِ لِإِرَادَةِ ظُهُورِ التَّشْبِيهِ بَعْدَ حِكَايَةِ الْحَالَةِ الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِقَسَتْ لِأَنَّ الْقَسْوَةَ هِيَ وَجْهُ الشَّبَهِ وَلِأَنَّ أَشْهَرَ الْأَشْيَاءِ فِي هَذَا الْوَصْف هُوَ الْحجر فَإِذَا ذُكِرَتِ الْقَسْوَةُ فَقَدْ تَهَيَّأَ التَّشْبِيهُ بِالْحَجَرِ وَلِذَا عَطَفَ بِالْفَاءِ أَيْ إِذَا عَلِمْتَ أَنَّهَا قَاسِيَةٌ فَشَبَّهَهَا بِالْحِجَارَةِ كَقَوْلِ النَّابِغَةِ يَصِفُ الْحَجِيجَ:

O'nun { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ } “Taş gibi” buyruğu, { قَسَتْ } “katılaştı” ifadesiyle anlatılan durumun zikrinden sonra benzetmenin açığa çıkması istendiği için «fâ» harfiyle yapılmış bir fer‘î teşbihtir. Çünkü vech-i şebeh (benzetme yönü) katılıktır ve bu nitelikte en meşhur şey taştır. Katılık zikredilince taşa benzetmeye zemin hazırlanmış oldu; bundan dolayı «fâ» ile atfedildi; yani «onun katı olduğunu bildiğinde onu taşlara benzet» demektir. Nitekim Nâbiga hacıları tasvir ederken şöyle demiştir:

عَلَيْهِنَّ شَعَثٌ عَامِدُونَ لِرَبِّهِمْ ... فَهُنَّ كَأَطْرَافِ الْحَنِيِّ خَوَاشِعُ

“Üzerlerinde Rablerine yönelmiş üstü başı tozlu insanlar vardır... Onlar eğri yay uçları gibi boyun bükmüşlerdir.”

وَقَدْ كَانَتْ صَلَابَةُ الْحَجَرِ أَعْرَفَ لِلنَّاسِ وَأَشْهَرَ لِأَنَّهَا مَحْسُوسَةٌ فَلِذَلِكَ شُبِّهَ بِهَا، وَهَذَا الْأُسْلُوبُ يُسَمَّى عِنْدِي تَهْيِئَةَ التَّشْبِيهِ وَهُوَ مِنْ مَحَاسِنِهِ، وَإِذَا تَتَبَّعْتَ أَسَالِيبَ التَّشْبِيهِ فِي كَلَامِهِمْ تَجِدُهَا عَلَى ضَرْبَيْنِ ضَرْبٌ لَا يُهَيَّأُ فِيهِ التَّشْبِيهُ وَهُوَ الْغَالِبُ وَضَرْبٌ يُهَيَّأُ فِيهِ كَمَا هُنَا وَالْعَطْفُ بِالْفَاءِ فِي مِثْلِهِ حَسَنٌ جِدًّا وَأَمَّا أَنْ يَأْتِيَ الْمُتَكَلِّمُ بِمَا لَا يُنَاسِبُ التَّشْبِيهَ فَذَلِك عِنْدِي بعد مَذْمُومًا. وَقَدْ رَأَيْتُ بَيْتًا جَمَعَ تَهْيِئَةَ التَّشْبِيهِ وَالْبُعْدَ عَنْهُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ نَبَاتَةَ:

Taşın sertliği somut ve hissedilir olduğu için insanlarca daha çok bilinen ve daha meşhur olan bir durumdu; bu yüzden ona benzetildi. Bu üslup bana göre «tehie-i teşbih» (benzetmeye hazırlama) olarak adlandırılır ve benzetmenin güzelliklerindendir. Onların kelamındaki teşbih üsluplarını incelersen iki kısım olduğunu görürsün: Teşbihe zemin hazırlanmayan kısım ki bu çoğunluktadır; bir de burada olduğu gibi teşbihe zemin hazırlanan kısım. Bunun gibilerde «fâ» ile atıf pek güzeldir. Mütekellimin benzetmeye uygun olmayan bir ifade getirmesi ise bana göre son derece kınanmıştır. Ben hem teşbihe hazırlamayı hem de ondan uzaklaşmayı bir arada toplayan bir beyit gördüm ki o da İbn Nübâte'nin şu sözüdür:

فِي الرِّيقِ سُكْرٌ وَفِي الْأَصْدَاغِ تَجْعِيدُ ... هَذَا الْمُدَامُ وَهَاتِيكَ الْعَنَاقِيدُ

“Tükürükte sarhoşluk, şakaklarda kıvrım vardır... Şu şaraptır, beriki de üzüm salkımları.”

فَإِنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ السُّكْرَ تَهَيَّأَ التَّشْبِيهُ بِالْخَمْرِ وَلَكِنَّ قَوْلَهُ: تَجْعِيدٌ لَا يُنَاسِبُ الْعَنَاقِيدَ.

Zira o, sarhoşluğu zikredince şaraba benzetmeye zemin hazırlanmış oldu; fakat onun «kıvrım» sözü üzüm salkımlarına uygun düşmemiştir.

فَإِنْ قُلْتَ لِمَ عَدَدْتَهُ مَذْمُومًا وَمَا هُوَ إِلَّا كَتَجْرِيدِ الِاسْتِعَارَةِ؟

Eğer «Bunu niçin kınanmış saydın, bu ancak tecrîd-i istiâre (mecazın pekiştirilmesi) gibidir?» dersen,

قُلْتُ: لَا لِأَنَّ التَّجْرِيدَ يَجِيءُ بَعْدَ تَكَرُّرِ الِاسْتِعَارَةِ وَعِلْمٍ بِهَا فَيَكُونُ تَفَنُّنًا لَطِيفًا بِخِلَافِ مَا يَجِيءُ قَبْلَ الْعِلْمِ بِالتَّشْبِيهِ.

şöyle derim: Hayır, çünkü tecrîd, istiarenin tekrarlanmasından ve bilinmesinden sonra gelir ve zarif bir sanat inceliği olur; teşbih bilinmeden önce gelen ise böyle değildir.

وَقَوْلُهُ: أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً مَرْفُوعٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَهِيَ كَالْحِجارَةِ وَ (أَوْ) بِمَعْنَى بَلِ الِانْتِقَالِيَّةِ لِتَوَفُّرِ شَرْطِهَا وَهُوَ كَوْنُ مَعْطُوفِهَا جُمْلَةً. وَهَذَا الْمَعْنَى مُتَوَلِّدٌ مِنْ مَعْنَى التَّخْيِيرِ الْمَوْضُوعَةِ لَهُ (أَوْ) لِأَنَّ الِانْتِقَالَ يَنْشَأُ عَنِ التَّخْيِيرِ فَإِنَّ الْقُلُوبَ بَعْدَ أَنْ شُبِّهَتْ بِالْحِجَارَةِ وَكَانَ الشَّأْنُ يَكُونَ الْمُشَبَّهُ أَضْعَفَ فِي الْوَصْفِ مِنَ الْمُشَبَّهِ بِهِ يُبْنَى عَلَى ذَلِكَ ابْتِدَاءُ التَّشْبِيهِ بِمَا هُوَ أَشْهَرُ ثُمَّ عَقَّبَ التَّشْبِيهَ بِالتَّرَقِّي إِلَى التَّفْضِيلِ فِي وَجْهِ الشَّبَهِ عَلَى حَدِّ قَوْلِ ذِي الرُّمَّةِ :

Yüce Allah'ın { أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } buyruğu, { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ } ifadesinin delalet ettiği bir mübtedanın haberi olması sebebiyle merfudur. Buradaki «ev» (أَوْ) edatı, şartı gerçekleştiği için —ki o da matufunun bir cümle olmasıdır— intikal bildiren «bel» (بَلْ) [bilakis] anlamındadır. Bu mana, «ev» edatının konuluş gayesi olan tahyîr (muhayyer bırakma) anlamından doğmuştur; zira intikal tahyîrden neşet eder. Kalpler taşlara benzetildikten sonra —ki olağan olan, müşebbehin (benzeyenin) nitelikte müşebbehün bihten (kendisine benzetilenden) daha zayıf olmasıdır— teşbihe [vasıfta] daha meşhur olanla başlanmış, ardından bu teşbih, Zü’r-Rimme'nin şu beytinde olduğu gibi vech-i şebehte (benzetme yönünde) tafdîle (daha üstün kılmaya) doğru terakkî ettirilmiştir:

بَدَتْ مِثْلَ قَرْنِ الشَّمْسِ فِي رَوْنَقِ الضُّحَى ... وَصُورَتِهَا أَوْ أَنْتِ فِي الْعَيْنِ أَمْلَحُ

“Güneşin doğuşu gibi kuşluk vaktinin parlaklığında ve suretinde göründü; yahut gözde sen daha güzelsin.”

فَلَيْسَتْ (أَوْ) لِلتَّخْيِيرِ فِي التَّشْبِيهِ أَيْ لَيْسَتْ عَاطِفَةً عَلَى قَوْلِهِ الْحِجَارَةِ الْمَجْرُورَةِ بِالْكَافِ لِأَنَّ تِلْكَ لَهَا مَوْقِعٌ مَا إِذَا كُرِّرَ الْمُشَبَّهُ بِهِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ [الْبَقَرَة: ١٩] . وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِلتَّخْيِيرِ فِي الْأَخْبَارِ عَطْفًا عَلَى الْخَبَرِ الَّذِي هُوَ كَالْحِجارَةِ أَيْ فَهِيَ مِثْلُ الْحِجَارَةِ أَوْ هِيَ أَقْوَى مِنَ الْحِجَارَةِ وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّخْيِيرِ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ يُشِيرُ إِلَى أَنَّهُ لَا يَرْمِي بِكَلَامِهِ جُزَافًا وَلَا يَذُمُّهُمْ تَحَامُلًا بَلْ هُوَ مُتَثَبِّتٌ مُتَحَرٍّ فِي شَأْنِهِمْ فَلَا يُثْبِتُ لَهُمْ إِلَّا مَا تَبَيَّنَ لَهُ بِالِاسْتِقْرَاءِ وَالتَّقَصِّي فَإِنَّهُ سَاوَاهُمْ بِالْحِجَارَةِ فِي وَصْفٍ ثُمَّ تَقَصَّى فَرَأَى أَنَّهُمْ فِيهِ أَقْوَى فَكَأَنَّهُ يَقُولُ لِلْمُخَاطَبِ إِنْ شِئْتَ فَسَوِّهِمْ بِالْحِجَارَةِ فِي الْقَسْوَةِ وَلَكَ أَنْ تَقُولَ هُمْ أَشَدُّ مِنْهَا وَذَلِكَ يُفِيدُ مَفَادَ الِانْتِقَالِ الَّذِي تَدُلُّ عَلَيْهِ بَلْ وَهُوَ إِنَّمَا يَحْسُنُ فِي مَقَامِ الذَّمِّ لِأَنَّ فِيهِ تَلَطُّفًا وَأَمَّا فِي مَقَامِ الْمَدْحِ فَالْأَحْسَنُ هُوَ التَّعْبِيرُ بِبَلْ كَقَوْلِ الْفَرَزْدَقِ:

Dolayısıyla { أَوْ } (ev), teşbihte muhayyerlik için değildir; yani kâf ile mecrur olan «el-hicâra» kelimesine matuf değildir. Zira onun yeri, Yüce Allah'ın { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } [Bakara: 19] buyruğunda daha önce açıkladığımız gibi, müşebbehün bih tekrarlandığı zamandır. Bunun, haber olan { كَالْحِجارَةِ } ifadesine atıfla haber vermede muhayyerlik için olması da caizdir; yani «onlar taş gibidir yahut taştan daha güçlüdür» demektir. Muhayyerlikten maksat, konuşanın lafını rastgele söylemediğine, onlara haksızca bir tarafgirlikle yermediğine, bilakis onların durumunu araştırıp tahkik ettiğine, dolayısıyla kapsamlı inceleme ve araştırma ile kendisi için açığa çıkan durumdan başkasını onlara isnat etmediğine işaret etmesidir. Çünkü o, önce onları bir nitelikte taşa denk kılmış, sonra etraflıca araştırınca bu nitelikte onların daha baskın olduğunu görmüştür. Sanki muhataba şöyle demektedir: «İstersen onları katılıkta taşa denk tut, istersen onlardan daha katıdır de.» Bu da «bel» edatının delalet ettiği intikal anlamını ifade eder. Bu durum ise bir nezaket taşıdığı için yergi makamında güzel olur; övgü makamında ise Ferazdak'ın şu sözünde olduğu gibi «bel» ile ifade etmek daha güzeldir:

فَقَالَتْ لَنَا أَهْلَا وَسَهْلًا وَزَوَّدَتْ ... جَنَى النَّحْلِ بَلْ مَا زَوَّدَتْ مِنْهُ أَطْيَبُ

“Bize hoş geldiniz dedi ve arı balı ikram etti; bilakis ikram ettiği şey ondan daha tatlıydı.”

وَوَجْهُ تَفْضِيلِ تِلْكَ الْقُلُوبِ عَلَى الْحِجَارَةِ فِي الْقَسَاوَةِ أَنَّ الْقَسَاوَةَ الَّتِي اتَّصَفَتْ بِهَا الْقُلُوبُ مَعَ كَوْنِهَا نَوْعًا مُغَايِرًا لِنَوْعِ قَسَاوَةِ الْحِجَارَةِ قَدِ اشْتَرَكَا فِي جِنْسِ الْقَسَاوَةِ الرَّاجِعَةِ إِلَى مَعْنَى عَدَمِ قَبُولِ التَّحَوُّلِ كَمَا تَقَدَّمَ فَهَذِهِ الْقُلُوبُ قَسَاوَتُهَا عِنْدَ التَّمْحِيصِ أَشَدُّ مِنْ قَسَاوَةِ

O kalplerin katılıkta taşlara üstün tutulmasının gerekçesi şudur: Kalplerin nitelendiği katılık, taşların katılığının türünden farklı bir tür olmakla birlikte, daha önce geçtiği üzere değişmeyi kabul etmeme anlamına raci olan katılık cinsinde ortaklaşmışlardır. İyice incelendiğinde bu kalplerin katılığının taşların katılığından daha şiddetli olduğu görülür;

الْحِجَارَةِ لِأَنَّ الْحِجَارَةَ قَدْ يَعْتَرِيهَا التَّحَوُّلُ عَنْ صَلَابَتِهَا وَشِدَّتِهَا بِالتَّفَرُّقِ وَالتَّشَقُّقِ وَهَذِهِ الْقُلُوبُ لَمْ تُجْدِ فِيهَا مُحَاوَلَةٌ.

çünkü taşlar parçalanarak ve yarılarak sertliğini ve katılığını kaybedebilir, bu kalplerde ise hiçbir çaba fayda vermemiştir.

وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ إِلَخْ تَعْلِيلٌ لِوَجْهِ التَّفْضِيلِ إِذْ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُسْتَغْرَبَ، وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْوَاوِ الْأُولَى فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ عَسِيرٌ فَقِيلَ: هِيَ لِلْحَالِ مِنَ الْحِجَارَةِ الْمُقَدَّرَةِ بَعْدَ (أَشَدُّ) أَيْ أَشَدُّ مِنَ الْحِجَارَةِ قَسْوَةً، أَيْ تَفْضِيلُ الْقُلُوبِ عَلَى الْحِجَارَةِ فِي الْقَسْوَةِ يَظْهَرُ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ الَّتِي وُصِفَتْ بِهَا الْحِجَارَةُ وَمَعْنَى التَّقْيِيدِ أَنَّ التَّفْضِيلَ أَظْهَرُ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَقِيلَ هِيَ الْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى قَوْلِهِ: فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً قَالَه التفتازانيّ، وَكَأَنَّهُ يَجْعَلُ مَضْمُونَ هَذِهِ الْمَعْطُوفَاتِ غَيْرَ رَاجِعٍ إِلَى مَعْنَى تَشْبِيهِ الْقُلُوبِ بِالْحِجَارَةِ فِي الْقَسَاوَةِ بَلْ يَجْعَلُهَا إِخْبَارًا عَنْ مَزَايَا فُضِّلَتْ بِهَا الْحِجَارَةُ عَلَى قُلُوبِ هَؤُلَاءِ بِمَا يَحْصُلُ عَنْ هَذِهِ الْحِجَارَةِ مِنْ مَنَافِعَ فِي حِينِ تُعَطَّلُ قُلُوبُ هَؤُلَاءِ مِنْ صُدُورِ النَّفْعِ بِهَا، وَقِيلَ: الْوَاوُ اسْتِئْنَافِيَّةٌ وَهُوَ تَذْيِيلٌ لِلْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ وَفِيهِ بُعْدٌ كَمَا صَرَّحَ بِهِ ابْنُ عَرَفَةَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا الْوَاوُُُ

O'nun { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ } “Çünkü taşlardan öylesi vardır ki, içinden nehirler kaynar” vb. buyruğu, üstün kılma yönünün gerekçelendirilmesidir; çünkü bu durum yadırganmaya elverişlidir. { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ } buyruğundaki bu ilk vâv harfinin konumu çetindir. Şöyle denilmiştir: Bu vâv, { أَشَدُّ } kelimesinden sonra takdir edilen «el-hicâra»dan hâl içindir; yani «katılıkça taşlardan daha şiddetlidir». Yani kalplerin katılıkta taşlardan üstün kılınması, taşların kendisiyle nitelendiği bu durumlarda ortaya çıkar. Kayıtlamanın anlamı, üstünlüğün bu durumlarda daha belirgin olmasıdır. Teftâzânî'nin belirttiğine göre vâv'ın, { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } buyruğuna atıf için olduğu da söylenmiştir. Sanki o, bu matufların muhtevasını kalplerin katılıkta taşa benzetilmesi anlamına raci kılmamakta, bilakis bu taşlardan menfaatler hasıl olurken bu kimselerin kalplerinin fayda vermekten yoksun kalması sebebiyle taşların onların kalplerine üstün kılındığı meziyetleri haber verme kılmaktadır. Vâv'ın istînâfiyye (yeni bir cümleye başlangıç) olduğu da söylenmiştir ki bu önceki cümlenin tezyîlidir (tamamlayıcısıdır); ancak İbn Arefe'nin açıkça belirttiği gibi bunda uzaklık vardır. Zahir olan ise bu vâv'ın

الِاعْتِرَاضِيَّةُ وَأَنَّ جُمْلَةَ وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا مُعْتَرِضَاتٌ بَيْنَ قَوْلِهِ: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ وَبَيْنَ جُمْلَةِ الْحَالِ مِنْهَا وَهِيَ قَوْلُهُ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ.

itirâziyye (ara cümle) vâvı olması ve { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ } cümlesi ile ona matuf olanların, { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ } buyruğu ile ondan hâl olan { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } buyruğu arasında yer alan ara cümleler olmasıdır.

وَالتَّوْكِيدُ بِإِنَّ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ وَهَذَا الِاهْتِمَامُ يُؤْذِنُ بِالتَّعْلِيلِ وَوُجُودُ حَرْفِ الْعَطْفِ قَبْلَهَا لَا يُنَاكِدُ ذَلِكَ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ [الْبَقَرَة: ٦١] .

{ إِنَّ } (inne) ile tekit, habere verilen önem içindir; bu önem ise gerekçelendirmeyi hissettirir. Yüce Allah'ın { فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ } [Bakara: 61] buyruğunda daha önce geçtiği gibi, ondan önce atıf harfinin bulunması buna engel değildir.

وَمِنْ بَدِيعِ التَّخَلُّصِ تَأَخُّرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَالتَّعْبِيرُ عَنِ التَّسَخُّرِ لِأَمْرِ التَّكْوِينِ بِالْخَشْيَةِ لِيَتِمَّ ظُهُورُ تَفْضِيلِ الْحِجَارَةِ عَلَى قُلُوبِهِمْ فِي أَحْوَالِهَا الَّتِي نِهَايَتُهَا الِامْتِثَالُ لِلْأَمْرِ التكليفي مَعَ تَعَاصِي قُلُوبِهِمْ عَنِ الِامْتِثَالِ لِلْأَمْرِ التَّكْلِيفِيِّ لِيَتَأَتَّى الِانْتِقَالُ إِلَى قَوْلِهِ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وَقَوْلِهِ: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٧٥] .

Yüce Allah'ın { وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Ve öylesi de vardır ki, Allah korkusundan yuvarlanıp aşağı düşer” buyruğunun sonraya bırakılması ve tekvînî emre boyun eğmenin haşyet (korku) ile ifade edilmesi eşsiz bir tahallustur (güzel geçiştir); ta ki onların kalpleri teklîfî emre boyun eğmekten kaçınırken, nihayeti teklîfî emre uymak olan hallerinde taşların onların kalplerine üstünlüğü tam olarak ortaya çıksın ve böylece { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan asla gafil değildir” buyruğuna ve { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” [Bakara: 75] buyruğuna intikal mümkün olsun.

وَقَدْ أَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى أَنَّ انْفِجَارَ الْمَاءِ مِنَ الْأَرْضِ مِنَ الصُّخُورِ مُنْحَصِرٌ فِي هَذَيْنِ الْحَالَيْنِ وَذَلِكَ هُوَ مَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْجُغْرَافِيَا الطَّبِيعِيَّةِ أَنَّ الْمَاءَ النَّازِلَ عَلَى الْأَرْضِ يَخْرِقُ الْأَرْضَ بِالتَّدْرِيجِ لِأَنَّ طَبْعَ الْمَاءِ النُّزُولُ إِلَى الْأَسْفَلِ جَرْيًا عَلَى قَاعِدَةِ الْجَاذِبِيَّةِ فَإِذَا اضُّغِطَ عَلَيْهِ بِثِقَلِ نَفْسِهِ مِنْ تَكَاثُرِهِ أَوْ بِضَاغِطٍ آخَرَ مِنْ أَهْوِيَةِ الْأَرْضِ تَطَلَّبَ الْخُرُوجَ حَتَّى إِذَا بَلَغَ طَبَقَةً صَخْرِيَّةً أَوْ صَلْصَالِيَّةً طَفَا هُنَاكَ فَالْحَجَرُ الرَّمْلِيُّ يَشْرَبُ الْمَاءَ وَالصُّخُورُ وَالصَّلْصَالُ لَا يَخْرِقُهَا الْمَاءُ إِلَّا إِذَا كَانَتِ الصُّخُورُ مُرَكَّبَةً مِنْ مَوَادَّ كِلْسِيَّةٍ وَكَانَ الْمَاءُ قَدْ حَمَلَ فِي جَرْيَتِهِ

Ayet, yeryüzünde kayalardan suyun fışkırmasının bu iki durumla sınırlı olduğuna işaret etmiştir. Bu da fizikî coğrafya ilminde karara bağlanmış bir husustur: Yeryüzüne inen su, yerçekimi kuralı gereğince suyun tabiatı aşağıya inmek olduğundan toprağı kademe kademe delip geçer. Kendi çoğalmasından kaynaklanan ağırlığıyla sıkıştığında veya yeraltı hava akımlarının başka bir basıncıyla sıkıştığında çıkış arar; nihayet kayalık veya killi bir tabakaya ulaştığında orada birikir. Kumtaşı suyu emer; kayaları ve kili ise, şayet kayalar kireçli maddelerden oluşmamışsa ve su akışı sırasında

أَجْزَاءً مِنْ مَعْدِنِ الْحَامِضِ الْفَحْمِيِّ فَإِنَّ لَهُ قُوَّةً عَلَى تَحْلِيلِ الْكِلْسِ فَيُحْدِثُ ثُقْبًا فِي الصُّخُورِ الْكِلْسِيَّةِ حَتَّى يَخْرِقَهَا فَيَخْرُجَ مِنْهَا نَابِعًا كَالْعُيُونِ. وَإِذَا اجْتَمَعَتِ الْعُيُونُ فِي مَوْضِعٍ نَشَأَتْ عَنْهَا الْأَنْهَارُ كَالنِّيلِ النَّابِعِ مِنْ جِبَالِ الْقَمَرِ، وَأَمَّا الصُّخُورُ غَيْرُ الْكِلْسِيَّةِ فَلَا يُفَتِّتُهَا الْمَاءُ وَلَكِنْ قَدْ يَعْرِضُ لَهَا انْشِقَاقٌ بِالزَّلَازِلِ أَوْ بِفَلْقِ الْآلَاتِ فَيَخْرُجُ مِنْهَا الْمَاءُ إِمَّا إِلَى ظَاهِرِ الْأَرْضِ كَمَا نَرَى فِي الْآبَارِ وَقَدْ يَخْرُجُ مِنْهَا الْمَاءُ إِلَى طَبَقَةٍ تَحْتَهَا فَيَخْتَزِنُ تَحْتَهَا حَتَّى يَخْرُجَ بِحَالَةٍ مِنَ الْأَحْوَالِ السَّابِقَةِ. وَقَدْ يَجِدُ الْمَاءُ فِي سَيْرِهِ قَبْلَ الدُّخُولِ تَحْتَ الصَّخْرِ أَوْ بَعْدَهُ مَنْفَذًا إِلَى أَرْضٍ تُرَابِيَّةٍ فَيَخْرُجُ طَافِيًا مِنْ سَطْحِ الصُّخُورِ الَّتِي جَرَى فَوْقَهَا. وَقَدْ يَجِدُ الْمَاءُ فِي سَيْرِهِ مُنْخَفَضَاتٍ فِي دَاخِلِ الْأَرْضِ فَيَسْتَقِرُّ فِيهَا ثُمَّ إِذَا انْضَمَّتْ إِلَيْهِ كَمِّيَّاتٌ أُخْرَى تَطَلَّبَ الْخُرُوجَ بِطَرِيقٍ مِنَ الطُّرُقِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَلِذَلِكَ يَكْثُرُ أَنْ تَنْفَجِرَ الْأَنْهَارُ عَقِبَ الزَّلَازِلِ.

karbonik asit mineralinden parçalar taşımamışsa su delip geçemez. Zira onun kireci çözme gücü vardır, böylece kireçli kayalarda delik açarak onları delip geçer ve pınarlar gibi kaynayarak çıkar. Pınarlar bir yerde birleştiğinde, Kamer Dağları'ndan doğan Nil gibi nehirler meydana gelir. Kireçli olmayan kayalara gelince, su onları ufalamaz; ancak depremlerle veya aletlerin yarmasıyla çatlayabilirler ve su onlardan ya kuyularda gördüğümüz gibi yerin yüzeyine çıkar ya da altındaki bir tabakaya geçerek daha önceki durumlardan biriyle çıkıncaya kadar orada depolanır. Su akışı sırasında kayanın altına girmeden önce veya sonra topraklı bir araziye geçit bulabilir ve üzerinden aktığı kayaların yüzeyinden yüzeye çıkarak fışkırabilir. Su akışı sırasında yeryüzünün içindeki çukurlukları bulup oralarda yerleşebilir; ardından başka miktarlar ona eklendiğinde yukarıda geçen yollardan biriyle çıkış arar; bu sebeple depremlerin ardından nehirlerin fışkırması çokça görülür.

وَالْخَشْيَةُ فِي الْحَقِيقَةِ الْخَوْفُ الْبَاعِثُ عَلَى تَقْوَى الْخَائِفِ غَيْرَهُ. وَهِيَ حَقِيقَةٌ شَرْعِيَّةٌ فِي امْتِثَالِ الْأَمْرِ التَّكْلِيفِيِّ لِأَنَّهَا الْبَاعِثُ عَلَى الِامْتِثَالِ. وَجُعِلَتْ هُنَا مَجَازًا عَنْ قَبُولِ الْأَمْرِ التَّكْوِينِيِّ

Haşyet hakikatte, korkanı başkasından sakınmaya sevk eden korkudur. Teklîfî emre uymada şer‘î bir hakikattir; çünkü itaate sevk eden odur. Burada ise tekvînî emri kabullenmekten mecaz yapılmıştır;

إِمَّا مُرْسَلًا بِالْإِطْلَاقِ وَالتَّقْيِيدِ، وَإِمَّا تَمْثِيلًا لِلْهَيْئَةِ عِنْدَ التَّكْوِينِ بِهَيْئَةِ الْمُكَلَّفِ إِذْ لَيْسَتْ لِلْحِجَارَةِ خَشْيَةٌ إِذْ لَا عَقْلَ لَهَا. وَقَدْ قِيلَ إِنَّ إِسْنَادَ (يَهْبِطُ) لِلْحَجَرِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ وَالْمُرَادُ هُبُوطُ الْقُلُوبِ أَيْ قُلُوبِ النَّاظِرِينَ إِلَى الصُّخُورِ وَالْجِبَالِ أَيْ خُضُوعُهَا فَأُسْنِدَ الْهُبُوطُ إِلَيْهَا لِأَنَّهَا سَبَبُهُ كَمَا قَالُوا نَاقَةٌ تَاجِرَةٌ أَيْ تَبْعَثُ مَنْ يَرَاهَا عَلَى الْمُسَاوَمَةِ فِيهَا .

ya mutlak ve mukayyed yoluyla mürsel [mecazdır] ya da tekvin sırasındaki durumun mükellefin durumuna benzetildiği temsîlî [mecazdır]; zira aklı olmadığı için taşların korkusu olmaz. { يَهْبِطُ } “yuvarlanıp aşağı düşer” fiilinin taşa isnat edilmesinin aklî mecaz olduğu, muradın ise kalplerin düşüşü, yani kayalara ve dağlara bakanların kalplerinin boyun eğmesi olduğu da söylenmiştir; böylece taşlar buna sebep olduğu için düşüş onlara isnat edilmiştir. Nitekim «tüccar deve» dediklerinde, onu gören kimseyi onun hakkında pazarlık yapmaya sevk eden [deve] anlamını kastederler.

وَقَوْلُهُ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ تَذْيِيلٌ فِي مَحَلِّ الْحَالِ أَيْ فَعَلْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَنْ كُلِّ صُنْعِكُمْ.

O'nun { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan asla gafil değildir” buyruğu, hâl mevkiinde bir tezyîldir; yani «siz yapacağınızı yaptınız, Allah ise bütün yaptıklarınızdan asla gafil değildir» demektir.

وَقَدْ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ تَكْمِلَةَ خِطَابِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ (يَعْمَلُونَ) بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ وَهُوَ انْتِقَالٌ مِنْ خِطَابِهِمْ إِلَى خِطَابِ الْمُسْلِمِينَ فَلِذَلِكَ غَيَّرَ أُسْلُوبَهُ إِلَى الْغَيْبَةِ وَلَيْسَ ذَلِكَ مِنَ الِالْتِفَاتِ لِاخْتِلَافِ مَرْجِعِ الضَّمِيرَيْنِ لِأَنَّ تَفْرِيعَ قَوْلِهِ:

Cumhur bunu, İsrâiloğullarına hitabın devamı olarak üstten iki noktalı te ile okumuştur. İbn Kesîr, Ya‘kûb ve Halef ise alttan iki noktalı ye ile { يَعْمَلُونَ } şeklinde okumuşlardır ki bu, onlara hitaptan Müslümanlara hitaba bir intikaldir; bu yüzden üslubunu gaib sîgasına çevirmiştir. İki zamirin mercisi farklı olduğu için bu bir iltifat sanatı değildir; çünkü O'nun:

أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٧٥] عَلَيْهِ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ نُقِلَ مِنْ خِطَابِ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى خِطَابِ الْمُسْلِمِينَ. وَهُوَ خَبَرٌ مُرَادٌ بِهِ التَّهْدِيدُ وَالْوَعِيدُ لَهُمْ مُبَاشَرَةً أَو تعريضا.

{ أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” [Bakara: 75] buyruğunun buna bağlanması, sözün İsrâiloğullarına hitaptan Müslümanlara hitaba aktarıldığına delalet etmiştir. Bu, doğrudan veya üstü kapalı olarak (tarîzen) onları tehdit ve korkutma murat edilen bir haberdir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٧٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 75]

أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)

{ أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir zümre vardı ki, Allah'ın kelâmını işitirler, sonra da onu iyice anlayıp akıl erdirdikten sonra bile bile tahrif ederlerdi.” (75)

هَذَا اعْتِرَاضٌ اسْتِطْرَادِيٌّ بَيْنَ الْقِصَّةِ الْمَاضِيَةِ وَالْقِصَّةِ الَّتِي أَوَّلُهَا: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ [الْبَقَرَة: ٨٣] فَجَمِيعُ الْجُمَلِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَتَطْمَعُونَ إِلَى قَوْلِهِ:

Bu, geçen kıssa ile başlangıcı { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ } “Hani İsrâiloğullarından: '... kulluk etmeyeceksiniz' diye kesin söz almıştık” [Bakara: 83] olan kıssa arasında istıtrâdî (konu dışı / ara) bir itirazdır. Yüce Allah'ın { أَفَتَطْمَعُونَ } buyruğundan başlayıp:

وَإِذْ أَخَذْنا دَاخِلَةٌ فِي هَذَا الِاسْتِطْرَادِ.

{ وَإِذْ أَخَذْنا } buyruğuna kadar olan bütün cümleler bu istıtrâda dahildir.

وَالْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ أَوِ التَّعْجِيبِيِّ عَلَى جُمْلَةِ ثُمَّ قَسَتْ [الْبَقَرَة: ٧٤] أَوْ عَلَى مَجْمُوعِ الْجُمَلِ السَّابِقَةِ لِأَنَّ جَمِيعَهَا مِمَّا يَقْتَضِي الْيَأْسَ مِنْ إِيمَانِهِمْ بِمَا جَاءَ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: فَلَا تَطْمَعُوا أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ أَوْ فَاعْجَبُوا مِنْ طَمَعِكُمْ، وَسَيَأْتِي تَحْقِيقُ مَوْقِعِ الِاسْتِفْهَامِ مَعَ حَرْفِ الْعَطْفِ فِي مِثْلِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ [الْبَقَرَة: ٨٧] .

Fâ harfi, inkârî veya taaccübî istifhamı { ثُمَّ قَسَتْ } [Bakara: 74] cümlesine ya da önceki cümlelerin tamamına bağlamak içindir; zira bunların hepsi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğine onların iman etmesinden ümit kesmeyi gerektiren hususlardır. Sanki şöyle denilmiştir: «Artık onların size inanacağını ummayın yahut ummanıza şaşın!» İstifhamın bunun gibilerde atıf harfiyle birlikte bulunmasının tahkiki, Yüce Allah'ın { أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ } “Size bir elçi nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirdikçe her defasında büyüklük taslamadınız mı?” [Bakara: 87] buyruğunda gelecektir.

وَالطَّمَعُ تَرَقُّبُ حُصُولِ شَيْءٍ مَحْبُوبٍ وَهُوَ يُرَادِفُ الرَّجَاءَ وَهُوَ ضِدُّ الْيَأْسِ، وَالطَّمَعُ يَتَعَدَّى بِفِي حُذِفَتْ هُنَا قَبْلَ (أَنْ) .

Tame‘ (طَمَع), sevilen bir şeyin gerçekleşmesini beklemektir; recâ (ümit) ile eş anlamlı olup ye’sin (ümitsizliğin) zıddıdır. Tame‘ [fiili], «fî» (فِي) harf-i cerriyle müteaddî olur (geçişlilik kazanır); burada ise (أَنْ) [edatından] önce hazfedilmiştir.

فَإِنْ قُلْتَ، كَيْفَ يُنْهَى عَنِ الطَّمَعِ فِي إِيمَانِهِمْ أَوْ يُعْجَبَ بِهِ وَالنَّبِيءُ وَالْمُسْلِمُونَ مَأْمُورُونَ بِدَعْوَةِ أُولَئِكَ إِلَى الْإِيمَانِ دَائِمًا؟ وَهَلْ لِمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ ارْتِبَاطٌ بِمَسْأَلَةِ التَّكْلِيفِ بِالْمُحَالِ الَّذِي اسْتَحَالَتْهُ لِتَعَلُّقِ عِلْمِ اللَّهِ بِعَدَمِ وُقُوعِهِ؟

Eğer «Peygamber ve Müslümanlar onları sürekli imana davet etmekle emrolunmuşken, onların iman etmesini ummaktan nasıl nehyedilir veya buna nasıl şaşılır? Bu ayetin anlamının, vuku bulmayacağına dair Allah'ın ilminin taalluk etmesi sebebiyle imkânsızlaşan teklîf-i mâ lâ yutâk (imkânsız olanla mükellef kılma) meselesiyle bir irtibatı var mıdır?» dersen,

قُلْتُ: إِنَّمَا نُهِينَا عَنِ الطَّمَعِ فِي إِيمَانِهِمْ لَا عَنْ دُعَائِهِمْ لِلْإِيمَانِ لِأَنَّنَا نَدْعُوهُمْ لِلْإِيمَانِ وَإِنْ كُنَّا آيِسِينَ مِنْهُ لِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا عِنْدَ إِجْرَاءِ أَحْكَامِ الْكُفْرِ عَلَيْهِمْ وَفِي الْآخِرَةِ أَيْضًا، وَلِأَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى الْحَقِّ قَدْ تُصَادِفُ نَفْسًا نَيِّرَةً فَتَنْفَعُهَا، فَإِن استبعاد إيمَانه حُكْمٌ عَلَى غَالِبِهِمْ وَجَمْهَرَتِهِمْ أَمَّا الدَّعْوَةُ فَإِنَّهَا تَقَعُ عَلَى كُلِّ فَرْدٍ مِنْهُمْ وَالْمَسْأَلَةُ أَخَصُّ مِنْ تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ لِأَنَّ مَسْأَلَةَ التَّكْلِيفِ بِالْمُحَالِ لِتَعَلُّقِ الْعِلْمِ بِعَدَمِ وُقُوعِهِ مَفْرُوضَةٌ فِيمَا عَلِمَ اللَّهُ عَدَمَ وُقُوعِهِ وَتِلْكَ قَدْ كُنَّا أَجَبْنَا لَكُمْ فِيهَا جَوَابًا وَاضِحًا وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَإِنْ عَلِمَ عَدَمِ إِيمَانِ مِثْلِ أَبِي جَهْلٍ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يُطْلِعْنَا عَلَى مَا عَلِمَهُ فِيهِ وَالْأَوَامِرُ الشَّرْعِيَّة لم تَجِيء بِتَخْصِيصِ أَحَدٍ بِدَعْوَةٍ حَتَّى يُقَالَ كَيْفَ أُمِرَ مَعَ عِلْمِ اللَّهِ بِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ، وَأَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ فَقَدْ أَظْهَرَتْ نَفْيَ الطَّمَاعِيَةِ فِي إِيمَانِ مَنْ كَانَ دَأْبُهُمْ هَذِهِ الْأَحْوَالَ فَالْجَوَابُ عَنْهَا يَرْجِعُ إِلَى الْجَوَابِ الْأَعَمِّ وَهُوَ أَنَّ الدُّعَاءَ لِأَجْلِ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ وَهُوَ الْجَوَابُ الْأَعَمُّ لِأَصْحَابِنَا فِي مَسْأَلَةِ

şöyle derim: Biz onların imana davet edilmesinden değil, sadece iman edeceklerini ummaktan nehyolunduk. Çünkü biz, dünyada haklarında küfür hükümleri uygulanırken ve ahirette de aleyhlerine hüccet ikame etmek için, ümitsiz olsak bile onları imana davet ederiz. Ayrıca hakka davet bazen aydınlık bir nefse denk gelip ona fayda verebilir; zira onların imanının uzak görülmesi çoğunluklarına ve ekseriyetlerine yönelik bir hükümdür, davet ise onların her bir ferdine yöneliktir. Bu mesele o meseleden daha özeldir; çünkü vuku bulmayacağına ilmin taalluk etmesi sebebiyle imkânsız olanla mükellef kılma meselesi, Allah'ın vuku bulmayacağını bildiği hususlarda varsayılmıştır. Nitekim o konuda size açık bir cevap vermiştik; o da şudur: Yüce Allah Ebû Cehil gibilerin iman etmeyeceğini bilse bile, onlar hakkındaki bilgisini bize bildirmemiştir ve şer‘î emirler belirli bir kimseyi davetle özelleştirerek gelmemiştir ki 'Allah onun iman etmeyeceğini bildiği halde nasıl emredildi?' denilebilsin. Bu ayete gelince, o, adetleri bu haller olan kimselerin iman etmesine dair umudun nefyini açığa çıkarmıştır. Dolayısıyla bunun cevabı daha genel olan cevaba döner ki o da davetin hüccet ikame etmek için olduğudur; bu da mezhep arkadaşlarımızın şu meseledeki daha genel cevabıdır:

التَّكْلِيفِ بِمَا عَلِمَ اللَّهُ عَدَمَ وُقُوعِهِ، عَلَى أَنَّ بَعْضَ أَحْوَالِهِمْ قَدْ تَتَغَيَّرُ فَيَكُونُ لِلطَّمَاعِيَةِ بَعْدَ ذَلِكَ حَظٌّ.

Allah'ın vuku bulmayacağını bildiği şeyle mükellef kılma [meselesindeki daha genel cevabıdır]. Bununla birlikte onların bazı halleri değişebilir ve bundan sonra umut için bir pay bulunabilir.

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَكُمْ لِتَضْمِينِ يُؤْمِنُوا مَعْنَى يُقِرُّوا وَكَأَنَّ فِيهِ تَلْمِيحًا إِلَى أَنَّ إِيمَانَهُمْ بِصِدْقِ الرَّسُولِ حَاصِلٌ وَلَكِنَّهُمْ يُكَابِرُونَ وَيَجْحَدُونَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ [الْبَقَرَة: ١٤٦] الْآيَةَ فَمَا أَبْدَعَ نَسْجَ الْقُرْآنِ.

{ لَكُمْ } ifadesindeki «lâm» harfi, { يُؤْمِنُوا } fiilinin «ikrâr etmek / itiraf etmek» anlamını tazammun etmesi içindir. Sanki bunda, onların Resul'ün doğruluğuna olan inançlarının aslında mevcut olduğuna, fakat Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar.” [Bakara: 146] ayeti doğrultusunda büyüklük taslayıp inkâr ettiklerine bir ima vardır; Kur'an'ın nazmı ne kadar da eşsizdir!

وَيَجُوزُ حَمْلُ اللَّامِ عَلَى التَّعْلِيلِ وَجَعْلُ يُؤْمِنُوا مُنَزَّلًا مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ تَعْرِيضًا بِهِمْ بِأَنَّهُمْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِالْحَقِّ الَّذِي جَاءَهُمْ عَلَى أَلْسِنَةِ أَنْبِيَائِهِمْ وَهُمْ أَخَصُّ النَّاسِ بِهِمْ أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يَعْتَرِفُوا بِهِ لِأَجْلِكُمْ.

«Lâm» harfinin ta'lîl (gerekçe bildirme) anlamına hamledilmesi ve { يُؤْمِنُوا } fiilinin, peygamberlerinin diliyle kendilerine gelen hakka -üstelik onlar insanların peygamberlere en yakını iken- iman etmediklerini ima etmek üzere lâzım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmesi de caizdir; [yani]: «Sizin hatırınız için mi onu ikrar edeceklerini umuyorsunuz?» [demektir].

وَقَوْلُهُ: وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ هِيَ قَيْدُ إِنْكَارِ الطَّمَعِ فِي إِيمَانِهِمْ فَيَكُونُ قَدْ عَلَّلَ هَذَا الْإِنْكَارَ بِعِلَّتَيْنِ إِحْدَاهُمَا بِالتَّفْرِيعِ عَلَى مَا عَلِمْنَاهُ، وَالثَّانِيَةُ بِالتَّقْيِيدِ بِمَا عَلِمْنَاهُ.

{ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ } “Hâlbuki onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler...” buyruğu, onların iman etmesini ummayı inkâr [ve kınama] ifadesini kayıtlayan bir hâl cümlesidir. Böylece bu inkâr iki gerekçeyle gerekçelendirilmiş olur: Biri bildiğimiz şeye taalluk eden bir tefri' (sonuç çıkarma) yoluyla, ikincisi de bildiğimiz şeyle takyid yoluyladır.

وَقَوْلُهُ: فَرِيقٌ مِنْهُمْ يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ مِنْ قَومهمْ الأقدمين أومن الْحَاضِرِينَ فِي زَمَنِ

Âyetteki { فَرِيقٌ مِنْهُمْ } buyruğunda; ya onların geçmişteki kavimlerinin ya da [âyetin] nüzûl zamanında hazır bulunan

نُزُولِ الْآيَةِ.

mevcut kimselerin kastedilmiş olması da muhtemeldir.

وَسَمَاعُهُمْ كَلَامَ اللَّهِ عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ هُوَ سَمَاعُ الْوَحْيِ بِوَاسِطَةِ الرَّسُولِ إِنْ كَانَ الْفَرِيقُ مِنَ الَّذِينَ كَانُوا زَمَنَ مُوسَى أَوْ بِوَاسِطَةِ النَّقْلِ إِنْ كَانَ مِنَ الَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِ. أَمَّا سَمَاعُ كَلَامِ اللَّهِ مُبَاشَرَةً فَلَمْ يَقَعْ إِلَّا لِمُوسَى ﵇. وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْمَقْصُودُ بِهَذَا الْفَرِيقِ جَمْعٌ مِنْ عُلَمَائِهِمْ دُونَ عَامَّتِهِمْ.

Her iki takdire göre de Allah'ın kelamını işitmeleri; eğer bu zümre Mûsâ zamanındakilerden ise Resul vasıtasıyla vahyedilenin işitilmesidir, şayet ondan sonra gelenlerden ise nakil vasıtasıyladır. Allah'ın kelamını doğrudan işitmek ise yalnızca Mûsâ aleyhisselâm'a nasip olmuştur. Her halükarda bu zümreden maksat, onların avamı değil, âlimlerinden bir topluluktur.

وَالتَّحْرِيفُ أَصْلُهُ مَصْدَرُ حَرَّفَ الشَّيْءَ إِذَا مَالَ بِهِ إِلَى الْحَرْفِ وَهُوَ يَقْتَضِي الْخُرُوجَ عَنْ جَادَّةِ الطَّرِيقِ، وَلَمَّا شَاعَ تَشْبِيهُ الْحَقِّ وَالصَّوَابِ وَالرُّشْدِ وَالْمَكَارِمِ بِالْجَادَّةِ وَبِالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ شَاعَ فِي عَكْسِهِ تَشْبِيهُ مَا خَالَفَ ذَلِك بالانحراف وببينات الطَّرِيقِ. قَالَ الْأَشْتَرُ:

Tahrîf (تَحْرِيف) kelimesinin aslı; bir şeyi kenara/kıyıya (harf) meylettirdiğinde kullanılan «harrafe» fiilinin masdarıdır ve ana yoldan sapmayı gerektirir. Hak, doğru, rüşt ve faziletlerin ana yola ve sırât-ı müstakîme benzetilmesi yaygınlaşınca; bunun zıddı olarak bunlara aykırı olan şeylerin de sapmaya (inhiraf) ve tali yollara benzetilmesi yaygınlaşmıştır. el-Eşter şöyle demiştir:

بَقَّيْتُ وَفْرِي وَانْحَرَفْتُ عَنِ الْعُلَا ... وَلَقِيتُ أَضْيَافِي بِوَجْهٍ عَبُوسِ

«Malımı korudum ama yüceliklerden saptım... Misafirlerimi de asık bir yüzle karşıladım.»

وَمِنْ فُرُوعِ هَذَا التَّشْبِيهِ قَوْلُهُمْ: زَاغَ، وَحَادَ وَمَرَقَ، وَأَلْحَدَ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ [الْحَج: ١١] . فَالْمُرَادُ بِالتَّحْرِيفِ إِخْرَاجُ الْوَحْيِ وَالشَّرِيعَةِ عَمَّا جَاءَتْ بِهِ، إِمَّا بِتَبْدِيلٍ وَهُوَ قَلِيلٌ وَإِمَّا بِكِتْمَانِ بَعْضٍ وَتَنَاسِيهِ وَإِمَّا بِالتَّأْوِيلِ الْبَعِيدِ وَهُوَ أَكْثَرُ أَنْوَاعِ التَّحْرِيفِ.

Bu teşbihin türevlerinden biri de Arapların: zâğa (meyletti), hâde (saptı), meraka (dinden çıktı), elhade (doğrudan saptı) sözleri ile Yüce Allah'ın: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ } “İnsanlardan kimi de Allah'a kıyıdan kenardan (şüphe ve tereddüt içinde) ibadet eder.” [Hac: 11] ayetidir. Dolayısıyla tahriften kasat; vahyi ve şeriatı getiriliş gayesinden saptırmaktır. Bu da ya değiştirme yoluyla olur ki azdır; ya bir kısmını gizleme ve unutturma yoluyla olur ya da uzak tevil yoluyla olur ki tahrif türlerinin en yaygını budur.

وَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَعْلَمُونَ حَالٌ مِنْ فَرِيقٌ وَهُوَ قَيْدٌ فِي الْقَيْدِ يَعْنِي يَسْمَعُونَهُ ثُمَّ يَعْقِلُونَهُ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ يُحَرِّفُونَ، وَأَنَّ قَوْمًا تَوَارَثُوا هَذِهِ الصِّفَةَ لَا يُطْمَعُ فِي

{ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Hâlbuki onlar biliyorlardı.” buyruğu { فَرِيقٌ } kelimesinden hâldir ve kaydın kaydıdır. Yani onu işitirler, sonra aklederler, sonra da bile bile tahrif ettiklerini bilerek tahrif ederler. Bu vasfı tevarüs eden bir kavmin

إِيمَانِهِمْ لِأَنَّ الَّذِينَ فَعَلُوا هَذَا إِمَّا أَنْ يَكُونُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ بَنِي عَمِّهِمْ فَالْغَالِبُ أَنْ يَكُونَ خُلُقُهُمْ وَاحِدًا وَطِبَاعُهُمْ مُتَقَارِبَةً كَمَا قَالَ نُوحٌ ﵇: وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً [نوح: ٢٧] وَلِلْعَرَبِ وَالْحُكَمَاءِ فِي هَذَا الْمَعْنَى أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ مَرْجِعُهَا إِلَى أَنَّ الطِّبَاعَ تُورَثُ، وَلِذَلِكَ كَانُوا يَصِفُونَ الْقَبِيلَةَ بِصِفَاتِ جُمْهُورِهَا، أَوْ أَرَادَ بِالْفَرِيقِ عُلَمَاءَهُمْ وَأَحْبَارَهُمْ، فَالْمُرَادُ لَا طَمَعَ لَكُمْ فِي إِيمَانِ قَوْمٍ هَذِهِ صِفَاتُ خَاصَّتِهِمْ وَعُلَمَائِهِمْ فَكَيْفَ ظنكم بِصِفَات دهمائمهم لِأَنَّ الْخَاصَّةَ فِي كُلِّ أُمَّةٍ هُمْ مَظْهَرُ مَحَامِدِهَا وَكَمَالَاتِهَا فَإِذَا بَلَغَتِ الْخَاصَّةُ فِي الِانْحِطَاطِ مَبْلَغًا شَنِيعًا فَاعْلَمْ أَنَّ الْعَامَّةَ أَفْظَعُ وَأَشْنَعُ، وَأَرَادَ بِالْعَامَّةِ الْمَوْجُودِينَ مِنْهُمْ زَمَنَ الْقُرْآنِ لِأَنَّهُمْ وَإِنْ كَانَ فِيهِمْ عُلَمَاءُ إِلَّا أَنَّهُمْ كَالْعَامَّةِ فِي سُوءِ النَّظَرِ ووهن الْوَازِع.

iman etmesi umulamaz; zira bunu yapanlar ya onların babaları ya oğulları ya kardeşleri ya da amcaoğullarıdır. Çoğunlukla ahlakları bir, tabiatları da birbirine yakın olur; nitekim Nûh aleyhisselâm: { وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً } “...ve sadece ahlaksız, nankör inkârcılar doğururlar.” [Nûh: 27] demiştir. Bu anlamda Arapların ve hikmet ehlinin tabiatların miras kaldığına dayanan pek çok sözü vardır; bundan dolayı kabileleri çoğunluğunun sıfatlarıyla nitelerlerdi. Yahut bu zümre ile onların âlimleri ve hahamları kastedilmiştir. Buna göre maksat: Seçkinlerinin ve âlimlerinin vasıfları böyle olan bir kavmin iman etmesini umamazsınız; o halde ayak takımının vasıfları hakkındaki zannınız nasıldır? Zira her ümmette seçkinler, o ümmetin övgüye değer yönlerinin ve olgunluklarının tezahürüdür; seçkin tabaka bu derece çirkin bir düşüşe uğramışsa, bil ki avam tabakası daha korkunç ve daha çirkindir. Avam ile Kur'an döneminde mevcut olanları kastetmiştir; zira aralarında âlimler bulunsa bile, onlar da muhakeme bozukluğunda ve kötülüğü engelleyen duygunun zayıflığında avam gibidirler.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٧٦ إِلَى ٧٧]

[Bakara Suresi (2): Ayet 76 - 77]

وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧)

{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧) } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: «İman ettik» derler. Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: «Rabbinizin huzurunda size karşı delil olarak kullansınlar diye mi Allah'ın size açıkladığı şeyi onlara anlatıyorsunuz? Hiç akletmiyor musunuz?» derler. Onlar bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir?”

الْأَظْهَرُ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي لَقُوا عَائِدٌ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى نَسَقِ الضَّمَائِرِ السَّابِقَةِ فِي قَوْلِهِ: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا [الْبَقَرَة: ٧٥] وَمَا بَعْدَهُ، وَأَنَّ الضَّمِيرَ الْمَرْفُوعَ بِقَالُوا عَائِدٌ عَلَيْهِمْ بِاعْتِبَارِ فَرِيقٍ مِنْهُمْ وَهُمُ الَّذِينَ أظهرُوا الْإِيمَان نفاق أَوْ تَفَادِيًا مَنْ مُرِّ الْمُقَارَعَةِ وَالْمُحَاجَّةِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: آمَنَّا وَذَلِكَ كَثِيرٌ فِي ضَمَائِرِ الْأُمَمِ وَالْقَبَائِلِ وَنَحْوِهَا نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ [الْبَقَرَة: ٢٣٢] لِأَنَّ ضَمِيرَ طَلَّقْتُمُ لِلْمُطَلِّقِينَ وَضَمِيرَ تَعَضُلُوا لِلْأَوْلِيَاءِ لِأَنَّ الْجَمِيعَ رَاجِعٌ إِلَى جِهَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ جِهَةُ الْمُخَاطَبِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِاشْتِمَالِهِمْ عَلَى الصِّنْفَيْنِ، وَمِنْهُ أَن تَقول لَئِن نَزَلْتَ بِبَنِي فُلَانٍ لَيُكْرِمُنَّكَ وَإِنَّمَا يُكْرِمُكَ سَادَتُهُمْ وَكُرَمَاؤُهُمْ وَيَكُونُ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: بَعْضُهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْجَمِيعِ أَيْ بَعْضُ الْجَمِيعِ إِلَى بَعْضٍ آخَرَ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْقَائِلَ مَنْ لَمْ يُنَافِقْ لِمَنْ نَافَقَ، ثُمَّ تَلْتَئِمُ الضَّمَائِرُ بَعْدَ ذَلِكَ فِي يَعْلَمُونَ ويُسِرُّونَ ويُعْلِنُونَ بِلَا كُلْفَةٍ وَإِلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ ذَهَبَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَيُرَجِّحُهَا عِنْدِي أَنَّ فِيهَا الِاقْتِصَارَ عَلَى تَأْوِيلِ مَا بِهِ الْحَاجَةُ وَالتَّأْوِيلُ عِنْدَ وُجُودِ دَلِيلِهِ بِجَنْبِهِ وَهُوَ آمَنَّا.

Daha belirgin olan görüşe göre, { لَقُوا } fiilindeki zamir, { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا } [Bakara: 75] ve devamındaki önceki zamirlerin akışına uygun olarak İsrâiloğulları'na dönmektedir; { قالُوا } fiiliyle merfû olan zamir ise onlardan bir zümreye -ki onlar { آمَنَّا } “İman ettik” sözünün karinesiyle münafıklık yaparak yahut çetin tartışma ve delil yarışının acısından kaçınarak iman etmiş görünenlerdir- dönmektedir. Bu durum millet, kabile ve benzerlerinin zamirlerinde çokça görülür; nitekim Yüce Allah'ın: { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında, onlara engel olmayın...” [Bakara: 232] ayetinde böyledir; zira { طَلَّقْتُمُ } zamiri boşayan erkeklere, { تَعْضُلُوا } zamiri ise velilere aittir; çünkü hepsi her iki sınıfı da kapsayan muhatap Müslümanlar yönü olmak üzere tek bir yöne racidir. Nitekim senin: «Falan oğullarına konaklarsan sana ikram ederler» demen de böyledir; hâlbuki sana ikram edenler yalnızca onların ileri gelenleri ve cömertleridir. { بَعْضُهُمْ } ifadesindeki zamir ise hepsine râci olur; yani bütünün bir kısmı diğer bir kısmına [demektir]. Münafıklık yapmayanın münafıklık yapana bunu söylediği malumdur. Ardından zamirler { يَعْلَمُونَ }, { يُسِرُّونَ } ve { يُعْلِنُونَ } ifadelerinde hiçbir külfet olmaksızın birbiriyle uyum sağlar. «el-Keşşâf» sahibi bu yola gitmiştir; benim katımda da bunu tercih edilir kılan husus, sadece ihtiyaç duyulan şeyin teviliyle yetinilmesi ve tevilin hemen yanı başında { آمَنَّا } şeklinde delilinin bulunmasıdır.

وَجُمْلَةُ إِذا لَقُوا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ [الْبَقَرَة: ٧٥] على أَنهم حَالٌ مِثْلَهَا مِنْ أَحْوَالِ الْيَهُودِ وَقَدْ قُصِدَ مِنْهَا تَقْيِيدُ النَّهْيِ أَوِ التَّعْجِيبِ مِنَ الطَّمَعِ فِي إِيمَانِهِمْ فَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى الْحَالِ بِتَأْوِيلِ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ آخَرُ إِذَا لَقُوا.

{ إِذا لَقُوا } cümlesi, Yahudilerin hâllerinden biri olarak onun gibi bir hâl olmak üzere { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } [Bakara: 75] cümlesine matuftur. Bununla onların iman etmesini ummaktan nehyetmek veya buna taaccüp etmek maksadı güdülmüştür; dolayısıyla «onlardan diğer bir grup da karşılaştıkları zaman...» teviliyle hâle matuftur.

وَقَوْلُهُ: وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى إِذا لَقُوا وهم الْمَقْصُودُ مِنَ الْحَالِيَّةِ أَيْ

{ وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ } buyruğu { إِذا لَقُوا } ifadesine matuftur ve hâl cümlesinden kastedilen de bunlardır; yani

وَالْحَالُ أَنَّهُمْ يَحْصُلُ مِنْهُمْ مَجْمُوعُ هَذَا لِأَنَّ مُجَرَّدَ قَوْلِهِمْ آمَنَّا لَا يَكُونُ سَبَبًا لِلتَّعَجُّبِ مِنَ الطَّمَعِ فِي إِيمَانِهِمْ فَضَمِيرُ بَعْضُهُمْ رَاجِعٌ إِلَى مَا رَجَعَ إِلَيْهِ لَقُوا وَهُمْ عُمُومُ الْيَهُودِ.

onlardan bütün bu durumların meydana geldiği bir hâldedirler; zira sırf { آمَنَّا } “İman ettik” demeleri, onların iman etmesini ummaya şaşılmasının sebebi olamaz. Bu sebeple { بَعْضُهُمْ } zamiri, { لَقُوا } fiilinin döndüğü yere, yani Yahudilerin geneline dönmektedir.

ونكتة التَّعْبِير ب قالُوا آمَنَّا مِثْلَهَا فِي نَظِيرِهِ السَّابِقِ فِي أَوَائِل السُّورَة [الْبَقَرَة: ١٤] .

{ قالُوا آمَنَّا } ifadesiyle ifade edilmesinin nükktesi, surenin başlarındaki [Bakara: 14] benzerinde geçen nüktenin aynısıdır.

وَقَوْلُهُ: أَتُحَدِّثُونَهُمْ اسْتِفْهَامٌ لِلْإِنْكَارِ أَوِ التَّقْرِيرِ أَوِ التَّوْبِيخِ بِقَرِينَةِ أَنَّ الْمَقَامَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ جَرَى بَيْنَهُمْ حَدِيثٌ فِي مَا يَنْزِلُ مِنَ الْقُرْآنِ فَاضِحًا لِأَحْوَالِ أَسْلَافِهِمْ وَمَثَالِبِ سِيرَتِهِمْ مَعَ أَنْبِيَائِهِمْ وَشَرِيعَتِهِمْ. وَالظَّاهِرُ عِنْدِي أَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا مِنَ الْقُرْآنِ مَا فِيهِ فَضِيحَةُ أَحْوَالِهِمْ وَذِكْرُ

{ أَتُحَدِّثُونَهُمْ } buyruğu; makamın, aralarında geçmişlerinin hallerini ve peygamberleri ile şeriatlarına karşı tutumlarındaki kusurları açığa çıkaran Kur'an ayetleri hakkında bir konuşma geçtiğine delalet etmesi karinesiyle inkâr, takrîr veya tevbih (kınama) için bir istifhamdır. Bana göre zahir olan anlamı şudur: Onlar, Kur'an'dan kendi hallerini rezil eden ve

مَا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا خَاصَّتُهُمْ ظَنُّوا أَنَّ ذَلِكَ خَلَصَ لِلنَّبِيءِ مِنْ بَعْضِ الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ مِنْ أَتْبَاعِهِمْ وَأَنَّ نِفَاقَهُمْ كَانَ قَدْ بَلَغَ بِهِمْ إِلَى أَنْ أَخْبَرُوا الْمُسْلِمِينَ بِبَعْضِ قَصَصِ قَوْمِهِمْ سَتْرًا لِكُفْرِهِمُ الْبَاطِنِ فَوَبَّخُوهُمْ عَلَى ذَلِكَ تَوْبِيخَ إِنْكَارٍ أَيْ كَيْفَ يَبْلُغُ بِكُمُ النِّفَاقُ إِلَى هَذَا وَأَنَّ فِي بَعْضِ إِظْهَارِ الْمَوَدَّةِ لِلْمُسْلِمِينَ كِفَايَةً عَلَى حَدِّ قَوْلِ الْمَثَلِ الَّذِي حَكَاهُ بَشَّارٌ بِقَوْلِهِ:

yalnızca seçkinlerinin bildiği şeylerin zikredildiğini işitince, bunun Peygamber'e, tâbilerinden iman etmiş görünen bazı kimselerden ulaştığını; onların münafıklığının, içlerindeki küfrü gizlemek maksadıyla Müslümanlara kavimlerinin bazı kıssalarını anlatacak raddeye vardığını zannettiler ve onları inkâr yoluyla kınayarak: «Münafıklığınız nasıl bu raddeye varır? Müslümanlara biraz sevgi göstermek yeterliydi» dediler; nitekim Beşşâr'ın aktardığı şu meseldeki gibi:

وَاسْعَدْ بِمَا قَالَ فِي الْحُلْمِ ابْنُ ذِي يَزَنْ ... يَلْهُو الْكِرَامُ وَلَا يَنْسَوْنَ أَحْسَابَا

«İbn Zîyezen'in hilm konusunda söylediğiyle mutlu ol: Şerefliler eğlenirler ama soylarını unutmazlar.»

فَحَكَى اللَّهُ ذَلِكَ عَنْهُمْ حِكَايَةً لِحَيْرَتِهِمْ وَاضْطِرَابِ أَمْرِهِمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُرْسِلُونَ نَفَرًا مِنْ قَوْمِهِمْ جَوَاسِيسَ عَلَى النَّبِيءِ وَالْمُسْلِمِينَ يُظْهِرُونَ الْإِسْلَامَ وَيُبْطِنُونَ الْيَهُودِيَّةَ ثُمَّ اتَّهَمُوهُمْ بِخَرْقِ الرَّأْيِ وَسُوءِ التَّدْبِير وَأَنَّهُمْ دهبوا يَتَجَسَّسُونَ فَكَشَفُوا أَحْوَالَ قَوْمِهِمْ، وَيَدُلُّ لِهَذَا عِنْدِي قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدُ: أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ وَأَخْبَارٌ مَرْوِيَّةٌ عَنْ بَعْضِ التَّابِعِينَ بِأَسَانِيدَ لِبَيَانِ الْمُتَحَدِّثِ بِهِ، فَعَنِ السُّدِّيِّ كَانَ بَعْضُ الْيَهُودِ يُحَدِّثُ الْمُسْلِمِينَ بِمَا عُذِّبَ بِهِ أَسْلَافُهُمْ، وَعَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ بَعْضُ الْمُنَافِقِينَ: إِنَّ النَّبِيءَ مَذْكُورٌ فِي التَّوْرَاةِ، وَعَنِ ابْنِ زَيْدٍ كَانُوا يُخْبِرُونَ عَنْ بَعْضِ قَصَصِ التَّوْرَاةِ.

Allah onların bu şaşkınlık ve bocalayışlarını aktarmak üzere bunu nakletmiştir. Çünkü onlar kavimlerinden birtakım kimseleri Peygamber'e ve Müslümanlara casus olarak gönderiyorlardı; bu kimseler İslam'ı açığa vurup Yahudiliği gizliyorlardı. Sonra onları görüş kıtlığı ve kötü tedbirle, casusluk yapmaya gidip kavimlerinin hallerini ifşa etmekle suçladılar. Bana göre buna, biraz sonra gelen: { أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Onlar bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir?” ayeti ile konuşulan konunun ne olduğunu açıklayan bazı tâbiînden senetlerle rivayet edilen haberler delalet etmektedir: Nitekim es-Süddî'den rivayet edildiğine göre bazı Yahudiler geçmişlerinin ne ile azap gördüğünü Müslümanlara anlatıyordu; Ebu'l-Âliye'den rivayet edildiğine göre bazı münafıklar: «Peygamber Tevrat'ta zikredilmektedir» demişti; İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre de Tevrat kıssalarından bazılarını haber veriyorlardı.

وَالْمُرَادُ بِما فَتَحَ اللَّهُ إِمَّا مَا قَضَى اللَّهُ بِهِ مِنَ الْأَحْوَالِ وَالْمَصَائِبِ فَإِنَّ الْفَتْحَ بِمَعْنَى الْقَضَاءِ وَعَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ [الْأَعْرَاف: ٨٩] وَالْفَتَّاحُ الْقَاضِي بِلُغَةِ الْيَمَنِ، وَإِمَّا بِمَعْنَى الْبَيَانِ وَالتَّعْلِيمِ، وَمِنْهُ الْفَتْحُ عَلَى الْإِمَامِ فِي الصَّلَاةِ بِإِظْهَارِ الْآيَةِ لَهُ وَهُوَ كِنَايَةٌ مَشْهُورَةٌ لِأَنَّ الْقَضَاءَ يَسْتَلْزِمُ بَيَانَ الْحَقِّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا [الْبَقَرَة: ٨٩] أَيْ يَسْأَلُونَهُمُ الْعِلْمَ بِالْأُمُورِ التَّشْرِيعِيَّةِ عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ، فَالْمَعْنَى بِمَا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ مِنَ الدِّينِ.

{ بِما فَتَحَ اللَّهُ } ifadesinden maksat, ya Allah'ın hükmettiği haller ve musibetlerdir; zira «fetih» kaza ve hüküm manasındadır; Yüce Allah'ın: { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ } “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” [A‘râf: 89] ayeti buna dayanır; el-Fettâh da Yemen lügatinde «hâkim/kadı» demektir. Ya da beyan ve öğretmek manasındadır; namazda imama ayetin hatırlatılmasına «feth» denilmesi de bundandır ve bu meşhur bir kinayedir, çünkü kaza ve hüküm hakkın beyanını gerektirir. Yüce Allah'ın: { وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا } “Hâlbuki daha önce inkâr edenlere karşı fetih istiyorlardı...” [Bakara: 89] ayeti de bu kabildendir; yani iki vecihten birine göre onlardan teşriî meselelere dair ilim istiyorlardı; buna göre mana «Allah'ın dinden size öğrettiği şeyler» demektir.

وَقَوْلُهُ: لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ صِيغَةُ الْمُفَاعَلَةِ غَيْرُ مَقْصُودٍ بِهَا حُصُولُ الْفِعْلِ مِنْ جَانِبَيْنِ بَلْ هِيَ لِتَأْكِيدِ الِاحْتِجَاجِ أَيْ لِيَحْتَجُّوا عَلَيْكُمْ بِهِ أَيْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ.

{ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ } buyruğundaki müşareke (mufâale) kalıbı, fiilin iki taraftan meydana gelmesini kastetmek için değil, hüccet getirmeyi (ihticâcı) pekiştirmek içindir; yani: «Allah'ın size açtığı şeyle sizin aleyhinize kesin delil getirsinler diye mi» [demektir].

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيُحَاجُّوكُمْ لَامُ التَّعْلِيلِ لَكِنَّهَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّعْقِيبِ مَجَازًا أَوْ تَرْشِيحًا لِاسْتِعْمَالِ الِاسْتِفْهَامِ فِي الْإِنْكَارِ أَوِ التَّقْرِيرِ مَجَازًا فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ الِاسْتِفْهَامُ الْمَوْضُوعُ لِطَلَبِ الْعِلْمِ اسْتُعْمِلَ هُنَا فِي الْإِنْكَارِ أَوِ التَّقْرِيرِ مَجَازًا لِأَنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ يَسْتَلْزِمُ الْإِقْرَارَ وَالْمُقَرَّرَ عَلَيْهِ يَقْتَضِي الْإِنْكَارَ لِأَنَّ الْمُقَرَّ بِهِ مِمَّا يُنْكَرُ بَدَاهَةً وَكَانَتِ الْمُحَاجَّةُ بِهِ عِنْدَ اللَّهِ فَرْعًا عَنِ التَّحْدِيثِ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ جَعَلَ فَرْعَ وُقُوعِ التَّحْدِيثِ الْمُنْكَرِ كَأَنَّهُ عِلّة مسؤول عَنْهَا أَيْ لَكَانَ فِعْلُكُمْ هَذَا مُعَلَّلًا بِأَنْ يُحَاجُّوكُمْ، وَهُوَ غَايَةٌ فِي الْإِنْكَارِ إِذْ كَيْفَ يَسْعَى أَحَدٌ فِي إِيجَادِ شَيْءٍ تَقُومُ بِهِ عَلَيْهِ الْحُجَّةُ فَالْقَرِينَةُ هِيَُُ

Yüce Allah'ın: { لِيُحَاجُّوكُمْ } buyruğundaki «lâm» ta'lîl (gerekçe) lâmıdır; ancak istifhamın inkâr veya takrirde mecazen kullanılmasına binaen ya takibiyye manasında mecaz kılınmış ya da bir terşih (pekiştirme) olarak kullanılmıştır. Çünkü bilgi istemek için vazedilen istifham, burada mecazen inkâr veya takrirde kullanılmıştır; zira bilgi istemek ikrarı gerektirir, üzerine ikrar istenen husus ise inkârı gerektirir; çünkü ikrar edilen şey bedaheten inkâr edilecek şeylerdendir. Allah katında onunla tartışılması da Allah'ın onlara açtığı şeyleri anlatmanın bir neticesi olduğundan, bu münker anlatma fiilinin neticesi sanki gerekçesi sorulan bir illet gibi kılınmıştır; yani: «Bu yaptığınız fiil, size karşı delil getirsinler diye mi gerekçelendirildi?» [demektir]. Bu ise inkârda son noktadır; zira insan kendi aleyhine delil teşkil edecek bir şeyin ortaya çıkmasına nasıl çaba gösterir? Dolayısıyla buradaki karine,

كَوْنُ الْمَقَامِ لِلْإِنْكَارِ لَا لِلِاسْتِفْهَامِ وَلِذَلِكَ كَانَتِ اللَّامُ تَرْشِيحًا مُتَمَيِّزًا بِهِ أَيْضًا.

makamın soru için değil, inkâr için olmasıdır. Bu yüzden «lâm» harfi aynı zamanda kendisiyle temayüz eden bir terşihtir.

وَالْأَظْهَرُ أَنَّ قَوْلَهُ: عِنْدَ رَبِّكُمْ ظَرْفٌ عَلَى بَابِهِ مُرَادٌ مِنْهُ عِنْدِيَّةُ التَّحَاكُمِ الْمُنَاسب لقَوْله: لِيُحَاجُّوكُمْ وَذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا مَحَالَةَ أَيْ يَجْعَلُونَ ذَلِكَ حُجَّةً عَلَيْكُمْ أَمَامَ اللَّهِ عَلَى صِدْقِ رَسُولِهِمْ وَعَلَى تَبِعَتِكُمْ فِي عَدَمِ الْإِيمَانِ بِهِ وَذَلِكَ جَارٍ عَلَى حِكَايَةَ حَالِ عَقِيدَةِ الْيَهُودِ مِنْ تَشْبِيهِهِمُ الرَّبَّ ﷾ بِحُكَّامِ الْبَشَرِ فِي تَمَشِّي الْحِيَلِ عَلَيْهِ وَفِي أَنَّهُ إِنَّمَا يَأْخُذُ الْمُسَبِّبَاتِ مِنْ أَسْبَابِهَا الظَّاهِرِيَّةِ فَلِذَلِكَ كَانُوا يَرْتَكِبُونَ التَّحَيُّلَ فِي شَرْعِهِمْ وَتَجِدُ كُتُبَهُمْ مَلْأَى بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ ظَهَرَ لَهُ كَذَا وَعَلِمَ أَنَّ الْأَمْرَ الْفُلَانِيَّ كَانَ عَلَى خِلَافِ الْمَظْنُونِ وَكَقَوْلِهِمْ فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ «وَقَالَ الرَّبُّ هُوَ ذَا الْإِنْسَانُ قَدْ صَارَ كَوَاحِدٍ مِنَّا يَعْرِفُ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ» وَقَالَ فِيهِ: «وَرَأَى الرَّبُّ أَنَّ شَرَّ الْإِنْسَانِ قد كثر فَحزن الرَّبُّ أَنَّهُ عَمِلَ الْإِنْسَانِ فِي الْأَرْضِ وَتَأَسَّفَ فِي قَلْبِهِ فَقَالَ: أَمْحُو عَنْ وَجْهِ الْأَرْضِ الْإِنْسَانَ الَّذِي خَلَقْتُهُ» وَجَاءَ فِي التَّكْوِينِ أَيْضًا «لَمَّا شَاخَ إِسْحَاقُ وَكَلَّتْ عَيْنَاهُ عَنِ النَّظَرِ دَعَا ابْنَهُ الْأَكْبَرَ عِيسُو وَقَالَ لَهُ: إِنِّي شِخْتُ وَلَسْتُ أَعْرِفُ يَوْمَ وَفَاتِي فَالْآنَ خُذْ عُدَّتَكَ وَاخْرُجْ إِلَى الْبَرِّيَّةِ فَتَصَيَّدْ لِي صَيْدًا وَاصْنَعْ لِي أَطْعِمَةً حَتَّى أُبَارِكَكَ قَبْلَ أَنْ أَمُوتَ فَسَمِعَتْ (رُفْقَةُ) أُمِّهِمَا ذَلِكَ فَكَلَّمَتِ ابْنَهَا يَعْقُوبَ وَقَالَتِ: اذْهَبْ إِلَى الْغَنَمِ وَخُذْ جَدْيَيْنِ جَيِّدَيْنِ مِنَ الْمِعْزَى فَاصْنَعْهُمَا أَطْعِمَةً لِأَبِيكَ حَتَّى يُبَارِكَكَ قَبْلَ وَفَاتِهِ فَقَالَ: يَعْقُوبُ لِأُمِّهِ إِنَّ عِيسُو أَخِي رَجُلٌ أَشْعَرُ وَأَنَا رَجُلٌ أَمْلَسُ رُبَّمَا يَجُسُّنِي أَبِي فَأَكُونُ فِي عَيْنَيْهِ كَمُتَهَاوِنٍ وَأَجْلِبُ عَلَى نَفْسِي لَعْنَةً فَقَالَتِ: اسْمَعْ لِقَوْلِي فَذَهَبَ وَصَنَعَتْ لَهُ أُمُّهُ الطَّعَامَ وَأَخَذَتْ ثِيَابَ ابْنِهَا الْأَكْبَرِ عِيسُو وَأَلْبَسَتْهَا يَعْقُوبَ وَأَلْبَسَتْ يَدَيْهِ وَمَلَّاسَةَ عُنُقِهِ جُلُودَ الْجَدْيَيْنِ فَدَخَلَ يَعْقُوبُ إِلَى أَبِيهِ وَقَالَ: يَا أَبِي أَنَا ابْنُكَ الْأَكْبَرُ قَدْ فَعَلْتُ

Daha belirgin olan görüşe göre { عِنْدَ رَبِّكُمْ } buyruğu kendi hakiki anlamı üzere bir zarftır ve bundan { لِيُحَاجُّوكُمْ } sözüne uygun düşen muhakeme huzuru kastedilmiştir; bu da şüphesiz kıyamet günüdür. Yani bunu Allah'ın huzurunda resullerinin doğruluğuna ve ona iman etmemenizdeki sorumluluğunuza karşı aleyhinize bir delil kılarlar. Bu da Yahudilerin, hilelerin O'na sökebileceği ve sonuçları yalnızca zahiri sebeplerden çıkaracağı hususunda Rabbi azze ve celle'yi insan yöneticilere benzetmekten ibaret olan inançlarının bir hikayesidir. Bu sebeple onlar kendi şeriatlarında hileye başvururlardı; onların kitaplarını Allah'a falan şeyin öyle zahir olduğu ve filan meselenin zannedilenin aksine gerçekleştiğini bildiğine delalet eden şeylerle dolu bulursun. Nitekim Tekvin kitabındaki şu sözleri gibi: «Ve Rab dedi: İşte insan, iyiyi ve kötüyü bilmekte bizden biri gibi oldu». Yine orada şöyle denir: «Ve Rab gördü ki insanın kötülüğü çok arttı ve Rab yeryüzünde insanı yarattığına pişman oldu ve yüreğinde acı duydu; şöyle dedi: Yarattığım insanı yeryüzünden sileceğim». Yine Tekvin'de şöyle geçer: «İshak yaşlanıp gözleri görmez olduğunda büyük oğlu Îsû'yu çağırıp ona: Ben yaşlandım, ölüm günümü bilmiyorum; şimdi silahlarını al, kıra çık ve bana bir av avla; ölmeden önce seni takdis edebilmem için bana lezzetli yemekler yap, dedi. İkisinin annesi olan Rebeka bunu işitti ve oğlu Yakub ile konuşup dedi ki: Sürüye git, keçilerden iki semiz oğlak al; babana lezzetli yemekler yap ki ölmeden önce seni takdis etsin. Yakub annesine dedi: Kardeşim Îsû kıllı bir adamdır, bense pürüzsüz bir adamım; belki babam bana dokunur da gözünde aldatıcı gibi olurum ve üzerime lanet getiririm. Annesi: Sözümü dinle, dedi. Gitti ve annesi yemeği yaptı; büyük oğlu Îsû'nun giysilerini alıp Yakub'a giydirdi, oğlakların derilerini de ellerine ve boynunun pürüzsüz yerine sardı. Yakub babasının yanına girdi ve: Ey babam, ben senin büyük oğlunum, bana söylediğin gibi

كَمَا كَلَّمْتَنِي فَجَسَّهُ إِسْحَاقُ وَقَالَ الصَّوْتُ صَوْتُ يَعْقُوبَ وَلَكِنَّ الْيَدَيْنِ يَدَا عِيسُو فَبَارَكَهُ (أَي جعله نبيئا) وَجَاءَ عِيسُو وكلم أَبَاهُ وَعلم الْحِيلَةَ ثُمَّ قَالَ لِأَبِيهِ: بَارِكْنِي أَنَا فَقَالَ قَدْ جَاءَ أَخُوكَ بُكْرَةً وَأَخَذَ بَرَكَتَكَ» إِلَخْ فَمَا ظَنُّكَ بِقَوْمٍ هَذِهِ مَبَالِغُ عَقَائِدِهِمْ أَنْ لَا يَقُولُوا لَا تُعْلِمُوهُمْ لِئَلَّا يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبِهَذَا يَنْدَفِعُ اسْتِبْعَادُ الْبَيْضَاوِيِّ وَغَيْرِهِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِعِنْدَ رَبِّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَنَّ إِخْفَاءَ الْحَقَائِقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُفِيدُ مَنْ يُحَاوِلُهُ حَتَّى سَلَكُوا فِي تَأْوِيلِ مَعْنَى قَوْلِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ مَسَالِكَ فِي غَايَةِ التَّكَلُّفِ قِيَاسًا مِنْهُمْ لِحَالِ الْيَهُودِ عَلَى حَالِ عَقَائِدِ

...bana söylediğin gibi.' Bunun üzerine İshak onu yokladı ve: 'Ses Yakub'un sesi, fakat eller Îsû'nun elleri' dedi ve onu takdis etti (yani peygamber kıldı). Derken Îsû geldi, babasıyla konuştu ve hileyi anladı. Sonra babasına: 'Beni de takdis et!' dedi. Babası da: 'Kardeşin sabah vakti gelip senin bereketini (takdisini) aldı' dedi... ilh. İnançlarının ulaştığı nokta böylesi [çarpık] olan bir topluluğun, kıyamet gününde 'Allah katında aleyhinize hüccet getirmesinler diye onlara [gerçeği] bildirmeyin!' demeyeceğini mi sanırsın? Böylece Beyzâvî ve diğerlerinin, kıyamet gününde hakikatleri gizlemenin bunu deneyene bir fayda sağlamayacağı gerekçesiyle { عِنْدَ رَبِّكُمْ } buyruğundan kastın kıyamet günü olmasını uzak görmeleri [ve bunun haksızlığı] ortaya çıkar; zira onlar, Yahudilerin durumunu İslâm inançlarının durumuna kıyas ederek { عِنْدَ رَبِّكُمْ } ifadesinin manasını tevil hususunda son derece zorlama yollara girmişlerdir.

الْإِسْلَامِ فَفَسَّرُوا (عِنْدَ) بِمَعْنَى الْكِتَابِ أَوْ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ أَوْ حَذْفِ مَوْصُولٍ ثُمَّ سَلَكَ مُتَعَقِّبُوهُمْ فِي إِعْرَابِهِ غَايَةَ الْإِغْرَابِ.

{ عِنْدَ } kelimesini «kitap» anlamında yahut muzâfın hazfi veya mevsûlün hazfi takdiriyle tefsir etmişler, ardından onları takip edenler de bunun irabında aşırı garipliklere kaçmışlardır.

وَقَوْلُهُ: أَفَلا تَعْقِلُونَ مِنْ بَقِيَّةِ مَقُولِهِمْ لِقَوْمِهِمْ وَلَا يَصِحُّ جَعْلُهُ خِطَابًا مِنَ اللَّهِ لِلْمُسْلِمِينَ تَذْيِيلًا لِقَوْلِهِ: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٧٥] لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ وَفِيهِمُ الرَّسُولُ ﷺ لَيْسُوا جَدِيرِينَ بِمِثْلِ هَذَا التَّوْبِيخِ وَحَسْبُهُمْ مَا تَضَمَّنَهُ الِاسْتِفْهَامُ مِنَ الِاسْتِغْرَابِ أَوِ النَّهْيِ.

{ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hiç akletmiyor musunuz?” buyruğu, onların kendi kavimlerine söyledikleri sözün devamıdır. Bunu Allah'ın Müslümanlara yönelik bir hitabı ve { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } [Bakara: 75] ayetine bir fezleke kılmak doğru olmaz; zira aralarında Resulullah ﷺ'in de bulunduğu Müslümanlar böylesi bir kınanmaya layık değildirler ve istifhamın içerdiği yadırgama veya nehiy onlar için yeterlidir.

فَإِنْ قلت: لم لَمْ يُذْكَرْ فِي الْآيَةِ جَوَابُ الْمُخَاطَبِينَ بِالتَّبَرُّؤِ مِنْ أَنْ يَكُونُوا حَدَّثُوا الْمُؤْمِنِينَ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ كَمَا ذُكِرَ فِي قَوْلِهِ الْمُتَقَدِّمِ: وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ؟

Eğer: «Daha önce geçen: { وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: «Biz sizinleyiz, biz sadece alay ediyoruz» derler.” ayetinde zikredildiği gibi, bu ayette muhatapların Allah'ın kendilerine açtığı şeyleri müminlere anlatmış olmaktan beri olduklarına dair cevapları niçin zikredilmemiştir?» dersen,

قُلْتُ: لَيْسَ الْقُرْآنُ بِصَدَدِ حِكَايَةِ مُجَادَلَاتِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ فَإِنَّهَا أَقَلُّ مِنْ ذَلِكَ وَإِنَّمَا يُحْكَى مِنْهَا مَا فِيهِ شَنَاعَةُ حَالِهِمْ وَسُوءُ سُلُوكِهِمْ وَدَوَامُ إِصْرَارِهِمْ وَانْحِطَاطُ أَخْلَاقِهِمْ فَتَبِرِّيهِمْ مِمَّا نُسِبَ إِلَيْهِ كُبَرَاؤُهُمْ مِنَ التُّهْمَةِ مَعْلُومٌ، لِلْقَطْعِ بِأَنَّهُمْ لَمْ يُحَدِّثُوا الْمُسْلِمِينَ بِشَيْءٍ وَلِمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ الْآتِي أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ إِلَخْ. وَأَمَّا مَا فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ تَنَصُّلِهِمْ بِقَوْلِهِمْ إِنَّا مَعَكُمْ فَلِأَنَّ فِيهِ التَّسْجِيلَ عَلَيْهِم فِي قَوْلهم فِيهِ: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ.

şöyle derim: Kur'an onların münakaşa ve hallerini olduğu gibi nakletme peşinde değildir; çünkü bunlar bundan daha önemsizdir. Kur'an bunlardan yalnızca hallerinin çirkinliğini, kötü gidişatlarını, ısrarlarının sürekliliğini ve ahlaki çöküşlerini içeren kısımları nakleder. Dolayısıyla ileri gelenlerinin kendilerine isnat ettiği bu suçlamadan beri oldukları zaten bilinmektedir; zira onların Müslümanlara hiçbir şey anlatmadıkları kesindir ve biraz sonra gelecek olan: { أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ... } “Onlar bilmezler mi ki Allah bilir...” ayetinin delalet ettiği mana da budur. Önceki ayette geçen { إِنَّا مَعَكُمْ } “Biz sizinleyiz” şeklindeki savunmalarına gelince; bunda onların { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “Biz sadece alay ediyoruz” sözleriyle kendi aleyhlerine tescil bulunması sebebiyledir.

وَقَوْلُهُ: أَوَلا يَعْلَمُونَ الْآيَةَ، الِاسْتِفْهَامُ فِيهِ عَلَى غَيْرِ حَقِيقَتِهِ فَهُوَ إِمَّا مَجَازٌ فِي التَّقْرِيرِ أَيْ لَيْسُوا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ وَالْمُرَادُ التَّقْرِيرُ بِلَازِمِهِ وَهُوَ أَنَّهُ إِنْ كَانَ اللَّهُ يَعْلَمُهُ فَقَدْ عَلِمَهُ رَسُولُهُ وَهَذَا لُزُومٌ عُرْفِيٌّ ادِّعَائِي فِي الْمَقَامِ الْخَطَابِيِّ أَوْ مَجَازٌ فِي التَّوْبِيخِ وَالْمَعْنَى هُوَ هُوَ، أَوْ مَجَازٌ فِي التَّحْضِيضِ أَيْ هَلْ كَانَ وُجُودُ أَسْرَارِ دِينِهِمْ فِي الْقُرْآنِ مُوجِبًا لِعِلْمِهِمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَالْمُرَادُ لَازِمُ ذَلِكَ أَيْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ عَنِ اللَّهِ أَيْ هَلَّا كَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى صدق الرَّسُول عوض عَنْ أَنْ يَكُونَ مُوجِبًا لِتُهْمَةِ قَوْمِهِمُ الَّذِينَ تَحَقَّقُوا صِدْقَهُمْ فِي الْيَهُودِيَّةِ، وَهَذَا الْوَجْهُ هُوَ الظَّاهِرُ لِي وَيُرَجِّحُهُ التَّعْبِيرُ بِيَعْلَمُونَ بِالْمُضَارِعِ دُونَ عَلِمُوا.

{ أَوَلا يَعْلَمُونَ } “Onlar bilmezler mi...” ayetindeki istifham hakiki anlamında değildir. Dolayısıyla ya takrirde mecazdır; yani: «Bunu bilmiyorlar mı?» demektir ve bununla lazım olan mana kastedilmiştir ki o da şudur: Eğer Allah bunu biliyorsa, Resulü de onu bilmiştir; bu da hitap makamında iddiaya dayalı örfî bir lüzumdur. Ya da tevbihte (kınamada) mecazdır ki mana yine aynıdır. Yahut tahdîdde (teşvikte) mecazdır; yani dinlerinin sırlarının Kur'an'da bulunması, Allah'ın gizlediklerini bildiğini anlamalarını gerektirmez miydi? Burada kastedilen bunun lazımıdır; yani onun Allah katından indirilmiş olduğunu bilmeleridir; yani bu durum, Yahudilikteki samimiyetlerini kesin olarak bildikleri kavimlerini suçlamak yerine, Resul'ün doğruluğuna bir delil olmalı değil miydi? Bana göre açık olan vecih budur; { عَلِمُوا } [geçmiş zaman] yerine muzâri olarak { يَعْلَمُونَ } ile ifade edilmesi de bunu tercih edilir kılmaktadır.

وَمُوقِعُ الِاسْتِفْهَامِ مَعَ حَرْفِ الْعَطْفِ فِي قَوْلِهِ: أَفَلا تَعْقِلُونَ وَقَوْلُهُ: أَوَلا يَعْلَمُونَ سَيَأْتِي عَلَى نَظَائِرِهِ وَخِلَافُ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ [الْبَقَرَة: ٨٧] .

{ أَفَلا تَعْقِلُونَ } ve { أَوَلا يَعْلَمُونَ } buyruklarında istifhamın atıf harfiyle birlikte bulunuş konumu, benzerleri ve Arap dili âlimlerinin bu konudaki ihtilafı Yüce Allah'ın: { أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ } “Demek size ne zaman bir elçi nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirse...” [Bakara: 87] ayetinde gelecektir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٧٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 78]

وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٧٨)

{ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٧٨) } “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım kuruntuları bilirler ve onlar sadece zanda bulunurlar.”

مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ [الْبَقَرَة: ٧٥] عَطْفَ الْحَالِ عَلَى الْحَالِ ومِنْهُمْ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ وَتَقْدِيمُهُ لِلتَّشْوِيقِ إِلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Bu ayet, hâlin hâle atfedilmesi kabilinden { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ } [Bakara: 75] buyruğuna matuftur. { وَمِنْهُمْ } öne geçmiş haberdir (öbeğidir); öne alınması, Yüce Allah'ın:

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ [الْبَقَرَة: ٨] وَالْمَعْنَى كَيْفَ تَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُحَرِّفِينَ وَفَرِيقٌ جَهَلَةً وَإِذَا انْتَفَى إِيمَانُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْمَظْنُونُ بِهِمْ تَطَلُّبُ الْحَقِّ الْمُنْجِي وَالِاهْتِدَاءُ إِلَى التَّفْرِقَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَاطِلِ فَكَانُوا يُحَرِّفُونَ الدِّينَ وَيُكَابِرُونَ فِيمَا يَسْمَعُونَ مِنْ مُعْجِزَةِ الْقُرْآنِ فِي الْإِخْبَارِ عَنْ أَسْرَارِ دِينِهِمْ فَكَيْفَ تَطْمَعُونَ أَيْضًا فِي إِيمَانِ الْفَرِيقِ الْأُمِّيِّينَ الَّذِينَ هُمْ أَبْعَدُ عَنْ مَعْرِفَةِ الْحَقِّ وَأَلْهَى عَنْ تَطَلُّبِهِ وَأَضَلُّ فِي التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَأَجْدَرُ بِالِاقْتِدَاءِ بِأَئِمَّتِهِمْ وَعُلَمَائِهِمْ فَالْفَرِيقُ الْأَوَّلُ هُمُ الْمَاضُونَ. وَعَلَى هَذَا فَجُمْلَةُ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ إِلَخْ بِاعْتِبَارِ كَوْنِهَا مُعَادِلًا لَهَا مِنْ جِهَةِ مَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ كَوْنِهَا حَالَةَ فَرِيقٍ مِنْهُمْ وَهَذِهِ حَالَةُ فَرِيقٍ آخَرَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِذا لَقُوا [الْبَقَرَة: ٧٦] وَقَوْلُهُ: وَإِذا خَلا [الْبَقَرَة: ٧٦] فَتِلْكَ مَعْطُوفَاتٌ عَلَى جُمْلَةِ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ عَطْفَ الْحَالِ عَلَى الْحَالِ أَيْضًا لَكِنْ بِاعْتِبَارِ مَا تَضَمَّنَتْهُ الْجُمْلَةُ الْأُولَى مِنْ قَوْلِهِ:

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ } “İnsanlardan kimi de vardır ki... der” [Bakara: 8] buyruğunda daha önce geçtiği üzere müsnedün ileyhe teşvik ve merak uyandırmak içindir. Mana şöyledir: Onlardan bir zümre tahrifçi, bir zümre de cahil iken onların size inanmasını nasıl umarsınız? Kurtarıcı hakkı aramaları, hak ile batılı birbirinden ayırt etmeye hidayet bulmaları zannedilen ilim ehlinin imanı ortadan kalkıp dini tahrif ederken ve dinlerinin sırlarını haber vermesi hususunda Kur'an'ın mucizesini duyduklarında büyüklük taslarken; hakkı bilmekten daha uzak, onu aramaktan daha gafil, hak ile batılı ayırt etmede daha şaşkın ve önderleri ile âlimlerine uymaya daha layık olan ümmî zümrenin iman etmesini nasıl umarsınız? Birinci zümre geçmiştekilerdir. Buna göre { وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ } cümlesi, onlardan bir zümrenin hâli olması ve bunun da diğer bir zümrenin hâli olması yönüyle onun dengi kabul edilmesi bakımından { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ... } cümlesine matuftur. { وَإِذا لَقُوا } [Bakara: 76] ve { وَإِذا خَلا } [Bakara: 76] buyruklarına gelince; onlar da hâlin hâle atfı kabilinden { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ } cümlesine matuftur; ancak birinci cümlenin içerdiği Yahudilerin hallerinden biri olan

يَسْمَعُونَ الَّذِي هُوَ حَالٌ مِنْ أَحْوَالِ الْيَهُودِ وَبِهَذَا لَا يَجِيءُ فِي جُمْلَةِ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ التَّخْيِيرُ الْمَبْنِيُّ عَلَى الْخِلَافِ فِي عَطْفِ الْأَشْيَاءِ الْمُتَعَدِّدَةِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ هَلْ يُجْعَلُ الْأَخِيرُ مَعْطُوفًا عَلَى مَا قَبْلَهُ مَنِ الْمَعْطُوفَاتِ أَوْ مَعْطُوفًا عَلَى الْمَعْمُولِ الْأَوَّلِ لِأَنَّ ذَلِكَ إِذَا كَانَ مَرْجِعُ الْعَطْفِ جِهَةً وَاحِدَةً وَهُنَا قَدِ اخْتَلَفَتِ الْجِهَةُ.

{ يَسْمَعُونَ } ifadesinin tazammun ettiği mana bakımındandır. Böylelikle { وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ } cümlesinde, birbiri ardına sıralanan birden çok matufun sonuncusunun kendinden öncekine mi yoksa ilk ma'mûle mi matuf olacağı hususundaki ihtilafa dayalı muhayyerlik söz konusu olmaz; zira o durum, atfın merciinin tek bir cihet olması halindedir; buradaysa cihetler farklılaşmıştır.

وَالْأُمِّيُّ مَنْ لَا يَعْرِفُ الْقِرَاءَةَ وَالْكِتَابَةَ وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ مَنْسُوبٌ إِلَى الْأُمَّةِ بِمَعْنَى عَامَّةِ النَّاسِ فَهُوَ يُرَادِفُ الْعَامِّيَّ، وَقِيلَ: مَنْسُوبٌ إِلَى الْأُمِّ وَهِيَ الْوَالِدَةُ أَيْ أَنَّهُ بَقِي على الْحَالة الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا مُدَّةَ حَضَانَةِ أُمِّهِ إِيَّاهُ فَلَمْ يَكْتَسِبْ عِلْمًا جَدِيدًا وَلَا يُعَكِّرُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ الْوَجْهُ فِي النَّسَبِ أَنْ يَقُولُوا أُمَّهِيٌّ بِنَاءً عَلَى أَنَّ النَّسَبَ يَرُدُّ الْكَلِمَاتِ إِلَى أُصُولِهَا وَقَدْ قَالُوا فِي جَمْعِ الْأُمِّ: أُمَّهَاتٌ فَرَدُّوا الْمُفْرَدَ إِلَى أَصْلِهِ فَدَلُّوا عَلَى أَنَّ أَصْلَ أُمٍّ أُمَّهَةٌ لِأَنَّ الْأَسْمَاءَ إِذَا نُقِلَتْ مِنْ حَالَةِ الِاشْتِقَاقِ إِلَى جَعْلِهَا أَعْلَامًا قَدْ يَقَعُ فِيهَا تَغْيِيرٌ لِأَصْلِهَا.

Ümmî (أُمِّي), okuma ve yazma bilmeyen kimsedir. Daha belirgin görüşe göre bu kelime, halkın geneli anlamında «ümmet» kelimesine mensuptur ve «âmî» (avamdan kimse) ile eş anlamlıdır. Kelimenin «anne» (vâlide) anlamına gelen «ümm» kelimesine mensup olduğu da söylenmiştir; yani annesinin bakımında olduğu dönemdeki hâli üzere kalmış, yeni bir bilgi edinmemiştir. Şayet böyle olsaydı nisbetin kelimeleri asıllarına döndürdüğü kuralına binaen «ümmehî» denmesi gerektiği ve annenin çoğulunda «ümmehât» diyerek tekili aslına döndürdükleri ve böylece «ümm»ün aslının «ümmehe» olduğunu gösterdikleri gerekçesi bu görüşü zedelemez; zira isimler iştikak halinden çıkarılıp özel isim/alem haline getirildiğinde asıllarında değişiklik meydana gelebilir.

وَقَدِ اشْتُهِرَ الْيَهُودُ عِنْدَ الْعَرَبِ بِوَصْفِ أَهْلِ الْكِتَابِ فَلِذَلِكَ قِيلَ هُنَا: وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ أَيْ لَيْسَ جَمِيعُهُمْ أَهْلَ كِتَابٍ. وَلَمْ تَكُنِ الْأُمِّيَّةُ فِي الْعَرَبِ وَصْفَ ذَمٍّ لَكِنَّهَا عِنْدَ الْيَهُودِ وَصْفُ ذَمٍّ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ

Yahudiler Araplar nezdinde ehl-i kitap vasfıyla meşhur olmuşlardı; bu sebeple burada: { وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ } “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir” denilmiştir; yani hepsi ehl-i kitap değildir. Ümmîlik Araplar arasında bir yergi sıfatı değildi; fakat Yahudiler katında Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ

قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ [آل عمرَان: ٧٥] وَقَالَ ابْن صيّاد للنبيء ﷺ: «أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ» وَذَلِكَ لما تَقْتَضِيه الْأُمِّيين مِنْ قِلَّةِ الْمَعْرِفَةِ وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَانَتِ الأمية معْجزَة للنبيء ﷺ حَيْثُ كَانَ أَعْلَمَ النَّاسِ مَعَ كَوْنِهِ نَشَأَ أُمِّيًّا قَبْلَ النُّبُوءَةِ وَقَدْ قَالَ أَبُو الْوَلِيدِ الْبَاجِيُّ: إِنَّ اللَّهَ عَلَّمَ نَبِيَّهُ الْقِرَاءَةَ وَالْكِتَابَةَ بَعْدَ تَحَقُّقِ مُعْجِزَةِ الْأُمِّيَّةِ بِأَنْ يُطْلِعَهُ عَلَى مَا يَعْرِفُ بِهِ ذَلِكَ عِنْدَ الْحَاجَةِ اسْتِنَادًا لِحَدِيثِ الْبُخَارِيِّ فِي صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ وَأَيَّدَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِي هَذَا وَأَنْكَرَ عَلَيْهِ أَكْثَرُهُمْ مِمَّا هُوَ مَبْسُوطٌ فِي تَرْجَمته فِي كِتَابِ «الْمَدَارِكِ» لِعِيَاضٍ وَمَا أَرَادَ إِلَّا إِظْهَارَ رَأْيِهِ.

قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “Bu, onların: «Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol (sorumluluk) yoktur» demelerindendir” [Âl-i İmrân: 75] ayetinde işaret ettiği üzere bir yergi vasfıydı. İbn Sayyâd da Peygamber ﷺ'e: «Senin ümmîlerin resulü olduğuna şehadet ederim» demiştir. Bu da ümmîliğin gerektirdiği bilgi azlığından kaynaklanmaktadır; işte bu sebeple peygamberlikten önce ümmî olarak yetiştiği halde insanların en bilgilisi olması hasebiyle ümmîlik Peygamber ﷺ için bir mucize olmuştur. Nitekim Ebu'l-Velîd el-Bâcî; Yüce Allah'ın, ümmîlik mucizesi tahakkuk ettikten sonra ihtiyaç anında onu anlayabileceği bilgiyi kendisine bildirmesi suretiyle Nebisine okuma ve yazmayı öğrettiğini, Buhârî'nin Hudeybiye sulhu hakkındaki hadisine dayanarak söylemiş, bir grup âlim de bu konuda onu desteklemiştir; ancak âlimlerin çoğu bunu inkâr etmiştir ki bu husus İyâz'ın «el-Medârik» adlı kitabındaki onun tercüme-i hâlinde genişçe açıklanmıştır; o ise sadece kendi görüşünü ortaya koymak istemiştir.

وَالْكِتَابُ إِمَّا بِمَعْنَى التَّوْرَاةِ اسْمٌ لِلْمَكْتُوبِ وَإِمَّا مَصْدَرُ كَتَبَ أَيْ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَةَ وَيُبْعِدُهُ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: إِلَّا أَمانِيَّ فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ يَكُونُ قَوْلُهُ: لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ أَثَرًا مِنْ آثَارِ الْأُمِّيَّةِ أَيْ لَا يَعْلَمُونَ التَّوْرَاةَ إِلَّا عِلْمًا مُخْتَلِطًا حَاصِلًا مِمَّا يَسْمَعُونَهُ وَلَا يُتْقِنُونَهُ، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي تَكُونُ الْجُمْلَةُ وَصْفًا كَاشِفًا لِمَعْنَى الْأُمِّيِّينَ كَقَوْلِ أَوْسِ بْنِ حَجَرٍ:

el-Kitâb (الْكِتَاب) ya yazılmış olanın ismi olarak Tevrat manasındadır ya da «ketebe» fiilinin masdarıdır, yani yazmayı bilmezler demektir; ancak ardından gelen { إِلَّا أَمانِيَّ } ifadesi bu ikinci manayı uzak kılmaktadır. Birinci veche göre { لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ } buyruğu ümmîliğin eserlerinden biri olur; yani Tevrat'ı ancak işittikleri ve sağlamlaştıramadıkları şeylerden hâsıl olan karmaşık bir bilgiyle bilirler. İkinci veche göre ise bu cümle, Evs b. Hacer'in şu sözünde olduğu gibi ümmîler kelimesinin manasını açıklayan bir sıfat olur:

الْأَلْمَعِيُّ الَّذِي يَظُنُّ بِكَ الظَّ ... نَّ كَأَنْ قَدْ رَأَى وَقَدْ سَمِعَا

«O basiretli kişi ki senin hakkında öyle bir zanda bulunur ki sanki [bizzat] görmüş ve işitmiştir.»