وَالْأَمَانِيُّ بِالتَّشْدِيدِ جَمْعُ أُمْنِيَةٍ عَلَى وَزْنِ أَفَاعِيلَ وَقَدْ جَاءَ بِالتَّخْفِيفِ فَهُوَ جَمْعٌ عَلَى وَزْنِ أَفَاعِلَ عِنْدَ الْأَخْفَشِ كَمَا جُمِعَ مِفْتَاحٌ عَلَى مَفَاتِحَ وَمَفَاتِيحَ، وَالْأُمْنِيَةُ كَأُثْفِيَةٍ وَأُضْحِيَةٍ أُفْعُولَةٌ كَالْأُعْجُوبَةِ وَالْأُضْحُوكَةِ وَالْأُكْذُوبَةِ وَالْأُغْلُوطَةِ، وَالْأَمَانِيُّ كَالْأَعَاجِيبِ وَالْأَضَاحِيكِ وَالْأَكَاذِيبِ وَالْأَغَالِيطِ، مُشْتَقَّةٌ مِنْ مَنَى كَرَمَى بِمَعْنَى قَدَّرَ الْأَمْرَ وَلِذَلِكَ قِيلَ تَمَنَّى بِمَعْنَى تَكَلَّفِ تَقْدِيرَ حُصُولِ شَيْءٍ مُتَعَذِّرٍ أَوْ مُتَعَسِّرٍ، وَمَنَّاهُ أَيْ جَعَلَهُ مَانِيًا أَيْ مُقَدَّرًا كِنَايَةً عَنِ الْوَعْدِ الْكَاذِبِ لِأَنَّهُ يَنْقُلُ الْمَوْعُودَ مِنْ تَقْدِيرِ حُصُولِ الشَّيْءِ الْيَوْمَ إِلَى تَقْدِيرِ حُصُولِهِ غَدًا، وَهَكَذَا كَمَا قَالَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ:
el-Emânî (الْأَمَانِيُّ) şeddeli olarak, efâ‘îl (أَفَاعِيل) vezninde «ümniye»nin (أُمْنِيَة) çoğuludur. Şeddesiz olarak da gelmiştir ki bu, Ahfeş'e göre miftâh'ın mefâtih ve mefâtîh şeklinde çoğul yapılması gibi efâ‘il (أَفَاعِل) vezninde bir çoğuldur. Ümniye kelimesi; üsfiyye (أُثْفِيَة) ve udhiyye (أُضْحِيَة) gibi u‘cûbe (أُعْجُوبَة / şaşılacak şey), udhûke (أُضْحُوكَة / gülünç şey), ukzûbe (أُكْذُوبَة / yalan) ve uğlûta (أُغْلُوطَة / yanılgı) kelimeleri misali ufcûle (أُفْعُولَة) veznindedir. Emânî de e‘âcîb, edâhîk, ekâzîb ve eğâlît gibidir. Bir şeyi takdir etmek manasındaki «menâ» (مَنَى) fiilinden türemiştir; bu sebeple güç veya imkânsız bir şeyin gerçekleşmesini zihinde kurup tasarlamaya «temennâ» (تَمَنَّى) denmiştir. Mennehû (مَنَّاهُ) ise onu zihninde tasarlayan (mânî) kıldı demektir ve yalan vaatten kinayedir; çünkü vâdedileni, bir şeyin bugün gerçekleşeceğini tasarlamaktan yarın gerçekleşeceğini tasarlamaya aktarır. Kâ'b b. Züheyr'in dediği gibi:
فَلَا يَغُرَّنَّكَ مَا مَنَّتْ وَمَا وَعَدَتْ ... إِنَّ الْأَمَانِيَّ وَالْأَحْلَامَ تَضْلِيلُ
«Onun kuruntulandırdığı ve vaat ettiği şeyler seni aldatmasın... Şüphesiz temenniler ve hayaller birer yanıltmacadır.»
وَلِأَنَّ الْكَاذِبَ مَا كَذَبَ إِلَّا لِأَنَّهُ يَتَمَنَّى أَنْ يَكُونَ مَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ مُوَافِقًا لِخَبَرِهِ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ حَدَثَتِ الْعَلَاقَةُ بَيْنَ الْكَذِبِ وَالتَّمَنِّي فَاسْتُعْمِلَتِ الْأُمْنِيَةُ فِي الْأُكْذُوبَةِ، فَالْأَمَانِيُّ هِيَ التَّقَادِيرُ النَّفْسِيَّةُ أَيِ الِاعْتِقَادَاتُ الَّتِي يَحْسَبُهَا صَاحِبُهَا حَقًّا وَلَيْسَتْ بِحَقٍّ أَوْ هِيَ الْفِعَالُ الَّتِي يَحْسَبُهَا الْعَامَّةُ مِنَ الدِّينِ وَلَيْسَتْ مِنْهُ بَلْ يَنْسَوْنَ الدِّينَ وَيَحْفَظُونَهَا، وَهَذَا دَأْبُ الْأُمَمِ الضَّالَّةِ عَنْ شَرْعِهَا أَنْ تَعْتَقِدَ مَالَهَا مِنَ الْعَوَائِدِ وَالرُّسُومِ وَالْمَوَاسِمِ شَرْعًا، أَوْ هِيَ التَّقَادِيرُ الَّتِي
Yalancı, ancak işin aslının kendi haberine uygun düşmesini temenni ettiği için yalan söylediğinden; yalan ile temenni arasında bir alaka doğmuş ve ümniye kelimesi uydurma yalan anlamında kullanılmıştır. Buna göre emânî; nefsi kuruntular, yani sahibinin hak zannettiği halde hak olmayan inançlardır; ya da avamın dinden zannettiği ama dinden olmayan, bilakis dini unutup bunları muhafaza ettikleri fiillerdir. Şeriatından sapan milletlerin âdet, gelenek ve mevsimlerini şeriat zannetmeleri onların adetidir; ya da hahamların
وَضَعَهَا الْأَحْبَارُُُ
ortaya koydukları takdirlerdir ki
مَوْضِعَ الْوَحْيِ الْإِلَهِيِّ إِمَّا زِيَادَةً عَلَيْهِ حَتَّى أَنْسَتْهُمُ الْأَصْلَ وَإِمَّا تَضْلِيلًا وَهَذَا أَظْهَرُ الْوُجُوهِ.
bunları ilahi vahyin yerine koymuşlardır; ya ona ekleme yaparak aslı unutturmuşlar ya da saptırmak için yapmışlardır; en belirgin vecih de budur.
وَقِيلَ: الْأَمَانِيُّ هُنَا الْأَكَاذِيبُ أَيْ مَا وَضَعَهُ لَهُمُ الَّذِينَ حَرَّفُوا الدِّينَ، وَقَدْ قِيلَ الْأَمَانِيُّ الْقِرَاءَةُ أَيْ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا كَلِمَات يحفظوها وَيَدْرُسُونَهَا لَا يَفْقَهُونَ مِنْهَا مَعْنًى كَمَا هُوَ عَادَةُ الْأُمَمِ الضَّالَّةِ إِذْ تَقْتَصِرُ مِنَ الْكُتُبِ عَلَى السَّرْدِ دُونَ فَهْمٍ وَأَنْشَدُوا عَلَى ذَلِكَ قَوْلَ حَسَّانٍ فِي رِثَاءِ عُثْمَانَ ﵁:
Şöyle de denilmiştir: Buradaki emânî (الْأَمَانِيُّ), yalanlar yani dini tahrif eden kimselerin kendileri için uydurdukları şeylerdir. Emânînin "okuma" anlamına geldiği de söylenmiştir; yani onlar Kitab'ı, manasını hiç kavramaksızın sadece ezberleyip ders olarak okudukları kelimelerden ibaret bilirler. Nitekim bu, kitaplardan anlamaksızın sadece lafzı peş peşe dizmekle yetinen sapkın milletlerin adetidir. Buna delil olarak Hassan'ın, Osman (radıyallâhu anh) hakkındaki mersiyesindeki şu beytini okumuşlardır:
تَمَنَّى كِتَابَ اللَّهِ أَوَّلَ لَيْلِهِ ... وَآخِرَهُ لَاقَى حِمَامَ الْمَقَادِرِ
«Gecesinin ilk vaktinde Allah'ın Kitabı'nı okudu... Sonunda ise mukadder eceliyle karşılaştı.»
أَيْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ الَّذِي قُتِلَ فِي آخِرِهِ.
Yani öldürüldüğü gecenin başında Kur'an okudu.
وَعِنْدِي أَنَّ الْأَمَانِيَّ هُنَا التَّمَنِّيَّاتُ وَذَلِكَ نِهَايَةٌ فِي وَصْفِهِمْ بِالْجَهْلِ الْمُرَكَّبِ أَيْ هُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ وَهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَهُ وَلَكِنَّهُمْ يَدَّعُونَ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ تَمَنَّوْا أَنْ يَكُونُوا عُلَمَاءَ فَلَمَّا لَمْ يَنَالُوا الْعِلْمَ ادَّعَوْهُ بَاطِلا فَإِن غي الْعَالِمِ إِذَا اتُّهِمَ بِمِيسَمِ الْعُلَمَاءِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ يَتَمَنَّى لَوْ كَانَ عَالِمًا، وَكَيْفَمَا كَانَ الْمُرَادُ فَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ لِأَنَّ وَاحِدًا مِنْ هَاتِهِ الْمَعَانِي لَيْسَ مِنْ علم الْكتاب.
Bana göre ise buradaki emânî (الْأَمَانِيُّ) kuru temennilerdir ve bu, onları cehl-i mürekkep (katmerli cahillik) ile nitelemede son noktadır. Yani onlar Kitab'ı bildiklerini iddia ederler, oysa onu bilmeyen ümmî kimselerdir; fakat âlim olmayı temenni ettikleri için böyle iddia ederler. İlme ulaşamayınca da onu asılsızca sahiplenmişlerdir. Zira âlim olmayan biri âlim kisvesine bürünmeye kalkışırsa bu, onun âlim olmayı temenni ettiğini gösterir. Kastedilen mana ne olursa olsun istisna munkatıdır; çünkü bu manalardan hiçbiri Kitap ilminden değildir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٧٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 79]
فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩)
{ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ } “Elleriyle Kitab'ı yazıp sonra onu az bir bedel karşılığında satmak için «Bu Allah katındandır» diyenlerin vay haline! Elleriyle yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü de vay haline onların!”
الْفَاءُ لِلتَّرْتِيبِ وَالتَّسَبُّبِ فَيَكُونُ مَا بَعْدَهَا مُتَرَتِّبًا عَلَى مَا قَبْلَهَا وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَا بَعْدَهَا مُتَرَتِّبٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ٧٥] الدَّالِّ عَلَى وُقُوعِ تَحْرِيفٍ مِنْهُمْ عَنْ عَمْدٍ فَرُتِّبَ عَلَيْهِ الْإِخْبَارُ بِاسْتِحْقَاقِهِمْ سُوءَ الْحَالَةِ، أَوْ رُتِّبَ عَلَيْهِ إِنْشَاءُ اسْتِفْظَاعِ حَالِهِمْ، وَأُعِيدَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ مَا أُجْمِلَ فِي الْكَلَامِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ إِعَادَةَ تَفْصِيلٍ.
Fâ (el-Fâ) harfi tertip ve sebebiyet içindir; dolayısıyla fâ'dan sonrası öncesine terettüp eder. Görünen odur ki fâ'dan sonrası, onların bile bile bir tahrifte bulunduklarını gösteren: { وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Oysa onlardan bir grup vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi” [Bakara: 75] ayetine terettüp etmektedir. Böylece bu duruma, onların kötü bir akıbete müstahak olduklarını haber verme hükmü bağlanmış veya durumlarının vahametini beyan etme (inşâ) bağlanmıştır; bu esnada üzerine atfedilen sözde mücmel (özet) bırakılan husus tafsilatlı bir şekilde yeniden zikredilmiştir.
وَمَعْنَى: يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ أَنَّهُمْ يَكْتُبُونَ شَيْئًا لَمْ يَأْتِهِمْ مِنْ رُسُلِهِمْ بَلْ يَضَعُونَهُ وَيَبْتَكِرُونَهُ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْمُشْعِرُ بِأَنَّ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ:
{ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ } “Elleriyle Kitab'ı yazarlar” ifadesinin manası; peygamberlerinden kendilerine gelmemiş bir şeyi yazıp bizzat kendilerinin uydurması ve icat etmesidir. Nitekim: { ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Sonra «Bu Allah katındandır» derler” ayeti de bunu gösterir ve bunun onların sözü olduğunu hissettirir:
بِأَفْوَاهِهِمْ لَيْسَ مُطَابِقًا لِمَا فِي نفس الْأَمر.
[Yani sadece] dilleriyle [söyledikleri], işin aslına uygun olmayan [bir sözdür].
و (ثمَّ) لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ أُدْخِلَ فِي اسْتِحْقَاقِهِمُ الْوَيْلَ مِنْ كِتَابَةِ الْكِتَابُُِ
«Sümme» (ثُمَّ / sonra) kelimesi rütbece tertip (önem sırası) içindir; zira bu söz, onların elleriyle Kitab'ı yazmalarına kıyasla
بِأَيْدِيهِمْ إِذْ هُوَ الْمَقْصُودُ. وَلَيْسَ هَذَا الْقَوْلُ مُتَرَاخِيًا عَنْ كِتَابَتِهِمْ مَا كَتَبُوهُ فِي الزَّمَانِ بَلْ هُمَا مُتَقَارِنَانِ.
helaki daha çok hak ettirici niteliktedir; çünkü asıl kastedilen odur. Bu söz, onların yazdıkları şeyi yazmalarından zaman bakımından sonraya kalmış da değildir; bilakis ikisi eş zamanlıdır.
وَالْوَيْلُ لَفْظٌ دَالٌّ عَلَى الشَّرِّ أَوِ الْهَلَاكِ وَلَمْ يُسْمَعْ لَهُ فِعْلٌ مِنْ لَفْظِهِ فَلِذَلِكَ قِيلَ هُوَ اسْمُ مَصْدَرٍ، وَقَالَ ابْنُ جِنِّي: هُوَ مَصْدَرٌ امْتَنَعَ الْعَرَبُ مِنَ اسْتِعْمَالِ فِعْلِهِ لِأَنَّهُ لَو صرّف لوُجُوب اعْتِلَالُ فَائِهِ وَعَيْنِهِ بِأَنْ يَجْتَمِعَ فِيهِ إِعْلَالَانِ أَيْ فَيكون ثقيلا، والويلة: الْبَلِيَّةُ. وَهِيَ مُؤَنَّثُ الْوَيْلِ قَالَ تَعَالَى: يَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا [الْكَهْف: ٤٩] وَقَالَ امْرِئ الْقَيْسِ:
Veyl (الْوَيْلُ), şerre veya helake delalet eden bir lafızdır. Kendi lafzından türemiş bir fiili işitilmemiştir; bu sebeple onun bir isim-masdar olduğu söylenmiştir. İbn Cinnî ise şöyle demiştir: O, Arapların fiilini kullanmaktan kaçındığı bir masdardır; çünkü çekimi yapılsaydı fâ'sının ve ayn'ının illetli olması zorunlu olurdu ve içinde iki i'lâl bir araya gelirdi, dolayısıyla telaffuzu ağırlaşırdı. Veylet (الْوَيْلَةُ) ise bela ve musibettir; veyl kelimesinin müennesidir. Nitekim Yüce Allah: { يَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا } “«Eyvahlar olsun bize!» derler” [Kehf: 49] buyurmuştur. İmrü'l-Kays da şöyle demiştir:
فَقَالَتْ لَكَ الْوَيْلَاتُ إِنَّكَ مُرْجِلِي وَيُسْتَعْمَلُ الْوَيْلُ بِدُونِ حَرْفِ نِدَاءٍ كَمَا فِي الْآيَةِ وَيُسْتَعْمَلُ بِحَرْفِ النِّدَاءِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
«Dedi ki: Vay haline senin, beni binek üzerinde yayaya çevireceksin!» Veyl, ayette olduğu gibi nida harfi olmaksızın kullanıldığı gibi, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi nida harfiyle de kullanılır:
قالُوا يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ [الْأَنْبِيَاء: ١٤] كَمَا يُقَالُ يَا حَسْرَتَا.
{ قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ } “«Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimlermişiz» dediler” [Enbiyâ: 14]. Nitekim «Yâ hasratâ» (yazıklar olsun / eyvahlar olsun) denilmesi de böyledir.
فَأَمَّا مَوْقِعُهُ مِنَ الْإِعْرَابِ فَإِنَّهُ إِذَا لَمْ يُضَفْ أُعْرِبَ إِعْرَابَ الْأَسْمَاءِ الْمُبْتَدَأِ بِهَا وَأُخْبِرَ عَنْهُ بِلَامِ الْجَرِّ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَقَوْلُهُ: وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ [المطففين: ١] قَالَ الْجَوْهَرِيُّ:
İrabtaki yerine gelince; şayet muzaf olmazsa, mübteda olan isimler gibi irab edilir ve bu ayette ve: { وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ } “Ölçü ve tartıda hile yapanların vay haline!” [Mutaffifîn: 1] ayetinde olduğu gibi cer edatı olan lâm ile kendisinden haber verilir. Cevherî şöyle demiştir:
وَيُنْصَبُ فَيُقَالُ: وَيْلًا لِزَيْدٍ وَجَعَلَ سِيبَوَيْهِ ذَلِكَ قَبِيحًا وَأَوْجَبَ إِذَا ابْتُدِئَ بِهِ أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعًا، وَأَمَّا إِذَا أُضِيفَ فَإِنَّهُ يُضَافُ إِلَى الضَّمِيرِ غَالِبًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ [الْقَصَص: ٨٠] وَقَوْلِهِ: وَيْلَكَ آمِنْ [الْأَحْقَاف: ١٧] فَيَكُونُ مَنْصُوبًا وَقَدْ يُضَافُ إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ فَيُعْرَبُ إِعْرَابَ غَيْرِ الْمُضَافِ
Mansub olarak da okunur ve «veylen li-Zeyd» (Zeyd'in vay haline) denir. Sîbeveyhi bunu çirkin bulmuş ve onunla başlandığında merfû olmasını vacip görmüştür. Muzaf olduğunda ise çoğunlukla zamire muzaf olur; nitekim Yüce Allah'ın: { وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ } “Yazıklar olsun size! İman eden kimse için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır” [Kasas: 80] ve: { وَيْلَكَ آمِنْ } “Yazık sana! İman et” [Ahkâf: 17] ayetlerinde olduğu gibi mansub olur. Bazen de açık isme (ism-i zâhir) muzaf olur ve muzaf olmayanın irabı gibi irab edilir;
كَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ لِأَبِي بَصِيرٍ: «وَيْلُ أُمِّهِ مِسْعَرَ حَرْبٍ» .
Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Basîr hakkında söylediği şu söz gibi: «Anası ağlayasıca! Bir savaş kışkırtıcısı!»
وَلَمَّا أَشْبَهَ فِي إِعْرَابِهِ الْمَصَادِرَ الْآتِيَةَ بَدَلًا مِنْ أَفْعَالِهَا نَصْبًا وَرَفْعًا مِثْلَ: حَمْدًا لِلَّهِ وَصَبْرٌ جَمِيلٌ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ [الْفَاتِحَة: ٢] قَالَ أَكْثَرُ أَئِمَّةِ الْعَرَبِيَّةِ: إِنَّهُ مَصْدَرٌ أُمِيتَ فِعْلُهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ اسْمٌ وَجَعَلَ نَصْبَهُ فِي حَالَةِ الْإِضَافَةِ نَصْبًا عَلَى النِّدَاءِ بِحَذْفِ حَرْفِ النِّدَاءِ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ فَأَصْلُ وَيْلَهُ يَا وَيْلَهُ بِدَلِيلِ ظُهُورِ حَرْفِ النِّدَاءِ مَعَهُ فِي كَلَامِهِمْ. وَرُبَّمَا جَعَلُوهُ كَالْمَنْدُوبِ فَقَالُوا: وَيْلَاهُ وَقَدْ أَعْرَبَهُ الزَّجَّاجُ كَذَلِكَ فِي سُورَةِ طه.
Yüce Allah'ın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } [Fâtiha: 2] buyruğunda daha önce geçtiği üzere, nasb ve ref durumlarında fiillerinin yerine geçen «hamden lillâh» ve «sabrun cemîl» gibi masdarlara irap bakımından benzediği için Arap dili imamlarının çoğu şöyle demiştir: O, fiili terk edilmiş (kullanımdan kalkmış) bir masdardır. Onlardan bazıları ise onun bir isim olduğunu ileri sürmüş ve muzaf olduğu durumdaki nasbını, çok kullanım sebebiyle nida harfi hazfedilmiş bir münada olarak nasb kabul etmiştir. Buna göre «veylehû»nun aslı «yâ veylehû»dur; Arapların kelamında onunla birlikte nida harfinin açıkça gelmesi de buna delildir. Bazen de onu mendub (ağıt konusu) gibi kılarak «veylâh» demişlerdir; Zeccâc da Tâhâ Suresi'nde bunu böyle irab etmiştir.
وَمِنْهُمْ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ إِذَا نُصِبَ فَعَلَى تَقْدِيرِ فِعْلٍ، قَالَ الزَّجَّاجُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً [طه: ٦١] فِي طه يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ أَلْزَمَكُمُ اللَّهُ وَيْلًا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ إِنَّ وَيْلٌ كَلِمَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ وَيْ بِمَعْنَى الْحُزْنِ وَمِنْ مَجْرُورٍ بِاللَّامِ الْمَكْسُورَةِ فَلَمَّا كَثُرَ اسْتِعْمَالُ اللَّامِ مَعَ وَيْ صَيَّرُوهُمَا حَرْفًا وَاحِدًا فَاخْتَارُوا فَتْحَ اللَّامِ كَمَا قَالُوا يَالَ ضَبَّةَ فَفَتَحُوا اللَّامَ وَهِيَ فِي الْأَصْلِ مَكْسُورَةٌ. وَهُوَ يُسْتَعْمَلُ دُعَاءً وَتَعَجُّبًا وَزَجْرًا مِثْلَ قَوْلِهِمْ: لَا أَبَ لَكَ، وَثَكِلَتْكَ أُمُّكَ. وَمَعْنَى: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ
Onlardan bazıları ise mansub olduğu takdirde gizli bir fiilin takdiriyle mansub olduğunu ileri sürmüşlerdir. Zeccâc, Tâhâ Suresi'ndeki: { وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا } “Yazıklar olsun size! Allah'a karşı yalan uydurmayın” [Tâhâ: 61] ayeti hakkında şöyle der: Takdirin «Elzemekümullâhu veylen» (Allah size helaki gerekli kılsın) olması caizdir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Veyl (وَيْلٌ), hüzün manasındaki «vey» (وَيْ) ile meksûr lâm harfiyle mecrur olan [kelimeden] birleşmiş mürekkep bir kelimedir. Lâm harfinin «vey» ile kullanımı çoğalınca ikisini tek bir harf (kelime) haline getirdiler ve tıpkı «yâ le-Dabbe» sözlerinde aslen meksûr olan lâmı fethaladıkları gibi burada da lâmın fethalı olmasını tercih ettiler. Bu kelime; beddua, hayret ve azarlama için kullanılır; tıpkı «Lâ ebâ lek» (babasız kalasıca) ve «Sekiletke ümmük» (anan ağlasın) sözleri gibi. { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ } “O Kitab'ı yazanların vay haline!” ifadesinin manası;
دُعَاءٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِنْشَاءِ الْغَضَبِ وَالزَّجْرِ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: لَا يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ دُعَاءٌ لِأَنَّهُ قَبِيحٌ فِي اللَّفْظِ وَلَكِنَّ الْعِبَادَ كُلِّمُوا بِكَلَامِهِمْ وَجَاءَ الْقُرْآنُ عَلَى لُغَتِهِمْ عَلَى مِقْدَارِ فَهْمِهِمْ أَيْ هَؤُلَاءِ
öfke ve azarlamayı ortaya koymak (inşâ) için kullanılan bir bedduadır. Sîbeveyhi şöyle demiştir: { وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ } ayetine doğrudan bedduadır denmemelidir; çünkü lafızda bu çirkindir. Lakin kullara kendi lisanlarıyla hitap edilmiş ve Kur'an onların diline, onların anlayış kapasitesine uygun olarak gelmiştir. Yani onlar,
مِمَّنْ وَجَبَ هَذَا الْقَوْلُ لَهُمْ. وَقَدْ جَاءَ عَلَى مِثَالِ وَيْلٌ أَلْفَاظٌ وَهِيَ وَيْحٌ وَوَيْسٌ وَوَيْبٌ وَوَيْهٌ وَوَيْكَ.
bu sözün kendilerine söylenmesi vacip olan kimselerdendir. Veyl (وَيْلٌ) kelimesinin benzeri olarak; veyh (وَيْحٌ), veys (وَيْسٌ), veyb (وَيْبٌ), veyh (وَيْهٌ) ve veyke (وَيْكَ) lafızları da gelmiştir.
وَذِكْرُ بِأَيْدِيهِمْ تَأْكِيدٌ مِثْلَ نَظَرْتُهُ بِعَيْنَيَّ وَمِثْلَ: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ [آل عمرَان: ١٦٧] وَقَوْلُهُ: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الْأَنْعَام: ٣٨] وَالْقَصْدُ مِنْهُ تَحْقِيقُ وُقُوعِ الْكِتَابَةِ وَرَفْعُ الْمَجَازِ عَنْهَا وَأَنَّهُمْ فِي ذَلِكَ عَامِدُونَ قَاصِدُونَ.
{ بِأَيْدِيهِمْ } “Elleriyle” kaydının zikredilmesi; «Onu iki gözümle gördüm» sözü gibi ve: { يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ } “Ağızlarıyla söylüyorlar” [Âl-i İmrân: 167] ile: { وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” [En'âm: 38] ayetleri gibi bir tekittir. Bundan maksat; yazma eyleminin bizzat gerçekleştiğini kesinleştirmek, mecaz ihtimalini ortadan kaldırmak ve bu işte kasti ve maksatlı olduklarını bildirmektir.
وَقَوْلُهُ: لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا هُوَ كَقَوْلِهِ: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا [الْبَقَرَة:
{ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا } “Onunla az bir bedel satın almak için” buyruğu; { وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا } “Ayetlerimi az bir bedel karşılığında satmayın” [Bakara:
٤١] وَالثَّمَنُ الْمَقْصُودُ هُنَا هُوَ إِرْضَاءُ الْعَامَّةِ بِأَنْ غَيَّرُوا لَهُمْ أَحْكَامَ الدِّينِ عَلَى مَا يُوَافِقُ أَهْوَاءَهُمْ أَوِ انْتِحَالُ الْعِلْمِ لِأَنْفُسِهِمْ مَعَ أَنَّهُمْ جَاهِلُونَ فَوَضَعُوا كُتُبًا تَافِهَةً مِنَ الْقَصَصِ والمعلومات الْبَسِيطَةِ لِيَتَفَيْهَقُوا بِهَا فِي الْمَجَامِعِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ تَصِلْ عُقُولُهُمْ إِلَى الْعِلْمِ الصَّحِيحِ وَكَانُوا قَدْ طَمِعُوا فِي التَّصَدُّرِ وَالرِّئَاسَةِ الْكَاذِبَةِ لَفَّقُوا نُتَفًا سَطْحِيَّةً وَجَمَعُوا مَوْضُوعَاتٍ وَفَرَاغَاتٍ لَا تَثْبُتُ عَلَى مَحَكِّ الْعِلْمِ الصَّحِيحِ ثُمَّ أَشَاعُوهَا وَنَسَبُوهَا إِلَى اللَّهِ وَدِينِهِ وَهَذِهِ شَنْشَنَةُ الْجَهَلَةِ الْمُتَطَلِّعِينَ إِلَى الرِّئَاسَة عَن غَيْرِ أَهْلِيَّةٍ لِيَظْهَرُوا فِي صُوَرِ الْعُلَمَاءِ لَدَى أَنْظَارِ الْعَامَّةِ وَمَنْ لَا يُمَيِّزُ بَيْنَ الشَّحْمِ وَالْوَرَمِ.
41] ayeti gibidir. Burada kastedilen bedel; dinin hükümlerini hevalarına uyacak şekilde değiştirerek avamı hoşnut etmek yahut cahil oldukları halde kendilerine ilim isnat etmektir. Nitekim meclislerde büyüklük taslayıp lafazanlık etmek için kıssalardan ve basit bilgilerden ibaret değersiz kitaplar uydurmuşlardır. Çünkü akılları sahih ilme ermeyip de başa geçmeye ve sahte bir riyasete tamah edince, yüzeysel kırıntıları bir araya getirip sahih ilim mihengine vurulduğunda tutunamayacak uydurma ve boş şeyleri derlemişler; sonra da bunları yayıp Allah'a ve dinine nispet etmişlerdir. Bu, avamın ve yağ ile şişliği birbirinden ayıramayanların gözünde âlim kisvesinde görünmek için liyakatsizce makam ve mevkiye heveslenen cahillerin değişmez huyudur.
وَقَوْلُهُ: فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ تَفْصِيلٌ لِجِنْسِ الْوَيْلِ إِلَى وَيْلَيْنِ وَهُمَا مَا يَحْصُلُ لَهُمْ مِنَ الشَّرِّ لِأَجْلِ مَا وَضَعُوهُ وَمَا يَحْصُلُ لَهُمْ لِأَجْلِ مَا اكْتَسَبُوهُ مِنْ جَرَّاءَ ذَلِكَ فَهُوَ جَزَاءٌ بِالشَّرِّ عَلَى الْوَسِيلَةِ وَعَلَى الْمَقْصِدِ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ ثَلَاثُ وَيْلَاتٍ كَمَا قَدْ تَوَهَّمَ ذَلِكَ.
{ فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ } “Elleriyle yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü de vay haline onların!” buyruğu, genel veyl cinsinin iki ayrı veyle tafsil edilmesidir. Bunlar; uydurdukları şey yüzünden başlarına gelecek şer ile bunun sonucunda kazandıkları şey yüzünden başlarına gelecek şerdir. Dolayısıyla hem vasıtaya hem de amaca karşılık şer ile verilmiş bir cezadır; zannedildiği gibi ayette üç ayrı veyl yoktur.
وَكَأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تُشِيرُ إِلَى مَا كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ تَلَاشِي التَّوْرَاةِ بَعْدَ تَخْرِيبِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فِي زَمَنِ بُخْتُنَصَّرْ ثُمَّ فِي زَمَنِ طِيطَسَ الْقَائِدِ الرُّومَانِيِّ وَذَلِكَ أَنَّ التَّوْرَاةَ الَّتِي كَتَبَهَا مُوسَى ﵇ قَدْ أَمَرَ بِوَضْعِهَا فِي تَابُوتِ الْعَهْدِ حَسْبَمَا ذَلِكَ مَذْكُورٌ فِي سِفْرِ التَّثْنِيَةِ وَكَانَ هَذَا التَّابُوتُ قَدْ وَضَعَهُ مُوسَى فِي خَيْمَةِ الِاجْتِمَاعِ ثُمَّ وَضَعَهُ سُلَيْمَانُ فِي الْهَيْكَلِ فَلَمَّا غَزَاهُمْ بُخْتَنَصَّرْ سَنَةَ ٥٨٨ قَبْلَ الْمَسِيحِ أَحْرَقَ الْهَيْكَلَ وَالْمَدِينَةَ كُلَّهَا بِالنَّارِ وَأَخَذَ مُعْظَمَ الْيَهُودِ فَبَاعَهُمْ عَبِيدًا فِي بَلَدِهِ وَتَرَكَ فِئَةً قَلِيلَةً بِأُورْشَلِيمَ قَصَرَهُمْ عَلَى الْغِرَاسَةِ وَالزِّرَاعَةِ ثُمَّ ثَارُوا عَلَى بُخْتُنَصَّرْ وَقَتَلُوا نَائِبَهُ وَهَرَبُوا إِلَى مِصْرَ وَمَعَهُمْ أَرْمِيَا فَخَرِبَتْ مَمْلَكَةُ الْيَهُودِ. وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا
Sanki bu ayet, Buhtunnasr zamanında ve ardından Romalı komutan Titus zamanında Beytülmakdis'in tahrip edilmesinden sonra İsrailoğulları'nda Tevrat'ın kaybolup yok olmasına işaret etmektedir. Şöyle ki; Musa'nın (aleyhisselâm) yazdığı Tevrat, Tesniye Kitabı'nda zikredildiği üzere Ahit Sandığı'na konulması emredilmişti. Musa bu sandığı Buluşma Çadırı'na koymuş, sonra Süleyman onu Mabed'e (Heykel) yerleştirmişti. Buhtunnasr milattan önce 588 yılında onlara saldırdığında Mabed'i ve bütün şehri ateşe verip yaktı; Yahudilerin çoğunu alıp kendi ülkesinde köle olarak sattı, Kudüs'te ise yalnızca bağ ve ziraat işleriyle sınırlandırdığı az bir topluluk bıraktı. Daha sonra onlar Buhtunnasr'a isyan edip valisini öldürdüler ve yanlarında İrmiya da olduğu halde Mısır'a kaçtılar; böylece Yahudi krallığı harap oldu. Bilinmektedir ki onlar
يَوْمَئِذٍ يَسْتَطِيعُونَ إِنْقَاذَ التَّوْرَاةِ وَهُمْ لَمْ يَكُونُوا مِنْ حَفَظَتِهَا لِأَنَّ شَرِيعَتَهُمْ جَعَلَتِ التَّوْرَاةَ أَمَانَةً بِأَيْدِي اللَّاوِيِّينَ كَمَا تَضَمَّنَهُ سِفْرُ التَّثْنِيَةِ وَأَمَرَ مُوسَى الْقَوْمَ بِنَشْرِ التَّوْرَاةِ لَهُمْ بَعْدَ كُلِّ سَبْعِ سِنِينَ تَمْضِي وَقَالَ مُوسَى ضَعُوا هَذَا الْكِتَابَ عِنْدَ تَابُوتِ الْعَهْدِ
o gün Tevrat'ı kurtaracak güçte değillerdi ve onu ezbere bilen hafızlar da değillerdi; çünkü şeriatları, Tesniye Kitabı'nın içerdiği üzere Tevrat'ı Levililerin ellerine bir emanet kılmıştı. Musa kavme, geçen her yedi yılın ardından kendilerine Tevrat'ın okunmasını emretmiş ve şöyle demişti: «Bu Kitab'ı Ahit Sandığı'nın yanına koyun
لِيَكُونَ هُنَاكَ شَاهِدًا عَلَيْكُمْ لِأَنِّي أَعْرِفُ تَمَرُّدَكُمْ وَقَدْ صِرْتُمْ تُقَاوِمُونَ رَبَّكُمْ وَأَنَا حَيٌّ فَأَحْرَى أَنْ تَفْعَلُوا ذَلِكَ بَعْدَ مَوْتِي وَلَا يَخْفَى أَنَّ الْيَهُودَ قَدْ نَبَذُوا الدِّيَانَةَ غَيْرَ مَرَّةٍ وَعَبَدُوا الْأَصْنَامَ فِي عَهْدِ رَحْبَعَامَ بْنِ سُلَيْمَانَ مَلِكِ يَهُوذَا وَفِي عَهْدِ يُورْبَعَامَ غُلَامِ سُلَيْمَانَ مَلِكِ إِسْرَائِيلَ قَبْلَ تَخْرِيبِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَذَلِكَ مُؤْذِنٌ بِتَنَاسِي الدِّينِ ثُمَّ طَرَأَ عَلَيْهِ التَّخْرِيبُ الْمَشْهُورُ ثُمَّ أَعْقَبَهُ التَّخْرِيبُ الرُّومَانِيُّ فِي زَمَنِ طِيطَسَ سَنَةَ ٤٠ لِلْمَسِيحِ ثُمَّ فِي زَمَنِ أَدْرِيَانَ الَّذِي تَمَّ عَلَى يَدِهِ تَخْرِيبُ بَلَدِ أُورْشَلِيمَ بِحَيْثُ صَيَّرَهَا مَزْرَعَةً وَتَفَرَّقَ مَنْ أَبْقَاهُ السَّيْفُ مِنَ الْيَهُودِ فِي جِهَاتِ الْعَالَمِ. وَلِهَذَا اتَّفَقَ الْمُحَقِّقُونَ مِنَ الْعُلَمَاءِ الْبَاحِثِينَ عَنْ تَارِيخِ الدِّينِ عَلَى أَنَّ التَّوْرَاةَ قَدْ دَخَلَهَا التَّحْرِيفُ وَالزِّيَادَةُ وَالتَّلَاشِي وَأَنَّهُمْ لَمَّا جَمَعُوا أَمْرَهُمْ عَقِبَ بَعْضِ مَصَائِبِهِمُ الْكُبْرَى افْتَقَدُوا التَّوْرَاةَ فَأَرَادُوا أَنْ يَجْمَعُوهَا مِنْ مُتَفَرِّقِ أَوْرَاقِهِمْ وَبَقَايَا مَكَاتِبِهِمْ. وَقَدْ قَالَ: (لِنْجَرْكُ) أَحَدُ اللَّاهُوتِيِّينَ مِنْ عُلَمَاءِ الْإِفْرَنْجِ أَنَّ سِفْرَ التَّثْنِيَةِ كَتَبَهُ يَهُودِيٌّ كَانَ مُقِيمًا بِمِصْرَ فِي عَهْدِ الْمَلِكِ يُوشِيَا مَلِكِ الْيَهُودِ وَقَالَ غَيْرُهُ: إِنَّ الْكُتُبَ الْخَمْسَةَ الَّتِي هِيَ مَجْمُوعُ التَّوْرَاةِ قَدْ دَخَلَ فِيهَا تَحْرِيفٌ كَثِيرٌ مِنْ عِلْمِ صَمُوئِيلَ أَوْ عُزَيْرٍ (عِزْرَا) . وَيَذْكُرُ عُلَمَاؤُنَا أَنَّ الْيَهُودَ إِنَّمَا قَالُوا عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ لِأَنَّهُ ادَّعَى أَنَّهُ ظَفِرَ بِالتَّوْرَاةِ. وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّوْرَاةَ قَدْ تَلَاشَتْ وَتَمَزَّقَتْ وَالْمَوْجُودُ فِي سِفْرِ الْمُلُوكِ الثَّانِي مِنْ كُتُبِهِمْ فِي الْإِصْحَاحِ الْحَادِيَ وَالْعِشْرِينَ أَنَّهُمْ بَيْنَمَا كَانُوا بِصَدَدِ تَرْمِيمِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فِي زَمَنِ يُوشِيَا مَلِكِ يَهُوذَا ادَّعَى حَلْقِيَا الْكَاهِنُ أَنَّهُ وَجَدَ سِفْرَ الشَّرِيعَةِ فِي بَيْتِ الرَّبِّ وَسَلَّمَهُ الْكَاهِنُ لِكَاتِبِ الْمَلِكِ فَلَمَّا قَرَأَهُ الْكَاتِبُ عَلَى الْمَلِكِ مَزَّقَ ثِيَابَهُ وَتَابَ مِنَ ارْتِدَادِهِ عَنِ الشَّرِيعَةِ وَأَمَرَ الْكَهَنَةَ بِإِقَامَةِ كَلَامِ الشَّرِيعَةِ الْمَكْتُوبِ فِي السِّفْرِ الَّذِي وَجَدَهُ حَلْقِيَا الْكَاهِنُ فِي بَيْتِ الرَّبِّ اهـ. فَهَذَا دَلِيلٌ قَوِيٌّ عَلَى أَنَّ التَّوْرَاةَ كَانَتْ مَجْهُولَةً عِنْدَهُمْ مُنْذُ زمَان.
ki orada size karşı bir şahit olsun; çünkü ben sizin itaatsizliğinizi biliyorum, ben hayattayken bile Rabbinize karşı geldiniz, ölümümden sonra bunu yapmanız çok daha muhtemeldir.» Gizli değildir ki Yahudiler, Beytülmakdis'in tahribinden önce, Yahuda kralı Süleyman'ın oğlu Rehavam devrinde ve İsrail kralı Süleyman'ın kölesi Yarovam devrinde dini defalarca bir kenara itmiş ve putlara tapmışlardır. Bu da dinin unutulup gitmesine yol açmıştır. Ardından malum yıkım meydana gelmiş, bunu miladın 40. yılında Titus zamanındaki Roma yıkımı, ardından da Kudüs şehrini bir tarlaya çevirecek derecede tahrip eden ve kılıçtan arta kalan Yahudileri dünyanın dört bir yanına dağıtan Hadrian devrindeki yıkım takip etmiştir. Bundan dolayı dinler tarihini araştıran muhakkik ilim adamları; Tevrat'a tahrif, ilave ve zayiatın karıştığı, büyük felaketlerinin ardından toparlandıklarında Tevrat'ı bulamayıp onu dağınık varaklarından ve kütüphane kalıntılarından toplamaya çalıştıkları hususunda ittifak etmişlerdir. Batılı ilahiyatçılardan biri olan (Lengerke), Tesniye Kitabı'nı Yahuda Kralı Yoşiya devrinde Mısır'da ikamet eden bir Yahudinin yazdığını söylemiştir. Bir başkası ise Tevrat'ın tamamını oluşturan beş kitabın, Samuel veya Üzeyr (Ezra) devrinden itibaren içine pek çok tahrifin girdiğini söylemiştir. Âlimlerimiz de Yahudilerin «Üzeyr Allah'ın oğludur» demelerinin sebebinin, onun Tevrat'ı bulduğunu iddia etmesi olduğunu zikrederler. Bütün bunlar Tevrat'ın yok olduğunu ve parçalandığını gösterir. Nitekim kendi kitaplarından II. Krallar Kitabı'nın yirmi birinci babında mevcut olduğuna göre; Yahuda kralı Yoşiya devrinde Beytülmakdis'i tamir etmekle meşgulken Kâhin Hilkiya, Rabbin evinde Şeriat Kitabı'nı bulduğunu iddia etmiş, kâhin onu kralın yazmanına teslim etmiş, yazman onu krala okuduğunda kral elbiselerini yırtmış, şeriattan dönmüş olmasından ötürü tövbe etmiş ve kâhin Hilkiya'nın Rabbin evinde bulduğu kitapta yazılı şeriat sözlerini ikame etmelerini kâhinlere emretmiştir. İşte bu, Tevrat'ın çok önceden beri aralarında bilinmez halde olduğuna dair kuvvetli bir delildir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٨٠ إِلَى ٨٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 80-82]
وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٠) بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨٢)
{ وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٠) بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨٢) } “«Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır» dediler. De ki: «Allah katından bir söz mü aldınız? -ki Allah sözünden asla dönmez- yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?» (80) Hayır, kim bir kötülük işler de günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. (81) İman edip salih ameller işleyenlere gelince; işte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. (82)”
قِيلَ: الْوَاوُ لِعَطْفِ الْجُمْلَةِ عَلَى جُمْلَةٍ: وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ [الْبَقَرَة: ٧٥] فَتَكُونُ حَالًا مِثْلَهَا أَيْ كَيْفَ تَطْمَعُونَ أَنْ يُؤمنُوا لكم وهم يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ وَيَقُولُونَ:
Şöyle denilmiştir: Vâv harfi, cümlenin: { وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } [Bakara: 75] cümlesine atfı içindir; dolayısıyla onun gibi hal cümlesi olur. Yani: Onlar Allah'ın kelamını işitip ardından tahrif ederlerken ve:
لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ. وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ الْوَاوَ عَطْفٌ عَلَى قَوْله يَكْتُبُونَ [الْبَقَرَة: ٧٩] إِلَخْ أَيْ فَعَلُوا ذَلِكَ وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ. وَوَجْهُ الْمُنَاسِبَةِ أَنَّ قَوْلَهُمْ لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ دَلَّ عَلَى
«Ateş bize dokunmayacaktır» derlerken, size inanacaklarını nasıl umarsınız? Bana göre daha zahir olan ise vâv harfinin: { يَكْتُبُونَ } [Bakara: 79] kavline atıf olmasıdır; yani hem öyle yaptılar hem de «Ateş bize asla dokunmayacaktır» dediler. Münasebet ciheti şudur: Onların «Ateş bize asla dokunmayacaktır» sözü,
اعْتِقَادٍ مُقَرَّرٍ فِي نُفُوسِهِمْ يُشِيعُونَهُ بَيْنَ النَّاسِ بِأَلْسِنَتِهِمْ قَدْ أَنْبَأَ بِغُرُورٍ عَظِيمٍ مِنْ شَأْنه أَن يقدمهم عَلَى تِلْكَ الْجَرِيمَةِ وَغَيْرِهَا إِذْ هُمْ قَدْ آمَنُوا مِنَ الْمُؤَاخَذَةِ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً تُعَادِلُ أَيَّامَ عِبَادَةِ الْعِجْلِ أَوْ أَيَّامًا عَنْ كُلِّ أَلْفِ سَنَةٍ من الْعَالم يَوْم وَإِنَّ ذَلِكَ عَذَابٌ مَكْتُوبٌ عَلَى جَمِيعِهِمْ فَهُمْ لَا يَتَوَقَّوْنَ الْإِقْدَامَ عَلَى الْمَعَاصِي لِأَجْلِ ذَلِكَ، فَبِالْعَطْفِ عَلَى أَخْبَارِهِمْ حَصَلَتْ فَائِدَةُ الْإِخْبَارِ عَنْ عَقِيدَةٍ مِنْ ضَلَالَاتِهِمْ. وَلِمَوْقِعِ هَذَا الْعَطْفِ حَصَلَتْ فَائِدَةُ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ إِذْ يَعْجَبُ السَّامِعُ مِنْ جُرْأَتِهِمْ عَلَى هَذَا الْإِجْرَامِ.
içlerinde yerleşmiş olan ve dilleriyle insanlar arasında yaydıkları bir inanca delalet etmektedir ki bu inanç, onları söz konusu suça ve diğerlerine cüret ettirecek nitelikte büyük bir aldanmışlığı haber vermektedir. Çünkü onlar, buzağıya tapma günlerine denk gelen ya da âlemin her bin yılına karşılık bir gün olan sayılı birkaç gün dışında cezalandırılmaktan emin olmuşlardır ve bunun hepsine takdir edilmiş bir azap olduğuna inanmışlardır; dolayısıyla bu sebeple günahlara dalmaktan sakınmamaktadırlar. İşte onların haberlerine atfedilmekle, sapkınlıklarından bir inancı haber verme faydası hasıl olmuştur. Bu atfın konumu sayesinde, dinleyicinin onların bu cüretine şaşıracağı istînâf-ı beyânî faydası gerçekleşmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَقالُوا أَرَادَ بِهِ أَنَّهُمْ قَالُوهُ عَنِ اعْتِقَادٍ لِأَنَّ الْأَصْلَ الصِّدْقُ فِي الْقَوْلِ حَتَّى تَقُومَ الْقَرِينَةُ عَلَى أَنَّهُ قَوْلٌ عَلَى خِلَافِ الِاعْتِقَادِ كَمَا فِي قَوْلِهِ قالُوا آمَنَّا [الْبَقَرَة: ١٤] وَلِأَجْلِ أَنَّ أَصْلَ الْقَوْلِ أَنْ يَكُونَ عَلَى وَفْقِ الِاعْتِقَادِ سَاغَ اسْتِعْمَالُ الْقَوْلِ فِي مَعْنَى الظَّنِّ وَالِاعْتِقَادِ فِي نَحْوِ قَوْلِهِمْ: قَالَ مَالِكٌ، وَفِي نَحْوِ قَوْلِ عَمْرِو بْنِ مَعْدِ يكَرِبَ:
{ وَقَالُوا } “Dediler” buyruğu ile bunu bir inanç sebebiyle söyledikleri kastedilmiştir; çünkü inancın aksine bir söz olduğuna dair bir karine bulunmadıkça sözde asıl olan doğruluktur (inanca uygunluktur); nitekim: { قَالُوا آمَنَّا } “«İman ettik» dediler” [Bakara: 14] ayetinde olduğu gibi [karine varsa durum değişir]. Sözün aslının inanca uygun olması sebebiyle «kavl» (söylemek) kelimesinin zan ve itikat manasında kullanılması; «Mâlik dedi ki (yani görüşü şudur)» ve Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözünde olduğu gibi caiz olmuştur:
عَلَامَ تَقُولُ الرُّمْحَ يُثْقِلُ عَاتِقِي وَالْمَسُّ حَقِيقَتُهُ اتِّصَالُ الْيَدِ بِجِرْمٍ مِنَ الْأَجْرَامِ وَكَذَلِكَ اللَّمْسُ قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ [الْأَنْعَام: ٤٩] .
«Hangi gerekçeyle mızrağın omzuma ağır geldiğini düşünüyorsun?» Mess (الْمَسُّ / dokunmak) kelimesinin hakiki manası, elin cisimlerden bir cisme temas etmesidir; lems (الَّمْسُ) de böyledir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ } “Ayetlerimizi yalanlayanlara azap dokunacaktır” [En'âm: 49].
وَعَبَّرَ عَنْ نَفْيِهِمْ بِحَرْفِ (لَنِ) الدَّالِّ عَلَى تَأْيِيدِ النَّفْيِ تَأْكِيدًا لِانْتِفَاءِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ بَعْدَ تَأْكِيدٍ، وَلِدِلَالَةِ (لَنْ) عَلَى اسْتِغْرَاقِ الْأَزْمَانِ تَأَتَّى الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ الْأَزْمِنَةِ بِقَوْلِهِ: إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً عَلَى وَجْهِ التَّفْرِيعِ فَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ.
Onların bu nefiylerini (inkarlarını), nefyi ebedileştirmeye (te'bîd) delalet eden «len» (لَنْ) edatıyla ifade etmiştir ki bu, kendilerinden azabın nefyedilmesini katmerli bir şekilde tekit etmek içindir. «Len» edatının bütün zamanları kapsaması (istiğrâk) sebebiyle: { إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً } “Sayılı birkaç gün dışında” buyruğuyla zamanların umumundan bir tefri' (istisna-i müferrağ) yoluyla istisna yapılması mümkün olmuştur; bu ifade zarfiyyet üzere mansubdur.
وَالْوَصْفُ بِمَعْدُودَةٍ مُؤْذِنٌ بِالْقِلَّةِ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَعْدُودِ الَّذِي يَعُدُّهُ النَّاسُ إِذَا رَأَوْهُ أَوْ تَحَدَّثُوا عَنْهُ، وَقَدْ شَاعَ فِي الْعُرْفِ وَالْعَوَائِدِ
«Ma'dûde» (مَعْدُودَة / sayılı) vasfıyla nitelenmesi azlığa delalet eder. Çünkü ma'dûd (sayılı) olandan maksat, insanların gördüklerinde veya bahsini ettiklerinde tek tek sayabildikleri şeylerdir. Örf ve adetlerde yaygın olduğu üzere,
أَنَّ النَّاسَ لَا يَعْمِدُونَ إِلَى عَدِّ الْأَشْيَاءِ الْكَثِيرَةِ دَفْعًا لِلْمَلَلِ أَوْ لِأَجْلِ الشُّغْلِ سَوَاءٌ عَرَفُوا الْحِسَابَ أَمْ لَمْ يَعْرِفُوهُ لِأَنَّ الْمُرَادَ الْعَدُّ بِالْعَيْنِ وَاللِّسَانِ لَا الْعَدُّ بِجَمْعِ الْحِسَابَاتِ إِذْ لَيْسَ مَقْصُودًا هُنَا.
insanlar, hesabı bilsinler ya da bilmesinler, bıkkınlığı gidermek veya meşguliyet sebebiyle çok olan şeyleri tek tek saymaya kalkışmazlar; çünkü burada kastedilen hesap toplamı yapmak değil, göz ve dil ile saymaktır ki asıl maksat da budur.
وَتَأْنِيثُ (مَعْدُودَةً) وَهُوَ صِفَةُ (أَيَّامًا) مُرَاعًى فِيهِ تَأْوِيلُ الْجَمْعِ بِالْجَمَاعَةِ وَهِيَ طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ مَشْهُورَةٌ وَلِذَلِكَ كَثُرَ فِي صِفَةِ الْجَمْعِ إِذَا أَنَّثُوهَا أَنْ يَأْتُوا بِهَا بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ إِلَّا إِذَا أَرَادُوا تَأْوِيلَ الْجَمْعِ بِالْجَمَاعَاتِ، وَسَيَأْتِي ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ [الْبَقَرَة:
«Eyyâm» (أَيَّامًا) kelimesinin sıfatı olan «ma'dûde»nin (مَعْدُودَةً) müennes kılınmasında, çoğulun «cemaat» (topluluk) teviliyle müennes sayılması gözetilmiştir; bu meşhur bir Arapça üslubudur. Bu sebeple çoğulun sıfatı müennes yapıldığında, şayet çoğulun «cemaatler» şeklinde tevili kastedilmemişse tekil kalıbında getirilmesi yaygındır. Bu husus, Yüce Allah'ın: { أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ } [Bakara:
١٨٤] .
184] ayetinde gelecektir.
وَقَوْلُهُ: قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً جَوَابٌ لِكَلَامِهِمْ وَلِذَلِكَ فُصِلَ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَاتِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [الْبَقَرَة: ٣٠] وَالِاسْتِفْهَامُ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ بَلى فَهُوَ اسْتِفْهَامٌ تَقْرِيرِيٌّ لِلْإِلْجَاءِ إِلَى الِاعْتِرَافِ بِأَصْدَقِ الْأَمريْنِ وَلَيْسَ إنكاري لِوُجُودِ الْمُعَادِلِ وَهُوَ أَمْ تَقُولُونَ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ الْإِنْكَارِيَّ لَا مُعَادِلَ لَهُ.
{ قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا } “De ki: «Allah katından bir söz mü aldınız?»” buyruğu onların sözüne bir cevaptır; bu sebeple daha önce Yüce Allah'ın: { قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا } [Bakara: 30] buyruğunda belirttiğimiz gibi diyalog (muhavere) üslubu üzere [atıfsız olarak] fasledilmiştir. Buradaki soru hakiki değildir; bunun delili ardından gelen { بَلَى } “Hayır” ifadesidir. Dolayısıyla bu, iki durumdan en doğru olanını itiraf etmeye mecbur bırakan (ilcâ) bir istifhâm-ı takrîrîdir; istifhâm-ı inkârî değildir, zira { أَمْ تَقُولُونَ } “Yoksa söylüyor musunuz?” şeklinde bir muadili (denk şıkkı) bulunmaktadır, inkârî istifhamın ise muadili olmaz.
وَالْمُرَادُ بِالْعَهْدِ الْوَعْدُ الْمُؤَكَّدُ فَهُوَ اسْتِعَارَةٌ، لِأَنَّ أَصْلَ الْعَهْدِ هُوَ الْوَعْدُ الْمُؤَكَّدُ بِقَسَمٍ وَالْتِزَامٍ، وَوَعْدُ الَّذِي لَا يُخْلِفُ الْوَعْدَ كَالْعَهْدِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَهْدُ هُنَا حَقِيقَةً لِأَنَّهُ فِي مَقَامِ التَّقْرِيرِ دَالٌّ عَلَى انْتِفَاءِ ذَلِكَ.
Ahit ile kastedilen kesin vaattir; dolayısıyla bir istiâredir. Zira ahdin aslı yemin ve taahhütle pekiştirilmiş vaattir; sözünden asla dönmeyenin vaadi ise ahit gibidir. Buradaki ahdin hakiki manasında olması da caizdir; çünkü takrir makamında olup bunun gerçekleşmediğine delalet etmektedir.
وَذَكَرَ الِاتِّخَاذَ دُونَ أَعَاهَدْتُمْ أَوْ عَاهَدَكُمْ لِمَا فِي الِاتِّخَاذِ مِنْ تَوْكِيدِ الْعَهْدِ وَ «عِنْدَ» لِزِيَادَةِ التَّأْكِيدِ يَقُولُونَ اتَّخَذَ يَدًا عِنْدَ فُلَانٍ.
«Ahit mi yaptınız?» veya «Size ahit mi verdi?» yerine «ittihâz» (edinmek/almak) lafzının zikredilmesi, ittihâzda bulunan ahdi tekit etme manasından ötürüdür. «Katında» (عِنْدَ) ifadesi de tekit içindir; nitekim «falancanın yanında bir minnet/iyilik edindi» denir.
وَقَوْلُهُ: فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ الْفَاءُ فَصِيحَةٌ دَالَّةٌ عَلَى شَرْطٍ مُقَدَّرٍ وَجَزَائِهِ وَمَا بَعْدَ الْفَاءِ هُوَ عِلَّةُ الْجَزَاءِ وَالتَّقْدِيرُ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ فَلَكُمُ الْعُذْرُ فِي قَوْلِكُمْ لِأَنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ عَهْدَهُ وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً [الْبَقَرَة: ٦٠] . وَلِكَوْنِ مَا بَعْدَ فَاءِ الْفَصِيحَةِ دَلِيلَ شَرْطٍ وَجَزَائَهُ لَمْ يَلْزَمْ أَنْ يَكُونَ مَا بَعْدَهَا مُسَبَّبًا عَمَّا قَبْلَهَا وَلَا مُتَرَتِّبًا عَنْهُ حَتَّى يُشْكَلَ عَلَيْهِ عَدَمُ صِحَّةِ تَرَتُّبِ الْجَزَاءِ فِي الْآيَةِ عَلَى الشَّرْطِ الْمُقَدَّرِ لِأَنَّ (لن) للاستقبال.
{ فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ } “Ki Allah sözünden asla dönmez” buyruğundaki fâ harfi fâ-i fasîhadır; takdir edilen bir şarta ve onun cezasına (cevabına) delalet eder. Fâ'dan sonrası ise cezanın illetidir. Takdiri şöyledir: Şayet böyle bir durum varsa, bu sözünüzde bir mazeretiniz vardır; çünkü Allah vaadinden dönmez. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın: { فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا } [Bakara: 60] ayetinde geçmişti. Fâ-i fasîhadan sonrasının şart ve cezanın delili olması sebebiyle, fâ'dan sonrakinin öncesinden müsebbeb (sonuç) veya ona terettüp etmiş olması gerekmez; öyle ki «len» (لَنْ) edatı gelecek zaman ifade ettiği için ayetteki cezanın takdir edilen şarta terettüp etmesinin sıhhati hususunda bir müşkil doğsun.
و (أم) فِي قَوْلِهِ: أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ مُعَادَلَةُ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ فَهِيَ مُتَّصِلَةٌ وَتَقَعُ بَعْدَهَا الْجُمْلَةُ كَمَا صَرَّحَ بِهِ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي «الْإِيضَاحِ» وَهُوَ التَّحْقِيقُ كَمَا قَالَ عَبْدُ الْحَكِيمِ، فَمَا قَالَهُ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» مِنْ أَنَّ عَلَامَةَ أَمِ الْمُنْقَطِعَةِ كَوْنُ مَا بَعْدَهَا جُمْلَةَ أَمْرٍ أَغْلَبِيٍّ وَلَا مَعْنَى لِلِانْقِطَاعِ هُنَا لِأَنَّهُ يُفْسِدُ مَا أَفَادَهُ الِاسْتِفْهَامُ مِنَ الْإِلْجَاءِ وَالتَّقْرِيرِ.
{ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” buyruğundaki «em» (أَمْ), istifham hemzesinin muadilidir; dolayısıyla muttasıladır. İbnü'l-Hâcib'in el-Îzâh'ta açıkça belirttiği gibi sonrasında cümle yer alır ve Abdülhakîm'in de dediği gibi tahkik edilen görüş budur. el-Miftâh sahibinin, munkatı' «em»in alametinin ardından cümle gelmesi olduğuna dair sözü ise ekseri duruma göredir. Burada munkatı' olmasının bir anlamı yoktur; çünkü istifhamın ifade ettiği ilcâ ve takrir manasını bozar.
وَقَوْلُهُ: بَلى إِبْطَالٌ لِقَوْلِهِمْ: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً، وَكَلِمَاتُ الْجَوَابِ تَدْخُلُ عَلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ لَا عَلَى مَا بَعْدَهَا فَمَعْنَى بَلَى بَلْ أَنْتُمْ تَمَسُّكُمُ النَّارُ مُدَّةً طَوِيلَةً.
{ بَلَى } “Hayır” buyruğu, onların: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً } “Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır” sözünü iptal etmektir. Cevap kelimeleri kendilerinden sonrasına değil önceki söze yöneliktir. Buna göre «belâ»nın manası: Bilakis, ateş size uzun bir süre dokunacaktır!
وَقَوْلُهُ: مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً سَنَدٌ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ (بَلَى) مِنْ إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ، أَيْ مَا أَنْتُمْ إِلَّا مِمَّنْ كَسَبَ سَيِّئَةً إِلَخْ
{ مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً } “Kim bir kötülük işlerse” buyruğu, «belâ» (بَلَى) kelimesinin onların sözünü iptal etme hususunda içerdiği mananın dayanağıdır; yani siz kötülük işleyenlerden başkası değilsiniz...
وَمَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَاتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ فَأَنْتُمْ مِنْهُمْ لَا مَحَالَةَ عَلَى حَدِّ قَوْلِ لَبِيدٍ:
Ve kim bir kötülük kazanır da günahları kendisini çepeçevre kuşatırsa işte onlar cehennemliklerdir; dolayısıyla siz de şüphesiz onlardansınız. Bu, Lebîd'in şu sözü kabilindendir:
تَمَنَّى ابْنَتَايَ أَنْ يَعِيشَ أَبُوهُمَا ... وَهَلْ أَنَا إِلَّا مِنْ رَبِيعَةَ أَوْ مُضَرْ
«İki kızım babalarının yaşamasını temenni etti... Oysa ben Rabîa veya Mudar'dan bir kişi değil miyim ki [ölümsüz olayım]?»
أَيْ فَلَا أُخَلَّدُ كَمَا لَمْ يُخَلَّدْ بَنُو رَبِيعَةَ وَمُضَرَ، فَمَنْ فِي قَوْلِهِ: مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً شَرْطِيَّةٌ بِدَلِيلِ دُخُولِ الْفَاءِ فِي جَوَابِهَا وَهِيَ فِي الشَّرْطِ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ فَلِذَلِكَ كَانَتْ مُؤْذِنَةً بِجُمْلَةٍ مَحْذُوفَةٍ دَلَّ عَلَيْهَا تَعْقِيبُ (بَلَى) بِهَذَا الْعُمُومِ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَرِدْ بِهِ أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ مَنْ زُمَرِ هَذَا الْعُمُومِ لَكَانَ ذِكْرُ الْعُمُومِ بَعْدَهَا كَلَامًا مُتَنَاثِرًا فَفِي الْكَلَامِ إِيجَازُ الْحَذْفِ لِيَكُونَ الْمَذْكُورُ كَالْقَضِيَّةِ الْكُبْرَى لِبُرْهَانِ قَوْلِهِ: بَلى.
Yani Rabîa ve Mudar oğulları ebedî kalmadığı gibi ben de ebedî kalıcı değilim. { مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً } “Kim bir kötülük kazanırsa” kavlindeki «men» (مَنْ), cevabına fâ harfinin girmesi deliliyle şartiyedir. Şart cümlesindeki [men] umûm (genellik) sîgalarındandır; bu sebeple «belâ» (بَلَى) lafzının ardından bu umûmun getirilmesinin delalet ettiği mahzuf bir cümleyi haber vermektedir. Zira muhatapların bu umûmun zümresinden olduğu kastedilmemiş olsaydı, [belâ'dan] sonra umûmun zikredilmesi kopuk ve irtibatsız bir söz olurdu. Dolayısıyla sözde, zikredilen kısmın { بَلَى } “hayır / bilakis” sözünün bürhanı için büyük önerme (kaziye-i kübrâ) mesabesinde olması amacıyla bir hazif îcazı vardır.
وَالْمُرَادُ بِالسَّيِّئَةِ هُنَا السَّيِّئَةُ الْعَظِيمَةُ وَهِيَ الْكُفْرُ بِدَلِيلِ الْعَطْفِ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ:
Burada seyyie (kötülük) ile kastedilen, büyük kötülüktür ki o da küfürdür; bunun delili de üzerine şu buyruğun atfedilmesidir:
وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ.
{ وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } “ve günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa”.
وَقَوْلُهُ: وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ الْخَطِيئَةُ اسْمٌ لِمَا يَقْتَرِفُهُ الْإِنْسَانُ مِنَ الْجَرَائِمِ وَهِيَ فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُوِلَةٍ مِنْ خَطَى إِذَا أَسَاءَ، وَالْإِحَاطَةُ مُسْتَعَارَةٌ لِعَدَمِ الْخُلُوِّ عَنِ الشَّيْءِ لِأَنَّ مَا يُحِيطُ بِالْمَرْءِ لَا يَتْرُكُ لَهُ مَنْفَذًا لِلْإِقْبَالِ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ [يُونُس: ٢٢] وَإِحَاطَةُ الْخَطِيئَاتِ هِيَ حَالَةُ الْكفْر لِأَنَّهَا تجريء عَلَى جَمِيعِ الْخَطَايَا وَلَا يُعْتَبَرُ مَعَ الْكُفْرِ عَمَلٌ صَالِحٌ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَد: ١٧] . فَلِذَلِكَ لَمْ تَكُنْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حُجَّةٌ لِلزَّاعِمِينَ خُلُودَ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي النَّارِ إِذْ لَا يَكُونُ الْمُسْلِمُ مُحِيطَةً بِهِ الْخَطِيئَاتُ بَلْ هُوَ لَا يَخْلُو مِنْ عَمَلٍ صَالِحٍ وَحَسْبُكَ مِنْ ذَلِكَ سَلَامَةُ اعْتِقَادِهِ مِنَ الْكُفْرِ وَسَلَامَةُ لِسَانِهِ مِنَ النُّطْقِ بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ الْخَبِيثَةِ.
{ وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } “ve günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa” buyruğundaki hatîe (خَطِيئَة), insanın işlediği suçlar için bir isimdir; kötülük yaptığında kullanılan «hataâ» fiilinden mef'ûle anlamında fa'îledir. İhâta (kuşatma) ise bir şeyden hâlî/uzak olmamaktan müsteardır; zira kişiyi kuşatan şey, onun başka bir şeye yönelmesi için hiçbir çıkış yolu bırakmaz. Nitekim Yüce Allah: { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ } [Yûnus: 22] buyurmuştur. Hataların kuşatması durumu küfür halidir; çünkü küfür bütün günahlara cüret kazandırır ve küfürle birlikte hiçbir salih amel muteber sayılmaz; nitekim Yüce Allah'ın: { ثُمَّ كَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } [Beled: 17] buyruğu da buna delalet etmektedir. Bu sebeple, bu ayette Müslümanlardan büyük günah sahiplerinin cehennemde ebedî kalacağını iddia edenler için bir delil yoktur; çünkü Müslümanı günahlar çepeçevre kuşatmış olamaz, bilakis o salih amelden yoksun değildir; bu hususta inancının küfürden korunmuş olması ve dilinin habis küfür kelimesini telaffuz etmekten salim kalması sana yeter.
وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ التَّعْرِيفِ فِي قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ لِقَلْبِ اعْتِقَادِهِمْ.
{ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İşte onlar ateş ehlidirler, onlar orada ebedî kalacaklardır” kavlindeki marifelikten anlaşılan kasr (sınırlama), onların inancını tersine çevirmeye (kalb) matuf izafî bir kasrdır.
وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ تَذْيِيلٌ لِتَعْقِيبِ النِّذَارَةِ بِالْبِشَارَةِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ.
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar cennet ehlidirler, onlar orada ebedî kalacaklardır” kavli, Kur'an'ın adetine uygun olarak uyarının ardından müjde getirilmesi için yapılmış bir tezyîldir.
وَالْمُرَادُ بِالْخُلُودِ هُنَا حَقِيقَته.
Burada hulûd (ebedilik) ile kastedilen, onun hakiki anlamıdır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٨٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 83]
وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣)
{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ } “Hani İsrailoğullarından: «Allah'tan başkasına ibadet etmeyin, ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara iyilik yapın, insanlara güzel söz söyleyin, namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin» diye sağlam söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna, yüz çevirip döndünüz; siz zaten yüz çevirip duranlarsınız.” (83)
أُعِيدَ ذِكْرُ أَحْوَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ ذَلِكَ الِاسْتِطْرَادِ الْمُتَفَنَّنِ فِيهِ، فَأُعِيدَ الْأُسْلُوبُ
Bu sanatkârane istitradın (ara sözün) ardından İsrailoğullarının durumlarının zikrine dönülmüş, böylece
الْقَدِيمُ وَهُوَ الْعَطْفُ بِإِعَادَةِ لَفْظِ (إِذْ) فِي أَوَّلِ الْقَصَصِ. وَأَظْهَرَ هُنَا لَفْظَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَعَدَلَ عَنِ الْأُسْلُوبِ السَّابِقِ الْوَاقِعِ فِيهِ التَّعْبِيرُ بِضَمِيرِ الْخِطَابِ الْمُرَادِ بِهِ سَلَفُ الْمُخَاطَبِينَ وَخَلَفُهُمْ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ هَذَا رُجُوعٌ إِلَى مُجَادَلَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَتَوْقِيفِهِمْ عَلَى مَسَاوِيهِمْ فَهُوَ افْتِتَاحٌ ثَانٍ جَرَى عَلَى أُسْلُوبِ الِافْتِتَاحِ الْوَاقِعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَة: ٤٠] الْآيَةَ. ثَانِيهِمَا: أَنَّ مَا سَيُذْكَرُ هُنَا لَمَّا كَانَ مِنَ الْأَحْوَالِ الَّتِي اتَّصَفَ بِهَا السَّلَفُ وَالْخَلَفُ وَكَانَ الْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ مِنْهُ إِثْبَاتَ سُوءِ صَنِيعِ الْمَوْجُودِينَ فِي زَمَنِ الْقُرْآنِ تَعَيَّنَ أَنْ يُعَبَّرَ عَنْ سَلَفِهِمْ بِاللَّفْظِ الصَّرِيحِ لِيَتَأَتَّى تَوْجِيهُ الْخِطَابِ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ حَتَّى لَا يُظَنَّ أَنَّهُ مِنَ الْخِطَابِ الَّذِي أُرِيدَ بِهِ أَسْلَافُهُمْ عَلَى وِزَانِ وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ [الْبَقَرَة: ٤٩] أَوْ عَلَى وِزَانِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ [الْبَقَرَة: ٥١] .
kıssaların başında «iz» (إِذْ) lafzının tekrarlanarak atfedilmesi şeklindeki önceki üsluba geri dönülmüştür. Burada «İsrailoğulları» lafzı açıkça zikredilmiş ve muhatapların selefleri ile haleflerinin kastedildiği muhatap zamiriyle ifade edilen önceki üsluptan iki gerekçeyle sarf-ı nazar edilmiştir: Birincisi: Bu, İsrailoğulları ile tartışmaya ve onları kötülüklerine vâkıf kılmaya bir dönüştür; dolayısıyla Yüce Allah'ın: { يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } [Bakara: 40] ayetindeki açılış üslubuna göre cereyan eden ikinci bir açılıştır. İkincisi: Burada zikredilecek olan hususlar hem selefin hem de halefin vasıflandığı durumlardan olup bunlardan asıl maksat da Kur'an zamanında mevcut olanların kötü işlerini ortaya koymak olduğundan, hitabın bundan sonra [bizzat] muhataplara yöneltilmesine imkân sağlamak üzere onların seleflerinin açık lafızla ifade edilmesi gerekmiştir; ta ki { وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } [Bakara: 49] veya { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ } [Bakara: 51] vezninde olduğu gibi sadece atalarının kastedildiği bir hitap olduğu sanılmasın.
وَقَوْلُهُ: مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ أُرِيدَ بِهِ أَسْلَافَهُمْ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ أَعْطَوُا الْمِيثَاقَ لِمُوسَى عَلَى امْتِثَالِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ التَّوْرَاةِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ، أَوِ الْمُرَادُ بِلَفْظِ (بَنِي إِسْرَائِيلَ) الْمُتَقَدِّمُونَ وَالْمُتَأَخِّرُونَ، وَالْمُرَادُ بِالْخِطَابِ فِي تَوَلَّيْتُمْ خُصُوصُ مَنْ بَعْدَهُمْ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ تَوَلَّوْا فَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ الْتِفَاتٌ مَا، وَهُوَ أَوْلَى مِنْ جَعْلِ مَا صَدَّقَ بَنِي إِسْرائِيلَ هُوَ مَا صَدَّقَ ضَمِيرَ تَوَلَّيْتُمْ وَأَنَّ الْكَلَامَ الْتِفَاتٌ.
{ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ } buyruğu ile onların ataları kastedilmiştir; zira daha önce belirttiğimiz gibi Tevrat'tan Allah'ın indirdiği şeylere uyma konusunda Musa'ya söz verenler onlardır. Yahut «İsrailoğulları» lafzı ile öncekiler ve sonrakiler kastedilmiştir; { تَوَلَّيْتُمْ } “yüz çevirdiniz” kavlindeki hitapla ise bilhassa sonrakiler kastedilmiştir, çünkü yüz çevirenler onlardır; dolayısıyla sözde hiçbir iltifat sanatı yoktur. Bu görüş, «İsrailoğulları»nın masadakı (karşılığı) ile «tevelleytüm» zamirinin masadakını aynı kabul edip sözde iltifat olduğunu söylemekten daha evladır.
وَقَوْلُهُ: لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ خَبَرٌ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ وَمَجِيءُ الْخَبَرِ لِلْأَمْرِ أَبْلَغُ مِنْ صِيغَةِ الْأَمْرِ لِأَنَّ الْخَبَرَ مُسْتَعْمَلٌ فِي غَيْرِ مَعْنَاهُ لِعَلَاقَةِ مُشَابَهَةِ الْأَمْرِ الْمَوْثُوقِ بِامْتِثَالِهِ بِالشَّيْءِ الْحَاصِلِ حَتَّى إِنَّهُ يُخْبِرُ عَنْهُ. وَجُمْلَةُ لَا تَعْبُدُونَ مَبْدَأُ بَيَانٍ لِلْمِيثَاقِ فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ وَعُطِفَ مَا بَعْدَهَا عَلَيْهَا لِيَكُونَ مُشَارِكًا لَهَا فِي مَعْنَى الْبَيَانِيَّةِ سَوَاءٌ قَدَّرْتَ أَنْ أَوْ لَمْ تُقَدِّرْهَا أَوْ قَدَّرْتَ قَوْلًا مَحْذُوفًا.
{ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına ibadet etmeyin” kavli, emir anlamında bir haberdir. Haberin emir anlamında gelmesi, emir sîgasından daha beliğdir; çünkü haber, yerine getirileceğinden emin olunan bir emrin gerçekleşmiş bir şeye benzetilmesi alakasıyla kendi anlamının dışında kullanılmıştır, öyle ki sanki vuku bulmuş gibi haber verilmektedir. { لَا تَعْبُدُونَ } cümlesi misakın (verilen sözün) beyanının başlangıcıdır; bu sebeple fasledilmiş (atıfsız getirilmiş), sonrasındakiler ise beyan anlamında ona ortak olsun diye üzerine atfedilmiştir; ister «en» edatını takdir et, ister etme, ister mahzuf bir «kavl» takdir et, hüküm birdir.
وَقَوْلُهُ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً هُوَ مِمَّا أُخِذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقُ بِهِ وَهُوَ أَمْرٌ مُؤَكِّدٌ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ تَقْدِيمُ الْمُتَعَلِّقِ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ وَهُمَا بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَأَصْلُهُ وَإِحْسَانًا بِالْوَالِدَيْنِ، وَالْمَصْدَرُ بَدَلٌ
{ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا } “ana babaya da iyilik yapın” buyruğu da kendilerinden misak alınan hususlardandır ve müteallakın (bağlanan ögenin) müteallakına (bağlandığı ögeye) takdim edilmesinin delalet ettiği üzere tekitli bir emirdir ki bunlar { بِالْوَالِدَيْنِ } ile { إِحْسَانًا }'dır; aslı «ve ihsânen bi'l-vâlideyni»dir. Mastar ise
مِنْ فِعْلِهِ وَالتَّقْدِيرُ وَأَحْسِنُوا بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا. وَلَا يُرِيبُكُمْ أَنَّهُ مَعْمُولُ مَصْدَرٍ وَهُوَ لَا يَتَقَدَّمُ عَلَى عَامِلِهِ عَلَى مَذْهَبِ الْبَصْرِيِّينَ لِأَنَّ تِلْكَ دَعْوَى وَاهِيَةٌ دَعَاهُمْ إِلَيْهَا أَنَّ الْمَصْدَرَ فِي مَعْنَى أَنْ وَالْفِعْلِ فَهُوَ فِي قُوَّةِ الصِّلَةِ وَمَعْمُولُ الصِّلَةِ لَا يَتَقَدَّمُ عَلَيْهَا مَعَ أَنَّ أَنْ وَالْفِعْلَ هِيَ الَّتِي تَكُونُ فِي مَعْنَى الْمَصْدَرِ لَا الْعَكْسُ، وَالْعَجَبُ مِنَ ابْنِ جِنِّي كَيْفَ تَابَعَهُمْ فِي «شَرْحِهِ لِلْحَمَاسَةِ» عَلَى هَذَا عِنْدَ قَوْلِ الْحَمَاسِيِّ:
fiilinin bedelidir (yerine geçmiştir) ve takdiri: «Ve ahsinû bi'l-vâlideyni ihsânen» (ana babaya güzelce iyilik yapın) şeklindedir. Bunun bir mastarın ma'mûlü olması ve Basralıların mezhebine göre ma'mûlün amilinin önüne geçememesi sizi şüpheye düşürmesin; zira bu, zayıf bir iddiadır. Onları bu iddiaya sevk eden şey, mastarın «en» ve fiil anlamında olması, dolayısıyla sıla kuvvetinde bulunması ve sılanın ma'mûlünün onun önüne geçemeyeceği düşüncesidir; oysa mastar anlamında olan şey «en» ve fiildir, tersi değil. İbn Cinnî'nin de Şerhu'l-Hamâse'sinde, Hamâse şairinin şu sözü bahsinde bu hususta onlara nasıl uyduğuna şaşılır:
وَبَعْضُ الْحِلْمِ عِنْدَ الْجَهْلِ لِلذِّلَّةِ إِذْعَانُ وَعَلَى طَرِيقَتِهِمْ تَعَلَّقَ قَوْلُهُ: بِالْوالِدَيْنِ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ وَأَحْسِنُوا، وَقَوْلُهُ:
«Cahillik karşısında bazı hilm (yumuşak başlılık), zillete boyun eğmektir». Onların metoduna göre { بِالْوَالِدَيْنِ } kavli, takdiri «ve ahsinû» olan mahzuf bir fiile taalluk eder;
إِحْساناً مَصْدَرٌ وَيَرُدُّ عَلَيْهِمْ أَنَّ حَذْفَ عَامِلِ الْمَصْدَرِ الْمُؤَكَّدِ مُمْتَنِعٌ لِأَنَّهُ تَبْطُلُ بِهِ فَائِدَةُ التَّأْكِيدِ الْحَاصِلَةُ مِنَ التَّكْرِيرِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى جَمِيعِ ذَلِكَ. وَنَجْزِمُ بِأَنَّ الْمَجْرُورَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، عَلَى أَنَّ التَّوَسُّعَ فِي الْمَجْرُورَاتِ أَمْرٌ شَائِعٌ وَأَصْلٌ مَفْرُوغٌ مِنْهُ.
{ إِحْسَانًا } ise mastardır. Onlara karşı şu itiraz getirilir: Tekit eden mastarın amilinin hazfedilmesi caiz değildir; zira tekrardan hâsıl olan tekit faydası bununla iptal olur. Dolayısıyla bütün bunlara gerek yoktur. Biz car-mecrurun mastarın önüne geçtiğini kesin olarak kabul ederiz; kaldı ki mecrurlarda tevessü' (esneklik) yaygın bir durum ve üzerinde ittifak edilmiş bir kuraldır.
وَالْيَتَامَى جَمْعُ يَتِيمٍ كَالنَّدَامَى لِلنَّدِيمِ وَهُوَ قَلِيلٌ فِي جَمْعِ فَعِيلٍ.
Yetâmâ (الْيَتَامَى), nedîm için gelen nedâmâ gibi yetîm kelimesinin çoğuludur; bu kalıp «fa'îl» vezninin çoğulunda az görülür.
وَجَعَلَ الْإِحْسَانَ لِسَائِرِ النَّاسِ بِالْقَوْلِ لِأَنَّهُ الْقَدْرُ الَّذِي يُمْكِنُ مُعَامَلَةُ جَمِيعِ النَّاسِ بِهِ وَذَلِكَ أَنَّ أَصْلَ الْقَوْلِ أَنْ يَكُونَ عَنِ اعْتِقَادٍ، فَهُمْ إِذَا قَالُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا فَقَدْ أَضْمَرُوا لَهُمْ خَيْرًا وَذَلِكَ أَصْلُ حُسْنِ الْمُعَامَلَةِ مَعَ الْخَلْقِ
İnsanların geneline yönelik ihsanı (iyiliği) söz ile yapmıştır; zira bütün insanlara muamele edilebilecek miktar budur. Çünkü sözün aslı, bir inançtan kaynaklanmasıdır; dolayısıyla insanlara güzel söz söylediklerinde onlar için hayır beslemiş olurlar ki bu da yaratılmışlarla güzel muamelenin aslıdır.
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Hiçbiriniz kendisi için istediğini kardeşi için de istemedikçe [tam] iman etmiş olmaz.”
وَقَدْ عَلَّمَنَا اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا [الْحَشْر: ١٠] عَلَى أَنَّهُ إِذَا عَرَضَ مَا يُوجِبُ تَكَدُّرَ الْخَاطِرِ فَإِنَّ الْقَوْلَ الْحَسَنَ يُزِيلُ مَا فِي نَفْسِ الْقَائِلِ مِنَ الْكَدَرِ وَيَرَى لِلْمَقُولِ لَهُ الصَّفَاءَ فَلَا يُعَامِلُهُ إِلَّا بِالصَّفَاءِ قَالَ الْمَعَرِّيُّ:
Yüce Allah bize bunu: { وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlere karşı kalplerimizde hiçbir kin bırakma” [Haşr: 10] buyruğuyla öğretmiştir. Kaldı ki gönül kırgınlığına yol açacak bir durum ortaya çıktığında dahi güzel söz, söyleyenin içindeki kırgınlığı giderir ve muhatabına karşı duruluk hissettirir, böylece ona ancak samimiyetle muamele eder. el-Maarrî şöyle demiştir:
وَالْخَلُّ كَالْمَاءِ يُبْدِي لِي ضَمَائِرَهُ ... مَعَ الصفاء ويخيفها مَعَ الْكَدَرِ
«Dost su gibidir; duru iken bana içindekileri gösterir, bulanık olduğunda ise onları gizler».
عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِالْإِحْسَانِ الْفِعْلِيِّ حَيْثُ يَتَعَيَّنُ وَيَدْخُلُ تَحْتَ قُدْرَةِ الْمَأْمُورِ وَذَلِكَ الْإِحْسَانُ لِلْوَالِدَيْنِ وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَأَمَرَ بِالْإِحْسَانِ الْقَوْلِيِّ إِذَا تَعَذَّرَ الْفِعْلِيُّ عَلَى حَدِّ قَوْلِ أَبِي الطَّيِّبِ:
Bununla birlikte Allah, fiilî ihsanı vacip olduğu ve emredilen kişinin gücü yettiği yerlerde emretmiştir; bu da ana babaya, akrabaya, yetimlere ve yoksullara iyilik etmek ve zekât vermektir. Fiilî ihsan imkânsız olduğunda ise kavlî (sözlü) ihsanı emretmiştir; bu da Ebü't-Tayyib'in şu sözü kabilindendir:
فَلْيُسْعِدِ النُّطْقُ إِنْ لَمْ تُسْعِدِ الْحَالُ وَقَوْلُهُ: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ أطلقت الزَّكَاة فِيهِ عَلَى الصَّدَقَةِ مُطْلَقًا أَوْ عَلَى الصَّدَقَةِ الْوَاجِبَةِ عَلَى الْأَمْوَالِ: وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْكِنَايَةَ عَنْ شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ لِمَا عَلِمْتُ مِنْ أَنْ هَاتِهِ الْمَعَاطِيفَ تَابِعَةٌ لِبَيَانِ الْمِيثَاقِ وَهُوَ عَهْدُ مُوسَى ﵇.
«Maddi durum yardım etmiyorsa söz yardım etsin». { وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” buyruğunda zekât lafzı, mutlak olarak sadaka için veya mallar üzerine farz kılınan sadaka için kullanılmıştır; bununla İslam şeriatına kinaye yapılması kastedilmemiştir; zira bu matuf ifadelerin misakın beyanına tabi olduğunu bilmiş bulunmaktasın ki o da Musa aleyhisselâm'ın ahdidir.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ خِطَابٌ لِلْحَاضِرِينَ وَلَيْسَ بِالْتِفَاتٍ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا. وَالْمَعْنَى أَخَذْنَا مِيثَاقَ الْأُمَّةِ الْإِسْرَائِيلِيَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَأُصُولِ الْإِحْسَانِ فَكُنْتُمْ مِمَّنْ تَوَلَّى عَنْ ذَلِكَ وَعَصَيْتُمْ شَرْعًا اتَّبَعْتُمُوهُ. وَالتَّوَلِّي الْإِعْرَاضُ وَإِبْطَالُ مَا الْتَزَمُوهُ، وَحَذْفُ مُتَعَلِّقِهِ لِدِلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ، أَيْ تَوَلَّيْتُمْ عَنْ جَمِيعِ مَا أَخَذَ عَلَيْكُمُ الْمِيثَاقَ بِهِ أَيْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ وَعَبَدْتُمُ الْأَصْنَامَ وَعَقَقْتُمُ الْوَالِدَيْنِ وَأَسَأْتُمْ لِذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُلْتُمْ لِلنَّاسِ أَفْحَشَ الْقَوْلِ وَتَرَكْتُمُ الصَّلَاةَ وَمَنَعْتُمُ الزَّكَاةَ.
{ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ } “Sonra pek azınız müstesna, yüz çevirdiniz” kavli, hazır bulunanlara hitaptır ve az önce öğrendiğin gibi iltifat değildir. Manası: Tevhid ve ihsan esasları üzerine İsrail ümmetinden misak aldık; siz ise bundan yüz çevirenlerden oldunuz ve tâbi olduğunuz şeriata isyan ettiniz. Tevellî (تَوَلِّي); yüz çevirmek ve taahhüt edilen şeyi iptal etmektir. Müteallakı (neyden yüz çevrildiği), önceki ifadelerin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir; yani kendisinden misak alınan bütün hususlardan yüz çevirdiniz; Allah'a ortak koştunuz, putlara taptınız, ana babaya isyan ettiniz, akrabaya, yetimlere ve yoksullara kötülük ettiniz, insanlara en çirkin sözleri söylediniz, namazı terk ettiniz ve zekâtı vermediniz.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْخِطَابِ فِي تَوَلَّيْتُمْ الْمُخَاطَبِينَ زَمَنَ نُزُولِ الْآيَةِ، وَبَعْضُ مِنْ تَقَدَّمَهُمْ مِنْ متوسط عصور الإسرائيليين فَيَكُونُ ضَمِيرُ الْخِطَابِ تَغْلِيبًا، نُكْتَتُهُ إِظْهَارُ بَرَاءَةِ الَّذِينَ أُخِذَ عَلَيْهِمُ الْعَهْدُ أَوَّلًا مِنْ نَكْثِهِ وَهُوَ مِنَ الْإِخْبَارِ بِالْجَمْعِ وَالْمُرَادُ التَّوْزِيعُ أَيْ تَوَلَّيْتُمْ فَمِنْكُمْ مَنْ لَمْ يُحْسِنْ لِلْوَالِدَيْنِ وَذِي الْقُرْبَى إِلَخْ وَهَذَا مِنْ صِفَاتِ الْيَهُودِ فِي عَصْرِ نُزُولِ الْآيَةِ كَمَا سَيَأْتِي فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَهَا، وَمِنْكُمْ مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ وَهَذَا لَمْ يُنْقَلْ عَنْ يَهُودَ زَمَنَ النُّزُولِ وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ صِفَاتِ مَنْ تَقَدَّمَهُمْ مِنْ بَعْدِ سُلَيْمَانَ فَقَدْ كَانَتْ مِنْ مُلُوكِ إِسْرَائِيلَ عَبَدَةُ أَصْنَامٍ وَتَكَرَّرَ ذَلِكَ فِيهِمْ مِرَارًا كَمَا هُوَ مَسْطُورٌ فِي سِفْرَيِ الْمُلُوكِ الْأُوَلِ وَالثَّانِي من التَّوْرَاة.
{ تَوَلَّيْتُمْ } kavlindeki hitap ile ayetin iniş zamanındaki muhataplar ve İsrailoğullarının orta çağlarından onlardan önce yaşamış olanların bir kısmının kastedilmiş olması da caizdir. Bu durumda muhatap zamiri tağlîb yoluyla olur; bunun inceliği ise ilk başta kendilerinden ahit alınanların bu ahdi bozmaktan beri olduklarını göstermektir. Bu, çoğul kipiyle haber verilip tevzi (bölüştürme) kastedilen kabildendir; yani yüz çevirdiniz: İçinizden kiminiz ana babaya ve akrabaya iyilik etmedi... vs. Bu, sonraki ayetin tefsirinde geleceği üzere ayetin indiği asırdaki Yahudilerin vasıflarındandır. İçinizden kiminiz de Allah'a şirk koştu; bu ise nüzul zamanındaki Yahudilerden nakledilmemiştir, bilakis Süleyman'dan sonraki seleflerinin vasıflarındandır. Nitekim İsrail krallarından putperest olanlar çıkmış ve Tevrat'ın Birinci ve İkinci Krallar kitaplarında yazılı olduğu üzere bu durum onların arasında defalarca tekrarlanmıştır.
و (ثمَّ) لِلتَّرْتِيبَيْنِ التَّرَتُّبِيِّ وَالْخَارِجِيَّ.
«Sümme» (ثُمَّ) edatı hem rütbî (mertebece) hem de haricî (zamansal) tertip içindir.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ إِنْصَافٌ لَهُمْ فِي تَوْبِيخِهِمْ وَمَذَمَّتِهِمْ وَإِعْلَانٌ بِفَضْلِ مَنْ حَافَظَ عَلَى الْعَهْدِ.
{ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ } “pek azınız müstesna” buyruğu, onları azarlama ve yermede kendilerine yönelik bir insaf ve ahdi koruyanların faziletini bir ilandır.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ وَلِكَوْنِهَا اسْمِيَّةً أَفَادَتْ أَنَّ الْإِعْرَاضَ وَصْفٌ ثَابِتٌ لَهُمْ وَعَادَةٌ مَعْرُوفَةٌ مِنْهُمْ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» وَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى اعْتِبَارِ اسْمِ الْفَاعِلِ مُشْتَقًّا مِنْ فعل منزل منزلَة اللَّازِمِ وَلَا يُقَدَّرُ لَهُ مُتَعَلِّقٌ وَيَجُوزُ أَنْ يُقَدَّرَ مُشْتَقًّا مِنْ فِعْلٍ حُذِفَ مُتَعَلَّقُهُ تَعْوِيلًا عَلَى الْقَرِينَةِ أَيْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ عَنِ الْوَصَايَا الَّتِي تَضَمَّنَتْ ذَلِكَ الْمِيثَاقَ أَيْ تَوَلَّيْتُمْ عَنْ تَعَمُّدٍ وَجُرْأَةٍ وَقِلَّةِ اكْتِرَاثٍ بِالْوَصَايَا وَتَرْكًا لِلتَّدَبُّرِ فِيهَا وَالْعَمَلِ بِهَا
{ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ } “siz yüz çevirip duranlarsınız” kavli hâl cümlesidir; isim cümlesi olması sebebiyle el-Keşşâf'ta işaret edildiği gibi yüz çevirmenin onlar için sabit bir vasıf ve kendilerinden bilinen bir alışkanlık olduğunu ifade etmiştir. Bu, ism-i failin lâzım (geçişsiz) fiil menzilesine indirilmiş bir fiilden türediği ve ona bir müteallak takdir edilmeyeceği esasına dayanır. Karineye dayanılarak müteallakı hazfedilmiş bir fiilden türemiş kabul edilmesi de caizdir; yani o misakın içerdiği vasiyetlerden yüz çeviriyorsunuz; bilerek, cüretle, vasiyetleri umursamayarak ve onlar üzerinde düşünüp onlarla amel etmeyi terk ederek yüz çevirdiniz demektir.
[٨٤- ٨٦]
[84-86]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٨٤ الى ٨٦]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 84-86]
وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦)
{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦) } “Hani: «Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız» diye sizden sağlam söz almıştık; sonra siz de bunu kabul etmiş ve şahitlik etmiştiniz. (84) Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyor, içinizden bir grubu yurtlarından çıkarıyor, onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz. Onlar size esir olarak geldiklerinde ise fidyelerini verip kurtarıyorsunuz; hâlbuki onları yurtlarından çıkarmak size haram kılınmıştı. Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanların cezası dünya hayatında rezillikten başka nedir? Kıyamet gününde de onlar azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah yaptıklarınızdan asla habersiz değildir. (85) İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir. Bu yüzden onlardan azap hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez. (86)”
وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ.
{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ } “Hani: «Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız» diye sizden sağlam söz almıştık; sonra siz de bunu kabul etmiş ve şahitlik etmiştiniz. (84) Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyor, içinizden bir grubu yurtlarından çıkarıyor, onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz.”
تَفَنَّنَ الْخِطَابُ هُنَا فَجَاءَ عَلَى نَسَقِ مَا قَبْلَ الْآيَةِ السَّابِقَةِ، إِذْ عَبَّرَ هُنَا عَنْ جَمِيعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِضَمِيرِ الْخِطَابِ عَلَى طَرِيقِ التَّغْلِيبِ لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ حِين نزُول الْقُرْآن هُمُ الْمَقْصُودُونَ مِنْ هَذِهِ الْمَوْعِظَةِ أَوْ عَلَى طَرِيقِ تَنْزِيلِ الْخَلَفِ مَنْزِلَةَ السَّلَفِ كَمَا تَقَدَّمَ، لِأَنَّ الدَّاعِيَ لِلْإِظْهَارِ عِنْدَ الِانْتِقَالِ مِنَ الِاسْتِطْرَادِ إِلَى بَقِيَّةِ الْمَقْصُودِ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ قَدْ أَخَذَ مَا يَقْتَضِيهِ فَعَادَ أُسْلُوبُ الْخِطَابِ إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ.
Burada hitapta bir sanat yapılmış ve önceki ayetten öncekinin üslubuna uygun gelmiştir; zira burada bütün İsrailoğulları tağlîb yoluyla muhatap zamiriyle ifade edilmiştir; çünkü Kur'an'ın inişi sırasındaki muhataplar bu vaazdan asıl kastedilenlerdir veya daha önce geçtiği üzere halefin selef menzilesine indirilmesi yoluyladır. Çünkü önceki ayette istitraddan maksadın geri kalanına geçerken açık isim getirmeyi gerektiren sebep vazifesini tamamlamış, böylece hitap üslubu önceki haline dönmüştür.
وَالْقَوْلُ فِي لَا تَسْفِكُونَ كَالْقَوْلِ فِي لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ [الْبَقَرَة: ٨٣] وَالسَّفْكُ الصَّبُّ. وَإِضَافَةُ الدِّمَاءِ إِلَى ضَمِيرِ فَاعِلِ تَسْفِكُونَ اقْتَضَتْ أَنَّ مَفْعُولَ تَسْفِكُونَ هُوَ دِمَاءُ السَّافِكِينَ وَلَيْسَ الْمُرَادُ النَّهْيَ عَنْ أَنْ يَسْفِكَ الْإِنْسَانُ دَمَ نَفْسِهِ أَوْ يُخْرِجَ نَفْسَهُ مِنْ دَارِهِ لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا مِمَّا يَزَعُ الْمَرْءَ عَنْهُ وَازِعُهُ الطَّبِيعِيُّ فَلَيْسَ مِنْ شَأْنِ الشَّرِيعَةِ الِاهْتِمَامُ بِالنَّهْيِ عَنْهُ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ أَنْ لَا يَسْفِكَ أَحَدٌ دَمَ غَيْرِهِ وَلَا يُخْرِجَ غَيْرَهُ مِنْ دَارِهِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّور: ٦١] أَيْ فَلْيُسَلِّمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ.
{ لَا تَسْفِكُونَ } “kan dökmeyeceksiniz” kavli hakkındaki söz, { لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } [Bakara: 83] kavlindeki gibidir. Sefk (سَفْك); akıtmak, dökmek demektir. Kanların «tesfikûne» fiilinin fail zamirine izafe edilmesi, «tesfikûne» fiilinin mef'ûlünün dökenlerin kendi kanları olmasını gerektirmiştir. Ancak buradaki maksat, insanın kendi kanını dökmesini veya kendini yurdundan çıkarmasını nehyetmek değildir; çünkü böylesi bir şeyden insanı fıtrî engeli alıkoyar; dolayısıyla bundan nehyetmeye şeriatın önem atfetmesi söz konusu değildir. Aksine maksat, kimsenin başkasının kanını dökmemesi ve başkasını yurdundan çıkarmamasıdır; bu da Yüce Allah'ın: { فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ } “Evlere girdiğiniz zaman birbirinize selam verin” [Nûr: 61] kavli kabilindendir.
فَوَجْهُ إِضَافَةِ الدِّمَاءِ إِلَى ضَمِيرِ السَّافِكِينَ أَنَّ هَذِهِ الْأَحْكَامَ الْمُتَعَلِّقَةَ بِالْأُمَّةِ أَوِ الْقَبِيلَةِ يَكُونُ مَدْلُولُ الضَّمَائِرِ فِيهَا مَجْمُوعَ النَّاسِ، فَإِذَا تَعَلَّقَتْ أَحْكَامٌ بِتِلْكَ الضَّمَائِرِ مِنْ إِسْنَادٍ أَوْ مَفْعُولِيَّةٍ أَوْ إِضَافَةٍ أُرْجِعَ كُلٌّ إِلَى مَا يُنَاسِبُهُ عَلَى طَرِيقَةِ التَّوْزِيعِ وَهَذَا كَثِيرٌ فِي اسْتِعْمَالِ الْقُرْآنِ وَنُكْتَتُهُ الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ الْمُغَايَرَةَ فِي حُقُوقِ أَفْرَادِ الْأُمَّةِ مُغَايَرَةٌ صُورِيَّةٌ وَأَنَّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ وَهُوَ الْمَصْلَحَةُ الْجَامِعَةُ أَوِ الْمَفْسَدَةُ الْجَامِعَةُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ [الْبَقَرَة: ١٨٨] وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُ الْحَمَاسِيِّ الْحَارِثِ بْنِ وَعْلَةَ الذُّهْلِيِّ:
Kanların [kan] dökenlerin zamirine izafe edilmesinin yönü şudur: Ümmet veya kabile ile ilgili bu hükümlerde zamirlerin medlûlü (ifade ettiği anlam) insanların bütünüdür. Bu zamirlerle isnad, mef'ûliyet veya izafet gibi hükümler taalluk ettiğinde her biri tevzi (bölüştürme) yöntemiyle kendisine uygun düşene irca edilir. Bu, Kur'an'ın kullanımında pek çoktur. Bunun latif gayesi (nüktesi), ümmetin fertlerinin haklarındaki başkalığın şeklî/zahiri bir başkalık olduğuna, aslında hepsinin tek bir şeye, yani genel maslahata veya genel mefsedete raci olduğuna işaret etmektir. Yüce Allah'ın: { لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin” [Bakara: 188] kavli de böyledir. Hamâse şairi el-Hâris b. Va'le ez-Zühlî'nin şu sözü de bu kabildendir:
قَوْمِي هُمُ قَتَلُوا أُمَيْمَ أَخِي ... فَإِذَا رَمَيْتُ يُصِيبُنِي سَهْمِي
«Ey Ümeym! Kardeşimi öldürenler benim kavmimdir... Artık ok atsam, okum yine bana isabet eder».
فَلَئِنْ عَفَوْتُ لَأَعْفُوَنَّ جَلَلَا ... وَلَئِنْ سَطَوْتُ لَأُوهِنَنَّ عَظْمِي
«Şayet affedersem büyük bir işi affetmiş olurum... Şayet saldırırsam kendi kemiğimi kırmış olurum».
يُرِيدُ أَنَّ سَهْمَهُ إِذَا أَصَابَ قَوْمَهُ فَقَدْ أَضَرَّ بِنَفْسِهِ وَإِلَى هَذَا الْوَجْهِ أَشَارَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَسَمَّاهُ اللَّفَّ فِي الْقَوْلِ، أَيِ الْإِجْمَالُ الْمُرَادُ بِهِ التَّوْزِيعُ، وَذَهَبَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِلَى أَنَّهُ مِنْ تَشْبِيهِ الْغَيْرِ بِالنَّفْسِ لِشِدَّةِ اتِّصَالِ الْغَيْرِ بِالنَّفْسِ فِي الْأَصْلِ أَوِ الدِّينِ فَإِذَا قَتَلَ الْمُتَّصِلَ بِهِ نَسَبًا أَوْ دِينًا
[Şair] oku kavmine isabet ettiğinde aslında bizzat kendine zarar vermiş olduğunu kastetmektedir. İbn Atiyye de bu veche işaret etmiş ve bunu "sözde leff" (dürümleme/toplama) yani kendisiyle tevzi (bireylere dağıtım) kastedilen icmâl (özetleme) olarak adlandırmıştır. el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] ise bunun; köken veya din bakımından başkasının kişinin kendisiyle olan şiddetli irtibatı sebebiyle başkasının kişinin kendisine benzetilmesinden kaynaklandığı, dolayısıyla nesep yahut din yönünden kendisine bağlı olan birini öldürdüğünde,
فَكَأَنَّمَا قَتَلَ نَفْسَهُ وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الْأَوَّلِ وَمَبْنَاهُ عَلَى الْمَجَازِ فِي الضَّمِيرِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: دِماءَكُمْ وأَنْفُسَكُمْ.
sanki kendisini öldürmüş gibi olur. Bu görüş birinciye yakındır ve { دِمَاءَكُمْ } ile { أَنْفُسَكُمْ } kavillerindeki muzâfun ileyh olan zamirde mecaza dayanmaktadır.
وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ بِالتَّسَبُّبِ فِي قَتْلِ الْغَيْرِ فَيُقْتَصُّ مِنْكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ بِالْجِنَايَةِ عَلَى الْغَيْرِ فَتُنْفَوْا مِنْ دِيَارِكُمْ، وَهَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى الْمَجَازِ التَّبَعِيِّ فِي تَسْفِكُونَ وتُخْرِجُونَ بِعَلَاقَةِ التَّسَبُّبِ.
Şöyle de denilmiştir: Manası; başkasının öldürülmesine sebep olmak suretiyle kendi kanınızı dökmeyin ki sizden kısas alınmasın; başkasına karşı suç işlemek suretiyle kendinizi yurtlarınızdan çıkarmayın ki yurtlarınızdan sürgün edilmeyesiniz. Bu görüş, sebep olma alakasıyla «tesfikûne» ve «tuhricûne» fiillerindeki tebeî mecaza dayanır.
وَأَشَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِلَى وَصِيَّتَيْنِ مِنَ الْوَصَايَا الْإِلَهِيَّةِ الْوَاقِعَةِ فِي الْعَهْدِ الْمَعْرُوفِ بِالْكَلِمَاتِ الْعَشْرِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَى مُوسَى ﵇ مِنْ قَوْلِهِ: «لَا تَقْتُلْ، لَا تَشْتَهِ بَيْتَ قَرِيبِكَ» فَإِنَّ النَّهْيَ عَنْ شَهْوَةِ بَيْتِ الْقَرِيبِ لِقَصْدِ سَدِّ ذَرِيعَةِ السَّعْيِ فِي اغْتِصَابِهِ مِنْهُ بِفَحْوَى الْخِطَابِ. وَعَلَيْهِ فَإِضَافَةُ (مِيثَاقٍ) إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ مُرَاعًى فِيهَا أَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا مُتَدَيِّنِينَ بِشَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ فَقَدِ الْتَزَمُوا بِجَمِيعِ مَا تَحْتَوِي عَلَيْهِ.
Bu ayet, Musa aleyhisselâm'a indirilen ve «On Emir» (Kelimât-ı Aşere) olarak bilinen ahitteki ilahî vasiyetlerden ikisine: «Öldürmeyeceksin, komşunun evine göz dikmeyeceksin» sözlerine işaret etmiştir. Zira komşunun evine göz dikmenin nehyedilmesi, fehva'l-hitab (kavramın önceliği) yoluyla onu zorla elinden almaya kalkışmanın önünü tıkamak (sedd-i zerîa) maksadına matuftur. Buna göre «mîsâk» lafzının muhatapların zamirine izafe edilmesinde, onların Tevrat şeriatına bağlı oldukları sürece onun içerdiği bütün hususları taahhüt etmiş oldukları gözetilmiştir.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ مُرَتَّبٌ تَرْتِيبًا رُتَبِيًّا أَيْ أَخَذَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدَ وَأَقْرَرْتُمُوهُ أَيْ عَمِلْتُمْ بِهِ وَشَهِدْتُمْ عَلَيْهِ فَالضَّمِيرَانِ فِي أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ رَاجِعَانِ لِمَا رَجَعَ لَهُ ضَمِيرُ مِيثاقَكُمْ وَمَا بَعْدَهُ لِتَكُونَ الضَّمَائِرُ عَلَى سَنَنٍ وَاحِدٍ فِي النَّظْمِ. وَجُمْلَةُ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ حَالِيَّةٌ أَيْ لَا تُنْكِرُونَ إِقْرَارَكُمْ بِذَلِكَ إِذْ قَدْ تَقَلَّدْتُمُوهُ وَالْتَزَمْتُمُ التَّدَيُّنَ بِهِ.
{ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “Sonra siz de bunu kabul etmiş ve şahitlik etmiştiniz” kavli rütbî olarak tertip edilmiştir; yani sizden ahit alındı ve siz de onu ikrar ettiniz, yani onunla amel ettiniz ve ona şahitlik ettiniz. { أَقْرَرْتُمْ } ve { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } kavillerindeki iki zamir, nazımda zamirlerin tek bir üslup üzere olması için { مِيثَاقَكُمْ } ve sonrasındaki zamirin döndüğü yere dönmektedir. { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } cümlesi hâl cümlesidir; yani bunu ikrar ettiğinizi inkâr etmiyorsunuz, çünkü onu üstlenmiş ve onunla dindarlığı taahhüt etmiş durumdasınız.
وَالْعَطْفُ بِثُمَّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتَبِيِّ أَيْ وَقَعَ ذَلِكَ كُلُّهُ وَأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ، وَالْخِطَابُ لِلْيَهُودِ الْحَاضِرِينَ فِي وَقْتِ نُزُولِ الْقُرْآنِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: هؤُلاءِ لِأَنَّ الْإِشَارَةَ لَا تَكُونُ إِلَى غَائِبٍ وَذَلِكَ نَحْوَ قَوْلِهِمْ: هَا أَنَا ذَا وَهَا أَنْتُمْ أُولَاءِ، فَلَيْسَتْ زِيَادَةُ اسْمِ الْإِشَارَةِ إِلَّا لِتَعْيِينِ مَفَادِ الضَّمِيرِ وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ عَرَبِيٌّ يَخْتَصُّ غَالِبًا بِمَقَامِ التَّعَجُّبِ مِنْ حَالِ الْمُخَاطَبِ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَصْلَ الْإِخْبَارِ أَنْ يَكُونَ بَيْنَ الْمُخْبِرِ وَالْمُخْبَرِ عَنْهُ تَخَالُفٌ فِي الْمَفْهُومِ وَاتِّحَادٌ فِي الصِّدْقِ فِي الْخَارِجِ وَهُوَ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ الْمَنَاطِقَةِ بِحِمْلِ الِاشْتِقَاقِ نَحْوَ أَنْتَ صَادِقٌ، وَلِذَلِكَ لَزِمَ اخْتِلَافُ الْمُسْنَدِ وَالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِالْجُمُودِ وَالِاشْتِقَاقِ غَالِبًا أَوِ الِاتِّحَادِ فِي الِاشْتِقَاقِ وَلَا تَجِدُهُمَا جَامِدَيْنِ إِلَّا بِتَأْوِيلٍ.
{ ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyorsunuz” kavlindeki «sümme» ile atıf, rütbî tertip içindir; yani bütün bunlar vuku bulmuşken sizler kalkıp öldürüyorsunuz! Hitap, { هَؤُلَاءِ } kavlinin karinesiyle Kur'an'ın indirildiği vakitte hazır bulunan Yahudileredir; çünkü işaret zamiri gaibe yönelik olmaz. Bu, onların «hâ ene zâ» (işte ben buradayım) ve «hâ entüm ülâi» (işte sizler böylesiniz) sözleri gibidir. İsmi işaretin ziyade kılınması sadece zamirin ifade ettiği anlamı tayin etmek içindir. Bu, genellikle muhatabın durumuna şaşma makamına has bir Arapça kullanımdır. Zira haber vermenin aslı; muhbir (haber veren/yüklem) ile muhbar anh (hakkında haber verilen/özne) arasında kavram bakımından bir farklılık, dış dünyadaki gerçeklikte ise bir birlik bulunmasıdır; mantıkçıların nezdinde «sen doğrusun» misalinde olduğu gibi «haml-i iştikak» (özneye türemiş yüklem yükleme) olarak bilinen şey budur. Bu sebeple müsned ile müsnedün ileyhin çoğunlukla câmidlik ve müştaklık bakımından farklı olması veya müştaklıkta birleşmesi gerekmiştir; tevil olmaksızın ikisini birden câmid bulamazsın.
ثُمَّ إِنَّ الْعَرَبَ قَدْ تَقْصِدُ مِنَ الْإِخْبَارِ مَعْنَى مُصَادَفَةِ الْمُتَكَلِّمِ الشَّيْءَ عَيْنَ شَيْءٍ يَبْحَثُ عَنْهُ فِي نَفْسِهِ نَحْوَ «أَنْتَ أَبَا جَهْلٍ» قَالَهُ لَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ يَوْمَ بَدْرٍ إِذْ وَجَدَهُ مُثْخَنًا بِالْجِرَاحِ صَرِيعًا وَمُصَادَفَةُ الْمُخَاطَبِ ذَلِكَ فِي اعْتِقَادِ الْمُتَكَلِّمِ نَحْوَ «قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي» فَإِذَا أَرَادُوا ذَلِكَ تَوَسَّعُوا فِي طَرِيقَةِ الْإِخْبَارِ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ صَحَّ أَنْ يُقَالَ: «أَنَا ذَلِكَ» إِذَا كَانَتِ الْإِشَارَةُُُُُ
Sonra Araplar haber vermekten; konuşanın bir şeyi, kendi içinde aradığı şeyin bizzat kendisi olarak bulması manasını kastedebilirler; nitekim İbn Mes'ûd Bedir günü Ebû Cehil'i ağır yaralı ve yere serilmiş olarak bulduğunda ona «Ente Ebâ Cehl?» (Sen Ebû Cehil misin?) demiştir. Yahut muhatabın, mütekellimin inancındaki şeyin bizzat kendisi olması kastedilir; nitekim [Yusuf]: «Ben Yusuf'um, bu da kardeşimdir» demiştir. Araplar bunu murat ettiklerinde haber verme yönteminde genişliğe (tevessüe) giderler; bu sebepledir ki işaret,
إِلَى مُتَقَرِّرٍ فِي ذِهْنِ السَّامِعِ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ أَنَّهُ عَيْنُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ كَقَوْلِ خُفَافِ بْنِ نُدْبَةَ:
dinleyicinin zihninde yer etmiş olan ve onun müsnedün ileyhin bizzat kendisi olduğunu bilmediği bir şeye yönelik olduğunda «Ene zâlike» (İşte ben oyum) denilmesi sahih olmuştur; nitekim Hufâf b. Nüdbe şöyle demiştir: