وَالِاسْتِكْبَارُ الِاتِّصَافُ بِالْكِبْرِ وَهُوَ هُنَا التَّرَفُّعُ عَنِ اتِّبَاعِ الرُّسُلِ وَإِعْجَابُ الْمُتَكَبِّرِينَ بِأَنْفُسِهِمْ وَاعْتِقَادُ أَنَّهُمْ أَعْلَى مِنْ أَنْ يُطِيعُوا الرُّسُلَ وَيَكُونُوا أَتْبَاعًا لَهُمْ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِي اسْتَكْبَرْتُمْ لِلْمُبَالَغَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ [الْبَقَرَة: ٣٤] وَقَوْلُهُ: فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ مُسَبَّبٌ عَنِ الِاسْتِكْبَارِ فَالْفَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ فَإِنَّهُمْ لَمَّا اسْتَكْبَرُوا بَلَغَ بِهِمُ الْعِصْيَانُ إِلَى حَدِّ أَنْ كَذَّبُوا فَرِيقًا أَيْ صَرَّحُوا بِتَكْذِيبِهِمْ أَوْ عَامَلُوهُمْ مُعَامَلَةَ الْكَاذِبِ وَقَتَلُوا فَرِيقًا وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ أَهْلِ مَدْيَنَ: قالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ [هود: ٩] .
İstikbâr (الِاسْتِكْبَارُ); kibir vasfıyla nitelenmektir. Buradaki anlamı ise elçilere uymaktan kaçınarak büyüklenmek, kibirlenenlerin kendilerini beğenmeleri ve elçilere itaat edip onların tabileri olmaktan daha üstün olduklarına inanmalarıdır. { اسْتَكْبَرْتُمْ } lafzındaki sîn ve tâ harfleri, daha önce Yüce Allah'ın: { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ } “İblis hariç; o dayattı ve büyüklük tasladı” [Bakara 34] kavlinde geçtiği üzere mübalağa içindir. O'nun: { فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ } “Nitekim bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürüyorsunuz” kavli istikbâra müsebbeptir (onun bir sonucudur); dolayısıyla 'fâ' sebebiyet içindir. Zira onlar büyüklük taslayınca, isyanları bir fırkayı yalanlama -yani onları açıkça yalanlama yahut onlara yalancı muamelesi yapma- ve bir fırkayı da öldürme raddesine ulaştı. Bu durum Yüce Allah'ın Medyen halkı hakkında aktardığı şu söze benzer: { قالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ } “Dediler ki: Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz; üstelik seni aramızda zayıf görüyoruz. Eğer kabilen olmasaydı mutlaka seni taşlardık!” [Hûd 91].
وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ هُنَا لِمَا فِيهِ مِنَ الدِّلَالَةِ عَلَى التَّفْصِيلِ فَنَاسَبَ أَنْ يُقَدَّمَ لِيَدُلَّ عَلَى ذَلِكَ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ [الْأَعْرَاف: ٣٠] . وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ عَرَبِيٌّ كَثِيرٌ فِي لَفْظِ فَرِيقٍ وَمَا فِي مَعْنَاهُ نَحْوَ طَائِفَةٍ إِذَا وَقَعَ مَعْمُولًا لِفِعْلٍ فِي مَقَامِ التَّقْسِيمِ نَحْوَ يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ [آل عمرَان: ١٥٩] .
Burada mef'ûlün öne geçirilmesi, tafsilata (ayrıntıya) delalet etmesi sebebiyledir; bu sebeple tıpkı Yüce Allah'ın: { فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ } “Bir kısmını doğru yola iletti, bir kısmına da sapıklık hak oldu” [A'râf 30] kavlinde olduğu gibi, buna delalet etmesi için öne geçirilmesi uygun düşmüştür. Bu, { يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } “İçinizden bir zümreyi bürüyordu, bir zümre ise kendi nefislerinin derdine düşmüştü” [Âl-i İmrân 154] ayetinde olduğu gibi, taksim makamında bir fiile ma'mûl olduğunda 'ferîk' lafzı ve onun anlamındaki 'tâife' gibi kelimelerde pek çokça görülen bir Arap dili kullanımıdır.
وَالتَّفْصِيلُ رَاجِعٌ إِلَى مَا فِي قَوْلِهِ: رَسُولٌ مِنَ الْإِجْمَالِ لِأَنَّ (كُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ)
Bu tafsilat, { رَسُولٌ } kavlindeki kapalılığa (icmale) dönüktür; çünkü (كُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ)...
أَفَادَ عُمُومَ الرَّسُولِ وَشَمِلَ هَذَا مُوسَى ﵇ فَإِنَّهُمْ وَإِنْ لَمْ يُكَذِّبُوهُ بِصَرِيحِ اللَّفْظِ لَكِنَّهُمْ عَامَلُوهُ مُعَامَلَةَ الْمُكَذِّبِينَ بِهِ إِذْ شَكُّوا غَيْرَ مَرَّةٍ فِيمَا يُخْبِرُهُمْ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَسَاءُوا الظَّنَّ بِهِ مِرَارًا فِي أَوَامِرِهِ الِاجْتِهَادِيَّةِ وَحَمَلُوهُ عَلَى قَصْدِ التَّغْرِيرِ بِهِمْ وَالسَّعْيِ لِإِهْلَاكِهِمْ كَمَا قَالُوا حِينَ بَلَغُوا الْبَحْرَ الْأَحْمَرَ وَحِينَ أَمَرَهُمْ بِالْحُضُورِ لِسَمَاعِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، وَحِينَ أَمَرَهُمْ بِدُخُولِ أَرِيحَا، وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَأَمَّا بَقِيَّةُ الرُّسُلِ فَكَذَّبُوهُمْ بِصَرِيحِ الْقَوْلِ مِثْلَ عِيسَى وَقَتَلُوا بَعْضَ الرُّسُلِ مِثْلَ أَشْعِيَاءَ وَزَكَرِيَّاءَ وَيَحْيَى ابْنِهِ وَأَرْمِيَاءَ.
...elçi cinsinin umumunu (tümünü) ifade etmiş olup bu kapsama Musa aleyhisselâm da girmiştir. Zira onlar her ne kadar onu açık bir sözle yalanlamamış olsalar da, Yüce Allah'tan kendilerine haber verdiği hususlarda defalarca şüpheye düşerek, içtihada dayalı emirlerinde ona defalarca kötü zanda bulunarak ve Kızıldeniz'e vardıklarında, kendilerini Yüce Allah'ın kelamını dinlemeye hazır bulunmaya çağırdığında, Eriha'ya girmelerini emrettiğinde ve diğer durumlarda söyledikleri gibi onu kendilerini aldatmayı ve helaklerine çalışmayı amaçlamakla itham ederek ona yalancı muamelesi yapmışlardır. Diğer elçilere gelince; İsa gibi elçileri açıkça sözle yalanlamışlar; İşaya, Zekeriyya, oğlu Yahya ve İrmiya gibi bazı elçileri de öldürmüşlerdir.
وَجَاءَ فِي تَقْتُلُونَ بِالْمُضَارِعِ عِوَضًا عَنِ الْمَاضِي لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ الْفَظِيعَةِ وَهِيَ حَالَةُ قَتْلِهِمْ رُسُلَهُمْ كَقَوْلِهِ: اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ [الرّوم: ٤٨] مَعَ مَا فِي صِيغَةِ تَقْتُلُونَ مِنْ مُرَاعَاةِ الْفَوَاصِلِ فَاكْتَمَلَ بِذَلِكَ بَلَاغَةُ الْمَعْنَى وَحسن النّظم.
{ تَقْتُلُونَ } fiilinde, onların kendi peygamberlerini katletmeleri gibi korkunç bir durumu zihinde canlandırmak (istihzâr-ı hâl) için geçmiş zaman kipi yerine muzari (şimdiki/geniş zaman) kipi getirilmiştir; nitekim { اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ } “Rüzgârları gönderip de bulutu harekete geçiren Allah'tır. Derken biz onu sevkettik...” [Rûm 48] kavlinde de böyledir. Bununla birlikte { تَقْتُلُونَ } vezninde ayet sonu uyumunun (fâsıla) gözetilmesi de söz konusudur; böylece hem anlamın belagati hem de nazmın güzelliği kemale ermiştir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٨٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 88]
وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)
{ وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨) } “Ve dediler ki: 'Kalplerimiz örtülüdür.' Bilakis inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; bu yüzden pek az inanırlar.” (88)
إِمَّا عَطْفٌ عَلَى قَوْله: اسْتَكْبَرْتُمْ [الْبَقَرَة: ٨٧] أَوْ على كَذَّبْتُمْ [الْبَقَرَة: ٨٧] فَيَكُونُ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي تَفْسِيرًا لِلِاسْتِكْبَارِ أَيْ يَكُونُ عَلَى تَقْدِيرِ عَطْفِهِ عَلَى كَذَّبْتُمْ مِنْ جُمْلَةِ تَفْصِيلِ الِاسْتِكْبَارِ بِأَنْ أُشِيرَ إِلَى أَنَّ اسْتِكْبَارَهُمْ أَنْوَاعٌ: تَكْذِيبٌ وَتَقْتِيلٌ وَإِعْرَاضٌ. وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَفِيهِ الْتِفَاتٌ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ وَإِبْعَادٌ لَهُمْ عَنْ مَقَامِ الْحُضُورِ فَهُوَ مِنَ الِالْتِفَاتِ الَّذِي نُكْتَتُهُ أَنَّ مَا أُجْرِيَ عَلَى الْمُخَاطَبِ مِنْ صِفَاتِ النَّقْصِ وَالْفَظَاعَةِ قَدْ أَوْجَبَ إِبْعَادَهُ عَنِ الْبَالِ وَإِعْرَاضَ الْبَالِ عَنْهُ فَيُشَارُ إِلَى هَذَا الْإِبْعَادِ بِخِطَابِهِ بِخِطَابِ الْبُعْدِ فَهُوَ كِنَايَةٌ .
[Bu cümle] ya { اسْتَكْبَرْتُمْ } [Bakara 87] kavline ya da { كَذَّبْتُمْ } [Bakara 87] kavline matuftur. İkinci ihtimale göre istikbârın (büyüklük taslamanın) tefsiri olur; yani { كَذَّبْتُمْ } kavline atfedildiği takdirde, onların kibirlenmelerinin yalanlama, öldürme ve yüz çevirme şeklinde çeşit çeşit olduğuna işaret edilerek istikbârın tafsilatından sayılır. Her iki ihtimale göre de burada muhatap kipine hitaptan gaib (üçüncü şahıs) kipine iltifat sanatı vardır ve onları huzur makamından uzaklaştırma söz konusudur. Bu, nükte olarak muhataba yüklenen eksik ve çirkin niteliklerin, onun akıldan uzaklaştırılmasını ve zihnin ondan yüz çevirmesini gerektirdiği iltifat türlerindendir; nitekim bu uzaklaştırmaya, ona uzaklık kipiyle (üçüncü şahısla) hitap edilerek işaret edilir ki bu da bir kinayedir.
وَقَدْ حَسَّنَ الِالْتِفَاتَ أَنَّهُ مُؤْذِنٌ بِانْتِقَالِ الْكَلَامِ إِلَى سُوءِ مُقَابَلَتِهِمْ لِلدَّعْوَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ وَهُوَ غَرَضٌ جَدِيدٌ فَإِنَّهُمْ لَمَّا تَحَدَّثَ عَنْهُمْ بِمَا هُوَ من شؤونهم مَعَ أَنْبِيَائِهِمْ وَجَّهَ الْخِطَابَ إِلَيْهِمْ، وَلَمَّا أُرِيدَ الْحَدِيثُ عَنْهُمْ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ صَارَ الْخِطَابُ جَارِيًا مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَأَجْرَى عَلَى الْيَهُودِ ضَمِيرَ الْغَيْبَةِ. عَلَى أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنَّ قَوْلَهُمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ لَمْ يُصَرِّحُوا بِهِ عَلَنًا وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَنَّ أُسْلُوبَ الْخِطَابِ جَرَى عَلَى الْغَيْبَةِ مِنْ مَبْدَأِ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
İltifatı güzelleştiren husus, sözün onların Muhammedî daveti kötü bir şekilde karşılamalarına intikal ettiğini bildirmesidir ki bu yeni bir gayedir. Zira onların kendi peygamberleriyle olan durumları anlatılırken hitap kendilerine yöneltilmişti; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den yüz çevirmelerinden bahsedilmek istendiğinde ise hitap müminlere yönelmiş ve Yahudiler için gaib zamiri kullanılmıştır. Bununla birlikte { قُلُوبُنا غُلْفٌ } sözünü alenen açıkça söylememiş olmaları da muhtemeldir; nitekim hitap üslubunun bu ayetin başından Yüce Allah'ın şu kavline kadar gaib kipi üzerinden sürmesi buna delalet etmektedir:
وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ [الْبَقَرَة: ٩٢] . وَالْقُلُوبُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الْأَذْهَانِ عَلَى طَرِيقَةِ كَلَامِ الْعَرَبِ فِي إِطْلَاقِ الْقَلْبِ عَلَى الْعَقْلِ.
{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ } “Andolsun ki Musa size apaçık delillerle gelmişti, sonra siz buzağıyı [ilah] edindiniz” [Bakara 92]. Kalpler (*el-Kulûb* / الْقُلُوبُ) lafzı, Arapların aklı ifade etmek üzere kalbi kullanma üslubu uyarınca zihinler anlamında kullanılmıştır.
وَالْغُلْفُ بِضَمٍّ فَسُكُونٍ جَمْعُ أَغْلَفٍ وَهُوَ الشَّدِيدُ الْغِلَافُ مُشْتَقٌّ مِنْ غَلَّفَهُ إِذَا جَعَلَ لَهُ غِلَافًا وَهُوَ الْوِعَاءُ الْحَافِظُ لِلشَّيْءِ وَالسَّاتِرُ لَهُ مِنْ وُصُولِ مَا يُكْرَهُ لَهُ.
*Gulf* (غُلْفٌ) kelimesi, damme ve sükûn ile, *ağlef* (أَغْلَف) kelimesinin çoğuludur; kalın kılıflı olan demektir. Bir şeye kılıf geçirmek anlamına gelen *gallefehû* (غَلَّفَهُ) fiilinden türemiştir. Kılıf (*el-gılâf*), bir şeyi koruyan ve ona hoşlanılmayan şeylerin ulaşmasını engelleyen muhafazadır.
وَهَذَا كَلَامٌ كَانُوا يَقُولُونَهُ للنبيء ﷺ حِينَ يَدْعُوهُمْ لِلْإِسْلَامِ قَصَدُوا بِهِ التَّهَكُّمَ وَقَطْعَ طَمَعِهِ فِي إِسْلَامِهِمْ وَهُوَ كَقَوْلِ الْمُشْرِكِينَ: قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ [فصلت: ٥] . وَفِي الْكَلَامِ تَوْجِيهٌ لِأَنَّ أَصْلَ الْأَغْلَفِ أَنْ يَكُونَ مَحْجُوبًا عَمَّا لَا يُلَائِمُهُ فَإِنَّ ذَلِكَ مَعْنَى الْغِلَافِ فَهُمْ يُخَيِّلُونَ أَنَّ قُلُوبَهُمْ مَسْتُورَةٌ عَنِ الْفَهْمِ وَيُرِيدُونَ أَنَّهَا مَحْفُوظَةٌ مِنْ فَهْمِ الضَّلَالَاتِ وَلِذَلِكَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّهُ مُؤْذِنٌ بِمَعْنَى أَنَّهَا
Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini İslâm'a davet ettiğinde onunla alay etmek ve Müslüman olmalarına dair ümidini kesmek amacıyla söyledikleri bir sözdür. Bu, müşriklerin şu sözü gibidir: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } “Bizi davet ettiğin şeye karşı kalplerimiz kılıflar içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve bizimle senin aranda bir perde bulunmaktadır” [Fussilet 5]. Bu ifadede bir tevcîh (iki anlama da gelebilecek nükte) vardır. Çünkü *el-ağlef* (أَغْلَف) kelimesinin asıl anlamı, kendisine uygun düşmeyen şeyden perdelenmiş olmasıdır; nitekim kılıfın manası da budur. Dolayısıyla onlar [zahirde] kalplerinin anlamaya kapalı olduğu izlenimini vermekte, [gerçekte ise] sapkınlıkları anlamaktan korunmuş olduğunu kastetmektedirler. Bundan dolayı müfessirler şöyle demişlerdir: Bu ifade [onların kalplerinin]...
لَا تَعِي مَا تَقُولُ وَلَو كَانَ حَقًا لَوَعَتْهُ، وَهَذَانِ الْمَعْنَيَانِ اللَّذَانِ تَضَمَّنَهُمَا لِتَوْجِيهٍ يُلَاقِيهِمَا الرَّدُّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ أَيْ لَيْسَ عَدَمُ إِيمَانِهِمْ لِقُصُورٍ فِي أَفْهَامِهِمْ وَلَا لِرَبْوِهَا عَنْ قَبُولِ مِثْلِ مَا دُعُوا إِلَيْهِ وَلَكِنْ لِأَنَّهُمْ كَفَرُوا فَلَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكَفْرِهِمْ وَأَبْعَدَهُمْ عَنِ الْخَيْرِ وَأَسْبَابِهِ. وَبِهَذَا حَصَلَ الْمَعْنَيَانِ الْمُرَادَانِ لَهُمْ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى فَرْضِ احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ (غُلْفٌ) جَمْعَ غِلَافٍ لِمَا فِيهِ مِنَ التَّكَلُّفِ فِي حَذْفِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ حَتَّى يُقَدِّرَ أَنَّهَا أَوْعِيَةٌ لِلْعِلْمِ وَالْحَقِّ فَلَا يَتَسَرَّبُ إِلَيْهَا الْبَاطِلُ.
...senin söylediklerini kavramadığını, şayet hak olsaydı kavrayacağını ima etmektedir. Tevcîhin içerdiği bu iki anlama da Yüce Allah'ın: { بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } “Bilakis inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir” kavliyle cevap verilmiştir. Yani onların iman etmeyişi anlayışlarının yetersizliğinden veya davet edildikleri şey gibi şeyleri kabul etmekten uzak olmasından değil; bilakis inkâr ettikleri, bu yüzden de Allah'ın inkârları sebebiyle kendilerine lanet edip onları hayırdan ve hayrın sebeplerinden uzaklaştırmış olmasındandır. Böylece, { غُلْفٌ } kelimesinin *gılâf*ın çoğulu olduğu ihtimalini varsaymaya gerek kalmaksızın -ki bu ihtimalde 'kalplerin hak ve ilim kapları olduğu, bu yüzden içine batılın sızamayacağı' takdirini yapabilmek için muzafun ileyhin hazfedilmesi külfeti vardır- onların kastettiği iki anlam da karşılanmış olmaktadır.
وَقَوْلُهُ: بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ تَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ وَفَضْحٌ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ صَمَّمُوا عَلَى الْكُفْرِ وَالتَّمَسُّكِ بِدِينِهِمْ مِنْ غَيْرِ الْتِفَاتٍ لِحُجَّةِ النَّبِيءِ ﷺ فَلَمَّا صَمَّمُوا عَلَى ذَلِكَ عَاقَبَهُمُ اللَّهُ بِاللَّعْنِ وَالْإِبْعَادِ عَنِ الرَّحْمَةِ وَالْخَيْرِ فَحَرَمَهُمُ التَّوْفِيقَ وَالتَّبَصُّرَ فِي دَلَائِلِ صِدْقِ الرَّسُولِ، فَاللَّعْنَةُ حَصَلَتْ لَهُمْ عِقَابًا عَلَى التَّصْمِيمِ عَلَى الْكُفْرِ وَعَلَى الْإِعْرَاضِ عَنِ الْحَقِّ وَفِي ذَلِكَ رَدٌّ لِمَا أُوهِمُوهُ مِنْ أَنَّ قُلُوبَهُمْ خُلِقَتْ بَعِيدَةً عَنِ الْفَهْمِ لِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمْ كَسَائِرِ الْعُقَلَاءِ مُسْتَطِيعِينَ لِإِدْرَاكِ الْحَقِّ لَوْ تَوَجَّهُوا إِلَيْهِ بِالنَّظَرِ وَتَرْكِ الْمُكَابَرَةِ وَهَذَا مُعْتَقَدُ أَهْلِ الْحَقِّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَدَا الْجَبْرِيَّةِ.
Yüce Allah'ın: { بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } “Bilakis inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir” kavli, onların aleyhine tescil edilmiş bir hüküm ve Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in deliline hiç aldırmaksızın inkârda ve kendi dinlerine sarılmakta direttiklerini ortaya koyan bir ifşadır. Onlar bunda diretince, Allah da onları lanetle, rahmet ve hayırdan uzaklaştırmakla cezalandırmış, böylece onları başarıdan (tevfikten) ve elçinin doğruluğunun delillerini basiretle görmekten mahrum bırakmıştır. Dolayısıyla lanet, inkârda diretmelerinin ve haktan yüz çevirmelerinin bir cezası olarak gerçekleşmiştir. Bunda, kalplerinin anlamaktan uzak yaratıldığına dair oluşturdukları vehme de bir ret vardır; zira Allah onları da diğer akıl sahipleri gibi yaratmış olup şayet kibre kapılmayı bırakıp nazar ve tefekkürle yönelecek olsalardı hakkı idrak edebilecek güçteydiler. Cebriyye dışındaki müminlerden ehl-i hakkın inancı da budur.
وَقَوْلُهُ: فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ تَفْرِيعٌ على لَعَنَهُمُ وفَقَلِيلًا صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْفِعْلُ وَالتَّقْدِيرُ فَإِيمَانًا قَلِيلًا وَمَا زَائِدَةٌ لِلْمُبَالَغَةِ فِي التَّقْلِيلِ وَالضَّمِيرُ لِمَجْمُوعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (قَلِيلًا) صِفَةً لِلزَّمَانِ الَّذِي يَسْتَلْزِمُهُ الْفِعْلُ أَيْ فَحِينًا قَلِيلا يُؤمنُونَ. وَقيل يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَاقِيًا عَلَى حَقِيقَتِهِ مُشَارًا بِهِ إِلَى إِيمَانِهِمْ بِبَعْضِ الْكِتَابِ أَوْ إِلَى إِيمَانِهِمْ بِبَعْضِ مَا يَدْعُو لَهُ النَّبِيءُ ﷺ مِمَّا يُوَافِقُ دِينَهُمُ الْقَدِيم كالتوحيد ونبوءة مُوسَى أَوْ إِلَى إِيمَانِ أَفْرَادٍ
Yüce Allah'ın: { فَقَلِيلاً مَا يُؤْمِنُونَ } “bu yüzden pek az inanırlar” kavli, { لَعَنَهُمُ } ifadesi üzerine kurulmuş bir sonuçtur (tefrî'dir). { فَقَلِيلاً } lafzı, fiilin delalet ettiği mahzuf bir mef'ûl-i mutlakın sıfatıdır; takdiri 'fe-îmânen kalîlen' (pek az bir imanla inanırlar) şeklindedir. Buradaki 'mâ' (مَا) ise azlığı pekiştirmek (mübalağa) için zâiddir. Zamir, İsrailoğulları topluluğuna aittir. { قَلِيلًا } kelimesinin, fiilin gerektirdiği zamanın sıfatı olması da caizdir; yani 'pek az bir vakitte inanırlar' demektir. Kelimenin hakiki anlamında kaldığı; bununla kitabın bir kısmına inanmalarına, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in davet ettiği tevhid ve Musa'nın peygamberliği gibi eski dinlerine uygun düşen bazı hususlara inanmalarına veya içlerinden bazı fertlerin...
مِنْهُمْ فِي بَعْضِ الْأَيَّامِ فَإِنَّ إِيمَانَ أَفْرَادٍ قَلِيلَةٍ مِنْهُمْ يَسْتَلْزِمُ صُدُورَ إِيمَانٍ مِنْ مَجْمُوعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي أَزْمِنَةٍ قَلِيلَةٍ أَوْ حُصُولَ إِيمَانَاتٍ قَلِيلَةٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (قَلِيلًا) هُنَا مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى الْعَدَمِ فَإِنَّ الْقِلَّةَ تُسْتَعْمَلُ فِي الْعَدَمِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَالَ أَبُو كَبِيرٍ الْهُذَلِيُّ:
...bazı günlerde iman etmesine işaret edildiği de söylenmiştir. Zira onlardan pek az ferdin inanması, bütün İsrailoğulları topluluğundan az zamanlarda bir imanın sadır olmasını veya pek az imanların meydana gelmesini gerektirir. { قَلِيلًا } kelimesinin burada yokluk (adem) anlamında kullanılmış olması da caizdir; nitekim Arap kelamında azlık, yokluk anlamında kullanılır. Ebû Kebîr el-Hüzelî şöyle demiştir:
قَلِيلُ التَّشَكِّي لِلْمُهِمِّ يُصِيبُهُ ... كَثِيرُ الْهَوَى شَتَّى النَّوَى وَالْمَسَالِكِ
Başına gelen önemli musibetten pek az şikâyet eden... Arzu ve hevesi çok, hedefleri ve yolları çeşit çeşit olan...
أَرَادَ أَنَّهُ لَا يَتَشَكَّى، وَقَالَ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ فِي أَرْضِ نَصِيبِينَ «كَثِيرَةُ الْعَقَارِبِ قَلِيلَةُ الْأَقَارِبِ» أَرَادَ عَدِيمَةَ الْأَقَارِبِ وَيَقُولُونَ: فُلَانٌ قَلِيلُ الْحَيَاءِ وَذَلِكَ كُلُّهُ إِمَّا مَجَازٌ لِأَنَّ الْقَلِيلَ شُبِّهَ بِالْعَدَمِ وَإِمَّا كِنَايَةٌ وَهُوَ أَظْهَرُ لِأَنَّ الشَّيْءَ إِذَا قَلَّ آلَ إِلَى الِاضْمِحْلَالُُِ
Şair hiç şikâyet etmediğini kastetmiştir. Avn b. Abdillah b. Utbe b. Mes'ûd da Nusaybin diyarı hakkında: «Akrebi bol, akrabası azdır» demiştir; yani hiç akrabası yoktur demek istemiştir. Yine [Araplar]: 'Falanın hayâsı azdır' derler. Bunların hepsi ya az olan şeyin yokluğa benzetilmesi sebebiyle mecazdır ya da kinayedir ki bu daha açıktır; zira bir şey azaldığında yok olmaya yüz tutar.
فَكَانَ الِانْعِدَامُ لَازِمًا عُرْفِيًّا لِلْقِلَّةِ ادِّعَائِيًّا فَتَكُونُ (مَا) مَصْدَرِيَّةً وَالْوَجْهَانِ أَشَارَ إِلَيْهِمَا فِي «الْكَشَّافِ» بِاخْتِصَارٍ وَاقْتَصَرَ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي مِنْهُمَا فِي تَفْسِيرِهِ قَوْلَهُ تَعَالَى:
Dolayısıyla yokluk, iddia yoluyla azlığın örfî bir gereği (lâzımı) olmuştur; bu durumda 'mâ' (مَا) masdariyyedir. Bu iki veche el-Keşşâf'ta kısaca işaret edilmiş, Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsirinde ise bunlardan yalnızca ikinci vecihle yetinilmiştir:
أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٦٢] فَقَالَ: «وَالْمَعْنَى نَفْيُ التَّذْكِيرِ وَالْقِلَّةُ تُسْتَعْمَلُ فِي مَعْنَى النَّفْيِ» وَكَأَنَّ وَجْهَ ذَلِكَ أَنَّ التَّذَكُّرَ مِنْ شَأْنِهِ تَحْصِيلُ الْعِلْمِ فَلَوْ تَذَكَّرَ الْمُشْرِكُونَ الْمُخَاطَبُونَ بِالْآيَةِ لَحَصَلَ لَهُمُ الْعِلْمُ بِأَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ لَا شَرِيكَ لَهُ، كَيْفَ وَخِطَابُهُمْ بِقَوْلِهِ: أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ الْإِنْكَارُ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُمْ غَيْرُ معتقدين ذَلِك.
Neml Suresi'ndeki { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ } [62] ayetinde şöyle demiştir: «Anlam, düşünmeyi (tezekkürü) nefyetmektir; azlık nefiy anlamında kullanılır.» Bunun gerekçesi sanki şöyledir: Düşünmenin gereği ilim elde etmektir; şayet ayette kendilerine hitap edilen müşrikler düşünselerdi Allah'ın bir ve ortaksız olduğunu bilirlerdi. Nitekim onlara yönelik { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } hitabından maksat, onların buna inanmadıkları gerçeğine dayalı olarak inkârda bulunmaktır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٨٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 89]
وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ (٨٩)
{ وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ (٨٩) } “Kendilerine Allah katından, yanlarındakini doğrulayıcı bir kitap geldiğinde -ki daha önce inkâr edenlere karşı zafer dileyip dururlardı- işte o tanıdıkları kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Artık Allah'ın laneti kâfirlerin üzerinedir.” (89)
مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ [الْبَقَرَة: ٨٨] لِقَصْدِ الزِّيَادَةِ فِي الْإِنْحَاءِ عَلَيْهِمْ بِالتَّوْبِيخِ فَإِنَّهُمْ لَوْ أَعْرَضُوا عَنِ الدَّعْوَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ إِعْرَاضًا مُجَرَّدًا عَنِ الْأَدِلَّةِ لَكَانَ فِي إِعْرَاضِهِمْ مَعْذِرَةٌ مَا وَلَكِنَّهُمْ أَعْرَضُوا وَكَفَرُوا بِالْكِتَابِ الَّذِي جَاءَ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ وَالَّذِي كَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ بِهِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ. فَقَوْلُهُ: مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِجَاءَهُمْ وَلَيْسَ صِفَةً لِأَنَّهُ لَيْسَ أَمْرًا مُشَاهَدًا مَعْلُومًا حَتَّى يُوصَفَ بِهِ. وَقَوْلُهُ: مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَصْفُ شَأْنٍ لِقَصْدِ زِيَادَةِ التَّسْجِيلِ عَلَيْهِمْ بِالْمَذَمَّةِ فِي هَذَا الْكُفْرِ وَالْقَوْلُ فِي تَفْسِيرِهِ قَدْ مَضَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ [الْبَقَرَة: ٤١] .
Onları azarlama ve kınamayı daha da artırmak gayesiyle { وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ } [Bakara 88] kavline matuftur. Zira şayet onlar Muhammedî davetten delillerden tamamen soyutlanmış olarak yüz çevirmiş olsalardı, bu yüz çevirmelerinde bir nebze mazeret bulunabilirdi; fakat onlar, yanlarındakini doğrulayıcı olarak gelen ve daha önce müşriklere karşı kendisiyle yardım diledikleri Kitab'a sırt dönüp onu inkâr ettiler. O'nun: { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } kavli, { جاءَهُمْ } fiiline mütealliktir; sıfat değildir, zira gözle görülüp bilinen bir durum değildir ki onunla nitelensin. O'nun: { مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ } kavli ise bu inkârdaki kınamayı onlar aleyhine daha da pekiştirmek için getirilmiş bir hâl/durum niteliğidir. Bunun tefsirine dair açıklama, Yüce Allah'ın: { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğime iman edin” [Bakara 41] kavlinde geçmişti.
وَالِاسْتِفْتَاحُ ظَاهِرُهُ طَلَبُ الْفَتْحِ أَيِ النَّصْرِ قَالَ تَعَالَى: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ [الْأَنْفَال: ١٩] وَقَدْ فَسَّرُوهُ بِأَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا إِذَا قَاتَلُوا الْمُشْرِكِينَ أَيْ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ اسْتَنْصَرُوا عَلَيْهِمْ بِسُؤَالِ اللَّهِ أَنْ يَبْعَثَ إِلَيْهِمُ الرَّسُولَ الْمَوْعُودَ بِهِ فِي التَّوْرَاةِ. وَجَوَّزَ أَنْ يَكُونَ يَسْتَفْتِحُونَ بِمَعْنَى يَفْتَحُونَ أَيْ يَعْلَمُونَ وَيُخْبِرُونَ كَمَا يُقَالُ فَتَحَ عَلَى الْقَارِئِ أَيْ عَلَّمَهُ
İstiftâh (*el-İstiftâh*), zahiri itibarıyla fethi yani zaferi talep etmektir. Nitekim Yüce Allah: { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } “Eğer zafer istiyorsanız, işte size zafer geldi” [Enfâl 19] buyurmuştur. Müfessirler bunu şöyle açıklamışlardır: Yahudiler müşriklerle -yani Medine ehliyle- savaştıklarında, Allah'tan Tevrat'ta vadedilen peygamberi kendilerine göndermesini dileyerek onlara karşı yardım isterlerdi. { يَسْتَفْتِحُونَ } fiilinin 'açıklarlar, bilirler ve haber verirler' anlamında 'yeftehûne' manasında olması da caiz görülmüştür; nitekim kâriye unuttuğu ayeti bildirmek/hatırlatmak anlamında 'feteha ale'l-kâri' denilir...
الْآيَةَ الَّتِي يَنْسَاهَا فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ مِثْلَ زِيَادَتِهِمَا فِي اسْتَعْصَمَ وَاسْتَصْرَخَ وَاسْتَعْجَبَ وَالْمُرَادُ كَانُوا يُخْبِرُونَ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ رَسُولًا سَيُبْعَثُ فَيُؤَيِّدُ الْمُؤْمِنِينَ وَيُعَاقِبُ الْمُشْرِكِينَ. وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا أَيْ مَا كَانُوا يَسْتَفْتِحُونَ بِهِ أَيْ لَمَّا جَاءَ الْكِتَابُ الَّذِي عَرَفُوهُ كَفَرُوا بِهِ وَقَدْ عُدِلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْكِتَابُ لِيَكُونَ اللَّفْظُ أَشْمَلَ فَيَشْمَلَ الْكِتَابَ وَالرَّسُولَ الَّذِي جَاءَ بِهِ
...yani unuttuğu ayeti ona öğretti demektir. Bu durumda sîn ve tâ harfleri; *ista'same*, *istasraha* ve *ista'cebe* fiillerindeki fazlalık gibi sırf tekit içindir. Kastedilen anlam ise, müşriklere bir peygamberin gönderileceğini, onun müminleri destekleyip müşrikleri cezalandıracağını haber vermekte olduklarıdır. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا } kavli; yani kendisiyle yardım diledikleri şey gelince, tanıdıkları Kitap gelince onu inkâr ettiler demektir. 'Kitap onlara gelince' denilmeyip böyle ifade edilmesi; lafzın hem Kitab'ı hem de onu getiren elçiyi kapsayacak şekilde daha şümullü olması içindir;
فَإِنَّهُ لَا يَجِيءُ كِتَابٌ إِلَّا مَعَ رَسُولٍ. وَوَقَعَ التَّعْبِيرُ بِمَا الْمَوْصُولَةِ دُونَ مَنْ لِأَجْلِ هَذَا الشُّمُولِ وَلِأَنَّ الْإِبْهَامَ يُنَاسِبُهُ الْمَوْصُولُ الَّذِي هُوَ أَعَمُّ فَإِنَّ الْحَقَّ أَنَّ مَا تَجِيءُ لِمَا هُوَ أَعَمُّ مِنَ الْعَاقِلِ.
zira bir kitap ancak bir elçiyle birlikte gelir. Bu kapsayıcılık sebebiyle ve kapalılığa (ibham) daha genel olan ism-i mevsûl uygun düştüğü için 'men' (مَنْ) yerine mevsûl olan 'mâ' (مَا) ile ifade edilmiştir; zira doğrusu, 'mâ' lafzının akıl sahiplerinden daha genel olan şeyler için de kullanıldığıdır.
وَالْمُرَادُ بِمَا عَرَفُوا الْقُرْآنَ أَيْ أَنَّهُمْ عَرَفُوهُ بِالصِّفَةِ الْمُتَحَقِّقَةِ فِي الْخَارِجِ وَإِنْ جَهِلُوا انْطِبَاقَهَا عَلَى الْقُرْآنِ لِضَلَالِهِمْ لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمْ يَكُنْ أَكْثَرُهُمْ يَعْتَقِدُ صِدْقَ الْقُرْآنِ وَصِدْقَ الرَّسُولِ وَبَعْضُهُمْ كَانَ يَعْتَقِدُ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُ يَتَنَاسَى وَيَتَغَافَلُ حَسَدًا قَالَ تَعَالَى:
{ مَا عَرَفُوا } ile kastedilen Kur'an'dır; yani sapkınlıkları sebebiyle vasfın Kur'an'a tatbik edilmesinden bihaber olsalar bile, dış dünyada gerçekleşmiş niteliğiyle onu tanımışlardır. Çünkü zahir olan şudur ki, İsrailoğullarının çoğu Kur'an'ın doğruluğuna ve Peygamber'in sıdkına inanmıyordu; bir kısmı ise buna inanıyor, fakat hasetleri yüzünden unutmuş gibi yapıyor ve görmezden geliyordu. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ [الْبَقَرَة: ١٠٩] وَيَصِيرُ معنى الْآيَة: «وَمَا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ» وَعَرَفُوا أَنَّهُ الَّذِي كَانُوا يَسْتَفْتِحُونَ بِهِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ.
{ حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ } “...hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, sırf içlerindeki hasetten ötürü” [Bakara 109]. Ayetin anlamı şöyle olur: «Kendilerine Allah katından, yanlarındakini doğrulayıcı bir kitap geldiğinde» ve onun daha önce müşriklere karşı kendisiyle yardım diledikleri şey olduğunu tanıdıklarında [inkâr ettiler].
وَجُمْلَةُ: وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَفَائِدَتُهَا هُنَا اسْتِحْضَارُ حَالَتِهِمُ الْعَجِيبَةِ وَهِيَ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَالرَّسُولِ فِي حَالِ تَرَقُّبِهِمْ لِمَجِيئِهِ وَانْتِظَارِ النَّصْرِ بِهِ وَهَذَا مُنْتَهَى الْخِذْلَانِ وَالْبُهْتَانِ.
{ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ } cümlesi hâl konumundadır. Buradaki faydası ise onların hayret verici durumlarını zihinde canlandırmaktır; o da onun gelişini gözledikleri ve onunla zafer bekledikleri bir sırada Kitab'ı ve Peygamber'i yalanlamış olmalarıdır ki bu, hüsran ve bühtanın zirvesidir.
وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا بِالْفَاءِ عَطْفٌ عَلَى جملَة كانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ.
O'nun 'fâ' harfi ile gelen { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا } kavli, { كانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ } cümlesine matuftur.
وَ (لَمَّا) الثَّانِيَةُ تَتَنَازَعُ مَعَ (لَمَّا) الْأَوْلَى الْجَوَابَ وَهُوَ قَوْلُهُ: كَفَرُوا بِهِ فَكَانَ مَوْقِعُ جُمْلَةِ (وَكَانُوا) إِلَخْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كَوْنِ الْكِتَابِ مُصَدِّقًا مَوْقِعَ الْحَالِ لِأَنَّ الِاسْتِنْصَارَ بِهِ أَوِ التَّبْشِيرَ بِهِ يُنَاسِبُ اعْتِقَادَ كَوْنِهِ «مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ» وَمَوْقِعُهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى كَوْنِ الْكِتَابِ وَالرَّسُولِ مَعْرُوفَيْنِ لَهُمْ بِالْأَمَارَاتِ والدلائل موقع المنشإ مِنَ الْمُتَفَرِّعِ عَنْهُ مَعَ أَنَّ مَفَادَ جُمْلَةِ لَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِلَخْ وَجُمْلَةِ فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا إِلَخْ وَاحِدٌ وَإِعَادَةُ (لَمَّا) فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ دُونَ أَنْ يَقُولَ: وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذين كفرُوا فَجَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا إِلَخْ قَصَدَ إِظْهَارَ اتِّحَادِ مَفَادِ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُفْتَتَحَتَيْنِ بَلَمَّا وَزِيَادَةَ الرَّبْطِ بَيْنَ الْمَعْنَيَيْنَ حَيْثُ انْفَصَلَ بِالْجُمْلَةِ الْحَالِيَّةِ فَحَصَلَ بِذَلِكَ نَظْمٌ عَجِيبٌ وَإِيجَازٌ بَدِيعٌ، وَطَرِيقَةُ تَكْرِيرِ الْعَامِلِ مَعَ كَوْنِ الْمَعْمُولِ وَاحِدًا طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ فُصْحَى، قَالَ تَعَالَى: لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ [آل عمرَان: ١٨٨] وَقَالَ: أَيَعِدُكُمْ
İkinci { لَمَّا }, birincisi ile { كَفَرُوا بِهِ } şeklindeki cevvap cümlesinde tenâzu' (ortak amil) ilişkisi içindedir. Dolayısıyla { وَكَانُوا } cümlesinin Kitab'ın doğrulayıcı oluşuna nispetle konumu hâl konumudur; zira onunla zafer dilemek veya onu müjdelemek, onun «yanlarındakini doğrulayıcı» olduğuna inanmaya uygundur. Kitab'ın ve Peygamber'in alamet ve delillerle onlar tarafından bilinir olmasına nispetle konumu ise menşe (asıl) konumudur. Bununla birlikte { لَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } cümlesi ile { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا } cümlesinin ifade ettiği mana birdir. İkinci cümlede 'Daha önce inkâr edenlere karşı zafer dilerlerdi, derken tanıdıkları kendilerine gelince...' demeyip de { لَمَّا } lafzının tekrarlanması; 'lemmâ' ile başlayan iki cümlenin ifade ettiği mananın birliğini göstermek ve araya hâl cümlesi girdiği için iki anlam arasındaki bağı kuvvetlendirmek kastına matuftur. Böylece harikulade bir nazım ve eşsiz bir vecizlik (îcâz) hasıl olmuştur. Ma'mûlün bir olmasıyla birlikte amilin tekrarlanması yöntemi fasih bir Arap dili üslubudur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ } “Ettiklerine sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenleri sakın azaptan kurtulacak bir yerde sanma!” [Âl-i İmrân 188]. Yine şöyle buyurmuştur: { أَيَعِدُكُمْ }
أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ
{ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ } “Öldüğünüz, bir toprak ve bir yığın kemik hâline geldiğiniz zaman sizin mutlaka [kabirden] çıkarılacağınızı [mı vadediyor?]”
[الْمُؤْمِنُونَ: ٣٥] فَأَعَادَ (أَنَّكُمْ) قَبْلَ خَبَرِ الْأُولَى وَقَدْ عَدَلْنَا فِي هَذَا الْبَيَانِ عَنْ طَرِيقَةِ الزَّجَّاجِ وَطَرِيقَةِ الْمُبَرِّدِ وَطَرِيقَةِ الْفَرَّاءِ الْمَذْكُورَاتِ فِي حَاشِيَةِ الْخَفَاجِيِّ وَعَبْدِ الْحَكِيمِ وَصُغْنَاهُ مِنْ مَحَاسِنِ تِلْكَ الطَّرَائِقِ كُلِّهَا لِمَا فِي كُلِّ طَرِيقَةٍ مِنْهَا مِنْ مُخَالَفَةٍ لِلظَّاهِرِ.
“Öldüğünüz, toprak ve kemik haline geldiğiniz zaman sizin mutlaka [kabirden] çıkarılacağınızı mı vadediyor?” [Mü'minûn 35]. Burada birinci { أَنَّكُمْ } lafzının haberinden önce { أَنَّكُمْ } tekrar edilmiştir. Biz bu açıklamada Hafâcî ve Abdülhakîm'in haşiyelerinde zikredilen Zeccâc'ın, Müberred'in ve Ferrâ'nın yöntemlerinden ayrıldık; bu yöntemlerin her birinde zahire muhalefet bulunduğu için açıklamamızı bütün bu yöntemlerin güzelliklerinden derledik.
وَقَوْلُهُ: فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ جُمْلَةُ دُعَاءٍ عَلَيْهِمْ وَعَلَى أَمْثَالِهِمْ وَالدُّعَاءُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى
O'nun: { فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ } kavli, onlar ve benzerleri aleyhine bir beddua cümlesidir. Yüce Allah'tan gelen dua ise...
تَقْدِيرٌ وَقَضَاءٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ وَلَيْسَ غَيْرُهُ مَطْلُوبًا بِالْأَدْعِيَةِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ:
...bir takdir ve kazadır (kesin hükümdür); zira Yüce Allah'ı hiçbir şey aciz bırakamaz ve dualarla kendisinden talepte bulunulan O'ndan başkası değildir. Bu durum O'nun şu kavilleri gibidir:
وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ [الْمَائِدَة: ٦٤] وَقَوْلِهِ: قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ [التَّوْبَة: ٣٠] وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [٩٨] .
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Kendi elleri bağlansın!” [Mâide 64] ve { قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Allah onları kahretsin! Nasıl da döndürülüyorlar!” [Tevbe 30]. Bunun açıklaması Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki { عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ } [98] kavlinde gelecektir.
وَالْفَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ وَالْمُرَادُ التَّسَبُّبُ الذِّكْرِيُّ بِمَعْنَى أَنَّ مَا قَبْلَهَا وَهُوَ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ يُسَبِّبُ أَنْ يَنْطِقَ الْمُتَكَلِّمُ بِمَا بَعْدَهَا كَقَوْلِ قَيْسِ بْنِ الخطيم:
'Fâ' harfi sebebiyet içindir; kastedilen zikrî sebebiyettir; yani kendisinden önceki matûfun aleyhin, konuşanın kendisinden sonraki sözü söylemesine sebep olmasıdır. Nitekim Kays b. el-Hatîm'in şu sözünde olduğu gibi:
وَكنت امْرأ لَا أَسْمَعُ الدَّهْرَ سُبَّةً ... أُسَبُّ بِهَا إِلَّا كَشَفْتُ غِطَاءَهَا
Ben öyle bir erdim ki, ömrümce bana yöneltilen bir hakaret işitmezdim ki üzerindeki örtüyü kaldırmış (öcümü almış) olmayayım;
فَإِنِّي فِي الْحَرْبِ الضَّرُوسِ مُوَكَّلٌ ... بِإِقْدَامِ نَفْسٍ مَا أُرِيدُ بَقَاءَهَا
Çünkü ben o amansız savaşta, bekasını arzu etmediğim bir canı feda etmeye azmetmişimdir.
فَعَطَفَ قَوْلَهُ: (فَإِنِّي) عَلَى قَوْلِهِ كَشَفْتُ غِطَاءَهَا لِأَنَّ هَذَا الْحُكْمَ يُوجِبُ بَيَانَ أَنَّهُ فِي الْحَرْبِ مِقْدَامٌ.
Burada { فَإِنِّي } sözünü { كَشَفْتُ غِطَاءَهَا } sözüne atfetmiştir; zira bu hüküm, savaşta onun cesur ve atılgan olduğunu açıklamasını gerektirmektedir.
وَاللَّامُ فِي (الْكَافِرِينَ) لِلِاسْتِغْرَاقِ بِقَرِينَةِ مَقَامِ الدُّعَاءِ يَشْمَلُ الْمُتَحَدَّثَ عَنْهُمْ لِأَنَّهُمْ مِنْ جُمْلَةِ أَفْرَادِ هَذَا الْعُمُومِ بَلْ هُمْ أَوَّلُ أَفْرَادِهِ سَبْقًا لِلذِّهْنِ لِأَنَّ سَبَبَ وُرُودِ الْعَامِّ قَطْعِيُّ الدُّخُولِ ابْتِدَاءً فِي الْعُمُومِ. وَهَذِهِ طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ فَصِيحَةٌ فِي إِسْنَادِ الْحُكْمِ إِلَى الْعُمُومِ وَالْمُرَادُ ابْتِدَاءُ بَعْضِ أَفْرَادِهِ لِأَنَّ دُخُولَ الْمُرَادِ حِينَئِذٍ يَكُونُ بِطَرِيقَةٍ بُرْهَانِيَّةٍ كَمَا تَدْخُلُ النَّتِيجَةُ فِي الْقِيَاسِ قَالَ بَشَّامَةُ بْنُ حَزْنٍ النَّهْشَلِيُّ:
{ الْكَافِرِينَ } lafzındaki elif-lâm, beddua makamı karinesiyle istiğrak (kapsayıcılık) içindir; kendilerinden bahsedilen kimseleri de içine alır, zira onlar bu umumun fertlerindendir; hatta zihne ilk gelen fertleridir. Çünkü genel ifadenin geliş sebebi, öncelikli olarak o umumun içine kesinlikle dahildir. Bu, hükmü genele isnat edip ilk etapta onun bazı fertlerini kastetme hususunda fasih bir Arap dili yöntemidir; zira kastedilenin dahil oluşu o takdirde, kıyasta neticenin dahil olması gibi bürhanî (kesin delilli) bir yolla gerçekleşir. Beşşâme b. Hazn en-Nehşelî şöyle demiştir:
إِنَّا مُحَيُّوكِ يَا سَلْمَى فَحَيِّينَا ... وَإِنْ سَقَيْتِ كِرَامَ النَّاسِ فَاسْقِينَا
Biz sana selam veriyoruz ey Selmâ, sen de bize selam ver... Eğer insanların kerem sahiplerine su ikram ettiysen, bize de ikram et!
أَرَادَ الْكِنَايَةَ عَنْ كَرَمِهِمْ بِأَنَّهُمْ يُسْقَوْنَ حِينَ يُسْقَى كرام النَّاس.
Şair, insanların cömertlerine su verildiğinde kendilerine de su verildiğini belirterek kendi cömertliklerine kinaye yapmak istemiştir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٩٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 90]
بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٩٠)
{ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٩٠) } “Allah'ın, kullarından dilediğine lütfundan indirmesini çekemeyerek (haset ederek) Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür! Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır.” (90)
اسْتِئْنَافٌ لِذَمِّهِمْ وَتَسْفِيهِ رَأْيِهِمْ إِذْ رَضُوا لِأَنْفُسِهِمُ الْكُفْرَ بِالْقُرْآنِ وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ وَأَعْرَضُوا
Kur'an'ı ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmeyi nefislerine reva gördükleri ve yüz çevirdikleri için onları yermek ve akıllarını beyinsizlik saymak amacıyla yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâftır);
عَنِ النَّظَرِ فِيمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ كُتُبُهُمْ مِنَ الْوَعْدِ بِمَجِيءِ رَسُولٍ بَعْدَ مُوسَى، إِرْضَاءً لِدَاعِيَةِ الْحَسَدِ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ قَدِ اسْتَبْقَوْا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الْحَقِّ إِذْ كَفَرُوا بِالْقُرْآنِ، فَهَذَا إِيقَاظٌ لَهُمْ نَحْوَ مَعْرِفَةِ دَاعِيهِمْ إِلَى الْكُفْرِ وَإِشْهَارٌ لِمَا يَنْطَوِي عَلَيْهِ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ.
...haset dürtüsünü tatmin etmek uğruna, kitaplarının Musa'dan sonra bir peygamberin geleceğine dair içerdiği vaat üzerinde düşünmekten yüz çevirdiler; üstelik Kur'an'ı inkâr etmekle kendilerini hak üzere tuttuklarını sanıyorlardı. İşte bu [ayet], inkâra yönelten saiklerini fark etmeleri için onlara bir uyarı ve bu inkârın içerdiği şeyi Müslümanlar nezdinde ilan etmektir.
وبِئْسَمَا مُرَكَّبٌ مِنْ (بِئْسَ) وَ (مَا) الزَّائِدَةِ. وَفِي بِئْسَ وَضِدِّهَا نِعْمَ خِلَافٌ فِي كَوْنِهِمَا فِعْلَيْنِ أَوِ اسْمَيْنِ وَالْأَصَحُّ أَنَّهُمَا فِعْلَانِ. وَفِي (مَا) الْمُتَّصِلَةِ بِهِمَا مَذَاهِبُ أَحَدُهَا أَنَّهَا مَعْرِفَةٌ تَامَّةٌ أَيْ تُفَسَّرُ بِاسْمٍ مُعَرَّفٍُُ
{ بِئْسَمَا } terkibi, { بِئْسَ } fiili ile zâid olan { مَا } lafzından oluşmuştur. *Bi'se* ve zıddı olan *ni'me* lafızlarının fiil mi yoksa isim mi oldukları konusunda ihtilaf vardır; en sahih görüş ikisinin de fiil olduğudur. Bunlara bitişen { مَا } lafzı hakkında ise çeşitli mezhepler vardır. Bunlardan biri, mevsûl olan 'mâ'dan farklı olarak, harf-i tarifli marife bir isimle tefsir edilen ve bir sıla cümlesine ihtiyaç duymayan tam bir marife olduğudur;...
بِلَامِ التَّعْرِيفِ وَغَيْرُ مُحْتَاجَةٍ إِلَى صِلَةٍ احْتِرَازًا عَنْ (مَا) الْمَوْصُولَةِ فَقَوْلُهُ: بِئْسَمَا يُفَسَّرُ بِبِئْسَ الشَّيْءِ قَالَهُ سِيبَوَيْهِ وَالْكِسَائِيُّ. وَالْآخَرُ أَنَّهَا مَوْصُولَةٌ قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَالْفَارِسِيُّ وَهَذَانِ هُمَا أَوْضَحُ الْوُجُوهِ فَإِذَا وَقَعَتْ بَعْدَهَا (مَا) وَحْدَهَا كَانَتْ (مَا) مَعْرِفَةً تَامَّةً نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ [الْبَقَرَة: ٢٧١] أَيْ نِعْمَ الشَّيْءُ هِيَ وَإِنْ وَقَعَتْ بَعْدَ مَا جُمْلَةٌ تَصْلُحُ لِأَنْ تَكُونَ صِلَةً كَانَتْ (مَا) مَعْرِفَةً نَاقِصَةً أَيْ مَوْصُولَةً نَحْوَ قَوْلِهِ هُنَا: بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَ (مَا) فَاعِلُ (بِئْسَ) .
...buna göre { بِئْسَمَا } kavli, Sîbeveyh ve Kisâî'nin belirttiği üzere 'bi'se'ş-şey'' (ne kötü bir şey) şeklinde tefsir edilir. Diğer görüş ise Ferrâ ve Fârisî'nin belirttiği üzere mevsûle olduğudur; en açık iki vecih de bunlardır. Dolayısıyla kendisinden sonra tek başına { مَا } geldiğinde; Yüce Allah'ın: { إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ } “Sadakaları açıktan verirseniz bu ne güzeldir!” [Bakara 271] kavlinde olduğu gibi -yani 'ni'me'ş-şey'u hiye' (o ne güzel bir şeydir)- { مَا } tam marife olur. Şayet 'mâ'dan sonra sıla olmaya elverişli bir cümle gelirse; buradaki: { بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } kavlinde olduğu gibi { مَا } nâkıs marife yani mevsûle olur ve { مَا } lafzı { بِئْسَ } fiilinin fâilidir.
وَقَدْ يُذْكَرُ بَعْدَ بِئْسَ وَنِعْمَ اسْمٌ يُفِيدُ تَعْيِينَ الْمَقْصُودِ بِالذَّمِّ أَوِ الْمَدْحِ، وَيُسَمَّى فِي عِلْمِ الْعَرَبِيَّةِ الْمَخْصُوصَ وَقَدْ لَا يُذْكَرُ لِظُهُورِهِ مِنَ الْمَقَامِ أَوْ لِتَقَدُّمِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: أَنْ يَكْفُرُوا هُوَ الْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ وَالتَّقْدِيرُ كُفْرُهُمْ بِآيَاتِ اللَّهِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ مُبْتَدَأً مَحْذُوفَ الْخَبَرِ أَوْ خَبَرًا مَحْذُوفَ الْمُبْتَدَأِ أَوْ بَدَلًا أَوْ بَيَانًا مِنْ (مَا) وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: اشْتَرَوْا إِمَّا صِفَةٌ لِلْمَعْرِفَةِ أَوْ صِلَةٌ لِلْمَوْصُولَةِ وأَنْ يَكْفُرُوا هُوَ الْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَذَلِكَ عَلَى وِزَانِ قَوْلِكَ نِعْمَ الرَّجُلُ فُلَانٌ.
*Bi'se* ve *ni'me*den sonra bazen yergi veya övgü ile kastedilenin belirlenmesini sağlayan bir isim zikredilir ki Arap dili ilminde buna mahsus (övgü veya yergiye tahsis edilen) denir. Bazen de makamdan açıkça anlaşıldığı veya kendisinden önce buna delalet eden bir şey geçtiği için zikredilmez. İşte O'nun: { أَنْ يَكْفُرُوا } kavli yergiye tahsis edilen mahsustur (el-mahsûsu bi'z-zemm); takdiri ise 'onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleridir'. Onu haberi mahzuf bir mübteda, mübtedası mahzuf bir haber, bedel yahut { مَا } lafzından beyân yapman da caizdir. Buna göre Yüce Allah'ın: { اشْتَرَوْا } kavli ya marifenin sıfatı ya da mevsûlenin sılasıdır; { أَنْ يَكْفُرُوا } ise mahsus bi'z-zemm olup mahzuf mübtedanın haberidir; bu da senin 'Ni'me'r-raculü fulânun' (Falan ne güzel adamdır) sözünün vezni üzeredir.
وَالِاشْتِرَاءُ الِابْتِيَاعُ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى [الْبَقَرَة: ١٦] فَقَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ مُجَازٌ أُطْلِقَ فِيهِ الِاشْتِرَاءُ عَلَى اسْتِبْقَاءِ الشَّيْءِ الْمَرْغُوبِ فِيهِ تَشْبِيهًا لِاسْتِبْقَائِهِ بِابْتِيَاعِ شَيْءٍ مَرْغُوبٍ فِيهِ فَهُمْ قَدْ آثَرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي الدُّنْيَا فَأَبْقَوْا عَلَيْهَا بِأَنْ كَفَرُوا بِالْقُرْآنِ حَسَدًا، فَإِنْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُمْ مُحِقُّونَ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنْ دَعْوَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ لِتَمَسُّكِهِمْ بِالتَّوْرَاةِ وَأَنَّ قَوْلَهُ فِيمَا تَقَدَّمَ فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا [الْبَقَرَة: ٨٩] بِمَعْنَى جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا صِفَتَهُ وَإِنْ فَرَّطُوا فِي تَطْبِيقِهَا عَلَى الْمَوْصُوفِ، فَمَعْنَى اشْتِرَاءِ أَنْفُسِهِمْ جَارٍ عَلَى اعْتِقَادِهِمْ لِأَنَّهُمْ نَجَّوْهَا مِنَ الْعَذَابِ فِي اعْتِقَادِهِمْ فَقَوْلُهُ:
İştirâ (*el-İştirâ*), satın almaktır (ibtiba'); nitekim Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” [Bakara 16] kavlinde geçmişti. Dolayısıyla Yüce Allah'ın buradaki: { بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } kavli, rağbet edilen bir şeyin elde tutulmasının rağbet edilen bir şeyin satın alınmasına benzetilmesiyle, iştirâ lafzının elde tutma/koruma manasında kullanıldığı bir mecazdır. Zira onlar dünyada kendi nefislerini tercih etmişler ve haset yüzünden Kur'an'ı inkâr ederek nefislerini korumuşlardır. Şayet onlar Tevrat'a sarıldıkları için Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetinden yüz çevirmekte haklı olduklarına ve daha önce geçen: { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا } [Bakara 89] kavlinin, vasfı mevsufa uygulamada kusur gösterseler de niteliğini bildikleri şey kendilerine geldiğinde anlamına geldiğine inanıyor idiyseler; nefislerini satın almaları anlamı onların bu inançları doğrultusunda cari olur, zira kendi inançlarına göre nefislerini azaptan kurtarmışlardır. Dolayısıyla O'nun kavli...
بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَيْ بِئْسَمَا هُوَ فِي الْوَاقِعِ وَأَمَّا كَوْنُهُ اشْتِرَاءً فَبِحَسَبِ اعْتِقَادِهِمْ وَقَوْلُهُ: أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ هُوَ أَيْضًا بِحَسَبِ الْوَاقِعِ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ لَهُمْ عَلَى حَقِيقَةِ حَالِهِمْ وَهِيَ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِرَسُولٍ مُرْسَلٍ إِلَيْهِمْ لِلدَّوَامِ عَلَى شَرِيعَةٍ نُسِخَتْ. وَإِنْ كَانُوا مُعْتَقِدِينَ
"Nefislerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür" ifadesi, yani gerçekte ne kötüdür anlamına gelir; bunun bir satın alma (iştirâ) olması ise onların inancına göredir. O'nun: "Allah'ın indirdiğini inkâr etmeleri" kavli de yine vakıaya göredir. Bunda, onların gerçek durumlarına dair bir uyarı vardır ki o da neshedilmiş bir şeriatta devam etmek uğruna kendilerine gönderilen bir elçiyi inkâr etmiş olmalarıdır. Şayet onlar inanıyor idiyseler...
صِدْقَ الرَّسُولِ وَكَانَ إِعْرَاضُهُمْ لِمُجَرَّدِ الْمُكَابَرَةِ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ قَبْلَهُ: فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا عَلَى أَحَدِ الِاحْتِمَالَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ، فَالِاشْتِرَاءُ بِمَعْنَى الِاسْتِبْقَاءِ الدُّنْيَوِيِّ أَيْ بِئْسَ الْعِوَضُ بِذْلُهُمُ الْكُفْرَ وَرِضَاهُمْ بِهِ لِبَقَاءِ الرِّئَاسَةِ وَالسُّمْعَةِ وَعَدَمُ الِاعْتِرَافِ برسالة الصَّادِق بِالْآيَةِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ [الْبَقَرَة: ٨٦] .
...elçinin doğruluğuna [inanıyor] ve yüz çevirmeleri, daha önce geçen iki ihtimalden birine göre, kendisinden önce yer alan: { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا } “Fakat kendilerine tanıdıkları şey gelince” kavlinin delalet ettiği üzere sırf bir inatlaşmadan kaynaklanıyor idiyse; buradaki satın alma (iştirâ), dünyevi olanı elde tutma manasındadır. Yani Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ } “İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alanlardır” [Bakara 86] kavlinde olduğu gibi; makam ve şöhretin devamı ve ayetle doğruluğu sabit olan elçinin risaletini kabul etmemek uğruna inkârı feda etmeleri ve ona razı olmaları ne kötü bir bedeldir!
وَقِيلَ: إِنَّ اشْتَرَوُا بِمَعْنَى بَاعُوا أَيْ بَذَلُوا أَنْفُسَهُمْ وَالْمُرَادُ بَذْلُهَا لِلْعَذَابِ فِي مُقَابَلَةِ إِرْضَاءِ مُكَابَرَتِهِمْ وَحَسَدِهِمْ وَهَذَا الْوَجْهُ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى قَوْلِهِ قَبْلَهُ: فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ وَهُوَ بَعِيدٌ مِنَ اللَّفْظِ لِأَنَّ اسْتِعْمَالَ الِاشْتِرَاءِ بِمَعْنَى الْبَيْعِ مَجَازٌ بَعِيدٌ إِذْ هُوَ يُفْضِي إِلَى إِدْخَالِ الْغَلَطِ عَلَى السَّامِعِ وَإِفْسَادِ مَا أَحْكَمَتْهُ اللُّغَةُ مِنَ التَّفْرِقَةِ وَإِنَّمَا دَعَا إِلَيْهِ قَصْدُ قَائِلِهِ إِلَى بَيَانِ حَاصِلِ الْمَعْنَى، عَلَى أَنَّكَ قَدْ عَلِمْتَ إِمْكَانَ الْجَمْعِ بَيْنَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ: مَا عَرَفُوا وَقَوْلِهِ هُنَا: اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ فَأَنْتَ فِي غِنًى عَنِ التَّكَلُّفِ. وَعَلَى كِلَا التَّفْسِيرَيْنِ يَكُونُ اشْتَرَوْا مَعَ مَا تَفَرَّعَ عَنْهُ من قَوْله: فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ تَمْثِيلًا لِحَالِهِمْ بِحَالِ مَنْ حَاوَلَ تِجَارَةً لِيَرْبَحَ فَأَصَابَهُ خُسْرَانٌ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ يَقْبَلُ بَعْضُ أَجْزَائِهِ أَنْ يَكُونَ اسْتِعَارَةً وَذَلِكَ مِنْ مَحَاسِنِ التَّمْثِيلِيَّةِ.
Bir görüşe göre: { اشْتَرَوُا } 'sattılar' (bâû) manasındadır; yani inatlarını ve hasetlerini tatmin etme karşılığında nefislerini feda ettiler, azaba sundular demektir. Bu görüş, kendisinden önce geçen: { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ } “Fakat kendilerine tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler” kavli dikkate alınarak ileri sürülmüştür. Ne var ki bu, lafızdan uzaktır; zira iştirâ kelimesinin satış manasında kullanılması uzak bir mecazdır, çünkü dinleyicide yanlışa yol açar ve dilin sağlamlaştırdığı ayrımı bozar. Bu görüşe sevk eden şey, söyleyenin sadece ortaya çıkan netice anlamı açıklama gayesidir. Bununla birlikte O'nun: { مَا عَرَفُوا } kavlinin gereği ile buradaki: { اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } kavlini bağdaştırmanın mümkün olduğunu bildin; dolayısıyla tekellüfe (zorlamaya) ihtiyacın yoktur. Her iki tefsire göre de { اشْتَرَوْا } lafzı ve ondan türeyen: { فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ } “Böylece gazap üstüne gazaba uğradılar” kavli, onların durumunu kâr etmek için ticaret yapmaya kalkışıp da hüsrana uğrayan kimsenin durumuna bir temsildir (temsili istiare). Bu, bazı cüzlerinin istiare olmasını kabul eden bir temsildir ve bu da temsili sanatların güzelliklerindendir.
وَجِيءَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ يَكْفُرُوا وَلَمْ يُؤْتَ بِهِ عَلَى مَا يُنَاسِبُ الْمُبَيَّنَ وَهُوَ مَا اشْتَرَوْا الْمُقْتَضِي أَنَّ الِاشْتِرَاءَ قَدْ مَضَى لِلدِّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ صَرَّحُوا بِالْكُفْرِ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ نُزُولِ الْآيَةِ فَقَدْ تَبَيَّنَ أَنَّ اشْتِرَاءَ أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ عَمَلٌ اسْتَقَرَّ وَمَضَى، ثُمَّ لَمَّا أُرِيدَ بَيَانُ مَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ نُبِّهَ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا يَكْفُرُونَ وَيُعْلَمُ أَنَّهُمْ كَفَرُوا فِيمَا مَضَى أَيْضًا إِذْ كَانَ الْمُبَيَّنُ بِأَنْ يَكْفُرُوا مُعَبَّرًا عَنْهُ بالماضي بقوله: بِئْسَمَا اشْتَرَوْا.
O'nun: { أَنْ يَكْفُرُوا } kavlinde müzari (şimdiki/geniş zaman) kipiyle gelinmiş, açıklanan (mübeyyen) olan ve satın almanın geçmişte kaldığını iktiza eden { مَا اشْتَرَوْا } ifadesine uygun [geçmiş zaman kipiyle] getirilmemiştir; zira bu, ayetin inişinden önce de Kur'an'ı açıkça inkâr ettiklerini, dolayısıyla nefislerini inkâr karşılığında satmalarının yerleşik ve geçmişte kalmış bir eylem olduğunu göstermek içindir. Sonra nefislerini neyin karşılığında sattıkları açıklanmak istendiğinde, onların inkâr etmeyi sürdürdüklerine dikkat çekilmiş ve geçmişte de inkâr ettikleri anlaşılmıştır; çünkü { أَنْ يَكْفُرُوا } ile açıklanan husus, { بِئْسَمَا اشْتَرَوْا } kavliyle geçmiş zaman olarak ifade edilmiştir.
وَقَوْلُهُ: بَغْياً مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ عِلَّةٌ لِقَوْلِهِ: أَنْ يَكْفُرُوا لِأَنَّهُ الْأَقْرَبُ إِلَيْهِ، وَيَجُوزُ كَوْنُهُ عِلَّةً لِاشْتَرَوْا لِأَنَّ الِاشْتِرَاءَ هَنَا صَادِقٌ عَلَى الْكُفْرِ فَإِنَّهُ الْمَخْصُوصُ بِحُكْمِ الذَّمِّ وَهُوَ عَيْنُ الْمَذْمُومِ، وَالْبَغْيُ هُنَا مَصْدَرُ بَغَى يَبْغِي إِذَا ظَلَمَ وَأَرَادَ بِهِ هُنَا ظُلْمًا خَاصًّا وَهُوَ الْحَسَدُ وَإِنَّمَا جُعِلَ الْحَسَدُ ظُلْمًا لِأَنَّ الظُّلْمَ هُوَ الْمُعَامَلَةُ بِغَيْرِ حَقٍّ وَالْحَسَدَ تَمَنِّي زَوَالَ النِّعْمَةِ عَنِ الْمَحْسُودِ وَلَا حَقَّ لِلْحَاسِدِ فِي ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يَنَالُهُ مِنْ زَوَالِهَا نَفْعٌ، وَلَا مِنْ بَقَائِهَا ضُرٌّ، وَلَقَدْ أَجَادَ أَبُو الطَّيِّبِ إِذْ أَخَذَ الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ:
O'nun: { بَغْياً } “kıskançlıktan/haksız yere” kavli mef'ûlün lieclih olup, kendisine en yakın olduğu için { أَنْ يَكْفُرُوا } kavlinin illetidir. { اشْتَرَوْا } fiilinin illeti olması da caizdir; çünkü buradaki satın alma inkâr üzerine sadıktır, nitekim yergi hükmüne tahsis edilen (mahsus) odur ve yerilenin bizzat kendisidir. Buradaki bağy (الْبَغْيُ), zulmetti anlamına gelen 'bağâ yebğî' (بَغَى يَبْغِي) fiilinin masdarıdır ve burada onunla özel bir zulüm, yani haset kastedilmiştir. Hasedin zulüm sayılmasının sebebi şudur: Zulüm haksız muameledir; haset ise kıskanılan kimseden nimetin yok olmasını temenni etmektir. Kıskananın bunda hiçbir hakkı yoktur, zira nimetin yok olmasından ona bir fayda gelmeyeceği gibi devam etmesinden de bir zarar gelmez. Ebu't-Tayyib şu sözünde bu manayı ne güzel yakalamıştır:
وَأَظْلَمُ خَلْقِ اللَّهِ مَنْ بَاتَ حَاسِدًا ... لِمَنْ بَاتَ فِي نَعْمَائِهِ يَتَقَلَّبُ
"Allah'ın yarattıklarının en zalimi, geceyi nimetler içinde yüzerek geçiren birini kıskanarak geceleyen kimsedir."
وَقَوْلُهُ: أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: بَغْياً بِحَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ وَهُوَ حَرْفُ الِاسْتِعْلَاءِ لِتَأْوِيلِ بَغْياً بِمَعْنَى حَسَدًا.
O'nun: { أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ } kavli, { بَغْياً } lafzının 'haseten' (kıskançlık duyarak) manasında tevil edilmesi sebebiyle, cer harfi olan ve isti'lâ ifade eden harfin [alâ/عَلَى] hazfedilmesiyle { بَغْياً } kavline mütallıktır (bağlıdır).
فَالْيَهُودُ كَفَرُوا حَسَدًا عَلَى خُرُوجِ النُّبُوءَةِ مِنْهُمْ إِلَى الْعَرَبِ وَهُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَقَوله: فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ أَيْ فَرَجَعُوا مِنْ تِلْكَ الصَّفْقَةِ وَهِيَ اشْتِرَاءُ أَنْفُسِهِمْ بِالْخُسْرَانِ الْمُبِينِ وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِحَالِهِمْ بِحَالِ الْخَارِجِ بِسِلْعَتِهِ لِتِجَارَةٍ فَأَصَابَتْهُ خَسَارَةٌ فَرَجَعَُُ
Yahudiler, peygamberliğin kendilerinden çıkıp Araplara verilmesini kıskandıkları için inkâr ettiler. Yüce Allah'ın: { عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “kullarından dilediğine” kavliyle işaret edilen budur. O'nun: { فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ } “Böylece gazap üstüne gazaba uğradılar” kavli ise; nefislerini apaçık bir hüsran karşılığında sattıkları bu alışverişten geri döndüler demektir. Bu, onların durumunu ticaret yapmak için malıyla yola çıkan, ancak zarara uğrayıp geri dönen...
إِلَى مَنْزِلِهِ خَاسِرًا. شَبَّهَ مَصِيرَهُمْ إِلَى الْخُسْرَانِ بِرُجُوعِ التَّاجِرِ الْخَاسِرِ بَعْدَ ضَمِيمَةِ قَوْلِهِ: بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ.
...evine eli boş/zararla dönen kimsenin durumuna benzetmedir. { بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } “Nefislerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!” kavlinin eklenmesinden sonra, onların hüsrana varışlarını, zarar eden tüccarın dönüşüne benzetmiştir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ الْغَضَبُ الشَّدِيدُ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: نُورٌ عَلى نُورٍ [النُّور: ٣٥] أَيْ نُورٌ عَظِيمٌ وَقَوْلِهِ: ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ [النُّور: ٤٠] وَقَوْلِ أَبِي الطَّيِّبِ:
Zahir olan şudur ki 'gazap üstüne gazap' ile kastedilen, Yüce Allah'ın: { نُورٌ عَلى نُورٍ } “Nur üstüne nur” [Nûr 35] yani muazzam bir nur ve: { ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ } “Birbiri üstüne yığılmış karanlıklar” [Nûr 40] kavillerinde ve Ebu't-Tayyib'in şu sözündeki gibi şiddetli gazaptır:
أَرَقٌ عَلَى أَرَقٍ وَمِثْلِيَ يَأْرَقُ وَهَذَا مِنَ اسْتِعْمَالِ التَّكْرِيرِ بِاخْتِلَافِ صِيغَةٍ فِي مَعْنَى الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ كَقَوْل الحطيئة:
"Uykusuzluk üstüne uykusuzluk, benim gibisi uykusuz kalır." Bu, Hutay'e'nin şu sözünde olduğu gibi güç ve şiddet manasında kip farklılığıyla yapılan tekrir (pekiştirme) kullanımındandır:
أَنْت آلُ شَمَّاسِ بْنِ لَأْيٍ وَإِنَّمَا ... أَتَاهُمْ بِهَا الْأَحْلَامُ وَالْحَسَبُ الْعَدُّ
"Sen Şemmâs b. Le'y ailesindensin; onlara bunu getiren ise ancak akıllar ve sayısız/muazzam asalettir."
أَيِ الْكَثِيرُ الْعَدَدِ أَيِ الْعَظِيمُ وَقَالَ الْمَعَرِّيُّ:
Yani sayısı çok, yani muazzam demektir. el-Maarrî de şöyle demiştir:
بَنِي الْحَسَبِ الْوَضَّاحِ وَالْمَفْخَرِ الْجَمِّ أَيِ الْعَظِيمِ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ بِهِ شِدَّةُ الْحَالِ لَا أَنَّهُ أَرَادَ غَضَبَيْنِ وَهُمَا غَضَبُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ لِلْكُفْرِ وَلِلْحَسَدِ أَوْ لِلْكُفْرِ بِمُحَمَّدٍ وَعِيسَى ﵉.
"Ey apaydınlık bir asaletin ve pek büyük bir iftiharın oğulları!" yani pek büyük demektir. Kurtubî şöyle demiştir: Bazıları dedi ki: Bundan kasıt halin şiddetidir, yoksa biri inkârları ve hasetleri sebebiyle, ya da Muhammed ve İsa aleyhimesselâm'ı inkâr etmeleri sebebiyle olan iki ayrı gazap kastetmemiştir.
وَقَوْلُهُ: وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ هُوَ كَقَوْلِهِ: فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ [الْبَقَرَة: ٨٩] أَيْ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ لِأَنَّهُمْ مِنَ الْكَافِرِينَ، وَالْمَهِينُ الْمُذِلُّ أَيْ فِيهِ كَيْفيَّة احتقارهم.
O'nun: { وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } “Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır” kavli, O'nun: { فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ } “Allah'ın laneti kâfirlerin üzerinedir” [Bakara 89] kavli gibidir; yani kâfirlerden oldukları için onlar adına alçaltıcı bir azap vardır. Muhîn (الْمُهِينُ), zelil kılıcı demektir; yani içinde onları aşağılayıcı bir keyfiyet vardır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٩١]
[BAKARA SURESİ (2): AYET 91]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١) } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine iman edin' denildiğinde: 'Biz bize indirilene iman ederiz' derler ve ondan sonrasını inkâr ederler. Hâlbuki o, ellerindekini doğrulayan haktır. De ki: 'Eğer inanıyor idiyseniz daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?'” (91)
مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٨٩] الْمَعْطُوفِ عَلَى قَوْلِهِ: وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ [الْبَقَرَة: ٨٨] وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ يَصِحُّ اعْتِبَارُهُ مَعْطُوفًا عَلَى وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ عَلَى الْمَعْرُوفِ فِي اعْتِبَارِ الْعَطْفِ عَلَى مَا هُوَ مَعْطُوفٌ وَهَذَا كُلُّهُ مِنْ عَطْفِ حِكَايَاتِ أَحْوَالِهِمْ فِي مَعَاذِيرِهِمْ عَنِ الْإِعْرَاضِ عَنِ الدَّعْوَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ فَإِذَا دُعُوا قَالُوا: قُلُوبُنَا غُلْفٌ وَإِذَا سَمِعُوا الْكِتَابَ أَعْرَضُوا عَنْهُ بَعْدَ أَنْ كَانُوا مُنْتَظِرِيهِ حَسَدًا أَنْ نَزَلَ عَلَى رَجُلٍ مِنْ
Bu ayet, { وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ } “Kalplerimiz örtülüdür dediler” [Bakara 88] kavline matuf olan: { وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Onlara Allah katından bir kitap gelince...” [Bakara 89] kavline matuftur. Bu açıdan, matuf üzerine atıf kuralı gereğince, doğrudan { وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ } kavline matuf sayılması da sahihtir. Bunların tamamı, İslami davetten yüz çevirmelerindeki mazeretlerine dair durumlarının aktarılmasının (hikâyesinin) birbirine atfıdır: Davet edildiklerinde “Kalplerimiz örtülüdür” dediler; Kitabı işittiklerinde ise, daha önce onu bekledikleri halde, kendilerinden...
غَيْرِهِمْ، وَإِذَا وُعِظُوا وَأُنْذِرُوا وَدُعُوا إِلَى الْإِيمَانِ بِالْقُرْآنِ وَبِأَنَّهُ أَنْزَلَهُ اللَّهُ وَأَنْ يَنْظُرُوا فِي دَلَائِلِ كَوْنِهِ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَعْرَضُوا وَقَالُوا: نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا أَيْ بِمَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَى رَسُولِنَا مُوسَى، وَهَذَا هُوَ مَجْمَعُ ضَلَالَاتِهِمْ وَمَنْبَعُ عِنَادِهِمْ فَلِذَلِكَ تَصَدَّى الْقُرْآنُ لِتَطْوِيلِ الْمُحَاجَّةِ فِيهِ بِمَا هُنَا وَمَا بَعْدَهُ تَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ الْآتِي: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ [الْبَقَرَة: ١٠٦] الْآيَاتِ.
...başka bir adama indiği için haset ederek ondan yüz çevirdiler. Kendilerine öğüt verilip uyarıldıklarında, Kur'an'a ve onun Allah tarafından indirildiğine iman etmeye, onun Allah katından indirilmiş olduğuna dair delilleri düşünmeye davet edildiklerinde ise yüz çevirip: “Biz bize indirilene, yani Allah'ın elçimiz Musa'ya indirdiğine iman ederiz” dediler. İşte onların sapıklıklarının toplandığı odak ve inatlarının kaynağı budur. Bu sebeple Kur'an, ileride gelecek olan: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ } “Biz bir ayeti neshedersek...” [Bakara 106] ayetlerine bir hazırlık olmak üzere, burada ve sonrasında bu konudaki tartışmayı uzatmaya yönelmiştir.
وَقَوْلُهُمْ: نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا أَرَادُوا بِهِ الِاعْتِذَارَ وَتَعِلَّةَ أَنْفُسِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَمَّا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلِمُوا أَنَّهُمْ إِنِ امْتَنَعُوا امْتِنَاعًا مُجَرَّدًا عُدَّتْ عَلَيْهِمْ شَنَاعَةُ الِامْتِنَاعِ مِنَ الْإِيمَانِ بِمَا يُدَّعَى أَنَّهُ أَنْزَلَهُ اللَّهُ فَقَالُوا فِي مَعْذِرَتِهِمْ وَلِإِرْضَاءِ أَنْفُسِهِمْ نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا أَيْ أَنَّ فَضِيلَةَ الِانْتِسَابِ لِلْإِيمَانِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَدْ حَصَلَتْ لَهُمْ أَيْ فَنَحْنُ نَكْتَفِي بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَزَادُوا إِذْ تَمَسَّكُوا بِذَلِكَ وَلَمْ يَرْفُضُوهُ. وَهَذَا وَجْهُ التَّعْبِيرِ فِي الْحِكَايَةِ عَنْهُمْ بِلَفْظِ الْمُضَارِعِ نُؤْمِنُ أَيْ نَدُومُ عَلَى الْإِيمَانِ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَقَدْ عَرَّضُوا بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِغَيْرِهِ لِأَنَّ التَّعْبِيرَ بِنُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا فِي جَوَابِ مَنْ قَالَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ مُرَادَ الْقَائِلِ الْإِيمَانُ بِالْقُرْآنِ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ فَقَطْ لِأَنَّهُمْ يَرَوْنَ الْإِيمَانَ بِغَيْرِهِ مُقْتَضِيًا الْكفْر بِهِ فههنا مُسْتَفَادٌ مِنْ مَجْمُوعِ جُمْلَتَيْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَجَوَابِهَا بِقَوْلِهِمْ نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا.
Onların: “Bize indirilene iman ederiz” sözleri bir mazeret beyanı ve kendilerini avutma gayesi taşımaktadır. Zira kendilerine: “Allah'ın indirdiğine iman edin” denildiğinde, eğer düpedüz reddederlerse Allah'ın indirdiği iddia edilen şeye iman etmekten kaçınmanın çirkinliğinin aleyhlerine sayılacağını anladılar. Bu yüzden mazeret kabilinden ve nefislerini tatmin etmek için: “Bize indirilene iman ederiz” dediler; yani Allah'ın indirdiğine inanma nispeti faziletinin kendilerine zaten hâsıl olduğunu, dolayısıyla bize indirilmiş olanla yetiniriz demek istediler ve buna sımsıkı sarılıp onu terk etmeyerek [bunu] ileri sürdüler. Onlardan yapılan nakilde { نُؤْمِنُ } “iman ederiz/ediyoruz” şeklinde müzari lafzının tercih edilme sebebi budur; yani bize indirilene imanda sebat ederiz demektir. Ayrıca ondan başkasına inanmayacaklarını da ima etmişlerdir; çünkü kendilerine “Allah'ın indirdiğine iman edin” diyen -ve söyleyenin kastının Kur'an'a iman olduğu bilinen- birine cevap olarak “Bize indirilene inanırız” ifadesi, sadece kendilerine indirilene inandıklarını hissettirir; zira onlar başkasına inanmanın kendi kitaplarını inkâr etmeyi gerektirdiğini düşünmektedirler. Dolayısıyla bu anlam, { آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } ve buna cevap olan { نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } iki cümlenin bütününden elde edilmiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ جِيءَ بِالْمُضَارِعِ مُحَاكَاةً لِقَوْلِهِمْ نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وتصريح بِمَا لوحوا إِلَيْهِ ورد عَلَيْهِمْ أَيْ يَدُومُونَ عَلَى الْإِيمَانِ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ وَيَكْفُرُونَ كَذَلِكَ بِمَا وَرَاءَهُ فَهُمْ يَرَوْنَ أَنَّ الْإِيمَانَ بِهِ مُقْتَضٍ لِلْكُفْرِ بِغَيْرِهِ عَلَى أَنَّ لِلْمُضَارِعِ تَأْثِيرًا فِي مَعْنَى التَّعَجُّبِ وَالْغَرَابَةِ. وَفِي قَرْنِهِ بِوَاوِ الْحَالِ إِشْعَارٌ بِالرَّدِّ عَلَيْهِمْ وَزَادَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ.
Yüce Allah'ın: { وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ } “ve ondan sonrasını inkâr ederler” kavli, onların “Bize indirilene iman ederiz” sözlerine mukabele olmak, ima ettikleri şeyi açıkça belirtmek ve onlara bir reddiye olmak üzere müzari kipiyle getirilmiştir; yani onlar kendilerine indirilene imanda devam ederler ve aynı şekilde onun dışındakini de inkâr ederler. Zira onlar birine inanmanın diğerini inkâr etmeyi gerektirdiğini savunurlar. Bununla birlikte müzari kipi, hayret ve gariplik bildirme manasında da etkilidir. Hal vavı (vâv-ı hâliyye) ile birleştirilmesinde onlara bir reddiye hissi vardır ve bu reddiye: { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ } “Hâlbuki o, ellerindekini doğrulayan haktır” kavliyle daha da pekiştirilmiştir.
وَالْوَرَاءُ فِي الْأَصْلِ اسْمُ مَكَانٍ لِلْجِهَةِ الَّتِي خَلْفَ الشَّيْءِ وَهُوَ عَرِيقٌ فِي الظَّرْفِيَّةِ وَلَيْسَ أَصْلُهُ مَصْدَرًا. جُعِلَ الْوَرَاءُ مَجَازًا أَوْ كِنَايَةً عَنِ الْغَائِبِ لِأَنَّهُ لَا يُبْصِرُهُ الشَّخْصُ وَاسْتُعْمِلَ أَيْضًا مَجَازًا عَنِ الْمُجَاوِزِ لِأَنَّ الشَّيْءَ إِذَا كَانَ أَمَامَ السَّائِرِ فَهُوَ صَائِرٌ إِلَيْهِ فَإِذا صَارُوا وَرَاءَهُ فَقَدْ تَجَاوَزَهُ وَتَبَاعَدَ عَنْهُ قَالَ النَّابِغَةُ:
Verâ (الْوَرَاءُ), asılda bir şeyin arkasında kalan cihet için mekan ismidir; zarfiyet niteliği köklüdür ve aslı masdar değildir. Verâ, kişinin göremediği şey olması hasebiyle gayb (göz önünde olmayan) için mecaz veya kinaye kılınmıştır; aynı şekilde sınırı aşan (el-mücâviz) manasında da mecazen kullanılmıştır, zira bir şey yürüyenin önünde olduğunda ona doğru varmaktadır, arkasında (verâ) kaldığında ise onu geçmiş ve ondan uzaklaşmış demektir. Nâbiğa şöyle demiştir:
وَلَيْسَ وَرَاءَ اللَّهِ لِلْمَرْءِ مَطْلَبُ وَاسْتُعْمِلَ أَيْضًا بِمَعْنَى الطَّلَبِ وَالتَّعَقُّبِ تَقُولُ وَرَائِي فُلَانٌ بِمَعْنَى يَتَعَقَّبُنِي وَيَطْلُبُنِي وَمِنْهُ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً [الْكَهْف: ٧٩] وَقَوْلُ لَبِيدٍ:
"Kişi için Allah'ın ötesinde/dışında bir talep yoktur." Bu lafız ayrıca talep ve takip etmek manasında da kullanılmıştır; nitekim 'verâî fulânun' (falan arkamdadır) dersin ki beni takip ediyor ve peşimdedir demektir. Yüce Allah'ın: { وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً } “Onların arkasında/peşinde her gemiyi zorla alan bir hükümdar vardı” [Kehf 79] kavli ve Lebîd'in şu sözü bundandır:
أَلَيْسَ وَرَائِي أَنْ تَرَاخَتْ مَنِيَّتِي ... لُزُومَ الْعَصَا تُحْنَى عَلَيْهَا الْأَصَابِعُ
"Ecelim gecikirse, parmakların üzerine büküldüğü asaya sarılmak arkamda/önümde beni beklemiyor mu?"
فَمِنْ ثَمَّ زَعَمَ بَعْضُهُمْ أَنَّ الْوَرَاءَ يُطْلَقُ عَلَى الْخَلْفِ وَالْأَمَامِ إِطْلَاقَ اسْمِ الضِّدَّيْنِ وَاحْتَجَّ بِبَيْتِ لَبِيدٍ وَبِقُرْآنِ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَا حُجَّةَ فِيهِ وَلِذَلِكَ أَنْكَرَ الْآمِدِيُّ فِي «الْمُوَازَنَةِ» كَوْنَهُ ضِدًّا.
İşte bundan ötürü bazıları 'verâ' lafzının zıt anlamlı kelimeler (ezdâd) türünden olarak hem arka hem de ön için kullanıldığını ileri sürmüş, Lebîd'in beytini ve kıraatteki 've kâne emâmehüm melikün' şeklini delil getirmiştir. Oysa sen bunda bir delil olmadığını bildin; nitekim el-Âmidî de *el-Muvâzene* adlı eserinde bunun zıt anlamlı oluşunu reddetmiştir.
فَالْمُرَادُ بِمَا وَرَاءَهُ فِي الْآيَةِ بِمَا عَدَاهُ وَتَجَاوَزَهُ أَيْ بِغَيْرِهِ وَالْمَقْصُودُ بِهَذَا الْغَيْرِ هُنَا خُصُوصُُُ
Ayet-i kerimede 'mâ verâehû' (ondan ötesi) ile kastedilen; onun dışındakiler ve onu aşan şeyler, yani başkasıdır. Bu 'başkası' ile burada kastedilen ise özel olarak...
الْقُرْآنِ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ لِتَقَدُّمِ قَوْلِهِ: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلِتَعْقِيبِهِ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً.
...siyak karinesiyle, öncesinde: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine iman edin' denildiğinde” kavlinin geçmesi ve ardından: { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً } “Hâlbuki o, doğrulayan haktır” buyurulması sebebiyle Kur'an'dır.
وَجُمْلَةُ وَهُوَ الْحَقُّ حَالِيَّةٌ وَاللَّامُ فِي (الْحَقِّ) لِلْجِنْسِ وَالْمَقْصُودُ اشْتِهَارُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِهَذَا الْجِنْسِ أَيْ وَهُوَ الْمُشْتَهِرُ بِالْحَقِّيَّةِ الْمُسَلَّمِ ذَلِكَ لَهُ عَلَى حَدِّ قَوْلِ حَسَّانَ:
{ وَهُوَ الْحَقُّ } cümlesi hal cümlesidir; { الْحَقِّ } kelimesindeki harf-i tarif (lâm) cins içindir. Kastedilen, müsnedün ileyhin bu cins ile meşhur olmasıdır; yani hak oluşuyla şöhret bulan ve bu husus kendisine teslim edilen odur; nitekim Hassan'ın şu sözü kabîlindendir:
وَإِنَّ سَنَامَ الْمَجْدِ من آل هِشَام ... بَنُو بِنْتِ مَخْزُومٍ وَوَالِدُكَ الْعَبْدُ
"Hişâm ailesinden şerefin zirvesi, Mahzûm kızının oğullarıdır; senin baban ise o köledir."
لَمْ يُرِدْ حَسَّانُ انْحِصَارَ الْعُبُودِيَّةِ فِي الْوَالِدِ وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنَّهُ الْمَعْرُوفُ بِذَلِكَ الْمُشْتَهِرُ بِهِ فَلَيْسَتِ اللَّامُ هُنَا مُفِيدَةً لِلْحَصْرِ لِأَنَّ تَعْرِيفَ الْمُسْنَدِ بِاللَّامِ لَا تَطَّرِدُ إِفَادَتُهُ الْحَصْرَ عَلَى مَا فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» . وَقِيلَ يُفِيدُ الْحَصْرَ بِاعْتِبَارِ الْقَيْدِ أَعْنِي قَوْلَهُ مُصَدِّقاً أَيْ هُوَ الْمُنْحَصِرُ فِي كَوْنِهِ حَقًّا مَعَ كَوْنِهِ مُصَدِّقًا فَإِنَّ غَيْرَهُ مِنَ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ حَقٌّ لَكِنَّهُ لَيْسَ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ وَلَعَلَّ صَاحِبَ هَذَا التَّفْسِيرِ يَعْتَبِرُ الْإِنْجِيلَ غَيْرَ مُتَعَرِّضٍ لِتَصْدِيقِ التَّوْرَاةِ بَلْ مُقْتَصِرًا عَلَى تَحْلِيلِ بَعْضِ الْمُحَرَّمَاتِ وَذَلِكَ يُشْبِهُ عَدَمَ التَّصْدِيقِ. فَفِي الْآيَةِ صَدٌّ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْ مُقَابَلَةِ الْقُرْآنِ بِمِثْلِ مَا قَابَلُوا بِهِ الْإِنْجِيلَ وَزِيَادَةٌ فِي تَوْبِيخِهِمْ.
Hassan köleliğin sadece onun babasında hasredildiğini kastetmemiş, bilakis onun bununla tanınan ve şöhret bulan kimse olduğunu kastetmiştir. Dolayısıyla buradaki lâm hasr ifade etmez; zira *Delâilü'l-İ'câz*da belirtildiği üzere müsnedin lâm ile marife kılınması her zaman hasr ifade etmez. Bir görüşe göre ise kayıt dikkate alınarak hasr ifade eder; yani { مُصَدِّقاً } kaydıyla: Doğrulayıcı olmasıyla birlikte hak olma vasfı yalnızca ona hasredilmiştir; zira diğer semavi kitaplar haktır ancak onların ellerindekini doğrulayıcı değildir. Belki de bu tefsirin sahibi, İncil'in Tevrat'ı doğrulamaya yönelmeyip sadece bazı haram kılınanları helal kılmakla yetindiğini ve bunun da doğrulamamaya benzediğini düşünmektedir. Ayette, İsrailoğullarının İncil'e karşı takındıkları tavrın benzerini Kur'an'a karşı da takınmalarını engelleme ve onları daha fazla azarlama vardır.
وَقَوْلُهُ: مُصَدِّقاً حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ لِقَوْلِهِ: وَهُوَ الْحَقُّ وَهَذِهِ الْآيَةُ عَلَمٌ فِي التَّمْثِيلِ لِلْحَالِ الْمُؤَكِّدَةِ وَعِنْدِي أَنَّهَا حَالٌ مُؤَسِّسَةٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ مُشْعِرٌ بِوَصْفٍ زَائِدٍ عَلَى مَضْمُونٍ وَهُوَ الْحَقُّ إِذْ قَدْ يَكُونُ الْكِتَابُ حَقًّا وَلَا يُصَدِّقُ كِتَابًا آخَرَ وَلَا يُكَذِّبُهُ وَفِي مَجِيءِ الْحَالِ مِنَ الْحَالِ زِيَادَةٌ فِي استحضار شؤونهم وَهَيْئَاتِهِمْ.
O'nun: { مُصَدِّقاً } kavli, { وَهُوَ الْحَقُّ } kavlini pekiştiren bir haldir (hâl-i müekkidedir). Bu ayet, pekiştirici hale (hâl-i müekkide) örnek verilmede bir alamettir (meşhur bir örnektir). Bana göre ise bu kurucu bir haldir (hâl-i müessisedir); çünkü { مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ } sözü, { الْحَقُّ } kavramının içeriğine ilave bir vasıf hissettirir; zira bir kitap hak olabilir ama başka bir kitabı ne doğrular ne de yalanlar. Halden sonra hal gelmesinde ise onların durumlarının ve tavırlarının zihinde daha canlı canlandırılması söz konusudur.
وَقَوْلُهُ: قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَصَلَهُ عَمَّا قَبْلَهُ لِأَنَّهُ اعْتِرَاضٌ فِي أَثْنَاءِ ذِكْرِ أَحْوَالِهِمْ قَصَدَ بِهِ الرَّدَّ عَلَيْهِمْ فِي مَعْذِرَتِهِمْ هَذِهِ لِإِظْهَارِ أَن معاداة الْأَنْبِيَاء دَأْبٌ لَهُمْ وَأَنَّ قَوْلَهُمْ: نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا كَذِبٌ إِذْ لَوْ كَانَ حَقًّا لَمَا قتل أسلافهم الْأَنْبِيَاء الَّذِينَ هُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ وَدَعَوْهُمْ إِلَى تَأْيِيدِ التَّوْرَاةِ وَالْأَمْرِ بِالْعَمَلِ بِهَا وَلَكِنَّهُمْ يُعْرِضُونَ عَنْ كُلِّ مَا لَا يُوَافِقُ أَهْوَاءَهُمْ. وَهَذَا إِلْزَامٌ لِلْحَاضِرِينَ بِمَا فَعَلَهُ أَسْلَافُهُمْ لِأَنَّهُمْ
O'nun: { قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “De ki: 'Eğer inanıyor idiyseniz daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?'” kavli, onların hallerinin zikri esnasında bir itiraz (ara cümle) olduğu için öncesinden fasledilmiştir (ayrı getirilmiştir). Bununla onların bu mazeretlerine karşı bir reddiye hedeflenmiş; peygamberlere düşmanlık etmenin onların bir âdeti olduğu ve “Bize indirilene iman ederiz” sözlerinin bir yalan olduğu gösterilmek istenmiştir. Zira bu doğru olsaydı, geçmişteki ataları kendi kavimlerinden olan, kendilerini Tevrat'ı teyit etmeye ve onunla amel etmeye çağıran peygamberleri öldürmezlerdi; fakat onlar kendi hevalarına uymayan her şeyden yüz çevirirler. Bu, hazır bulunanları atalarının yaptıklarıyla bağlayıcı bir ilzamdır; çünkü onlar...
يَرَوْنَهُمْ عَلَى حَقٍّ فِيمَا فَعَلُوا من قتل الْأَنْبِيَاء.
...peygamberleri öldürme konusunda atalarının yaptıklarını haklı görmektedirler.
وَالْإِتْيَانُ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: تَقْتُلُونَ مَعَ أَنَّ الْقَتْلَ قَدْ مَضَى لِقَصْدِ اسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ الْفَظِيعَةِ وَقَرِينَةُ ذَلِكَ قَوْلُهُ: مِنْ قَبْلُ فَذَلِكَ كَمَا جَاءَ الْحُطَيْئَةُ بِالْمَاضِي مُرَادًا بِهِ الِاسْتِقْبَالُ فِي قَوْلِهِ:
Öldürme hadisesi geçmişte vuku bulduğu halde { تَقْتُلُونَ } “öldürüyorsunuz” buyurularak müzari kipiyle gelinmesi, o korkunç durumu zihinde canlandırmak (istihzâr) içindir. Bunun karinesi ise { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” kavlidir. Bu durum, Hutay'e'nin şu sözünde geleceği kastederek geçmiş zaman kipi kullanması gibidir:
شَهِدَ الْحُطَيْئَةُ يَوْمَ يَلْقَى رَبَّهُ ... أَنَّ الْوَلِيدَ أَحَقُّ بِالْعُذْرِ
"Hutay'e Rabbine kavuşacağı gün şahitlik etti ki / edecektir ki, Velîd mazeret [kabul edilmeye] daha layıktır."
بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ يَوْمَ يَلْقَى ربه.
'Rabbine kavuşacağı gün' sözünün karinesiyle [gelecek zaman kastı anlaşılır].
وَالْمرَاد بِأَنْبِيَاء اللَّهِ الَّذِينَ ذَكَرْنَاهُمْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ [الْبَقَرَة: ٦١] .
'Allah'ın peygamberleri' ile kastedilenler; Yüce Allah'ın: { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Peygamberleri haksız yere öldürüyorlardı” [Bakara 61] kavlinde zikrettiğimiz kimselerdir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٩٢ إِلَى ٩٣]
[BAKARA SURESİ (2): AYETLER 92-93]
وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٩٢) وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣)
{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٩٢) وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣) } “Andolsun ki Musa size apaçık delillerle gelmişti, sonra onun ardından haksızlık ederek buzağıyı [ilah] edindiniz. (92) Hani sizden kesin söz almış, Tûr'u da üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimize sımsıkı sarılın ve dinleyin!' demiştik. 'İşittik ve isyan ettik' dediler. İnkârları sebebiyle buzağı [sevgisi] kalplerine sindirildi. De ki: 'Eğer inanıyorsanız, imanınız size ne kötü şey emrediyor!'” (93)
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٩١] وَالْقَصْدُ مِنْهُ تَعْلِيمُ الِانْتِقَالِ فِي الْمُجَادَلَةِ مَعَهُمْ إِلَى مَا يَزِيدُ إِبْطَالَ دَعْوَاهُمُ الْإِيمَانَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاصَّةً، وَذَلِكَ أَنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَكْذَبَهُمْ فِي ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ كَمَا بَيَّنَّا، تَرَقَّى إِلَى ذِكْرِ أَحْوَالِهِمْ فِي مُقَابَلَتِهِمْ دَعْوَةَ مُوسَى الَّذِي يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا بِمَا جَاءَهُمْ بِهِ فَإِنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ قَدْ قَابَلُوا دَعْوَتَهُ بِالْعِصْيَانِ قَوْلًا وَفِعْلًا فَإِذَا كَانُوا أَعْرَضُوا عَنِ الدَّعْوَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ بِمَعْذِرَةِ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا بِمَا أنزل عَلَيْهِم فَلَمَّا ذَا قَابَلُوا دَعْوَةَ أَنْبِيَائِهِمْ بَعْدَ مُوسَى بِالْقَتْلِ؟ وَلماذَا قَابَلُوا؟
Bu ayetler, { فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ } “O halde niçin Allah'ın peygamberlerini öldürüyordunuz?” [Bakara 91] kavline matuftur. Bundan maksat, sadece kendilerine indirilene inandıkları yönündeki iddialarını daha da çürütmek için onlarla münazarada başka bir boyuta geçmeyi öğretmektir. Şöyle ki: Açıkladığımız üzere { فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ } kavliyle onların bu konudaki sözlerini yalanladıktan sonra, yalnızca getirdiği şeye inandıklarını iddia ettikleri Musa'nın davetini karşılarkenki durumlarını zikretme derecesine yükselmiştir; zira onlar buna rağmen onun davetini hem sözlü hem de fiili olarak isyanla karşılamışlardır. Eğer onlar sırf kendilerine indirilene inandıkları mazeretiyle Muhammedî davetten yüz çevirmişlerse; Musa'dan sonraki kendi peygamberlerinin davetini niçin öldürmekle karşıladılar? Ve niçin...
دَعْوَةَ مُوسَى بِمَا قَابَلُوا. فَهَذَا وَجْهُ ذِكْرِ هَذِهِ الْآيَاتِ هُنَا وَإِنْ كَانَ قَدْ تَقَدَّمَ نَظَائِرُهَا فِيمَا مَضَى، فَإِنَّ ذِكْرَهَا هُنَا فِي مَحَاجَّةٍ أُخْرَى وَغَرَضٍ جَدِيدٍ، وَقَدْ بَيَّنْتُ أَنَّ الْقُرْآنَ لَيْسَ مِثْلَ تَأْلِيفٍ فِي عِلْمٍ يُحَالُ فِيهِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَلْ هُوَ جَامِعُ مَوَاعِظَ وَتَذْكِيرَاتٍ وَقَوَارِعَ وَمُجَادَلَاتٍ نَزَلَتْ فِي أَوْقَاتٍ كَثِيرَةٍ وَأَحْوَالٍ مُخْتَلِفَةٍ فَلِذَلِكَ تَتَكَرَّرُ فِيهِ الْأَغْرَاضُ لِاقْتِضَاءِ الْمَقَامِ ذِكْرَهَا حِينَئِذٍ عِنْدَ سَبَبِ نُزُولِ تِلْكَ الْآيَاتِ.
...Musa'nın davetini bu şekilde karşıladılar? Geçmişte benzerleri geçmiş olsa bile, bu ayetlerin burada zikredilmesinin yönü budur; çünkü burada zikredilmeleri başka bir tartışma ve yeni bir maksat içindir. Belirtmiştim ki Kur'an, daha önce geçenlere atıfta bulunulan ilmi bir telif gibi değildir; bilakis pek çok vakitte ve farklı durumlarda inmiş öğütlerin, hatırlatmaların, sarsıcı ikazların ve münazaraların bir araya getirilmiş halidir. Bu sebeple o ayetlerin nüzul sebebi esnasında makamın zikredilmesini gerektirmesi doğrultusunda maksatlar onda tekrarlanır.
وَفِي «الْكَشَّافِ» أَنَّ تَكْرِيرَ حَدِيثِ رَفْعِ الطُّورِ هُنَا لِمَا نِيطَ بِهِ مِنَ الزِّيَادَةِ عَلَى مَا فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ مَعْنًى فِي قَوْلِهِ: قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا الْآيَةَ وَهِيَ نُكْتَةٌ فِي الدَّرَجَةِ الثَّانِيَةِ.
*el-Keşşâf*ta ifade edildiğine göre Tûr'un kaldırılması kıssasının burada tekrarlanması; { قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا } “'İşittik ve isyan ettik' dediler” ayetindeki manada, önceki ayette bulunmayan bir fazlalıkla irtibatlandırılmış olması sebebiyledir ki bu da ikinci dereceden bir nüktedir.
وَقَالَ الْبَيْضَاوِيُّ إِنَّ تَكْرِيرَ الْقِصَّةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ طَرِيقَتَهُمْ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ طَرِيقَةُ أَسْلَافِهِمْ مَعَ مُوسَى وَهِيَ نُكْتَةٌ فِي الدَّرَجَةِ الْأُولَى وَهَذَا إِلْزَامٌ لَهُمْ بِعَمَلِ أَسْلَافِهِمْ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْفَرْعَ يَتْبَعُ أَصْلَهُ وَالْوَلَدَ نُسْخَةٌ مِنْ أَبِيهِ، وَهُوَ احْتِجَاجٌ خِطَابِيٌّ.
Beyzâvî ise kıssanın tekrarlanmasının, onların Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem karşısındaki tutumlarının atalarının Hz. Musa karşısındaki tutumuyla aynı olduğuna dikkat çekmek için olduğunu söylemiştir ki bu birinci dereceden bir nüktedir. Bu da dalın köke tabi olduğu ve çocuğun babasının bir nüshası olduğu esasına dayalı olarak atalarının ameliyle onları ilzam etmektir; bu ise hitabî bir hüccet getirmedir.
وَالْقَوْلُ فِي هَاتِهِ الْآيَاتِ كَالْقَوْلِ فِي سابقتها [الْبَقَرَة: ٦٣] وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي (الْبَيِّنَاتِ) .
Bu ayetler hakkındaki açıklama, önceki benzeri ayet [Bakara 63] hakkındaki açıklama gibidir; 'el-beyyinât' (apaçık deliller) hakkındaki açıklama da böyledir.
إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ: وَاسْمَعُوا مُرَادٌ بِهِ الِامْتِثَالُ فَهُوَ كِنَايَةٌ كَمَا تَقُولُ فُلَانٌ لَا يَسْمَعُ كَلَامِي أَيْ لَا يَمْتَثِلُ أَمْرِي إِذْ لَيْسَ الْأَمْرُ هُنَا بِالسَّمَاعِ بِمَعْنَى الْإِصْغَاءِ إِلَى التَّوْرَاةِ فَإِنَّ قَوْلَهُ: خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ يَتَضَمَّنُهُ ابْتِدَاءٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْأَخْذِ بِالْقُوَّةِ الِاهْتِمَامُ بِهِ وَأَوَّلُ الِاهْتِمَامِ بِالْكَلَامِ هُوَ سَمَاعُهُ
Ancak O'nun: { وَاسْمَعُوا } “ve dinleyin” kavliyle kastedilen itaat etmektir (imtisaldir). Nitekim 'falan kimse benim sözümü dinlemiyor' yani emrime itaat etmiyor dediğin gibi bu bir kinayedir; zira buradaki dinleme emri Tevrat'a kulak verme anlamında değildir. Çünkü O'nun: { خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Size verdiğimize sımsıkı sarılın” kavli bunu bidayeten içermektedir; zira kuvvetle sarılmaktan maksat ona önem vermektir, söze önem vermenin ilk adımı ise onu dinlemektir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ لَا يَشْمَل الِامْتِثَالَ فَيَكُونُ قَوْلُهُ:
Zahir olan şudur ki O'nun: { خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } kavli itaat etmeyi (imtisali) kapsamaz. Bu durumda O'nun kavli...
وَاسْمَعُوا دَالًّا عَلَى مَعْنًى جَدِيدٍ وَلَيْسَ تَأْكِيدًا، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ تَأْكِيدًا لِمَدْلُولِ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ بِأَنْ يَكُونَ الْأَخْذُ بِقُوَّةٍ شَامِلًا لِنِيَّةِ الِامْتِثَالِ وَتَكُونَ نُكْتَةُ التَّأْكِيدِ حِينَئِذٍ هِيَ الْإِشْعَارَ بِأَنَّهُمْ مَظِنَّةُ الْإِهْمَالِ وَالْإِخْلَالِ حَتَّى أَكَّدَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ قَبْلَ تَبَيُّنِ عَدَمِ امْتِثَالِهِمْ فِيمَا يَأْتِي فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ زِيَادَةُ بَيَانٍ لِقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ [الْبَقَرَة: ٦٣] .
{ وَاسْمَعُوا } “ve dinleyin” ifadesi yeni bir manaya delalet eder ve bir tekid (pekiştirme) olmaz. Kuvvetle sarılmanın itaat etme niyetini de kapsayacak şekilde kılınmasıyla, bu ifadeyi { خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } kavlinin medlûlünün bir tekidi yapman da mümkündür. Bu durumda tekidin nüktesi; ileride onların itaatsizlikleri ortaya çıkmadan önce, onların ihmal ve ihlale meyilli olduklarını hissettirmek ve bu yüzden üzerlerine bunu tekid etmektir. Dolayısıyla bu ayette, ilk ayetteki: { وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ } “İçindekini hatırda tutun” [Bakara 63] kavline fazladan bir açıklama vardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ مِنْ دَلَائِلِ النُّبُوَّةِ وَالْمُعْجِزَاتِ الْعِلْمِيَّةِ إِشَارَاتِ الْقُرْآنِ إِلَى الْعبارَات الني نَطَقَ بِهَا مُوسَى فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكُتِبَتْ فِي التَّوْرَاةِ فَإِنَّ الْأَمْرَ بِالسَّمَاعِ تَكَرَّرَ فِي مَوَاضِعِ مُخَاطَبَاتِ مُوسَى لَمَلَأِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِقَوْلِهِ: اسْمَعْ يَا إِسْرَائِيلُ، فَهَذَا مِنْ نُكَتِ اخْتِيَارِ هَذَا اللَّفْظِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الِامْتِثَالِ دُونَ غَيْرِهِ مِمَّا هُوَ أَوْضَحُ مِنْهُ وَهَذَا مِثْلُ مَا ذَكَرْنَا فِي التَّعْبِيرِ بِالْعَهْدِ.
Bil ki, peygamberliğin delillerinden ve ilmi mucizelerden biri de Kur'an'ın Musa'nın İsrailoğulları arasında bizzat telaffuz ettiği ve Tevrat'ta yazılı olan ifadelere işaret etmesidir. Zira dinleme emri, Musa'nın İsrailoğulları cemaatine hitap ettiği yerlerde 'Dinle ey İsrail' sözüyle defalarca tekrarlanmıştır. İşte imtisale (itaate) delalet etmek üzere bundan daha açık başka lafızlar yerine bu lafzın tercih edilmesinin nüktelerinden biri budur. Bu, ahid lafzıyla ifade edilmesi konusunda zikrettiğimiz hususun benzeridir.
وَقَوْلُهُ: قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا يَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ قَالُوهُ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ جَوَابًا لِقَوْلِهِ:
O'nun: { قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا } “'İşittik ve isyan ettik' dediler” kavline gelince; bunu O'nun sözüne bir cevap olarak aynı anda söylemiş olmaları muhtemeldir...