الْحَدِيثَ وَفِي سِفْرِ دَانْيَالَ مِنْ كُتُبِهِمْ فِي الْإِصْحَاحَيْنِ الثَّامِنِ وَالتَّاسِعِ ذَكَرُوا أَنَّ جِبْرِيلَ عَبَرَ لِدَانْيَالَ رُؤْيَا رَآهَا وَأَنْذَرَهُ بِخَرَابِ أُورَشْلِيمَ. وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَسْبَابًا أُخْرَى لِبُغْضِهِمْ جِبْرِيلَ.
...hadisi. Onların kitaplarından Danyal Kitabı'nın sekizinci ve dokuzuncu bölümlerinde, Cebrail'in Danyal'a gördüğü bir rüyayı tabir ettiğini ve onu Kudüs'ün harap olacağı hususunda uyardığını zikretmişlerdir. Müfessirler Cebrail'e buğzetmelerine dair başka sebepler de zikretmişlerdir.
وَمِنْ عَجِيبِ تَهَافُتِ اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ يُثْبِتُونَ أَنَّهُ مَلَكٌ مُرْسَلٌ مِنَ اللَّهِ وَيُبْغِضُونَهُ وَهَذَا مِنْ أَحَطِّ دَرَكَاتِ الِانْحِطَاطِ فِي الْعَقْلِ وَالْعَقِيدَةِ وَلَا شَكَّ أَنَّ اضْطِرَابَ الْعَقِيدَةِ مِنْ أَكْبَرِ مَظَاهِرِ انْحِطَاطِ الْأمة لِأَنَّهُ ينبىء عَن تظاهر آرَائِهِمْ عَلَى الْخَطَأِ وَالْأَوْهَامِ.
Onların inançlarındaki tutarsızlığın en şaşırtıcı yanlarından biri, onun Allah tarafından gönderilmiş bir melek olduğunu kabul etmelerine rağmen ona buğzetmeleridir. Bu ise akıl ve inanç bakımından çöküşün en aşağı derecelerindendir. Şüphesiz ki inançtaki çalkantı, bir ümmetin çöküşünün en büyük tezahürlerindendir; zira bu durum, onların fikirlerinin hata ve kuruntular üzerinde birleştiğini gösterir.
وَقَوْلُهُ: فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ. الضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ بِ (نَزَّلَهُ) عَائِدٌ لِلْقُرْآنِ إِمَّا لِأَنَّهُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ [الْبَقَرَة: ٩١] وَإِمَّا لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا يَصْلُحُ إِلَّا لَهُ هُنَا عَلَى حَدِّ حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ [الْوَاقِعَة:
Âyetteki: { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “...şüphesiz o, onu Allah’ın izniyle senin kalbine indirmiştir” ifadesinde { نَزَّلَهُ } fiiline bitişen mansub zamir Kur'an'a râcidir. Bu ya: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } [el-Bakara: 91] “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine iman edin' denildiğinde...” âyetinde geçtiği içindir ya da fiilin burada { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } [Sâd: 32] “...nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi” ve { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } [el-Vâkıa: 83] “Hele [can] boğaza dayandığı zaman...” âyetlerinde olduğu gibi ancak ona uygun düşmesindendir.
٨٣] . وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ قَائِمَةً مَقَامَ جَوَابِ الشَّرْطِ لِظُهُورِ أَنَّ الْمُرَادَ أَنْ لَا مُوجِبَ لِعَدَاوَتِهِ لِأَنَّهُ وَاسِطَةً أَذِنَهُ اللَّهُ بِالنُّزُولِ بِالْقُرْآنِ فَهُمْ بِمُعَادَاتِهِ إِنَّمَا يُعَادُونَ اللَّهَ تَعَالَى فَالتَّقْدِيرُ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَلَا يُعَادِهِ وَلْيُعَادِ اللَّهَ تَعَالَى. وَهَذَا الْوَجْهُ أَحْسَنُ مِمَّا ذَكَرُوهُ وَأَسْعَدُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأَظْهَرُ ارْتِبَاطًا بِقَوْلِهِ بَعْدُ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ كَمَا سَتَعْرِفُونَهُ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ فَإِنَّهُ قَدْ نَزَّلَهُ عَلَيْكَ سَوَاءٌ أَحَبُّوهُ أَمْ عَادُوهُ فَيَكُونُ فِي مَعْنَى الْإِغَاظَةِ مِنْ بَابِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ [آل عمرَان: ١١٩] ، كَقَوْلِ الرَّبِيعِ بْنِ زِيَادٍ:
Bu cümle, şartın cevabı makamına geçmiştir; zira kastedilenin, ona düşmanlık etmek için hiçbir sebep bulunmadığı açıktır. Çünkü o, Allah'ın Kur'an'ı indirmesine izin verdiği bir vasıtadır; dolayısıyla ona düşmanlık etmekle ancak Allah Teâlâ'ya düşmanlık etmiş olurlar. Buna göre takdir şöyledir: 'Kim Cebrail'e düşman ise ona düşman olmasın, Allah Teâlâ'ya düşman olsun.' Bu vecih, [müfessirlerin] zikrettiklerinden daha güzel olup Allah Teâlâ'nın { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle” buyruğuna daha uygundur ve ileride bileceğiniz üzere daha sonra gelen { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ } “Kim Allah'a ve meleklerine düşman olursa...” âyetiyle irtibatı daha açıktır. Takdirin: 'Onlar ister sevsinler ister düşman olsunlar, o onu muhakkak sana indirmiştir' şeklinde olması da caizdir; bu durumda { قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ } [Âl-i İmrân: 119] “De ki: Öfkenizden geberin!” kabilinden öfkelendirme manasında olur. Nitekim er-Rebî' b. Ziyâd şöyle demiştir:
مَنْ كَانَ مَسْرُورًا بِمَقْتَلِ مَالِكٍ ... فَلْيَأْتِ سَاحَتَنَا بِوَجْهِ نَهَارِ
«Mâlik'in öldürülmesine sevinen kimse varsa / Gündüz vakti avlumuza gelsin!»
يَجِدِ النِّسَاءَ حَوَاسِرًا يَنْدُبْنَهُ ... بِاللَّيْلِ قَبْلَ تَبَلُّجِ الْإِسْفَارِ
«Kadınları başları açık, sabah aydınlığı belirmeden / Geceleyin onun ardından ağıt yakarken bulacaktır!»
أَيْ فَلَا يُسَرُّ بِمَقْتَلِهِ فَإِنَّا قَدْ قَتَلْنَا قَاتِلَهُ قَبْلَ طُلُوعِ الصَّبَاحِ فَإِنَّ قَاتِلَهُ مِنْ أَوْلِيَاءِ مَنْ كَانَُُ
Yani: Onun öldürülmesine sevinilmesin; zira biz sabah doğmadan önce onun katilini öldürdük, çünkü onun katili onun öldürülmesine...
مَسْرُورًا بِمَقْتَلِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِكِتَابِهِمْ وَفِيهِ هُدًى وَبُشْرَى، وَهَذِهِ حَالَةٌ تَقْتَضِي مَحَبَّةَ مَنْ جَاءَ بِهِ فَمِنْ حُمْقِهِمْ وَمُكَابَرَتِهِمْ عَدَاوَتُهُمْ لِمَنْ جَاءَ بِهِ فَالتَّقْدِيرُ فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَةَ الْعَقْلِ أَوْ حِلْيَةَ الْإِنْصَافِ. وَالْإِتْيَانُ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ لِأَنَّهُمْ مُنْكِرُونَ ذَلِكَ.
...sevinenlerin dostlarındandır. Kastedilen mananın şöyle olması da caizdir: Şüphesiz o, bunu Allah katından onların kitaplarını tasdik edici, bir hidayet ve müjde olarak indirmiştir; bu durum ise onu getireni sevmeyi gerektirir. Dolayısıyla onu getirene düşmanlık etmeleri onların ahmaklıklarından ve inatçılıklarındandır. Buna göre takdir: 'Akıl bağını veya insaf süsünü çıkarıp atmıştır' şeklinde olur. { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ } “Şüphesiz o, onu indirmiştir” buyruğunda tekit edatının getirilmesi, onların bunu inkâr etmelerinden dolayıdır.
وَالْقَلْبُ هُنَا بِمَعْنَى النَّفْسِ وَمَا بِهِ الْحِفْظُ وَالْفَهْمُ، وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ الْقَلْبَ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ الْمَعْنَوِيِّ نَحْوَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ [ق: ٣٧] كَمَا يُطْلِقُونَهُ أَيْضًا عَلَى الْعُضْوِ الْبَاطِنِيِّ الصَّنَوْبَرِيِّ كَمَا قَالَ:
Burada kalp (الْقَلْبُ); nefis, ezberleme ve anlama aracı manasındadır. Araplar kalp kelimesini { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ } [Kâf: 37] “Şüphesiz bunda kalbi olan kimse için bir öğüt vardır” âyetinde olduğu gibi bu manevi anlam için kullandıkları gibi, [şairin]:
كَأَنَّ قُلُوبَ الطَّيْرِ رَطْبًا وَيَابِسًا ومُصَدِّقاً حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوب فِي نَزَّلَهُ أَيِ الْقُرْآنَ الَّذِي هُوَ سَبَبُ عَدَاوَةِ الْيَهُودِ لِجِبْرِيلَ أَيْ أَنْزَلَهُ مُقَارِنًا لِحَالَةٍ لَا تُوجِبُ عَدَاوَتَهُمْ إِيَّاهُ لِأَنَّهُ أَنْزَلَهُ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكُتُبِ وَذَلِكَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. وَالْمُصَدِّقُ الْمُخْبِرُ بِصِدْقِ أَحَدٍ. وَأُدْخِلَتْ لَامُ التَّقْوِيَةِ عَلَى مَفْعُولِ مُصَدِّقاً لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَقْوِيَةِ ذَلِكَ التَّصْدِيقِ أَيْ هُوَ تَصْدِيقٌ ثَابِتٌ مُحَقَّقٌ لَا يَشُوبُهُ شَيْءٌ مِنَ التَّكْذِيبِ وَلَا التَّخْطِئَةِ فَإِنَّ الْقُرْآنَ نَوَّهَ بِالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَوَصَفَ كُلًّا بِأَنَّهُ هُدًى وَنُورٌ كَمَا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ.
«Kuşların kalpleri sanki yaş ve kuru...» sözünde olduğu gibi çam kozalağı şeklindeki iç organ için de kullanırlar. Âyetteki { مُصَدِّقاً } “tasdik edici olarak” kelimesi, { نَزَّلَهُ } fiilindeki mansub zamirden -yani Yahudilerin Cebrail'e düşmanlık sebebi olan Kur'an'dan- hâldir; yani onu, onların kendisine düşman olmalarını gerektirmeyecek bir durumda indirmiştir; zira onu, kendisinden önceki kitapları -yani Tevrat ve İncil'i- tasdik edici olarak indirmiştir. Musaddık (المُصَدِّقُ), birinin doğruluğunu haber veren demektir. Tasdikin pekiştirildiğini göstermek için { مُصَدِّقاً } kelimesinin mefulünün başına tekit lâmı dâhil edilmiştir; yani bu, içine hiçbir yalanlama ve hata nispet etme karışmamış sabit ve muhakkak bir tasdiktir. Nitekim Kur'an, Mâide sûresinde olduğu gibi Tevrat ve İncil'den övgüyle bahsetmiş ve her birini hidayet ve nur olarak nitelemiştir.
وَتَصْدِيقُ الرُّسُلِ السَّالِفِينَ مِنْ أَوَّلِ دَلَائِلِ صِدْقِ الْمُصَدِّقِ لِأَنَّ الدَّجَاجِلَةَ الْمُدَّعِينَ النُّبُوَّاتِ يَأْتُونَ بِتَكْذِيبِ مَنْ قَبْلَهُمْ لِأَنَّ مَا جَاءُوا بِهِ مِنَ الْهُدَى يُخَالِفُ ضَلَالَاتِ الدَّجَّالِينَ فَلَا يَسَعُهُمْ تَصْدِيقُهُمْ وَلِذَا حَذَّرَ الْأَنْبِيَاءُ السَّابِقُونَ مِنَ الْمُتَنَبِّئِينَ الْكَذَبَةِ كَمَا جَاءَ فِي مَوَاضِعَ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْأَنَاجِيلِ.
Geçmiş peygamberleri tasdik etmek, tasdik edenin doğruluğunun ilk delillerindendir. Zira peygamberlik iddiasında bulunan yalancılar, kendilerinden öncekileri yalanlayarak gelirler; çünkü onların getirdiği hidayet, yalancıların sapıklıklarıyla çelişir ve onları tasdik etmeye imkân bulamazlar. Bu sebepledir ki geçmiş peygamberler, Tevrat ve İncillerin çeşitli yerlerinde geçtiği üzere, yalancı peygamberlere karşı uyarmışlardır.
وَالْمُرَادُ بِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مَا سبقه وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ السَّبْقِ لِأَنَّ السَّابِقَ يَجِيءُ قَبْلَ الْمَسْبُوقِ وَلَمَّا كَانَ كِنَايَةً عَنِ السَّبْقِ لَمْ يُنَافِ طُولَ الْمُدَّةِ بَيْنَ الْكُتُبِ السَّابِقَةِ وَالْقُرْآنِ وَلِأَنَّ اتِّصَالَ الْعَمَلِ بِهَا بَيْنَ أُمَمِهَا إِلَى مَجِيءِ الْقُرْآنِ فَجَعَلَ سَبْقَهُمَا مُسْتَمِرًّا إِلَى وَقْتِ مَجِيءِ الْقُرْآنِ فَكَانَ سَبْقُهُمَا مُتَّصِلًا.
{ بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendisinden öncekini” ifadesinden murat, ondan önce geçenlerdir; bu ifade öncelikten kinayedir, zira önde olan, ardından gelenden önce gelir. Öncelikten kinaye olduğu için, önceki kitaplar ile Kur'an arasındaki sürenin uzun olması buna engel teşkil etmez; çünkü Kur'an gelene kadar ümmetleri arasında onlarla amelin kesintisiz sürmesi, onların önceliğini Kur'an'ın geliş vaktine kadar devamlı kılmıştır, dolayısıyla öncelikleri bitişik olmuştur.
وَالْهُدَى وَصْفٌ لِلْقُرْآنِ بِالْمَصْدَرِ لِقَصْدِ الْمُبَالَغَةِ فِي حُصُولِ الْهُدَى بِهِ. وَالْبُشْرَى الْإِخْبَارُ بِحُصُولِ أَمْرٍ سَارٍّ أَوْ بِتَرَقُّبِ حُصُولِهِ فَالْقُرْآنُ بَشَّرَ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُمْ عَلَى هُدًى وَكَمَالٍ
Kur'an'ın hüdâ (الْهُدَى - hidayet) olarak nitelenmesi, onunla hidayetin gerçekleşmesindeki mübalağayı kastetmek için mastar iledir. Büşrâ (الْبُشْرَى - müjde) ise sevindirici bir durumun gerçekleştiğini veya gerçekleşmesinin beklendiğini haber vermektir. Kur'an, müminleri hidayet, kemal...
وَرِضًى مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَبَشَّرَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ سَيُؤْتِيهِمْ خَيْرَ الدُّنْيَا وَخَيْرَ الْآخِرَةِ.
...ve Allah Teâlâ'dan bir rıza üzere olduklarıyla müjdelemiş, ayrıca Allah'ın kendilerine dünya ve ahiret hayrını vereceğini de müjdelemiştir.
فَقَدْ حَصَلَ مِنَ الْأَوْصَافِ الْخَمْسَةِ لِلْقُرْآنِ وَهِيَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِإِذن الله، وَبِأَنَّهُ مُنَزَّلٌ عَلَى قَلْبِ الرَّسُولِ، وَأَنَّهُ مُصَدِّقٌ لِمَا سَبَقَهُ مِنَ الْكُتُبِ، وَأَنَّهُ هَادٍ أَبْلَغَ هُدًى، وَأَنَّهُ بُشْرَى
Kur'an'ın şu beş vasfından -ki bunlar: Allah katından O'nun izniyle indirilmiş olması, Resul'ün kalbine indirilmiş olması, kendisinden önceki kitapları tasdik edici olması, en beliğ şekilde yol gösterici olması ve müjde...
لِلْمُؤْمِنِينَ، الثَّنَاءُ عَلَى الْقُرْآنِ بِكَرَمِ الْأَصْلِ وَكَرَمِ الْمَقَرِّ وَكَرَمِ الْفِئَةِ وَمَفِيضِ الْخَيْرِ عَلَى أَتْبَاعِهِ الْأَخْيَارِ خَيْرًا عَاجِلًا وَوَاعِدٌ لَهُمْ بِعَاقِبَةِ الْخَيْرِ.
...olmasıdır- Kur'an'ın; kökeninin yüceliği, mekânının yüceliği, zümresinin yüceliği, seçkin tâbilerine peşin bir hayır akıtması ve onlara güzel bir akıbet vadetmesi bakımından övüldüğü anlaşılmaktadır.
وَهَذِهِ خِصَالُ الرَّجُلِ الْكَرِيمِ مَحْتِدُهُ وَبَيْتُهُ وَقَوْمُهُ، السَّخِيُّ بِالْبَذْلِ الْوَاعِدِ بِهِ وَهِيَ خِصَالٌ نَظَرَ إِلَيْهَا بَيْتُ زِيَادِ الْأَعْجَم:
Bu nitelikler; kökeni, evi ve kavmi şerefli olan, cömertçe ihsanda bulunan ve bunu vadeden kerem sahibi bir adamın vasıflarıdır. Ziyâd el-A'cem'in şu beyti de bu nitelikleri gözetmiştir:
إنّ المساحة وَالْمُرُوءَةَ وَالنَّدَى ... فِي قُبَّةٍ ضُرِبَتْ عَلَى ابْنِ الْحَشْرَجِ
«Şüphesiz cömertlik, mürüvvet ve ihsan / İbnü'l-Haşrec'in üzerine kurulan kubbededir.»
وَقَوْلُهُ: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ إِلَخْ قَدْ ظَهَرَ حُسْنُ مَوْقِعِهِ بِمَا عَلِمْتُمُوهُ مِنْ وَجْهِ مَعْنَى فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ أَيْ لَمَّا كَانَتْ عَدَاوَتُهُمْ جِبْرِيلَ لِأَجْلِ عَدَاوَتِهِمُ الرَّسُولَ وَرَجَعَتْ بِالْآخِرَةِ إِلَى إلزامهم بعدواتهم اللَّهَ الْمُرْسِلَ، لِأَنَّ سَبَبَ الْعَدَاوَةِ هُوَ مَجِيئُهُ بِالرِّسَالَةِ تَسَنَّى أَنْ سَجَّلَ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ أَعْدَاءُ اللَّهِ لِأَنَّهُ الْمُرْسِلُ، وَأَعْدَاءُ رُسُلِهِ لِأَنَّهُمْ عَادُوا الرَّسُولَ، وَأَعْدَاءُ الْمَلَائِكَةِ لِذَلِكَ، فَقَدْ صَارَتْ عَدَاوَتُهُمْ جِبْرِيلَ كَالْحَدِّ الْوَسَطِ فِي الْقِيَاسِ لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ وَإِنَّمَا يلْتَفت للمقدمتين بالصغرى وَالْكُبْرَى فَعَدَاوَتُهُمُ اللَّهَ بِمَنْزِلَةِ الْمُقَدِّمَةِ الْكُبْرَى لِأَنَّهَا الْعِلَّةُ فِي الْمَعْنَى عِنْدَ التَّأَمُّلِ. وَعَدَاوَتُهُمُ الرَّسُولَ بِمَنْزِلَةِ الْمُقَدِّمَةِ الصُّغْرَى لِأَنَّهَا السَّبَبُ الْجُزْئِيُّ الْمُثْبِتُ لَهُ فَلَا يُرَدُّ أَنَّهُ لَا وَجْهَ لِذِكْرِ عَدَاوَةِ اللَّهِ تَعَالَى هُنَا حَتَّى يُجَابَ بِأَنَّ عَدَاوَةَ الْمَلَائِكَةِ وَالرُّسُلِ عَدَاوَةٌ لِلَّهِ عَلَى حَدٍّ مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ [النِّسَاء: ٨٠] فَإِنَّ ذَلِكَ بَعِيدٌ.
Âyetteki: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ } “Kim Allah'a... düşman olursa...” ilâ âhir sözünün konumunun güzelliği, { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “şüphesiz o, onu Allah’ın izniyle senin kalbine indirmiştir” ifadesinin manasından öğrendiğiniz vecihle ortaya çıkmıştır. Yani onların Cebrail'e düşmanlığı Resul'e düşmanlıklarından kaynaklandığı ve neticede onları gönderen Allah'a düşman olmalarını gerektirdiği için -çünkü düşmanlığın sebebi onun risaletle gelmesidir- onların; gönderen olduğu için Allah'ın düşmanı, Resul'e düşman oldukları için O'nun elçilerinin düşmanı ve bu sebepten ötürü meleklerin düşmanı olduklarını tescil etmek uygun düşmüştür. Böylece onların Cebrail'e düşmanlığı kıyastaki orta terim gibi olmuş, ona iltifat edilmeyip sadece küçük ve büyük iki önermeye iltifat edilmiştir. Zira onların Allah'a düşmanlığı, etraflıca düşünüldüğünde manadaki illet olması hasebiyle büyük önerme mesabesindedir. Resul'e düşmanlıkları ise onu ispatlayan tikel sebep olması hasebiyle küçük önerme mesabesindedir. Dolayısıyla burada Allah Teâlâ'ya düşmanlığın zikredilmesinin bir vechi olmadığı ileri sürülemez ki buna karşılık: 'Meleklere ve elçilere düşmanlık, { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } [en-Nisâ: 80] “Kim Resûl'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur” kabilinden Allah'a düşmanlıktır' şeklinde cevap verilsin; zira bu uzak bir ihtimaldir.
وَقَدْ أثبت لَهُم عدواة الْمَلَائِكَةِ وَالرُّسُلِ مَعَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا عَادُوا جِبْرِيلَ وَمُحَمَّدًا لِأَنَّهُمْ لَمَّا عَادُوهُمَا عَادُوا جِبْرِيلَ لِأَجْلِ قِيَامِهِ بِمَا هُوَ مِنْ خَصَائِصِ جِنْسِهِ الْمَلَكِيِّ وَهُوَ تَبْلِيغُ أَمْرِ اللَّهِ التَّكْلِيفِيِّ فَإِنَّ ذَلِكَ خَصِيصَتُهُمْ قَالَ تَعَالَى: وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٧] كَانَتْ عَدَاوَتُهُمْ إِيَّاهُ لأجل ذَلِك آئلة إِلَى عَدَاوَةِ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ إِذْ تِلْكَ طَرِيقٌ لَيْسَ جِبْرِيلُ فِيهَا بِأَوْحَدَ وَكَذَلِكَ لَمَّا عَادُوا مُحَمَّدًا لِأَجْلِ مَجِيئِهِ بِالرِّسَالَةِ لِسَبَبٍ خَاصٍّ بِذَاتِهِ، كَانَتْ عداوتهم إِيَّاه آئلة إِلَى عَدَاوَةِ الْوَصْفِ الَّذِي هُوَ قِوَامُ جِنْسِ الرَّسُولِ فَمَنْ عَادَى وَاحِدًا كَانَ حَقِيقًا بِأَنْ يُعَادِيَهُمْ كُلَّهُمْ وَإِلَّا كَانَ فِعْلُهُ تَحَكُّمًا لَا عُذْرَ لَهُ فِيهِ. وَخَصَّ جِبْرِيلَ بِالذِّكْرِ هُنَا لِزِيَادَةِ الِاهْتِمَامِ بِعِقَابِ مُعَادِيهِ وَلِيَذْكُرَ مَعَهُ مِيكَائِيلَ وَلَعَلَّهُمْ عَادَوْهُمَا مَعًا أَوْ لِأَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّ جِبْرِيلَ رَسُولُ الْخَسْفِ وَالْعَذَابِ وَأَنَّ مِيكَائِيلَ رَسُولُ الْخِصْبِ وَالسَّلَامِ وَقَالُوا: نَحْنُ نُحِبُّ مِيكَائِيلَ
Onlar sadece Cebrail ve Muhammed'e düşman oldukları hâlde, meleklere ve elçilere düşmanlıkları sabit görülmüştür. Çünkü onlar bu ikisine düşman olduklarında; Cebrail'e, kendi melek cinsine has olan bir görevi -yani Allah'ın teklifî emrini tebliğ etme görevini- yerine getirmesi sebebiyle düşman olmuşlardır; nitekim bu onların özelliğidir, nitekim Allah Teâlâ: { وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } [el-Enbiyâ: 27] “Onlar O'nun emriyle hareket ederler” buyurmuştur. Dolayısıyla ona bu sebeple düşman olmaları melek cinsine düşmanlığa varıp dayanmıştır; zira bu, Cebrail'in tek başına olmadığı bir yoldur. Aynı şekilde Muhammed'e, zatına has bir sebepten ötürü risaletle gelmesi hasebiyle düşman olduklarında, ona düşmanlıkları resul cinsinin varlık sebebi olan niteliğe düşmanlığa varıp dayanmıştır; bu sebeple birine düşman olan kimsenin hepsine düşman olması gerekirdi, aksi takdirde yaptığı şey hiçbir mazereti olmayan keyfî bir tutum olurdu. Cebrail'in burada bilhassa zikredilmesi, ona düşman olanların cezalandırılmasına daha fazla ehemmiyet verilmesi ve onunla birlikte Mikâil'in de zikredilmesi içindir; muhtemelen ikisine birden düşman olmuşlardı ya da onların Cebrail'in yere batırma ve azap elçisi, Mikâil'in ise bolluk ve esenlik elçisi olduğunu iddia edip: 'Biz Mikâil'i severiz' demelerinden ötürüdür.
فَلَمَّا أُرِيدُ إِنْذَارُهُمْ بِأَنَّ عَدَاوَتَهُمُ الْمَلَائِكَةَ تَجُرُّ إِلَيْهِمْ عَدَاوَةَ اللَّهِ وَأُعِيدَ ذِكْرُ جِبْرِيلَ لِلتَّنْوِيهِ بِهِ وَعَطَفَ عَلَيْهِ مِيكَائِيلَ لِئَلَّا يَتَوَهَّمُوا أَنَّ مَحَبَّتَهُمْ مِيكَائِيلَ تُكْسِبُ الْمُؤْمِنِينَ عَدَاوَتَهُ.
Meleklere olan düşmanlıklarının kendilerine Allah'ın düşmanlığını çekeceği hususunda uyarılmaları istendiğinde, şanını yüceltmek için Cebrail'in zikri tekrar edilmiş ve onların Mikâil'e olan sevgilerinin müminlere ona karşı düşmanlık kazandıracağını vehmetmesinler diye Mikâil de ona atfedilmiştir.
وَفِي مِيكَائِيلَ لُغَاتٌ:
Mikâil kelimesinde birkaç kıraat lehçesi vardır:
إِحْدَاهَا: (مِيكَائِيلُ) بِهَمْزَةٍ بَعْدَ الْأَلْفِ وَيَاءٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ وَبِهَا قَرَأَ الْجُمْهُورُُُ.
Birincisi: Eliften sonra hemze ve hemzeden sonra yâ ile (مِيكَائِيلُ - Mîkâîl) şeklindedir; cumhur bu şekilde okumuştur.
الثَّانِيَةُ: (مِيكَائِلُ) بِهَمْزَةٍ بَعْدَ الْأَلْفِ وَبِلَا يَاءٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ وَبِهَا قَرَأَ نَافِعٌ.
İkincisi: Eliften sonra hemze ve hemzeden sonra yâ olmaksızın (مِيكَائِلُ - Mîkâil) şeklindedir; Nâfi' bu şekilde okumuştur.
الثَّالِثَةُ: (مِيكَالُ) بِدُونِ هَمْزٍ وَلَا يَاءٍ وَبِهَا قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ.
Üçüncüsü: Hemzesiz ve yâ'sız olarak (مِيكَالُ - Mîkâl) şeklindedir; Ebû Amr ve Hafs bu şekilde okumuştur ve bu Hicaz ehlinin lehçesidir.
وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ جَوَابُ الشَّرْطِ. وَالْعَدُوُّ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ الْمَجَازِيِّ وَهُوَ مَا يَسْتَلْزِمُهُ مِنَ الِانْتِقَامِ وَالْهَلَاكِ وَأَنَّهُ لَا يُفْلِتُهُ كَمَا قَالَ النَّابِغَةُ:
Âyetteki: { فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ } “...şüphesiz Allah da inkârcıların düşmanıdır” ifadesi şartın cevabıdır. Düşman (الْعَدُوُّ) kelimesi mecazi anlamında kullanılmıştır ki bu da onun gerektirdiği intikam, helak ve kişinin O'ndan kurtulamayacağı manasıdır; nitekim en-Nâbiğa şöyle demiştir:
فَإِنَّكَ كَاللَّيْلِ الَّذِي هُوَ مُدْرِكِي الْبَيْتَ.
«Şüphesiz sen beni yakalayacak olan gece gibisin...» beyti.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ [النُّور: ٣٩] وَمَا ظَنُّكَ بِمَنْ عَادَاهُ اللَّهُ.
Allah Teâlâ'nın: { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ } [en-Nûr: 39] “...yanında Allah'ı buldu da O da onun hesabını tastamam gördü” buyruğu da böyledir. Artık Allah'ın düşman olduğu kimse hakkında zannın nedir!
وَلِهَذَا ذُكِرَ اسْمُ الْجَلَالَةِ بِلَفْظِهِ الظَّاهِرِ وَلَمْ يَقِلْ فَإِنِّي عَدُوٌّ أَوْ فَإِنَّهُ عَدُوٌّ لِمَا يَشْعُرُ بِهِ الظَّاهِرُ هُنَا مِنَ الْقُدْرَةِ الْعَظِيمَةِ عَلَى حَدِّ قَوْلِ الْخَلِيفَةِ: «أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ يَأْمُرُ بِكَذَا» حَثًّا عَلَى الِامْتِثَالِ.
Bu sebeple lâfza-i celâl zahir lafzıyla zikredilmiş, 'şüphesiz ben düşmanım' veya 'şüphesiz o düşmandır' denilmemiştir; zira buradaki zahir isim, halifenin itaate teşvik etmek maksadıyla söylediği 'Müminlerin emiri şöyle emrediyor' sözü kabilinden ulu bir kudreti hissettirmektedir.
وَالْمُرَادُ بِالْكَافِرِينَ جَمِيعُ الْكَافِرِينَ وَجِيءَ بِالْعَامِّ لِيَكُونَ دُخُولُهُمْ فِيهِ كَإِثْبَاتِ الْحُكْمِ بِالدَّلِيلِ، وَلِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ عَادَاهُمْ لِكُفْرِهِمْ، وَأَنَّ تِلْكَ الْعَدَاوَةَ كُفْرٌ، وَلِتَكُونَ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلًا لما قبلهَا.
Kâfirlerden murat bütün kâfirlerdir. Genel ifadenin getirilmesi, onların bu kapsama girmesinin delille hükmü ispatlamak gibi olması, Allah'ın onlara küfürleri sebebiyle düşman olduğunu ve bu düşmanlığın bir küfür olduğunu göstermesi ve cümlenin kendisinden öncesi için bir fezleke (tamamlayıcı hüküm) olması içindir.
[٩٩- ١٠١]
[99-101]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٩٩ إِلَى ١٠١]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 99-101]
وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩) أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٠) وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١)
{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩) أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٠) وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) } “Andolsun ki sana apaçık âyetler indirdik. Onları fasıklardan başkası inkâr etmez. (99) Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa, içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı? Bilakis onların çoğu iman etmezler. (100) Onlara Allah katından yanlarındakini tasdik eden bir elçi geldiğinde, kendilerine kitap verilenlerden bir fırka sanki bilmiyorlarmış gibi Allah'ın kitabını arkalarına atıp bıraktılar. (101)”
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ [الْبَقَرَة: ٩٧] عَطْفُ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ لِذِكْرِ كُفْرِهِمْ بِالْقُرْآنِ فَهُوَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ. وَهَاتِهِ الْجُمْلَةُ جَوَابٌ لِقَسَمٍ مَحْذُوفٍ فَعَطَفَهَا عَلَى قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا
Bu âyet, Kur'an'ı inkâr ettiklerini zikretmek üzere { قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ } [el-Bakara: 97] “De ki: Cebrail'e kim düşman ise...” buyruğuna atfedilmiştir; bu, kıssanın kıssaya atfı kabilindendir, zira bu da onların hâllerindendir. Bu cümle mahzuf bir yeminin cevabıdır; dolayısıyla onu { قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا } “De ki: Kim düşman ise...” buyruğuna atfetmek...
مِنْ عَطْفِ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْإِنْشَاءِ وَفِيهِ زِيَادَةُ إِبْطَالٍ لِقَوْلِهِمْ: نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا [الْبَقَرَة: ٩١] .
...inşâî cümlenin inşâî cümleye atfedilmesi kabilindendir ve bunda onların: { نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } [el-Bakara: 91] “Bize indirilene iman ederiz” sözlerini daha da iptal edip çürütme vardır.
وَفِي الِانْتِقَالِ إِلَى خِطَابِ النَّبِيءِ ﷺ إِقْبَالٌ عَلَيْهِ وَتَسْلِيَةٌ لَهُ عَمَّا لَقِيَ مِنْهُمْ وَأَنَّ مَا أُنْزِلَ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaba geçilmesinde, ona bir yöneliş ve onlardan gördüğü eziyetlere karşı bir teselli vardır; ayrıca kendisine indirilen...
إِلَيْهِ لَا يُكَذِّبُ بِهِ إِلَّا مَنْ لَا يُؤْبَهُ بِتَكْذِيبِهِ لِكَوْنِ هَذَا الْمُنَزَلِ دَلَائِلَ وَاضِحَةً لَا تُقَصِّرُ عَنْ إِقْنَاعِهِمْ بِأَحَقِّيَّتِهَا وَلَكِنَّهُمْ يُظْهِرُونَ أَنْفُسَهُمْ أَنَّهُمْ لَمْ يُوقِنُوا بِحَقِيَّتِهَا.
...şeyleri, yalanlamasına itibar edilmeyecek kimselerden başkasının yalanlamayacağı bildirilmektedir; zira indirilen bu şeyler, onların hak olduğuna ikna olmalarında yetersiz kalmayacak apaçık delillerdir, fakat onlar kendilerini onun hak olduğuna kesin olarak inanmamış gibi göstermektedirler.
وَاللَّامُ مُوَطِّئَةٌ لِقَسَمٍ مَحْذُوفٍ فَهُنَا جُمْلَةُ قَسَمٍ وَجَوَابُهُ حَذْفُ الْقَسَمِ لِدَلَالَةِ اللَّامِ عَلَيْهِ.
[Lâfızdaki] lâm (ل), mahzuf bir yemine hazırlık (muvatta') içindir; dolayısıyla burada bir yemin cümlesi ve onun cevabı vardır, lâmın delalet etmesi sebebiyle yemin hazfedilmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ عَطْفٌ عَلَى لَقَدْ أَنْزَلْنا فَهُوَ جَوَابٌ لِلْقَسَمِ أَيْضًا.
Âyetteki: { وَما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ } “Onları fasıklardan başkası inkâr etmez” ifadesi, { لَقَدْ أَنْزَلْنا } “Andolsun ki biz indirdik” ifadesine matuftur; dolayısıyla o da yeminin cevabıdır.
وَالْفَاسِقُ هُوَ الْخَارِجُ عَنْ شَيْءٍ مِنْ فَسَقَتِ التَّمْرَةُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ [الْبَقَرَة: ٢٦] وَقَدْ شَاعَ إِطْلَاقُهُ عَلَى الْخَارِجِ عَنْ طَرِيقِ الْخَيْرِ لِأَنَّ ذَلِكَ الْوَصْفَ فِي التَّمْرَةِ وَصْفٌ مَذْمُومٌ وَقَدْ شَاعَ فِي الْقُرْآنِ وَصْفُ الْيَهُودِ بِهِ، وَالْمَعْنَى مَا يَكْفُرُ بِهَاتِهِ الْآيَاتِ إِلَّا مَنْ كَانَ الْفِسْقُ شَأْنَهُ وَدَأْبَهُ لِأَن ذَلِك بهيئه لِلْكُفْرِ بِمِثْلِ هَذِهِ الْآيَاتِ، فَالْمُرَادُ بِالْفَاسِقِينَ الْمُتَجَاوِزُونَ الْحَدَّ فِي الْكُفْرِ الْمُتَمَرِّدُونَ فِيهِ. وَالْإِخْبَارُ وَقَعَ بِالْمُضَارِعِ الدَّالِّ عَلَى التَّجَدُّدِ. وَالتَّوْصِيفُ وَقَعَ باسم الْفَاعِل الْمَعْرُوف بِاللَّامِ.
Fasık (الْفَاسِقُ), Allah Teâlâ'nın: { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } [el-Bakara: 26] “Oysa O, bununla ancak fasıkları saptırır” buyruğunda daha önce geçtiği üzere, 'hurmanın kabuğundan çıkması' (فَسَقَتِ التَّمْرَةُ) ifadesinden mülhem, bir şeyden dışarı çıkan kimsedir. Hurmadaki bu vasıf yerilen bir vasıf olduğu için bu kelimenin hayır yolundan çıkan kimse için kullanılması yaygınlaşmıştır; Kur'an'da Yahudilerin bu vasıfla nitelenmesi de yaygındır. Manası: 'Bu âyetleri ancak fıskı şiar ve âdet edinen kimse inkâr eder; zira bu hâl onu bu tür âyetleri inkâr etmeye hazırlar' demektir. Dolayısıyla fasıklardan murat, küfürde haddi aşan ve onda azgınlaşan kimselerdir. Haber yenilenmeye delalet eden muzari fiille gelmiş, niteleme ise harf-i tarifli ism-i fail ile yapılmıştır.
وَقَوْلُهُ: أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ اسْتِفْهَامٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّوْبِيخِ مَعْطُوفٌ عَلَى جُمْلَةِ الْقَسَمِ لَا عَلَى خُصُوصِ الْجَوَابِ وَقُدِّمَتِ الْهَمْزَةُ مُحَافَظَةً عَلَى صَدَارَتِهَا كَمَا هُوَ شَأْنُهَا مَعَ حُرُوفِ الْعَطْفِ. وَالْقَوْلُ بِأَنَّ الْهَمْزَةَ لِلِاسْتِفْهَامِ عَنْ مُقَدَّرٍ مَحْذُوفٍ وَالْوَاوَ عَاطِفَةُ مَا بَعْدَهَا عَلَى الْمَحْذُوفِ عَلِمْتُمْ إِبْطَالَهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ. وَتَقْدِيمُ (كُلَّمَا) تَبَعٌ لِتَقْدِيمِ حَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَوْجِيهُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Âyetteki: { أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa, içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı?” ifadesi, azarlama anlamında kullanılmış bir istifham olup münhasıran cevaba değil yemin cümlesine matuftur. Hemze, atıf harfleriyle birlikte geldiğinde adet olduğu üzere cümlenin başında yer alma hakkını korumak için öne geçirilmiştir. Hemzenin mahzuf bir mukadderi sormak için olduğu ve vavın kendisinden sonrasını o mahzufe atfettiği şeklindeki görüşün tutarsızlığını Allah Teâlâ'nın { أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ } “Size bir resul geldikçe öyle mi?...” buyruğunda öğrenmiştiniz. { كُلَّما } kelimesinin öne geçirilmesi istifham harfinin öne geçirilmesine tâbidir ve bunun izahı Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda daha önce geçmişti:
أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ [الْبَقَرَة: ٨٧] .
{ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ } [el-Bakara: 87] “Nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle size bir resul geldikçe büyüklük taslamadınız mı?”
وَالنَّبْذُ إِلْقَاءُ الشَّيْءِ مِنَ الْيَدِ وَهُوَ هُنَا اسْتِعَارَةٌ لِنَقْضِ الْعَهْدِ شَبَّهَ إِبْطَالَ الْعَهْدِ وَعَدَمَ الْوَفَاءِ بِهِ بِطَرْحِ شَيْءٍ كَانَ مَمْسُوكًا بِالْيَدِ كَمَا سَمَّوُا الْمُحَافَظَةَ عَلَى الْعَهْدِ وَالْوَفَاءَ بِهِ تَمَسُّكًا قَالَ كَعْبٌ:
Nebz (النَّبْذُ), bir şeyi elden fırlatıp atmaktır; burada ise ahdi bozmaktan istiaredir. Ahdi geçersiz kılmayı ve ona vefa göstermemeyi, elde tutulan bir şeyi fırlatıp atmaya benzetmiştir; nitekim ahdi korumayı ve ona vefa göstermeyi de 'sımsıkı sarılmak' (temessük) olarak adlandırmışlardır. Kâ'b şöyle demiştir:
وَلَا تُمْسِكُ بِالْوَعْدِ الَّذِي وَعَدَتْ وَالْمُرَادُ بِالْعَهْدِ عَهْدُ التَّوْرَاةِ أَيْ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنْ أَخْذِ الْعَهْدِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْعَمَلِ بِمَا أُمِرُوا بِهِ أَخَذًا مُكَرَّرًا حَتَّى سُمِّيَتِ التَّوْرَاةُ بِالْعَهْدِ، وَقَدْ تَكَرَّرَ مِنْهُمْ نَقْضُ الْعَهْدِ مَعَ أَنْبِيَائِهِمْ. وَمِنْ جُمْلَةِ الْعَهْدِ الَّذِي أُخِذَ عَلَيْهِم أَن يؤموا بِالرَّسُولِ الْمُصَدِّقِ لِلتَّوْرَاةِ. وَأُسْنِدَ النَّبْذُ إِلَى فَرِيقٍ إِمَّا بِاعْتِبَارِ الْعُصُورِ الَّتِي نَقَضُوا فِيهَا الْعُهُودَ كَمَا تُؤْذِنُ بِهِ (كُلَّمَا) أَوِ احْتِرَاسًا مِنْ شُمُولِ الذَّمِّ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ الْفَرِيقَ قَلِيلٌ مِنْهُمْ فَنَبَّهَ عَلَى أَنَّهُ
«Ve o verdiği söze sımsıkı sarılmaz.» Ahitten murat Tevrat'ın ahdidir; yani İsrâiloğulları'ndan emrolundukları şeylerle amel etmelerine dair tekrar tekrar alınan ve nihayet Tevrat'ın 'Ahit' diye adlandırılmasına vesile olan sözdür. Nitekim peygamberleriyle yaptıkları ahdi bozmaları onlardan defalarca vuku bulmuştur. Kendilerinden alınan ahdin bir kısmı da Tevrat'ı tasdik eden Peygamber'e iman etmeleridir. [Ahdi] atma fiilinin bir fırkaya isnat edilmesi, ya { كُلَّما } “her ne zaman” lafzının hissettirdiği üzere ahitleri bozdukları asırlar itibarıyladır ya da içlerinden iman edenleri kınamanın kapsamı dışında tutmak için bir ihtirazdır (sakınmadır). Yoksa o fırkanın onlardan az bir topluluk olduğu kastedilmemiştir; nitekim...
أَكْثَرُهُمْ بِقَوْلِهِ: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَهَذَا مِنْ أَفَانِينِ الْبَلَاغَةِ وَهُوَ أَنْ يَظْهَرَ الْمُتَكَلِّمُ أَنَّهُ يُوَفِّي حَقَّ خَصْمِهِ فِي الْجِدَالِ فَلَا يَنْسُبُ لَهُ الْمَذَمَّةَ إِلَّا بِتَدَرُّجٍ وَتَدَبُّرٍ قَبْلَ الْإِبْطَالِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهَا لِلِانْتِقَالِ مِنْ شَيْءٍ إِلَى مَا هُوَ أَقْوَى مِنْهُ فِي ذَلِكَ الْغَرَضِ لِأَنَّ النَّبْذَ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى عَدَمِ الْعَمَلِ دُونَ الْكُفْرِ وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ.
...onların çoğunluk olduğuna { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Bilakis onların çoğu iman etmezler” buyruğuyla dikkat çekilmiştir. Bu ise belagat sanatlarından biridir; yani konuşanın, hasmına tartışmada hakkını tastamam veriyor gibi görünerek onu çürütmeden önce kınamayı ancak derece derece ve derin bir tefekkürle ona nispet etmesidir. Bunu, o maksatta bir durumdan daha kuvvetli olanına intikal için kılman da mümkündür; zira ahdi bozup atmak bazen küfür olmaksızın ameli terk etmek manasında da olabilir. Ancak birinci [vecih] daha açıktır.
وَقَوْلُهُ: وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ إِلَخْ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: أَوَكُلَّما عَطَفَ الْقِصَّةَ عَلَى الْقِصَّةِ لغرابة هاته الشؤون. وَالرَّسُولُ هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ لِقَوْلِهِ: مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ.
Âyetteki: { وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ } “Onlara bir elçi geldiğinde...” ilâ âhir sözü, bu hâllerin garipliğinden ötürü kıssanın kıssaya atfı kabilinden { أَوَكُلَّما } “Her ne zaman mı?...” sözüne matuftur. Elçi (الرَّسُولُ) ise: { مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ } “yanlarındakini tasdik eden” buyruğundan dolayı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir.
وَالنَّبْذُ طَرْحُ الشَّيْءِ مِنَ الْيَدِ فَهُوَ يَقْتَضِي سَبْقُ الْأَخْذِ. وَكِتَابُ اللَّهِ ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُ الْمُرَادُ بِهِ الْقُرْآنُ
Nebz (النَّبْذُ), bir şeyi elden fırlatıp atmaktır; dolayısıyla önceden onu tutmuş olmayı gerektirir. 'Allah'ın kitabı' (كِتابَ اللَّهِ) ifadesinden muradın Kur'an olduğu zahirdir;
لِأَنَّهُ الْأَتَمُّ فِي نِسْبَتِهِ إِلَى اللَّهِ. فَالنَّبْذُ عَلَى هَذَا مُرَادٌ بِهِ تَرْكَهُ بَعْدَ سَمَاعِهِ فَنَزَلَ السَّمَاعُ مَنْزِلَةَ الْأَخْذِ وَنَزَلَ الْكُفْرُ بِهِ بَعْدَ سَمَاعِهِ مَنْزِلَةَ النَّبْذِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِكِتَابِ اللَّهِ التَّوْرَاةُ وَأَشَارَ فِي «الْكَشَّافِ» إِلَى تَرْجِيحِهِ بِالتَّقْدِيمِ لِأَنَّ النَّبْذَ يَقْتَضِي سَابِقَةَ أَخْذِ الْمَنْبُوذِ وَهُمْ لَمْ يَتَمَسَّكُوا بِالْقُرْآنِ، وَالْأَصْلُ فِي إِطْلَاقِ اللَّفْظِ الْمُفْرَدِ أَنَّهُ حَقِيقَةٌ لَفْظًا وَمَعْنًى وَقِيلَ الْمَعْرِفَةُ إِذَا أُعِيدَتْ مَعْرِفَةً كَانَتْ عَيْنَ الْأُولَى وَفِيهِ نَظَرٌ لِأَنَّ ذَلِكَ فِي إِعَادَةِ الِاسْمِ الْمُعَرَّفِ بِاللَّامِ، أَوْ تَجْعَلُ النَّبْذَ تَمْثِيلًا لِحَالِ قِلَّةٍ اكْتِرَاثَ الْمُعْرِضِ بِالشَّيْءِ فَلَيْسَ مُرَادًا بِهِ مَعْنَاهُ.
zira Allah'a nispet edilmede en kâmil olan odur. Buna göre [kitabı] fırlatıp atmaktan murat, onu işittikten sonra terk etmektir; böylece işitmek elinde tutmak yerine, işittikten sonra onu inkâr etmek de fırlatıp atmak yerine konulmuştur. 'Allah'ın kitabı'ndan muradın Tevrat olduğu da söylenmiştir; Zemahşerî el-Keşşâf'ta bu görüşü öne alarak tercihine işaret etmiştir, çünkü fırlatıp atmak, atılan şeyin önceden tutulmuş olmasını gerektirir, oysa onlar Kur'an'a hiç sarılmamışlardı; ayrıca müfred lafızda asıl olan, lafzen ve manen hakikat olmasıdır. Bir marife isim marife olarak tekrar edilirse birincinin aynısı olur denilmiştir; ancak bu itiraza açıktır, çünkü o kural harf-i tarifli ismin tekrarında geçerlidir. Ya da nebz (fırlatıp atma) kelimesini, yüz çevirenin o şeye ehemmiyet vermeyişinin hâlini temsil kılarsın; bu takdirde onun [lügat] manası kastedilmemiştir.
وَقَوْلُهُ: وَراءَ ظُهُورِهِمْ تَمْثِيلٌ لِلْإِعْرَاضِ لِأَنَّ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ شَيْءٍ تَجَاوَزَهُ فَخَلَّفَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ وَإِضَافَةُ الْوَرَاءِ إِلَى الظَّهْرِ لِتَأْكِيدِ بُعْدِ الْمَتْرُوكِ بِحَيْثُ لَا يَلْقَاهُ بَعْدَ ذَلِكَ فَجُعِلَ لِلظَّهْرِ وَرَاءً وَإِنْ كَانَ هُوَ هُنَا بِمَعْنَى الْوَرَاءِ. فَالْإِضَافَةُ كَالْبَيَانِيَّةِ وَبِهَذَا يُجَابُ عَمَّا نَقَلَهُ ابْنُ عَرَفَةَ عَنِ الْفَقِيهِ أَبِي الْعَبَّاسِ أَحْمَدَ بْنِ عَبْلُونَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: مُقْتَضَى هَذَا أَنَّهُمْ طَرَحُوا كِتَابَ اللَّهِ أَمَامَهُمْ لِأَنَّ الَّذِي وَرَاءَ الظَّهْرِ هُوَ الْوَجْهُ وَكَمَا أَنَّ الظَّهْرَ خَلْفٌ لِلْوَجْهِ كَذَلِكَ الْوَجْهَ وَرَاءٌ لِلظَّهْرِ قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: وَأُجِيبُ بِأَنَّ الْمُرَادَ أَيْ بِذِكْرِ الظَّهْرِ تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى وَرَاءٍ كَقَوْلِهِمْ مِنْ وَرَاءِ وَرَاءٍ.
Âyetteki: { وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “arkalarına” ifadesi yüz çevirmekten bir temsildir; zira bir şeyden yüz çeviren kimse onu geçer ve arkasında bırakır. 'Vera' (arkası) kelimesinin sırta tamlama yapılması, terk edilen şeyin -bir daha onunla karşılaşmayacak derecede- uzaklığını tekit etmek içindir; dolayısıyla sırt burada arkada kalma manasında olsa bile sırt için bir arka var kabul edilmiştir. Bu izafet beyâniyye (açıklayıcı) gibidir. İbn Arafe'nin, fakih Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Ablûn'dan naklettiği şu sözün cevabı da böylece verilmiş olur: [İbn Ablûn] şöyle diyordu: 'Bunun gereği, onların Allah'ın kitabını önlerine atmış olmalarıdır; çünkü sırtın arkasında kalan kısım yüzdür ve yüzün arkası sırt olduğu gibi sırtın arkası da yüzdür.' İbn Arafe der ki: 'Buna şöyle cevap verilmiştir: Yani sırtın zikredilmesinden murat, Arapların 'arkasının da arkasından' (من وراء وراء) sözlerinde olduğu gibi arkasında olma manasını tekit etmektir.'
وَقَوْلُهُ: كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ تَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ عَالِمُونَ بِأَنَّ الْقُرْآنَ كِتَابُ اللَّهِ أَوْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ التَّوْرَاةَ وَمَا فِيهَا مِنَ الْبِشَارَةِ بِبِعْثَةِ الرَّسُولِ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ.
Âyetteki: { كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “sanki bilmiyorlarmış gibi” ifadesi, Kur'an'ın Allah'ın kitabı olduğunu pekâlâ bildiklerinin ya da sanki Tevrat'ı ve onun içinde İsmail'in soyundan bir peygamberin gönderileceğine dair müjdeyi bilmiyorlarmış gibi davrandıklarının aleyhlerine tescil edilmesidir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٠٢]
[BAKARA SURESİ (2) AYET 102]
وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢)
{ وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Süleyman’ın mülk ve hâkimiyeti aleyhine şeytanların okuduğu şeylere uydular. Oysa Süleyman küfre girmedi; lakin şeytanlar, insanlara sihri ve Babil’de Hârût ile Mârût adlı iki meleğe indirileni öğreterek kâfir oldular. Hâlbuki o iki melek: «Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfre girme!» demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi. Onlar ise o ikisinden, kişi ile eşinin arasını ayıracak şeyleri öğreniyorlardı. Bununla beraber onlar, Allah’ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi. Kendilerine zarar veren ve hiçbir fayda sağlamayan şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun onlar, sihri satın alan kimsenin ahirette hiçbir nasibi olmadığını çok iyi biliyorlardı. Kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür, keşke bilselerdi!”
وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ.
{ وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “Süleyman’ın hükümranlığı aleyhine şeytanların okudukları şeylere uydular. Süleyman küfretmedi, fakat insanlara sihri öğreten şeytanlar kâfir oldu.”
قَوْلُهُ: وَاتَّبَعُوا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ الشَّرْطِ وَجَوَابُهُ فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٠١] الْآيَةَ بِذِكْرِ خَصْلَةٍ لَهُمْ عَجِيبَةٍ وَهِيَ أَخْذُهُمْ بِالْأَبَاطِيلِ بَعْدَ ذِكْرِ خَصْلَةٍ أُخْرَى وَهِيَ نَبْذُهُمْ لِلْكِتَابِ الْحَقِّ، فَذَلِكَ هُوَ مُنَاسَبَةُ عَطْفِ هَذَا الْخَبَرِ عَلَى الَّذِي قَبْلَهُ. فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِكِتَابِ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٠١] الْقُرْآنَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ نَبَذُوا كِتَابَهُ بِعِلَّةِ أَنَّهُمْ مُتَمَسِّكُونَ بِالتَّوْرَاةِ فَلَا يَتَّبِعُونَ مَا خَالَفَ أَحْكَامَهَا وَقَدِ اتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَهُوَ مُخَالِفٌ لِلتَّوْرَاةِ لِأَنَّهَا تَنْهَى عَنِ السِّحْرِ وَالشِّرْكِ فَكَمَا قِيلَ لَهُمْ فِيمَا مَضَى أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ [الْبَقَرَة: ٨٥] يُقَالُ لَهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ تَارَةً وَتَكْفُرُونَ بِهِ تَارَةً أُخْرَى.
Âyetteki: { وَاتَّبَعُوا } “uydular” ifadesi, { وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } [Bakara: 101] âyetindeki şart ve cevap cümlesine atıftır. Burada, hak kitabı arkalarına atmaları şeklindeki diğer bir hasletlerinin zikredilmesinden sonra, batıllara sarılmaları gibi acayip bir hasletleri daha zikredilmektedir. İşte bu haberin bir öncekine atfedilmesinin münasebeti budur. Eğer { كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } [Bakara: 101] âyetindeki “Allah’ın Kitabı”ndan murat Kur'an ise mana şudur: Onlar kendilerine Allah'ın elçisi yanlarındakini doğrulayıcı olarak geldiğinde, Tevrat'a bağlı oldukları ve onun hükümlerine aykırı olan şeylere uymayacakları gerekçesiyle onun kitabını arkalarına attılar; oysa şeytanların Süleyman'ın mülkü aleyhine okudukları şeylere uymuşlardı; üstelik bu, sihri ve şirki yasaklayan Tevrat'a da aykırıydı. Nitekim daha önce kendilerine: { أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ } “Yoksa siz Kitab’ın bir kısmına inanıp [bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?]” [Bakara: 85] denildiği gibi, burada da onlara: 'Kitaba bir keresinde inanıp diğerinde inkâr mı ediyorsunuz?' denilmektedir.
وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِكِتَابِ اللَّهِ التَّوْرَاةَ فَالْمَعْنَى لَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ نَبَذُوا مَا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ دَلَائِلِ صِدْقِ هَذَا الرَّسُولِ وَهُمْ مَعَ ذَلِكَ قَدْ نَبَذُوهَا مِنْ قَبْلُ حِينَ وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ مَعَ أَنَّ ذَلِكَ مُخَالِفٌ لِأَحْكَامِ التَّوْرَاةِ.
Şayet Allah'ın kitabından murat Tevrat ise mana şu olur: Onlar kendilerine Allah'ın elçisi geldiğinde Tevrat'ta yer alan bu elçinin doğruluğuna dair delilleri arkalarına attılar; üstelik daha önce de Tevrat'ın hükümlerine aykırı olduğu hâlde { وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “şeytanların Süleyman'ın mülkü aleyhine okuduklarına uydukları” vakit onu arkalarına atmışlardı.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ لَمَّا ذَكَرَ النَّبِيءُ ﷺ سُلَيْمَانَ فِي الْأَنْبِيَاءِ قَالَتِ الْيَهُودُ:
Kurtubî der ki: İbn İshâk şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberler arasında Süleyman'ı zikrettiğinde Yahudiler şöyle dediler:
إِنَّ مُحَمَّدًا يَزْعُمُ أَن سُلَيْمَان نبيء وَمَا هُوَ بنبيء وَلَكِنَّهُ سَاحِرٌ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
'Muhammed, Süleyman'ın bir peygamber olduğunu iddia ediyor; oysa o bir peygamber değil, bir sihirbazdı.' Bunun üzerine bu âyet indi.
والشَّياطِينُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونُوا شَيَاطِينَ مِنَ الْجِنِّ وَهُوَ الْإِطْلَاقُ الْمَشْهُورُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ نَاسٌ تَمَرَّدُوا وَكَفَرُوا وَأَتَوْا بِالْفَظَائِعِ الْخَفِيَّةِ فَأَطْلَقَ عَلَيْهِمُ الشَّيَاطِينَ عَلَى وَجْهِ التَّشْبِيهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ [الْأَنْعَام: ١١٢] وَقَرِينَةُ ذَلِكَ قَوْلُهُ: يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ فَإِنَّهُ ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُمْ يُدَرِّسُونَهُ لِلنَّاسِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا إِذْ هَذَا الِاسْتِدْرَاكُ فِي الْإِخْبَارِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مِنِ الْإِنْسِ لِأَنَّ كُفْرَ الشَّيَاطِينِ مِنَ الْجِنِّ أَمْرٌ مُقَرَّرٌ لَا يَحْتَاجُ لِلْإِخْبَارِ عَنْهُ.
Âyetteki { الشَّياطِينُ } “şeytanlar” lafzının cin şeytanları olması muhtemeldir ki meşhur kullanım da budur; ya da bununla haddi aşıp isyan eden, inkâra sapan ve gizli kötülükler irtikâp eden birtakım insanların kastedilmiş olması ve Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “Böylece her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık” [En'âm: 112] kavlinde olduğu gibi benzetme yoluyla onlara 'şeytanlar' denilmiş olması da muhtemeldir. Bunun karinesi, { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “insanlara sihri öğretiyorlardı” kavlidir; zira bu ifade onların sihri insanlara ders verdiklerine delalet etmektedir. Aynı şekilde bundan sonraki: { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا } “fakat şeytanlar kâfir oldular” kavli de böyledir; zira haber vermedeki bu istidrâk (düzeltme), onların insanlardan olduğuna delalet eder; çünkü cinlerden olan şeytanların inkârı zaten sabit ve bilinen bir husustur, bunu ayrıca haber vermeye ihtiyaç yoktur.
وَعَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ أَيْضًا أَنَّهُ لَمَّا مَاتَ سُلَيْمَانُ ﵇ عَمَدَتِ الشَّيَاطِينُ فَكَتَبُوا أَصْنَافًا مِنَ السِّحْرِ وَقَالُوا: مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَبْلُغَ كَذَا وَكَذَا فَلْيَفْعَلْ كَذَا لِأَصْنَافٍ مِنَ السِّحْرِ وَخَتَمُوهُ بِخَاتَمٍ يُشْبِهُ نَقْشَ خَاتَمِ سُلَيْمَانَ وَنَسَبُوهُ إِلَيْهِ وَدَفَنُوهُ وَزَعَمُوا أَنَّ سُلَيْمَانَ دَفَنَهُ وَأَنَّهُمْ
Yine İbn İshâk'tan rivayet edildiğine göre, Süleyman aleyhisselâm vefat ettiğinde şeytanlar kasten çeşitli sihir türlerini yazdılar ve sihir çeşitleri için: 'Kim falan ve filan şeye ulaşmak isterse şöyle şöyle yapsın' dediler; bunu Süleyman'ın mührünün nakşına benzeyen bir mühürle mühürleyip ona nispet ettiler ve gömdüler. Süleyman'ın bunu gömdüğünü ve kendilerinin de
يَعْلَمُونَ مَدْفِنَهُ وَدَلُّوا النَّاسَ عَلَى ذَلِكَ الْمَوْضِعِ فَأَخْرَجُوهُ فَقَالَتِ الْيَهُودُ: مَا كَانَ سُلَيْمَانُ إِلَّا سَاحِرًا وَمَا تَمَّ لَهُ الْمُلْكُ إِلَّا بِهَذَا.
gömüldüğü yeri bildiklerini iddia ettiler; insanlara o yeri gösterip [kitapları] çıkardılar. Bunun üzerine Yahudiler: 'Süleyman ancak bir sihirbazdı ve onun hükümdarlığı ancak bununla kemale erdi' dediler.
وَقِيلَ كَانَ آصَفُ ابْن بَرَخْيَا كَاتِبُ سُلَيْمَانَ يَكْتُبُ الْحِكْمَةَ بِأَمْرِ سُلَيْمَانَ وَيَدْفِنُ كُتُبَهُ تَحْتَ كُرْسِيِّ سُلَيْمَانَ لِتَجِدَهَا الْأَجْيَالُ فَلَمَّا مَاتَ سُلَيْمَانُ أَغَرْتِ الشَّيَاطِينُ النَّاسَ عَلَى إِخْرَاجِ تِلْكَ الْكُتُبِ وَزَادُوا فِي خِلَالِ سُطُورِهَا سِحْرًا وَكُفْرًا وَنَسَبُوا الْجَمِيعَ لِسُلَيْمَانَ فَقَالَتِ الْيَهُودُ:
Bir rivayette de şöyle denilmiştir: Âsaf b. Berhiyâ Süleyman'ın kâtibi idi; Süleyman'ın emriyle hikmetleri yazar ve gelecek nesiller bulsun diye kitaplarını Süleyman'ın tahtının altına gömerdi. Süleyman vefat edince şeytanlar insanları o kitapları çıkarmaya kışkırttılar, satır aralarına sihir ve küfür [ifadeleri] eklediler ve hepsini Süleyman'a nispet ettiler. Bunun üzerine Yahudiler:
كَفَرَ سُلَيْمَانُ.
'Süleyman küfre girdi' dediler.
وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ مَعَ سَبَبِ نُزُولِهَا- إِنْ نَزَلَتْ عَنْ سَبَبٍ- أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ لَمَّا مَاتَ انْقَسَمَتْ مَمْلَكَةُ إِسْرَائِيلَ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ إِلَى مَمْلَكَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا مَمْلَكَةُ يَهُوذَا وَمَلِكُهَا رَحْبَعَامُ ابْن سُلَيْمَانَ جَعَلُوهُ مَلِكًا بَعْدَ أَبِيهِ وَكَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ قَدْ سَئِمَتْ مُلْكَ سُلَيْمَانَ لِحَمْلِهِ إِيَّاهُمْ عَلَى
İniş sebebiyle birlikte ayetten kastedilen mana —şayet [özel] bir sebebe binaen inmişse— şudur: Süleyman aleyhisselâm vefat ettiğinde, ölümünden kısa bir süre sonra İsrail Krallığı iki krallığa bölündü. Bunlardan biri Yahuda Krallığı idi ve kralı, babasından sonra kral yaptıkları Süleyman'ın oğlu Rehoboam idi. İsrailoğulları, Süleyman'ın kendilerini
مَا يُخَالِفُ هَوَاهُمْ فَجَاءَتْ أَعْيَانُهُمْ وَفِي مُقَدِّمَتِهِمْ يَرْبَعَامُ بْنُ نَبَاطَ مَوْلَى سُلَيْمَانَ لِيُكَلِّمُوا رَحْبَعَامَ قَائِلِينَ: إِنَّ أَبَاكَ قَاسٍ عَلَيْنَا وَأَمَّا أَنْتَ فَخَفِّفْ عَنَّا مِنْ عُبُودِيَّةِ أَبِيكَ لِنُطِيعَكَ فَأَجَابَهُمُ اذْهَبُوا ثُمَّ ارْجِعُوا إِلَيَّ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ وَاسْتَشَارَ رَحْبَعَامُ أَصْحَابَ أَبِيهِ وَوُزَرَاءَهُ فَأَشَارُوا عَلَيْهِ بِمُلَايَنَةِ الْأُمَّةِ لِتُطِيعَهُ. وَاسْتَشَارَ أَصْحَابَهُ مِنَ الْفِتْيَانِ فَأَشَارُوا عَلَيْهِ أَنْ يَقُولَ لِلْأُمَّةِ إِنَّ خِنْصَرِي أَغْلَظُ مِنْ مَتْنِ أَبِي فَإِذَا كَانَ أَبِي قَدْ أَدَّبَكُمْ بِالسِّيَاطِ فَأَنَا أُؤَدِّبُكُمْ بِالْعَقَارِبِ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَيْهِ شُيُوخُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ وَأَجَابَهُمْ بِمَا أَشَارَ بِهِ الْأَحْدَاثُ خَلَعَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ طَاعَتَهُ وَمَلَّكُوا عَلَيْهِمْ يَرْبَعَامَ وَلَمْ يَبْقَ عَلَى طَاعَةِ رَحْبَعَامَ إِلَّا سبطا يهوذا وبنيامن وَاعْتَصَمَ رَحْبَعَامُ بِأُورَشْلِيمَ وَكُلُّ أُمَّتِهِ لَا تَزِيدُ عَلَى مِائَةٍ وَثَمَانِينَ أَلْفَ مُحَارِبٍ يَعْنِي رِجَالًا قَادِرِينَ عَلَى حَمْلِ السِّلَاحِ وَانْقَسَمَتِ المملكة من يَوْمئِذٍ إِلَى مَمْلَكَتَيْنِ مَمْلَكَةُ يَهُوذَا وَقَاعِدَتُهَا أُورَشْلِيمُ، وَمَمْلَكَةُ إِسْرَائِيلَ وَمَقَرُّهَا السَّامِرَةُ، وَذَلِكَ سَنَةَ ٩٧٥ قَبْلَ الْمَسِيحِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ [الْبَقَرَة: ٦٢] الْآيَةَ وَلَا يَخْفَى مَا تَكُونُ عَلَيْهِ حَالَةُ أُمَّةٍ فِي هَذَا الِانْتِقَالِ فَإِنَّ خُصُومَ رَحْبَعَامَ لَمَّا سَلَبُوا مِنْهُ الْقُوَّةَ الْمَادِّيَّةَ لَمْ يَغْفُلُوا عَمَّا يَعْتَضِدُ بِهِ مِنَ الْقُوَّةِ الْأَدَبِيَّةِ وَهِيَ كَوْنُهُ ابْنَ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ مِنْ
kendi hevalarına aykırı şeylere mecbur etmesinden ötürü onun krallığından bıkmışlardı. Bunun üzerine ileri gelenleri, başlarında Süleyman'ın azatlısı Yaroboam b. Nebat olduğu hâlde Rehoboam ile konuşmak üzere geldiler ve: 'Baban bize karşı çok sertti; sen ise sana itaat etmemiz için babanın üzerimizdeki ağır kulluğunu hafiflet' dediler. O da onlara: 'Gidin, üç gün sonra bana tekrar gelin' diye cevap verdi. Rehoboam babasının adamlarına ve vezirlerine danıştı; onlar kendisine, itaat etmesi için halka yumuşak davranmasını tavsiye ettiler. Yaşıtı genç arkadaşlarına danıştığında ise onlar halka şöyle demesini öğütlediler: 'Benim küçük parmağım babamın belinden daha kalındır. Babam sizi kırbaçlarla terbiye ettiyse, ben sizi akreplerle (dikenli kamçılarla) terbiye edeceğim.' Üçüncü gün İsrailoğullarının yaşlıları ona döndüğünde onlara gençlerin öğütlediği şekilde cevap verince, İsrailoğulları ona itaatten vazgeçti ve Yaroboam'ı kendilerine kral yaptı. Rehoboam'ın idaresinde sadece Yehuda ve Bünyamin kabileleri kaldı. Rehoboam Kudüs'e çekildi; bütün ordusu ise silah taşıyabilen yüz seksen bin savaşçıdan fazla değildi. Böylece krallık o günden itibaren iki krallığa bölündü: Başkenti Kudüs olan Yehuda Krallığı ve merkezi Sâmiriye olan İsrail Krallığı. Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ } [Bakara: 62] kavlini açıklarken daha önce belirttiğimiz üzere bu olay Milattan Önce 975 yılında gerçekleşmiştir. Böyle bir geçiş sürecinde bir milletin içine düşeceği durum izahtan varestedir. Zira Rehoboam'ın hasımları, ondan maddi gücü aldıklarında, onun dayandığı manevi gücü de göz ardı etmediler; bu da onun Davud oğlu Süleyman'ın oğlu olarak
بَيْتِ الْمُلْكِ وَالنُّبُوءَةِ وَالسُّمْعَةِ الْحَسَنَةِ فَلَمْ يَأْلُ أَعْدَاؤُهُ جُهْدَهُمْ مِنْ إِسْقَاطِ هَاتِهِ الْقُوَّةِ الْأَدَبِيَّةِ وَذَلِكَ بِأَنِ اجْتَمَعَ مُدَبِّرُو الْأَمْرِ عَلَى أَنْ يَضَعُوا أَكَاذِيبَ عَنْ سُلَيْمَانَ يَبُثُّونَهَا فِي الْعَامَّةِ ليقضوا بهَا وَطَرِيق أَحَدُهُمَا نِسْبَةُ سُلَيْمَانَ إِلَى السِّحْرِ وَالْكُفْرِ لِتَنْقِيصِ سُمْعَةِ ابْنِهِ رَحْبَعَامَ كَمَا صَنَعَ دُعَاةُ الدَّوْلَةِ الْعَبَّاسِيَّةِ فِيمَا وَضَعُوهُ مِنَ الْأَخْبَارِ عَنْ بَنِي أُمَيَّةَ وَالثَّانِي تَشْجِيعُ الْعَامَّةِ الَّذِينَ كَانُوا يَسْتَعْظِمُونَ مُلْكَ سُلَيْمَانَ وَابْنِهِ عَلَى الْخُرُوجِ عَنْ طَاعَةِ ابْنِهِ بِأَنَّ سُلَيْمَانَ مَا تَمَّ لَهُ الْمُلْكُ إِلَّا بِتِلْكَ الْأَسْحَارِ وَالطَّلَاسِمِ وَأَنَّهُمْ لَمَّا ظَفِرُوا بِهَا فَإِنَّهُمْ يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يُؤَسِّسُوا مُلْكًا يُمَاثِلُ مُلْكَ سُلَيْمَانَ كَمَا صَنَعَ دُعَاةُ انْقِلَابِ الدُّوَلِ فِي تَارِيخِ الْإِسْلَامِ مِنْ وَضْعِ أَحَادِيثِ انْتِظَارِ الْمَهْدِيِّ وَكَمَا يَفْعَلُونَهُ مِنْ بَثِّ أَخْبَارٍ عَنِ الصَّالِحِينَ تُؤْذِنُ بِقُرْبِ زَوَالِ الدَّوْلَةِ. وَلَا يَخْفَي مَا تُثِيرُهُ هَذِهِ الْأَوْهَامُ فِي نُفُوسِ الْعَامَّةِ مِنَ الْجَزْمِ بِنَجَاحِ السَّعْيِ وَجَعْلِهِمْ فِي مَأْمَنٍ مِنْ خَيْبَةِ أَعْمَالِهِمْ وَلَحَاقِ التَّنْكِيلِ بِهِمْ فَإِذَا قُضِيَ الْوَطَرُ بِذَلِكَ الْخَبَرِ الْتَصَقَ أَثَرُهُ فِي النَّاسِ فَيَبْقَى ضُرُّ ضَلَالِهِ بَعْدَ اجْتِنَاءِ ثِمَارِهِ.
hükümranlık, peygamberlik ve iyi şöhret hanedanından gelmesiydi. Düşmanları bu manevi gücü sarsmak için ellerinden geleni ardına koymadılar. Bu da işin tertipçilerinin, Süleyman hakkında avam tabakası arasında yayacakları yalanlar uydurmak üzere anlaşmalarıyla oldu. Bununla iki hedefe ulaşmak istiyorlardı: Birincisi, oğlu Rehoboam'ın itibarını düşürmek için Süleyman'a sihir ve küfür isnat etmekti; nitekim Abbâsî Devleti propagandacılarının Emevîler hakkında uydurdukları haberlerde yaptıkları gibi. İkincisi, Süleyman'ın ve oğlunun mülkünü gözlerinde büyüten avamı, Süleyman'ın hükümranlığının ancak bu sihirler ve tılsımlarla tamamlandığına, kendileri bunları ele geçirdiklerinde Süleyman'ınkine benzer bir krallık kurabileceklerine inandırarak oğlunun itaati dışına çıkmaya teşvik etmekti; nitekim İslam tarihindeki ihtilal propagandacılarının Mehdî'yi bekleme hadisleri uydurmalarında ve sâlih kimseler hakkında devletin yakında yıkılacağını haber veren rivayetler yaymalarında yaptıkları gibi. Bu kuruntuların avamın zihninde çabaların başarıya ulaşacağı yönünde kesin bir kanaat uyandıracağı, onları işlerinin hüsrana uğramasından ve cezaya çarptırılmaktan emin kılacağı açıktır. Bu haberle gaye hasıl olunca, eseri insanların zihnine yapışıp kalır; böylece semereleri devşirildikten sonra da onun dalaletinin zararı baki kalır.
وَالِاتِّبَاعُ فِي الْأَصْلِ هُوَ الْمَشْيُ وَرَاءَ الْغَيْرِ وَيَكُونُ مَجَازًا فِي الْعَمَلِ بِقَوْلِ الْغَيْرِ وَبِرَأْيهِ وَفِي الِاعْتِقَادِ بِاعْتِقَادِ الْغَيْرِ تَقُولُ اتَّبَعَ مَذْهَبَ مَالِكٍ وَاتَّبَعَ عَقِيدَةَ الْأَشْعَرِيِّ، وَالِاتِّبَاعُ هُنَا مَجَازٌ
İttiba (اتِّبَاع), aslında bir başkasının ardından yürümek demektir; başkasının sözü ve görüşüyle amel etme ile başkasının inancını benimseme hususunda mecaz olarak kullanılır; nitekim 'Mâlik'in mezhebine uydu' veya 'Eş'arî'nin akidesine uydu' denir. Buradaki ittiba ise mecazdır;
لَا مَحَالَةَ لِوُقُوعِ مَفْعُولِهِ مِمَّا لَا يَصِحُّ اتِّبَاعُهُ حَقِيقَةً.
çünkü mef'ûlü (tümleci), hakiki manada peşinden gidilmesi sahih olmayan şeylerden meydana gelmiştir.
وَالتِّلَاوَةُ قِرَاءَةُ الْمَكْتُوبِ وَالْكِتَابِ وَعَرْضِ الْمَحْفُوظِ عَنْ ظَهْرِ قَلْبٍ وَفِعْلُهَا يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ [الزمر: ٧١] فَتَعْدِيَتُهُ بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ يَدُلُّ عَلَى تَضَمُّنِهِ مَعْنَى تَكْذِبُ أَيْ تَتْلُو تِلَاوَةَ كَذِبٍ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ كَمَا يُقَال يقوّل عَلَى فُلَانٍ أَيْ قَالَ عَلَيْهِ مَا لَمْ يَقُلْهُ، وَإِنَّمَا فُهِمَ ذَلِكَ مِنْ حَرْفِ (عَلَى) .
Tilavet (تِلَاوَة), yazılı olanı ve kitabı okumak, ezberdekini zihinden aktarmaktır; bu fiil bizzat geçişlidir: { يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ } “Size ayetleri okuyan” [Zümer: 71]. Bu fiilin istila harf-i cerri (عَلَى) ile geçişli kılınması, onun yalan isnat etme manasını tazammun ettiğine (içerdiğine) delalet eder; yani Süleyman'ın hükümranlığı üzerine yalan bir okuyuşla okuyorlardı. Nitekim falana iftira etti (يقوّل على فلان) yani 'onun aleyhine söylemediği şeyi söyledi' denir. Bu mana ancak 'alâ' (عَلَى) harf-i cerri sayesinde anlaşılmıştır.
وَالْمُرَادُ بِالْمُلْكِ هُنَا مُدَّةُ الْمُلْكِ أَوْ سَبَبُ الْمُلْكِ بِقَرِينَةِ أَنَّ التِّلَاوَةَ لَا تَتَعَلَّقُ بِنَفْسِ الْمُلْكِ وَحَذْفُ الْمُضَافِ مَعَ مَا يَدُلُّ عَلَى تَعْيِينِ الْوَقْتِ شَائِعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَقَوْلِهِمْ وَقَعَ هَذَا فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ أَوْ فِي خِلَافَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَقَوْلُ حُمَيْدِ بْنِ ثَوْرٍ:
Burada 'mülk'ten murat, tilavetin bizzat mülkün kendisine taalluk etmeyeceği karinesiyle mülk müddeti veya mülkün sebebidir. Vaktin belirlenmesine delalet eden bir karine ile birlikte muzafın (tamlananın) hazfedilmesi Arap kelamında yaygındır; nitekim 'bu, Resûlullah'ın hayatında veya Ömer b. el-Hattâb'ın hilafetinde meydana geldi' sözleri ile Humeyd b. Sevr'in şu beyti buna örnektir:
وَمَا هِيَ إِلَّا فِي إِزَارٍ وَعِلْقَةٍ ... مُغَارَ ابْنِ هَمَّامٍ عَلَى حَيِّ خَثْعَمَا
O ancak bir izar ve elbise içindedir / İbn Hemmâm'ın Has'am kabilesine baskın yaptığı [zamanlarda].
يُرِيدُ أَزْمَانَ مُغَارِ ابْنِ هَمَّامٍ. وَكَذَلِكَ حَذَفَ الْمُضَافَ إِذَا أُرِيدَ بِهِ الْحَوَادِثَ أَوِ الْأَسْبَابَ كَمَا تَقُولُ تَكَلَّمَ فُلَانٌ عَلَى خِلَافَةِ عُمَرَ أَوْ هَذَا كِتَابٌ فِي مُلْكِ الْعَبَّاسِيِّينَ وَذَلِكَ أَنَّ
Bununla İbn Hemmâm'ın baskın zamanlarını kastetmektedir. Aynı şekilde hadiseler veya sebepler kastedildiğinde de muzaf hazfedilir; nitekim 'falan kimse Ömer'in hilafeti üzerine konuştu' veya 'bu, Abbâsîlerin mülkü hakkında bir kitaptır' denir. Zira
الِاسْمَ إِذَا اشْتُهِرَ بِصِفَةٍ أَوْ قِصَّةٍ صَحَّ إِطْلَاقُهُ وَإِرَادَةُ تِلْكَ الصِّفَةِ أَوِ الْقِصَّةِ بِحَيْثُ لَوْ ظَهَرَتْ لَكَانَتْ مُضَافَةً إِلَى الِاسْمِ، قَالَ النَّابِغَةُ:
bir isim bir sıfat veya kıssa ile meşhur olduğunda, o ismin mutlak olarak zikredilip o sıfat veya kıssanın kastedilmesi sahih olur; öyle ki açıkça zikredilseydi isme tamlama yapılmış (muzaf) olacaktı. Nâbiga şöyle demiştir:
وَلَيْلٍ أُقَاسِيهِ بَطِيءِ الْكَوَاكِبِ أَرَادَ مَتَاعِبَ لَيْلٍ لِأَنَّ اللَّيْلَ قَدِ اشْتُهِرَ عِنْدَ أَهْلِ الْغَرَامِ بِأَنَّهُ وَقْتُ الشَّوْقِ وَالْأَرَقِ.
Ve yıldızları ağır hareket eden katlandığım bir gece... Burada 'gecenin meşakkatlerini' kastetmiştir; çünkü gece, âşıklar nezdinde şevk ve uykusuzluk vakti olarak meşhur olmuştur.
وَالشَّيَاطِينُ قِيلَ أُرِيدَ بِهَا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ أَيِ الْمُضَلِّلُونَ وَهُوَ الظَّاهِرُ. وَقِيلَ: أُرِيدَتْ شَيَاطِينَ الْجِنِّ. وَأَلْ لِلْجِنْسِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ. وَعِنْدِي أَنَّ الْمُرَادَ بِالشَّيَاطِينِ أَهْلُ الْحِيَلِ وَالسَّحَرَةُ كَمَا يَقُولُونَ فُلَانٌ مِنْ شَيَاطِينِ الْعَرَبِ وَقَدْ عُدَّ مِنْ أُولَئِكَ نَاشِبٌ الْأَعْوَرُ أَحَدُ رِجَالِ يَوْمِ الوقيط.
'Şeytanlar' ile insan şeytanlarının, yani saptırıcıların kastedildiği söylenmiştir ki zahir olan da budur. Cin şeytanlarının kastedildiği de söylenmiştir. Her iki ihtimale göre de başındaki harf-i tarif (el-), cins içindir. Bana göre şeytanlardan murat hilekârlar ve büyücülerdir; nitekim Araplar: 'Falan kimse Arap şeytanlarındandır' derler; Vakit Savaşı kahramanlarından Nâşib el-A'ver de bunlardan sayılmıştır.
وَقَوله: تَتْلُوا جَاءَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِحِكَايَةِ الْحَالِ الْمَاضِيَةِ عَلَى مَا قَالَهُ الْجَمَاعَةُ، أَوْ هُوَ مُضَارِعٌ عَلَى بَابِهِ عَلَى مَا اخْتَرْنَاهُ مِنْ أَنَّ الشَّيَاطِينَ هُمْ أَحْبَارُهُمْ فَإِنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا يَتْلُونَ ذَلِكَ فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُمُ اتَّبَعُوا اعْتَقَدُوا مَا تَلَتْهُ الشَّيَاطِينُ وَلَمْ تَزَلْ تَتْلُوهُ.
Âyetteki: { تَتْلُوا } lafzı, ulemanın çoğunluğunun belirttiği üzere geçmişteki hâli hikâye etmek (canlandırmak) için muzâri (şimdiki/geniş zaman) sîgasıyla gelmiştir. Ya da şeytanların onların hahamları olduğu yönündeki tercihimize göre kendi asıl manasındaki muzâridir; zira onlar bunu durmaksızın okumaya devam ediyorlardı. Bu takdirde mana: 'Şeytanların okuduğu ve okumaya devam ettiği şeylere inandılar ve uydular' şeklinde olur.
وَسُلَيْمَانُ هُوَ النَّبِيءُ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ يَسِي مِنْ سِبْطِ يَهُوذَا وُلِدَ سَنَةَ ١٠٣٢ اثْنَتَيْنِ وَثَلَاثِينَ وَأَلْفٍ قَبْلَ الْمَسِيحِ وَتُوُفِّيَ فِي أُورَشْلِيمَ سَنَةَ ٩٧٥ خَمْسٍ وَسَبْعِينَ وَتِسْعِمِائَةٍ قَبْلَ الْمَسِيحِ وَوَلِيَُُ
Süleyman ise, Yehûdâ kabilesinden Yese oğlu Dâvûd oğlu Peygamber Süleyman'dır. Milattan Önce bin otuz iki (1032) yılında doğmuş, Milattan Önce dokuz yüz yetmiş beş (975) yılında Kudüs'te (Urşelîm) vefat etmiştir. [Babası Dâvûd'un ardından] üstlenmiş...
مُلْكَ إِسْرَائِيلَ سَنَةَ ١٠١٤ أَرْبَعَ عَشْرَةَ وَأَلْفٍ قَبْلَ الْمَسِيحِ بَعْدَ وَفَاةِ أَبِيهِ دَاوُدَ النَّبِيءِ مَلِكِ إِسْرَائِيلَ، وَعَظُمَ مُلْكُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي مُدَّتِهِ وَهُوَ الَّذِي أَمَرَ بِبِنَاءِ مَسْجِدِ بَيْتِ الْمُقَدّس وَكَانَ نبيئا حَكِيمًا شَاعِرًا وَجَعَلَ لِمَمْلَكَتِهِ أُسْطُولًا بَحْرِيًّا عَظِيمًا كَانَتْ تَمْخُرُ سُفُنُهُ الْبِحَارَ إِلَى جِهَاتٍ قَاصِيَةٍ مِثْلَ شَرْقِ إِفْرِيقْيَا.
Babası İsrail Kralı Davud Peygamber'in vefatından sonra Milattan Önce bin on dört (1014) yılında İsrail krallığına geçti. Döneminde İsrailoğullarının hâkimiyeti büyüdü; Beytülmakdis Mescidi'nin inşasını emreden de odur. O, hikmet sahibi bir peygamber ve şairdi; krallığı için gemileri Doğu Afrika gibi uzak diyarlara kadar denizleri yaran büyük bir donanma kurdu.
وَقَوْلُهُ: وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ أَثَارَ اعْتِرَاضُهَا مَا أَشْعَرَ بِهِ قَوْله: مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ مِنْ مَعْنَى أَنَّهُمْ كَذَبُوا عَلَى سُلَيْمَانَ وَنَسَبُوهُ إِلَى الْكُفْرِ فَهِيَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَاتَّبَعُوا وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ إِنَّ كَانَ وَما أُنْزِلَ مَعْطُوفًا على مَا تَتْلُوا وَبَيْنَ اتَّبَعُوا وَبَيْنَ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ إِلَخْ إِنْ كَانَ وَما أُنْزِلَ مَعْطُوفًا عَلَى السِّحْرِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ مَعْطُوفًا عَلَى وَاتَّبَعُوا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الشَّيَاطِينِ أَحْبَارَ الْيَهُودِ لِأَنَّ هَذَا الْحُكْمَ حِينَئِذٍ مِنْ جُمْلَةِ أَحْوَالِ الْيَهُودِ لِأَنَّ مَآلَهُ وَاتَّبَعُوا وَكَفَرُوا وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّهُ قَدَّمَ نَفْيَ كُفْرِ سُلَيْمَانَ لِأَنَّهُ الْأَهَمُّ تَعْجِيلًا بِإِثْبَاتِ نَزَاهَتِهِ وَعِصْمَتِهِ وَلِأَنَّ اعْتِقَادَ كُفْرِهِ كَانَ سَبَبَ ضَلَالٍ لِلَّذِينَ اتَّبَعُوا مَا كَتَبَتْهُ الشَّيَاطِينُ فَلَا شَكَّ أَنَّ حُكْمَ الْأَتْبَاعِ وَحُكْمَ الْمَتْبُوعِينَ وَاحِدٌ فَكَانَ خَبَرًا عَنِ الْيَهُودِ كَذَلِكَ.
Âyetteki: { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ } “Süleyman küfretmedi” cümlesi bir ara cümledir (itiraziyye). Bu cümlenin araya girmesini gerektiren şey, { مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “şeytanların Süleyman'ın mülkü aleyhine okudukları” ifadesinin Süleyman'a iftira ettikleri ve onu küfre nispet ettikleri manasını hissettirmesidir. Şayet { وَما أُنْزِلَ } ifadesi { مَا تَتْلُوا } kavline matuf ise bu cümle, { وَاتَّبَعُوا } cümlesi ile { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ } kavli arasında yer alan bir ara cümledir; şayet { وَما أُنْزِلَ } ifadesi { السِّحْرَ } kavline matuf ise { اتَّبَعُوا } ile { وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ } vb. arasına girmiş bir ara cümledir. Şeytanlardan muradın Yahudi din adamları olması durumunda ise bu cümleyi { وَاتَّبَعُوا } kavline matuf kılman da mümkündür; zira o takdirde bu hüküm Yahudilerin hâllerinden biri olur; çünkü neticesi 'uydular ve kâfir oldular; Süleyman ise küfre girmedi' demektir. Fakat onun masumiyetini ve nezihliğini bir an önce ispat etmek daha mühim olduğu için Süleyman'ın küfrünün nefyedilmesini öne almıştır; zira onun küfre girdiğine inanılması, şeytanların yazdığı şeylere uyan kimseler için bir sapıklık sebebi olmuştu. Tabi olanlar ile peşinden gidilenlerin hükmünün bir olduğunda şüphe yoktur; binaenaleyh bu ifade aynı şekilde Yahudilerden verilen bir haber olmuştur.
وَقَدْ كَانَ الْيَهُودُ يَعْتَقِدُونَ كُفْرَ سُلَيْمَانَ فِي كُتُبِهِمْ فَقَدْ جَاءَ فِي سِفْرِ الْمُلُوكِ الْأَوَّلِ أَنَّ سُلَيْمَانَ فِي زَمَنِ شَيْخُوخَتِهِ أَمَالَتْ نِسَاؤُهُ الْمِصْرِيَّاتُ وَالصَّيْدَوِنِيَّاتُ وَالْعَمُونِيَّاتُ قَلْبَهُ إِلَى آلِهَتِهِنَّ مِثْلَ (عَشْتَرُوتَ) إِلَهِ الصَّيدَوَنِيِّينَ (وَمُولُوكَ) إِلَهِ الْعَمُونِيِّينَ (الْفِينِيقِيِّينَ) وَبَنَى لِهَاتِهِ الْآلِهَةِ هَيَاكِلَ فَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ لِأَنَّ قَلْبَهُ مَالَ عَنْ إِلَهِ إِسْرَائِيلَ الَّذِي أَوْصَاهُ أَنْ لَا يَتَّبِعَ آلِهَةً أُخْرَى.
Yahudiler kitaplarında Süleyman'ın küfre girdiğine inanıyorlardı. Nitekim I. Krallar Kitabı'nda şöyle geçmektedir: Süleyman yaşlandığı sırada Mısırlı, Saydalı ve Ammonlu kadınları onun kalbini Saydalıların ilahı Aştoret ve Ammonluların (Fenikelilerin) ilahı Molek gibi kendi ilahlarına meylettirdiler. O da bu ilahlara mabetler yaptı. Kalbi, başka ilahların ardınca gitmemesini vasiyet eden İsrail'in Tanrısı'ndan saptığı için Tanrı ona öfkelendi.
وَقَوْلُهُ: يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ كَفَرُوا وَالْمَقْصِدُ مِنْهُ تَشْنِيعُ حَالِ كُفْرِهِمْ إِذْ كَانَ مَصْحُوبًا بِتَعْلِيمِ السِّحْرِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ: كُفْرٌ دُونَ كُفْرٍ فَهِيَ حَالٌ مُؤَسِّسَةٌ.
Âyetteki: { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “insanlara sihri öğretiyorlardı” kavli, { كَفَرُوا } fiilindeki zamirden hâldir. Bundan maksat, 'küfrün dereceleri vardır' sözü gereğince, küfürleri sihir öğretmekle birlikte olduğu için inkârlarının çirkinliğini gözler önüne sermektir; dolayısıyla bu, kurucu bir hâldir (hâl-i müessise).
وَالسِّحْرُ الشَّعْوَذَةُ وَهِيَ تَمْوِيهُ الْحِيَلِ بِإِخْفَائِهَا تَحْتَ حَرَكَاتٍ وَأَحْوَالٍ يَظُنُّ الرَّائِي أَنَّهَا هِيَ الْمُؤَثِّرَةُ مَعَ أَنَّ الْمُؤَثِّرَ خَفِيَ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ لَقالُوا إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ [الْحجر: ١٤، ١٥] وَلِذَلِكَ أُطْلِقَ السِّحْرُ عَلَى الْخَدِيعَةِ تَقُولُ: سَحَرْتُ الصَّبِيَّ إِذَا عَلَلْتَهُ بِشَيْءٍ، قَالَ لَبِيدٌ:
Sihir, şa'bezedir (el çabukluğu ve gözbağcılık); o da asıl etki edici faktör gizli olduğu hâlde bakan kimsenin etkileyici olduğunu zannettiği birtakım hareketler ve durumlar altında hileleri gizleyerek aldatmaktır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ لَقالُوا إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ } “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar, yine de: «Gözlerimiz perdelendi, hatta biz büyülenmiş bir topluluğuz!» derlerdi” [Hicr: 14-15]. Bu sebeple sihir kelimesi aldatma hakkında da kullanılmıştır; nitekim çocuğu bir şeyle oyalayıp aldattığında: 'Çocuğu büyüledim' (سحرت الصبي) dersin. Lebîd şöyle demiştir:
فَإِنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نَحْنُ فِإِنَّنَا ... عَصَافِيرُ مِنْ هَذَا الْأَنَامِ الْمُسَحَّرِ
Eğer ne durumda olduğumuzu sorarsan, biz / Bu büyülenmiş insanlardan birkaç serçeyiz.
ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى مَا عُلِمَ ظَاهِرُهُ وَخَفِيَ سَبَبُهُ وَهُوَ التَّمْوِيهُ وَالتَّلْبِيسُ وَتَخَيُّيلُ غَيْرِ الْوَاقِعِ وَاقِعًاُُ
Daha sonra bu kelime, zahiri bilinen fakat sebebi gizli olan şeyler hakkında kullanılmıştır; bu da yanıltma, örtbas etme, gerçek dışı olanı gerçek gibi hayal ettirme
وَتَرْوِيجُ الْمُحَالِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: عَنْزٌ مَسْحُورَةٌ إِذَا عَظُمَ ضَرْعُهَا وَقَلَّ لَبَنُهَا وَأَرْضٌ مَسْحُورَةٌ لَا تَنْبُتُ، قَالَ أَبُو عَطاء:
ve imkânsız olanı geçerli göstermektir. Araplar: Memesi büyük olup sütü az olan keçiye 'büyülenmiş keçi' (عنز مسحورة), bitki bitirmeyen toprağa da 'büyülenmiş arazi' (أرض مسحورة) derler. Ebû Atâ şöyle demiştir:
فو الله مَا أَدْرِي وَإِنِّي لَصَادِقٌ ... أَدَاءٌ عَرَانِي مِنْ حُبَابِكِ أَمْ سِحْرُ
Vallahi bilmiyorum, üstelik sözümde doğruyum / Sana olan sevgimden bana isabet eden bir dert midir yoksa bir sihir mi?
أَيْ شَيْءٌ لَا يُعْرَفُ سَبَبُهُ. وَالْعَرَبُ تَزْعُمُ أَنَّ الْغِيلَانَ سَحَرَةُ الْجِنِّ لِمَا تَتَشَكَّلُ بِهِ مِنَ الْأَشْكَالِ وَتَعْرِضُهَا لِلْإِنْسَانِ.
Yani sebebi bilinmeyen bir şey midir? Araplar gulyabanilerin, büründükleri ve insanlara göründükleri şekiller sebebiyle cinlerin büyücüleri olduğunu iddia ederler.
وَالسِّحْرُ مِنَ الْمَعَارِفِ الْقَدِيمَةِ الَّتِي ظَهَرَتْ فِي منبع المدنية الْأُولَى أَعْنِي بِبِلَادِ الْمَشْرِقِ فَإِنَّهُ ظَهَرَ فِي بِلَادِ الْكَلْدَانِ وَالْبَابِلِيِّنَ وَفِي مِصْرَ فِي عَصْرٍ وَاحِدٍ وَذَلِكَ فِي الْقَرْنِ الْأَرْبَعِينَ قَبْلَ الْمَسِيحِ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا كَانَتْ فِي تَيْنِكَ الْأُمَّتَيْنِ مِنْ تعاليم قوم نشأوا قَبْلَهُمَا فَقَدْ وُجِدَتْ آثَارٌ مِصْرِيَّةٌ سِحْرِيَّةٌ فِي عَصْرِ الْعَائِلَةِ الْخَامِسَةِ مِنَ الْفَرَاعِنَةِ وَالْعَائِلَةِ السَّادِسَةِ (٣٩٥١- ٣٧٠٣) ق. م.
Sihir, ilk medeniyetin beşiğinde, yani Doğu ülkelerinde ortaya çıkmış kadim ilimlerdendir; zira Milattan Önce kırkıncı yüzyılda Keldaniler ve Babilliler ülkesinde ve aynı çağda Mısır'da ortaya çıkmıştır; bu da onun söz konusu iki millette kendilerinden önce var olan bir kavmin öğretilerinden olduğunu gösterir. Nitekim Firavunların beşinci ve altıncı sülalesi (M.Ö. 3951-3703) dönemine ait Mısır sihir eserleri bulunmuştur.
وَلِلْعَرَبِ فِي السِّحْرِ خَيَالٌ وَاسِعٌ وَهُوَ أَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ السِّحْرَ يُقَلِّبُ الْأَعْيَانَ وَيُقَلِّبُ الْقُلُوبَ وَيُطَوِّعُ الْمَسْحُورَ لِلسَّاحِرِ وَلِذَلِكَ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ الْغُولَ سَاحِرَةُ الْجِنِّ وَلِذَلِكَ تَتَشَكَّلُ لِلرَّائِي بِأَشْكَالٍ مُخْتَلِفَةٍ. وَقَالَتْ قُرَيْشٌ: لَمَّا رَأَوْا مُعْجِزَاتِ رَسُولِ اللَّهِ: إِنَّهُ سَاحِرٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ [الْقَمَر: ٢] وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Arapların sihir konusunda geniş bir muhayyilesi vardır; onlar sihrin maddelerin mahiyetini değiştirdiğini, kalpleri çevirdiğini ve büyülenen kimseyi büyücüye boyun eğdirdiğini iddia ederler. Bu yüzden gulyabaninin cinlerin büyücüsü olduğunu ve bakana farklı suretlerde göründüğünü söylerlerdi. Kureyşliler de Resûlullah'ın mucizelerini gördüklerinde: 'O bir sihirbazdır' demişlerdi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ } “Bir mucize görseler yüz çevirirler ve: «Süregelen bir sihirdir» derler” [Kamer: 2]. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur:
وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ لَقالُوا إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ [الْحجر: ١٤، ١٥] .
{ وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ لَقالُوا إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ } “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar, yine de: «Gözlerimiz perdelendi, hatta biz büyülenmiş bir topluluğuz!» derlerdi” [Hicr: 14-15].
وَفِي حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ أَنَّ الْقَوْمَ عَطِشُوا فِي سَفَرٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ فَطَلَبُوا الْمَاءَ فَوَجَدُوا امْرَأَةً عَلَى بَعِيرٍ لَهَا مَزَادَاتَانِ مِنْ مَاءٍ فَأَتَيَا بِهَا رَسُولَ اللَّهِ فَسَقَى رَسُولُ اللَّهِ جَمِيعَ الْجَيْشِ ثُمَّ رَدَّ إِلَيْهَا مَزَادَتَيْهَا كَامِلَتَيْنِ فَقَالَت لقومها: فو الله إِنَّهُ لَأَسْحَرُ مَنْ بَيْنَ هَذِهِ وَهَذِهِ،
Buhârî'nin İmran b. Husayn'dan rivayet ettiği bir hadiste; ashap, Resûlullah ile çıktıkları bir seferde susamış ve su aramışlardı. Yanında iki su tulumu bulunan deve üstünde bir kadın bulup onu Resûlullah'a getirdiler. Resûlullah bütün orduyu suladı, sonra iki tulumunu da dopdolu olarak kadına geri verdi. Bunun üzerine kadın kavmine gidip: 'Vallahi o, şununla şunun arasındaki en büyük sihirbazdır' dedi;
تَعْنِي السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ.
bununla yeri ve göğü kastediyordu.
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا» .
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz bazı sözlerde büyüleyici bir tesir (sihir) vardır.»
وَلَمْ أَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَتَعَاطَوْنَ السِّحْرَ فَإِنَّ السِّحْرَ مُسْتَمَدٌّ مِنْ خَصَائِصِ الْأُمُورِ الطَّبِيعِيَّةِ وَالتَّرْكِيبِ وَلَمْ يَكُنْ لِلْعَرَبِ ضَلَاعَةٌ فِي الْأُمُورِ الْيَدَوِيَّةِ بَلْ كَانَتْ ضَلَاعَتُهُمْ فِكْرِيَّةً مَحْضَةً، وَكَانَ الْعَرَبُ يَزْعُمُونَ أَنَّ أَعْلَمُ النَّاسِ بِالسِّحْرِ الْيَهُودَ وَالصَّابِئَةَ وَهُمْ أَهْلُ بَابِلَ، وَمَسَاقُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى شُهْرَةِ هَؤُلَاءِ بِالسِّحْرِ عِنْدَ الْعَرَبِ. وَقَدِ اعْتَقَدَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّ الْيَهُودَ فِي يَثْرِبَ سَحَرُوهُمْ فَلَا يُولَدُ لَهُمْ فَلِذَلِكَ اسْتَبْشَرُوا لَمَّا وُلِدَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَهُوَ أَوَّلُ مَوْلُودٍ لِلْمُهَاجِرِينَ بِالْمَدِينَةِ كَمَا فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَكْثُرْ ذِكْرُ السِّحْرِ بَيْنَُُ
Arapların sihirle meşgul olduklarına delalet eden bir şey görmedim; zira sihir, tabii şeylerin ve terkiplerin özelliklerinden beslenir, Arapların ise el becerisi ve tatbikat gerektiren konularda maharetleri yoktu, onların mahareti tamamen fikrî idi. Araplar insanların sihri en iyi bilenlerinin Yahudiler ile Sâbiîler yani Babil ehli olduğunu iddia ederlerdi. Âyetin sevki de bunların sihir konusundaki meşhurluğunun Araplar nezdinde bilindiğine delalet eder. Nitekim Müslümanlar Medine'deki Yahudilerin kendilerine büyü yaptıklarına ve bu yüzden çocuklarının doğmadığına inanmışlardı; bu sebeple Medine'de Muhacirlerin ilk doğan çocuğu olan Abdullah b. Zübeyr doğduğunda çok sevinmişlerdi (Sahîh-i Buhârî'de yer aldığı gibi). Bu yüzden sihrin zikri aralarında pek fazla geçmemiştir;
الْعَرَبِ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ هَاجَرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ إِذْ قَدْ كَانَ فِيهَا الْيَهُودُ وَكَانُوا يُوهِمُونَ بِأَنَّهُمْ يَسْحَرُونَ النَّاسَ.
Müslüman Araplar arasında bu durum ancak Medine'ye hicret ettikten sonra yaygınlaşmıştır; zira orada Yahudiler vardı ve insanlara büyü yaptıklarına dair vehimler uyandırıyorlardı.
وَيُدَاوِي مِنَ السِّحْرِ الْعَرَّافُ وَدَوَاءُ السِّحْرِ السَّلْوَةُ وَهِيَ خَرَزَاتٌ مَعْرُوفَةٌ تُحَكُّ فِي الْمَاءِ وَيُشْرَبُ مَاؤُهَا.
Sihri kâhin tedavi ederdi; sihrin ilacı ise 'selve' idi; bu, suda sürtülüp suyu içilen meşhur boncuklardı.
وَوَرَدَ فِي التَّوْرَاةِ النَّهْيُ عَنِ السِّحْرِ فَهُوَ مَعْدُودٌ مِنْ خِصَالِ الشِّرْكِ وَقَدْ وَصَفَتِ التَّوْرَاةُ بِهِ أَهْلَ الْأَصْنَامِ فَقَدْ جَاءَ فِي سِفْرِ التَّثْنِيَةِ فِي الْإِصْحَاحِ ١٨ «إِذَا دَخَلْتَ الْأَرْضَ الَّتِي يُعْطِيكَ الرَّبُّ إِلَهُكَ لَا تَتَعَلَّمْ أَنْ تَفْعَلَ مِثْلَ رِجْسِ أُولَئِكَ الْأُمَمِ لَا يُوجَدُ فِيكَ مَنْ يَزُجُّ ابْنَهُ أَوِ ابْنَتَهُ فِي النَّارِ وَلَا مَنْ يَعْرُفُ عِرَافَةً وَلَا عَائِفٌ وَلَا مُتَفَائِلٌ وَلَا سَاحِرٌ وَلَا مَنْ يَرْقَى رُقْيَةً وَلَا مَنْ يَسْأَلُ جَانًّا أَوْ تَابِعَةً وَلَا مَنْ يَسْتَشِيرُ الْمَوْتَى لِأَنَّ كُلَّ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مَكْرُوهٌ عِنْدَ الرَّبِّ» .
Tevrat'ta sihirden nehyedilmiştir; zira o, şirk hasletlerinden sayılmaktadır ve Tevrat putperestleri bununla tavsif etmiştir. Nitekim Tesniye Kitabı'nın 18. babında şöyle geçmektedir: «Tanrın Rabbin sana vermekte olduğu ülkeye girdiğin zaman, o milletlerin iğrençliklerine göre yapmayı öğrenmeyeceksin. Aranda oğlunu veya kızını ateşten geçiren, falcı, müneccim, uğursuzluk sayan, büyücü, efsuncu, cine danışan, bakıcı veya ölülere danışan bulunmayacak. Çünkü bunları yapan herkes Rabbe mekruhtur.»
وَفِي سِفْرِ اللَّاوِيِّينَ الْإِصْحَاحِ ٢٠ « (٦) وَالنَّفْسُ الَّتِي تَلْتَفِتُ إِلَى الْجَانِّ وَإِلَى التَّوَابِعِ لِتَزْنِيَ وَرَاءَهُمْ أَجْعَلُ وَجْهِي ضِدَّ تِلْكَ النَّفْسِ وَأَقْطَعُهَا مِنْ شِعْبِهَا (٢٧) وَإِذَا كَانَ فِي رَجُلٍ أَوِ امْرَأَةٍ جَانٌّ أَوْ تَابِعَةٌ فَإِنَّهُ يُقْتَلُ بِالْحِجَارَةِ يَرْجُمُونَهُ دَمُهُ عَلَيْهِ» .
Levililer Kitabı'nın 20. babında ise şöyle geçmektedir: «(6) Ve onların ardınca zina etmek için cine danışanlara ve bakıcılara yönelen cana karşı yüzümü çevireceğim ve onu kavminin arasından kesip atacağım. (27) Ve kendisinde cin veya bakıcılık olan erkek veya kadın mutlaka öldürülecektir; onları taşla taşlayacaklar, kanları üzerlerinedir.»
وَكَانُوا يَجْعَلُونَهُ أَصْلًا دِينِيًّا لِمُخَاطَبَةِ أَرْوَاحِ الْمَوْتَى وَتَسْخِيرِ الشَّيَاطِينِ وَشِفَاءِ الْأَمْرَاضِ وَقَدِ اسْتَفْحَلَ أَمْرُهُ فِي بَلَدِ الْكَلْدَانِ وَخَلَطُوهُ بِعُلُومِ النُّجُومِ وَعِلْمِ الطِّبِّ.
Onlar sihri ölülerin ruhlarıyla irtibat kurmak, şeytanları emre amade kılmak ve hastalıklara şifa bulmak için dinî bir esas kılıyorlardı. Keldanilerin ülkesinde bu iş çığırından çıkmış, onu astroloji ve tıp ilmiyle karıştırmışlardı.
وَأَرْجَعَ الْمِصْرِيُّونَ الْمَعَارِفَ السِّحْرِيَّةَ إِلَى جُمْلَةِ الْعُلُومِ الرِّيَاضِيَّةِ الَّتِي أَفَاضَهَا عَلَيْهِمْ «طُوطٌ» الَّذِي يَزْعُمُونَ أَنَّهُ إِدْرِيسُ وَهُوَ هَرْمَسَ عِنْدَ الْيُونَانِ. وَقَدِ اسْتَخْدَمَ الْكَلْدَانُ
Mısırlılar ise sihir ilimlerini, İdris olduğunu iddia ettikleri -ki Yunanlılar nezdinde Hermes'tir- 'Tot'un kendilerine aktardığı riyâzî ilimler cümlesine bağlamışlardı. Keldaniler de kullanmışlardı...
وَالْمِصْرِيُّونَ فِيهِ أَسْرَارًا مِنَ الْعُلُومِ الطَّبِيعِيَّةِ وَالْفَلْسَفِيَّةِ وَالرُّوحِيَّةِ قَصْدًا لِإِخْرَاجِ الْأَشْيَاءِ فِي أَبْهَرِ مَظَاهِرِهَا حَتَّى تَكُونَ فَاتِنَةً أَوْ خَادِعَةً وَظَاهِرَةً، كَخَوَارِقِ عَادَاتٍ، إِلَّا أَنَّهُ شَاعَ عِنْدَ عَامَّتِهِمْ وَبَعْدَ ضَلَالِهِمْ عَنِ الْمَقْصِدِ الْعِلْمِيِّ مِنْهُ فَصَارَ عِبَارَةً عَنِ التَّمْوِيهِ وَالتَّضْلِيلِ وَإِخْرَاجِ الْبَاطِلِ فِي صُورَةِ الْحَقِّ، أَوِ الْقَبِيحِ فِي صُورَةٍ حَسَنَةٍ أَوِ الْمُضِرِّ فِي صُورَةِ النَّافِعِ.
...ve Mısırlılar da eşyayı en göz alıcı görünümleriyle ortaya koymak, böylece büyüleyici ya da aldatıcı ve olağanüstü harikalar gibi görünmesini sağlamak amacıyla onda tabiat, felsefe ve ruh ilimlerinden bazı sırları kullandılar. Ne var ki bu durum avamları arasında yaygınlaşıp onun ilmî gayesinden sapınca bir göz boyama, saptırma, bâtılı hak, çirkini güzel veya zararlıyı faydalı suretinde gösterme [çabasından] ibaret bir hale dönüştü.