Binûn

2- Bakara Suresi — 33. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ صَارَ عِنْدَ الْكَلْدَانِ وَالْمِصْرِيِّينَ خَاصِّيَّةً فِي يَدِ الْكَهَنَةِ وَهُمْ يَوْمَئِذٍ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَجْمَعُونَ فِي ذَوَاتِهِمُ الرِّئَاسَةَ الدِّينِيَّةَ وَالْعِلْمِيَّةَ فَاتَّخَذُوا قَوَاعِدَ الْعُلُومِ الرِّيَاضِيَّةِ وَالْفَلْسَفِيَّةِ وَالْأَخْلَاقِيَّةِ لِتَسْخِيرِ الْعَامَّةِ إِلَيْهِمْ وَإِخْضَاعِهِمْ بِمَا يُظْهِرُونَهُ مِنَ الْمَقْدِرَةِ عَلَى عِلَاجِ الْأَمْرَاضِ وَالِاطِّلَاعِ عَلَى الضَّمَائِرِ بِوَاسِطَةِ الْفِرَاسَةِ وَالتَّأْثِيرِ بِالْعَيْنِ وَبِالْمَكَائِدِ.

Keldaniler ve Mısırlılarda bu durum kâhinlerin elinde bir ayrıcalık haline geldi; onlar o dönemde o kavmin dinî ve ilmî riyaseti (önderliği) şahıslarında toplayan ilim ehli kimselerdi. Hastalıkları tedavi etme, firaset yoluyla iç dünyalara vakıf olma, nazarla ve hilelerle tesir etme hususunda sergiledikleri güç ile avamı kendilerine boyun eğdirmek ve onları kendilerine ram etmek için riyâzî (matematiksel), felsefî ve ahlâkî ilimlerin kaidelerini kullandılar.

وَقَدْ نَقَلَتْهُ الْأُمَمُ عَنْ هَاتَيْنِ الْأُمَّتَيْنِ وَأَكْثَرُ مَا نَقَلُوهُ عَنِ الْكَلْدَانِيِّينَ فَاقْتَبَسَهُ مِنْهُمُ السُّرْيَانُ (الْأَشُورِيُّونَ) وَالْيَهُودُ وَالْعَرَبُ وَسَائِرُ الْأُمَمِ الْمُتَدَيِّنَةِ وَالْفُرْسُ وَالْيُونَانُ وَالرُّومَانُ.

Diğer milletler de bunu söz konusu iki milletten naklettiler; en çok da Keldanilerden aktardılar. Nitekim Süryaniler (Asurlular), Yahudiler, Araplar, diğer dindar milletler, Farslar, Yunanlılar ve Romalılar onlardan iktibas ettiler.

وَأُصُولُ السِّحْرِ ثَلَاثَةٌ:

Sihrin esasları üçtür:

الْأَوَّلُ: زَجْرُ النُّفُوسِ بِمُقْدِمَاتٍ تَوْهِيمِيَّةٍ وَإِرْهَابِيَّةٍ بِمَا يَعْتَادُهُ السَّاحِرُ مِنَ التَّأْثِيرِ النَّفْسَانِيِّ فِي نَفْسِهِ وَمِنَ الضَّعْفِ فِي نَفْسِ الْمَسْحُورِ وَمِنْ سَوَابِقَ شَاهَدَهَا الْمَسْحُورُ وَاعْتَقَدَهَا فَإِذَا تَوَجَّهَ إِلَيْهِ السَّاحِرُ سُخِّرَ لَهُ وَإِلَى هَذَا الْأَصْلِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي ذِكْرِ سَحَرَةِ فِرْعَوْنَ سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ [الْأَعْرَاف: ١١٦] .

Birincisi: Büyücünün kendi nefsinde alışageldigi psikolojik etki, büyülenen kişinin nefsindeki zayıflık ve büyülenen kimsenin daha önce şahit olup inandığı ön kabuller vasıtasıyla, vehim uyandırıcı ve korkutucu öncüllerle nefisleri sindirmektir. Büyücü ona yöneldiğinde [büyülenen kişi] ona boyun eğer. Yüce Allah'ın Firavun'un büyücülerinden bahsederken buyurduğu: «İnsanların gözlerini büyülediler ve onları dehşete düşürdüler» [A'râf: 116] sözünde bu esasa işaret edilmektedir.

الثَّانِي: اسْتِخْدَامُ مُؤَثِّرَاتٍ مِنْ خَصَائِصِ الْأَجْسَامِ مِنَ الْحَيَوَانِ وَالْمَعْدِنِ وَهَذَا يَرْجِعُ إِلَى خَصَائِصَ طَبِيعِيَّةٍ كَخَاصِّيَّةِ الزِّئْبَقِ وَمِنْ ذَلِكَ الْعَقَاقِيرُ الْمُؤَثِّرَةُ فِي الْعُقُولِ صَلَاحًا أَوْ فَسَادًا وَالْمُفْتِرَةُ لِلْعَزَائِمِ وَالْمُخَدِّرَاتُ وَالْمُرْقِدَاتُ عَلَى تَفَاوُتِ تَأْثِيرِهَا، وَإِلَى هَذَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سَحَرَةِ فِرْعَوْنَ: إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ [طه: ٦٩] .

İkincisi: Hayvan ve maden gibi cisimlerin özelliklerinden kaynaklanan etkileyicileri kullanmaktır. Bu durum cıva özelliği gibi tabii özelliklere dayanır. Akıllara iyilik veya kötülük yönünde tesir eden, azimleri gevşeten ilaçlar, uyuşturucular ve tesirleri farklılık gösteren uyutucular da bu kabildendir. Yüce Allah'ın Firavun'un büyücüleri hakkında buyurduğu: «Onların yaptıkları sadece bir büyücü hilesidir» [Tâhâ: 69] sözü buna işarettir.

الثَّالِثُ: الشَّعْوَذَةُ وَاسْتِخْدَامُ خَفَايَا الْحَرَكَةِ وَالسُّرْعَةِ وَالتَّمَوُّجِ حَتَّى يُخَيَّلَ الْجَمَادُ مُتَحَرِّكًا وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى [طه: ٦٦] .

Üçüncüsü: İllüzyon; cansız nesnelerin hareket ettiği hayal edilecek derecede hareketin, hızın ve dalgalanmanın gizli yönlerini kullanmaktır. Yüce Allah'ın: «Onların büyüleri yüzünden kendisine [onlar] gerçekten koşuyorlarmış gibi göründü» [Tâhâ: 66] sözü buna işarettir.

هَذِهِ أَصُولُ السِّحْرِ بِالِاسْتِقْرَاءِ وَقَدْ قَسَّمَهَا الْفَخْرُ فِي «التَّفْسِيرِ» إِلَى ثَمَانِيَةِ أَقْسَامٍ لَا تَعْدُو هَذِهِ الْأُصُولَ الثَّلَاثَةَ وَفِي بَعْضِهَا تَدَاخَلٌ. وَلِعُلَمَاءِ الْإِفْرِنْجِ تَقْسِيمٌ آخَرَ لَيْسَ فِيهِ كَبِيرُ جَدْوَى.

Tümevarım yoluyla sihrin esasları bunlardır. Fahr[eddin er-Râzî] «et-Tefsîr»inde bunları sekiz kısma ayırmış olup bu kısımlar söz konusu üç esası aşmaz ve bazılarında iç içe geçişler vardır. Batılı âlimlerin de pek bir faydası olmayan başka bir taksimi bulunmaktadır.

وَهَذِهِ الْأُصُولُ الثَّلَاثَةُ كُلُّهَا أَعْمَالٌ مُبَاشِرَةٌ لِلْمَسْحُورِ وَمُتَّصِلَةٌ بِهِ وَلَهَا تَأْثِيرٌ عَلَيْهِ بِمِقْدَارِ قَابِلِيَّةِ نَفْسِهِ الضَّعِيفَةِ وَهُوَ لَا يَتَفَطَّنُ لَهَا، وَمَجْمُوعُهَا هُوَ الَّذِي أَشَارَتْ إِلَيْهِ الْآيَةُ، وَهُوَ الَّذِي

Bu üç esasın tamamı büyülenen kişiye doğrudan yönelen, onunla temas eden ve o farkında olmadan zayıf nefsinin yatkınlığı ölçüsünde üzerinde tesir bırakan eylemlerdir. Ayetin işaret ettiği ve...

لَا خِلَافَ فِي إِثْبَاتِهِ عَلَى الْجُمْلَةِ دُونَ تَفْصِيلٍ، وَمَا عَدَاهَا مِنَ الْأَوْهَامِ وَالْمَزَاعِمِ هُوَ شَيْءٌ لَا أَثَرَ لَهُ وَذَلِكَ كُلُّ عَمَلٍ لَا مُبَاشَرَةَ لَهُ بِذَاتِ مَنْ يُرَادُ سِحْرُهُ وَيَكُونُ غَائِبًا عَنْهُ فَيَدَّعِي أَنَّهُ يُؤَثِّرُ فِيهِ، وَهَذَا مِثْلَ رَسْمِ أَشْكَالٍ يُعَبَّرُ عَنْهَا بِالطَّلَاسِمِ، أَوْ عَقْدِ خُيُوطٍ وَالنَّفْثُ عَلَيْهَا بَرُقْيَاتٍ مُعَيَّنَةٍ تَتَضَمَّنُ الِاسْتِنْجَادَ بِالْكَوَاكِبِ أَوْ بِأَسْمَاءِ الشَّيَاطِينِ وَالْجِنِّ وَآلِهَةِ الْأَقْدَمِينَ، وَكَذَا كِتَابَةُ اسْمِ الْمَسْحُورِ فِي أَشْكَالٍ، أَوْ وَضْعِ صُورَتِهِ أَوْ بَعْضِ ثِيَابِهِ وَعَلَائِقِهِ وَتَوْجِيهِ كَلَامٍ إِلَيْهَا بِزَعْمِ أَنَّهُ يُؤَثِّرُ ذَلِكَ فِي حَقِيقَةِ ذَاتِ الْمَسْحُورِ، أَوْ يَسْتَعْمِلُونَ إِشَارَاتٍ خَاصَّةً نَحْوَ جِهَتِهِ أَوْ نَحْوَ بَلَدِهِ وَهُوَ مَا يُسَمُّونَهُ بِالْأَرْصَادِ وَذَكَرَ أَبُو بَكْرِ ابْن الْعَرَبِيِّ فِي «الْقَبَسِ» أَنَّ قُرَيْشًا لَمَّا أَشَارَ النَّبِيءُ ﷺ بِأُصْبُعِهِ فِي التَّشَهُّدِ قَالُوا: هَذَا مُحَمَّدٌ يَسْحَرُ النَّاسَ، أَوْ جَمْعِ أَجْزَاءٍ مُعَيَّنَةٍ وَضَمِّ بَعْضِهَا إِلَى بَعْضٍ مَعَ نِيَّةٍ أَنَّ ذَلِكَ الرَّسْمَ أَوِ الْجَمْعَ لِتَأْثِيرِ شَخْصٍ مُعَيَّنٍ بِضُرٍّ أَوْ خَيْرٍ أَوْ مَحَبَّةٍ أَوْ بُغْضَةٍ

...detayına girmeksizin toptan ispatında ihtilaf bulunmayan şey bunların bütünüdür. Bunun dışındaki vehimler ve iddialar ise hiçbir tesiri olmayan şeylerdir. Bu da büyülenmek istenen kişinin bizzat kendisiyle doğrudan bir teması olmayan, o uzakta iken onda tesir meydana getirdiği iddia edilen her türlü ameldir. Tılsım olarak adlandırılan şekiller çizmek ya da ipleri düğümleyip üzerine yıldızlardan, şeytanların, cinlerin ve eskilerin ilahlarının isimlerinden yardım istemeyi içeren belirli efsunlar üflemek böyledir. Keza büyülenen kişinin ismini şekiller içine yazmak, resmini veya bazı elbiselerini ve eşyalarını koyup bunun büyülenen kişinin bizzat kendisinin hakikatine tesir edeceği zannıyla onlara doğru birtakım sözler yöneltmek veya onun tarafına yahut memleketine doğru özel işaretler kullanmak da böyledir ki buna 'rasatlar' derler. Ebû Bekir İbnü'l-Arabî «el-Kabes»te şunu nakletmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem teşehhüdde parmağıyla işaret ettiğinde Kureyşliler: "İşte Muhammed insanları büyülüyor" demişlerdi. Yahut belirli parçaları toplayıp bu çizimin veya toplamanın belirli bir şahsa zarar, hayır, sevgi veya nefret yönünde tesir etmesi niyetiyle birbirine eklemek...

أَوْ مَرَضٍ أَوْ سَلَامَةٍ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا قُرِنَ بِاسْمِ الْمَسْحُورِ وَصُورَتِهِ أَوْ بِطَالِعِ مِيلَادِهِ، فَذَلِكَ كُلُّهُ مِنَ التَّوَهُّمَاتِ وَلَيْسَ عَلَى تَأْثِيرِهَا دَلِيلٌ مِنَ الْعَقْلِ وَلَا مِنَ الطَّبْعِ وَلَا مَا يُثْبِتُهُ مِنَ الشَّرْعِ، وَقَدِ انْحَصَرَتْ أَدِلَّةُ إِثْبَاتِ الْحَقَائِقِ فِي هَذِهِ الْأَدِلَّةِ، وَمِنَ الْعَجَائِبِ أَنَّ الْفَخْرَ فِي «التَّفْسِيرِ» حَاوَلَ إِثْبَاتَهُ بِمَا لَيْسَ بِمُقْنِعٍ.

...veya hastalık yahut sağlık tesiri etmesi [amacıyla yapılması] böyledir; hele bir de büyülenen kişinin ismiyle, resmiyle veya doğum burcuyla birleştirilirse. Bütün bunlar vehimlerden ibarettir; bunların tesirine dair akıldan, tabiattan veya şeriatten bunu ispatlayan hiçbir delil yoktur. Hakikatleri ispatlama delilleri ise zaten bu delillerle sınırlıdır. Şaşılacak şeydir ki Fahr[eddin er-Râzî] «et-Tefsîr»inde bunu ikna edici olmayan gerekçelerle ispatlamaya çalışmıştır.

وَقَدْ تَمَسَّكَ جَمَاعَةٌ لِإِثْبَاتِ تَأْثِيرِ هَذَا النَّوْعِ مِنَ السِّحْرِ بِمَا رُوِيَ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» - عَنْ قَوْلِ عَائِشَةَ أَنَّ لَبِيدَ بْنَ الْأَعْصَمِ سَحَرَ النَّبِيءَ ﷺ وَرُؤْيَا النَّبِيءِ ﷺ أَنَّ مَلَكَيْنِ أَخْبَرَاهُ بِذَلِكَ السِّحْرِ، وَفِي النَّسَائِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ مِثْلَهُ مُخْتَصَرًا، وَيَنْبَغِي التَّثَبُّتُ فِي عِبَارَاتِهِ ثُمَّ فِي تَأْوِيلِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ لَبِيدًا حَاوَلَ أَنْ يَسْحَرَ النَّبِيءَ ﷺ فَقَدْ كَانَ الْيَهُودُ سَحَرَةً فِي الْمَدِينَةِ وَأَنَّ اللَّهَ أَطْلَعَ رَسُولَهُ عَلَى مَا فَعَلَهُ لَبِيدٌ لِتَكُونَ مُعْجِزَةً لِلنَّبِيءِ ﷺ فِي إِبْطَالِ سِحْرِ لَبِيدٍ وَلِيَعْلَمَ الْيَهُودُ أَنَّهُ نَبِيءٌ لَا تَلْحَقُهُ أَضْرَارُهُمْ وَكَمَا لَمْ يُؤَثِّرْ سِحْرُ السَّحَرَةِ عَلَى مُوسَى كَذَلِكَ لَمْ يُؤَثِّرْ سِحْرُ لَبِيدٍ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِنَّمَا عَرَضَ لِلنَّبِيءِ ﷺ عَارِضٌ جَسَدِيٌّ شَفَاهُ اللَّهُ مِنْهُ فَصَادَفَ أَنْ كَانَ مُقَارَنًا لِمَا عَمِلَهُ لَبِيدُ بْنُ الْأَعْصَمِ مِنْ مُحَاوَلَةِ سِحْرِهِ وَكَانَتْ رُؤْيَا النَّبِيءِ ﷺ إِنْبَاءً من الله لما بِمَا صَنَعَ لَبِيدٌ، وَالْعِبَارَةُ عَنْ صُورَةِ تِلْكَ الرُّؤْيَا كَانَتْ مُجْمَلَةً فَإِنَّ الرَّأْيَ رُمُوزٌ وَلَمْ يَرِدْ فِي الْخَبَرِ تَعْبِيرُ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ فَلَا تَكُونُ أَصْلًا لِتَفْصِيلِ الْقِصَّةِ.

Bir topluluk sihrin bu türünün tesirini ispatlamak için «Sahîhayn»da rivayet edilen -Âişe'nin, Lebîd b. el-A'sam'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sihir yaptığına ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in rüyasında iki meleğin kendisine bu sihri haber verdiğine dair- sözüne ve Nesâî'de Zeyd b. Erkam'dan nakledilen benzer muhtasar rivayete sarılmıştır. Oysa [bu rivayetin] ifadeleri ve ardından tevili hususunda iyice araştırma yapmak gerekir. Şüphe yok ki Lebîd, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sihir yapmaya kalkışmıştır; zira Yahudiler Medine'de büyücü idiler. Allah da Lebîd'in büyüsünü iptal etmede Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mucize olsun ve Yahudiler onun zararları kendisine erişemeyecek bir peygamber olduğunu anlasınlar diye Resûlü'nü Lebîd'in yaptığına muttali kılmıştır. Büyücülerin büyüsü Mûsâ'ya tesir etmediği gibi Lebîd'in büyüsü de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tesir etmemiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yalnızca bedenî bir rahatsızlık arız olmuş, Allah da onu bundan şifaya kavuşturmuştur. Bu rahatsızlık, Lebîd b. el-A'sam'ın ona büyü yapma girişimiyle aynı zamana denk gelmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in rüyası ise Lebîd'in yaptığı şeye dair Allah'tan bir bildirim idi. O rüyanın suretini anlatan ifade ise mücmel idi; zira rüyalar sembollerdir ve haberde rüyanın içerdiği şeylerin tabiri yer almamıştır. Dolayısıyla kıssanın ayrıntıları için bir dayanak teşkil etmez.

ثُمَّ إِنَّ لِتَأْثِيرِ هَاتِهِ الْأَسْبَابِ أَوِ الْأُصُولِ الثَّلَاثَةِ شُرُوطًا وَأَحْوَالًا بَعْضُهَا فِي ذَاتِ السَّاحِرِ وَبَعْضُهَا فِي ذَاتِ الْمَسْحُورِ، فَيَلْزَمُ فِي السَّاحِرِ أَنْ يَكُونَ مُفْرِطَ الذَّكَاءِ مُنْقَطِعًا لِتَجْدِيدِ الْمُحَاوَلَاتِ السِّحْرِيَّةِ جَسُورًا قَوِيَّ الْإِرَادَةِ كَتُومًا لِلسِّرِّ قَلِيلَ الِاضْطِرَابِ لِلْحَوَادِثِ سَالِمَ الْبِنْيَةِ مُرْتَاضَ الْفِكْرِ خَفِيَّ الْكَيْدِ وَالْحِيلَةِ، وَلِذَلِكَ كَانَ غَالِبُ السَّحَرَةِ رِجَالًا وَلَكِنْ كَانَ

Sonra bu üç sebebin veya esasın tesir etmesi için bir kısmı büyücünün şahsında, bir kısmı da büyülenen kişinin şahsında olmak üzere birtakım şartlar ve durumlar vardır. Büyücüde aşırı zeki, sihir girişimlerini yenilemeye kendini adamış, cesur, iradesi güçlü, sır saklayan, olaylar karşısında az sarsılan, sağlam yapılı, zihni riyazet görmüş, hilesi ve tuzağı gizli biri olması gerekir. Bu yüzden büyücülerin çoğu erkekti; ancak...

الْحَبَشَةُ يَجْعَلُونَ السَّوَاحِرَ نِسَاءً وَكَذَلِكَ كَانَ الْغَالِبُ فِي الْفُرْسِ وَالْعَرَبِ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَدِ [الفلق: ٤] فَجَاءَ بِجَمْعِ الْإِنَاثِ وَكَانَتِ الْجَاهِلِيَّةُ تَقُولُ إِنَّ الْغِيلَانَ عَجَائِزُ مِنَ الْجِنِّ سَاحِرَاتٌ فَلِذَلِكَ تَسْتَطِيعُ التَّشَكُّلَ بِأَشْكَالٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَكَانَ مُعَلِّمُو السِّحْرِ يَمْتَحِنُونَ صَلَاحِيَةَ تَلَامِذَتِهِمْ لِهَذَا الْعِلْمِ بِتَعْرِيضِهِمْ لِلْمَخَاوِفِ وَأَمْرِهِمْ بِارْتِكَابِ الْمَشَاقِّ تَجْرِبَةً لِمِقْدَارِ عَزَائِمِهِمْ وَطَاعَتِهِمْ.

Habeşliler büyücüleri kadınlardan seçerlerdi; keza Farslarda ve Araplarda da çoğunlukla böyleydi. Nitekim Yüce Allah: «Düğümlere üfleyenlerin şerrinden» [Felak: 4] buyurarak dişil çoğul kipiyle getirmiştir. Câhiliye halkı gulyabanilerin cinlerden büyücü yaşlı kadınlar olduğunu, bu yüzden farklı şekillere girebildiklerini söylerlerdi. Sihir muallimleri de azim ve itaatlerinin derecesini sınamak için talebelerini korkulara maruz bırakarak ve onlara meşakkatli işleri yapmalarını emrederek bu ilme ehil olup olmadıklarını imtihan ederlerdi.

وَأَمَّا مَا يَلْزَمُ فِي الْمَسْحُورِ فَخَوْرُ الْعَقْلِ، وَضعف الْعَزِيمَة، ولطاقة الْبِنْيَةِ، وَجَهَالَةُ الْعَقْلِ،

Büyülenen kimsede gereken şartlara gelince; aklın gevşekliği, azmin zayıflığı, bünyenin zayıflığı ve zihnin cehaletidir.

وَلِذَلِكَ كَانَ أَكْثَرَ النَّاسِ قَابِلِيَّةً لَهُ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ وَالْعَامَّةُ وَمَنْ يَتَعَجَّبُ فِي كُلِّ شَيْءٍ. وَلِذَلِكَ كَانَ مِنْ أَصُولِ السِّحْرِ إِلْقَاءُ أَقْوَالٍ كَاذِبَةٍ عَلَى الْمَسْحُورِ لِاخْتِبَارِ مِقْدَارِ عَقْلِهِ فِي التَّصْدِيقِ بِالْأَشْيَاءِ الْوَاهِيَةِ وَالثِّقَةِ بِالسَّاحِرِ، قَالَ تَعَالَى: وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ [هود: ٧] فَجَعَلُوا ذَلِكَ الْقَوْلَ الْغَرِيبَ سِحْرًا.

Bu yüzden büyüye en yatkın insanlar kadınlar, çocuklar, avam tabakası ve her şeye şaşıran kimselerdi. Bundan ötürü, asılsız şeyleri tasdik etme ve büyücüye güvenme hususunda aklının derecesini sınamak için büyülenen kişiye asılsız sözler fısıldamak sihrin esaslarından biriydi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Andolsun, eğer sen: "Öldükten sonra mutlaka diriltileceksiniz" dersen, inkâr edenler kesinlikle: "Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir" derler» [Hûd: 7]. Onlar bu garip sözü büyü saymışlardır.

ثُمَّ تَحُفُّ بِالسِّحْرِ أَعْمَالٌ، الْقَصْدُ مِنْهَا التَّمْوِيهُ وَهَذِهِ الْأَعْمَالُ أَنْوَاعٌ:

Ayrıca büyüyü çevreleyen birtakım ameller vardır ki bunlardan maksat aldatma ve göz boyamadır. Bu ameller de çeşit çeşittir:

نَوْعٌ: الْغَرَضُ مِنْهُ تَقْوِيَةُ اعْتِقَادِ السَّاحِرِ فِي نَجَاحِ عَمَلِهِ لِتَقْوَى عَزِيمَتُهُ فَيَشْتَدُّ تَأْثِيرُهُ عَلَى النُّفُوسِ وَهَذَا مِثْلُ تَلْقِينِ مُعَلِّمِي هَذَا الْفَنِّ تَلَامِذَتَهُمْ عِبَادَةَ كَوَاكِبَ وَمُنَاجَاتِهَا لِاسْتِخْدَامِ أَرْوَاحِهَا وَالِاسْتِنْجَادِ بِتِلْكَ الْأَرْوَاحِ عَلَى اسْتِخْدَامِ الْجِنِّ وَالْقُوَى الْمُتَعَاصِيَةِ لِيَعْتَقِدَ الْمُتَعَلِّمُ أَنَّ ذَلِكَ سَبَبُ نَجَاحِ عَمَلِهِ فَيُقْدِمَ عَلَيْهِ بِعَزْمٍ، وَفِي ذَلِكَ تَأْثِيرٌ نَفْسَانِيٌّ عَجِيبٌ وَلِذَلِكَ يُسَمُّونَ تِلْكَ الْأَقْوَالَ وَالْمُنَاجَاةَ عَزَائِمَ- جَمْعُ عَزِيمَةٍ- وَيَقُولُونَ فُلَانٌ يَعْزِمُ إِذَا كَانَ يَسْحَرُ، ثُمَّ هُوَ إِذَا اسْتَكْمَلَ الْمَعْرِفَةَ قَدْ يَتَفَطَّنُ لِقِلَّةِ جَدْوَى تِلْكَ الْعَزَائِمِ وَقَدْ يَتَفَطَّنُ وَعَلَى كِلْتَا الْحَالَتَيْنِ فَمُعَلِّمُوهُ لَا يَتَعَرَّضُونَ لَهُ فِي نِهَايَةِ التَّعْلِيمِ بِالتَّنْبِيهِ عَلَى فَسَادِ ذَلِكَ لِئَلَّا يُدْخِلُوا عَلَيْهِ الشُّكُوكَ فِي مَقْدِرَتِهِ، فَلِذَلِكَ بَقِيَتْ تِلْكَ الْأَوْهَامُ يَتَلَقَّاهَا الْأَخْلَافُ عَنْ أَسْلَافِهِمْ، وَمِنْ هَذَا النَّوْعِ ضُرُوبٌ هِيَ فِي الْأَصْلِ تَجَارِبُ لِمِقْدَارِ طَاعَةِ الْمُتَعَلِّمِ لِمُعَلِّمِهِ بَقِيَتْ مُتَلَقَّاةً عِنْدَهُمْ عَنْ غَيْرِ بَصِيرَةٍ مِثْلَ ارْتِكَابِ الْخَبَائِثِ وَإِهَانَةِ الصَّالِحَاتِ وَالْأُمُورِ الْمُقَدَّسَةِ إِيهَامًا بِأَنَّهَا تُبَلِّغُ إِلَى مَرْضَاةِ الشَّيَاطِينِ وَتَسْخِيرِهَا، وَذَلِكَ فِي الْوَاقِعِ اخْتِبَارٌ لِمِقْدَارِ خُضُوعِ الْمُتَعَلِّمِ، لِأَنَّ أَكْبَرَ شَيْءٍ عَلَى النَّفْسِ نَبْذُ أَعَزِّ الْأَشْيَاءِ وَهُوَ الدِّينُ، وَلِأَنَّ السَّحَرَةَ لَيْسُوا مِنَ الْمِلِّيِّينَ فَهُمْ يَبْلُغُونَ بِمُرِيدِيهِمْ إِلَى مَبَالِغِهِمُ السَّافِلَةِ، وَقَدْ سَمِعْنَا أَنَّ كَثِيرًا مِمَّنْ يَتَعَاطَوْنَ السِّحْرَ فِي الْمُسْلِمِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ لَا يَتَأَتَّى لَهُمْ نَجَاحٌ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يُلَطِّخُوا أَيْدِيَهُمْ بِالنَّجَاسَاتِ أَوْ نَحْوٍ مِنْ هَذَا الضَّلَالِ.

Bir türü vardır ki maksat, büyücünün kendi amelinin başarısına olan inancını pekiştirmek, böylece azmini güçlendirerek nefisler üzerindeki tesirini artırmaktır. Bu sanatın ustalarının talebelerine yıldızlara tapınmayı, onların ruhlarını emre amade kılmak ve cinleri ile serkeş güçleri itaat altına almak için o ruhlardan yardım dilemek üzere onlara yakarmayı öğretmeleri böyledir; ta ki öğrenen kişi bunun amelinin başarısına sebep olduğuna inansın ve o işe tam bir azimle girişsin. Bunda şaşırtıcı bir psikolojik tesir vardır. İşte bu yüzden söz konusu sözlere ve yakarışlara 'azâim' (azîmet kelimesinin çoğulu) adını verirler ve büyü yaptığı zaman 'falan kişi azimet okuyor' derler. Sonra kişi bilgisi kemale erdiğinde bu azimetlerin pek bir faydası olmadığını fark edebilir veya fark etmeyebilir; her iki durumda da muallimleri, gücüne dair içine şüphe düşürmemek için eğitimin sonunda bunun batıl olduğuna dikkat çekerek onu uyarmazlar. Bu sebeple o vehimler, sonraki nesiller tarafından öncekilerden devralınarak devam etmiştir. Bu türe giren öyle kısımlar vardır ki bunlar aslında öğrencinin hocasına itaat derecesini ölçmeye yönelik sınavlardır; ancak şeytanların rızasını kazanmaya ve onları boyun eğdirmeye ulaştıracağı vehmiyle pislikleri işlemek, salih ve kutsal değerleri tahkir etmek gibi basiretsizce kabul edilen uygulamalar olarak kalmıştır. Oysa bu, gerçekte talebenin boyun eğiş derecesini bir imtihandır; zira nefse en ağır gelen şey, en değerli varlık olan dini bir kenara atmaktır. Büyücüler de bir dine bağlı kimseler olmadıkları için müritlerini kendi alçak seviyelerine kadar düşürürler. Nitekim Müslümanlar arasında büyücülükle uğraşan pek çok kimsenin, ellerini pisliklere bulaştırmadan veya buna benzer bir sapkınlığa düşmeden başarıya ulaşamayacaklarını iddia ettiklerini duymuşuzdur.

وَنَوْعٌ: الْغَرَضُ مِنْهُ إِخْفَاءُ الْأَسْبَابِ الْحَقِيقِيَّةِ لِتَمْوِيهَاتِهِمْ حَتَّى لَا يَطَّلِعَ النَّاسُ عَلَى كُنْهِهَا، فَيَسْتَنِدُونَ فِي تَعْلِيلِ أَعْمَالِهِمْ إِلَى أَسْبَابٍ كَاذِبَةٍ كَنِدَائِهِمْ بِأَسْمَاءٍ سَمَّوْهَا لَا مُسَمَّيَاتِ لَهَا وَوَضْعِهِمْ أَشْكَالًا عَلَى الْوَرَقِ أَوْ فِي الْجُدْرَانِ يَزْعُمُونَ أَنَّ لَهَا خَصَائِصَ التَّأْثِيرِ، وَاسْتِنَادِهِمْ لِطَوَالِعِ كَوَاكِبَ فِي أَوْقَاتٍ مُعَيَّنَةٍ لَا سِيَّمَا الْقَمَرِ، وَمِنْ هَذَا تَظَاهُرُهُمْ لِلنَّاسِ بِمَظْهَرِ الزُّهْدِ وَالْهِمَّةِ.

Bir diğer türün gayesi, göz boyamalarının gerçek sebeplerini insanların onun mahiyetine vakıf olamamaları için gizlemektir. Bu sebeple yaptıklarını gerekçelendirirken asılsız sebeplere dayanırlar; kendilerinin uydurduğu ve gerçekte karşılığı olmayan isimlerle seslenmeleri, kâğıtlara veya duvarlara tesir özellikleri olduğunu iddia ettikleri şekiller çizmeleri ve belirli vakitlerdeki -bilhassa ayın- yıldız burçlarına dayanmaları böyledir. İnsanlara karşı zühd ve yüksek gayret sahibi görünmeleri de bu kabildendir.

وَنَوْعٌ: يُسْتَعَانُ بِهِ عَلَى نُفُوذِ السِّحْرِ وَهُوَ التَّجَسُّسُ وَالتَّطَلُّعُ عَلَى خَفَايَا الْأَشْيَاءِ وَأَسْرَارِ النَّاسِ بِوَاسِطَةِ السَّعْيِ بِالنَّمِيمَةِ وَإِلْقَاءِ الْعَدَاوَاتِ بَيْنَ الْأَقَارِبِ وَالْأَصْحَابِ وَالْأَزْوَاجِ

Bir başka tür ise sihrin tesirini artırmak için yardım alınan yoldur; bu da koğuculuk yapmak, akrabalar, dostlar ve eşler arasına düşmanlık tohumları ekmek suretiyle casusluk yapmak, eşyanın gizli yönlerine ve insanların sırlarına vakıf olmaktır;

حَتَّى يُفْشِيَ كُلٌّ مِنْهُمْ سِرَّ الْآخَرِ فَيَتَّخِذَ السَّاحِرُ تِلْكَ الْأَسْرَارَ وَسِيلَةً يُلْقِي بِهَا الرُّعْبَ فِي قُلُوبِ أَصْحَابِهَا بِإِظْهَارِ أَنَّهُ يَعْلَمُ الْغَيْبَ وَالضَّمَائِرَ، ثُمَّ هُوَ يَأْمُرُ أُولَئِكَ الَّذِينَ أَرْهَبَهُمْ وَيَسْتَخْدِمُهُمْ بِمَا يَشَاءُ فَيُطِيعُونَهُ فَيَأْمُرُ الْمَرْأَةَ بِمُغَاضَبَةِ زَوْجِهَا وَطَلَبِ فِرَاقِهِ وَيَأْمُرُ الزَّوْجَ بِطَلَاقِ زَوْجَتِهِ وَهَكَذَا، وَفِي هَذَا الْقِسْمِ تَظْهَرُ مَقْدِرَةُ السَّاحِرِ الْفِكْرِيَّةُ وَبِهِ تَكْثُرُ أَضْرَارُهُ وَأَخْطَارُهُ عَلَى النَّاسِ وَجُرْأَتُهُ على ارْتِكَاب المرغبات وَالْمُطَوِّعَاتِ بِاسْتِئْصَالِ الْأَمْوَالِ بِالسَّرِقَةِ يَسْرِقُهَا مَنْ لَا يَتَّهِمُهُ الْمَسْرُوقُ، وَمِنْهُ أَنَّهُ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْ خَاصَّتِهِ وَأَبْنَائِهِ وَزَوْجِهِ الَّذِينَ يَسْتَهْوِيهِمُ السَّحَرَةُ وَيُسَخِّرُونَهُمْ لِلْإِخْلَاصِ لَهُمْ، وَيَنْتَهِي فِعْلُ السَّحَرَةِ فِي هَذَا إِلَى حَدِّ إِزْهَاقِ النُّفُوسِ الَّتِي يَشْعُرُونَ بِأَنَّهَا تَفَطَّنَتْ لِخَدِيعَتِهِمْ أَوِ الَّتِي تَعَاصَتْ عَنِ امْتِثَالِ أَوَامِرِهِمْ يُغْرُونَ بِهَا مَنْ هِيَ آمَنُ النَّاسِ مِنْهُ، ثُمَّ اسْتِطْلَاعُ ضَمَائِرِ النَّاسِ بِتَقْرِيرَاتٍ خَفِيَّةٍ وَأَسْئِلَةٍ تَدْرِيجِيَّةٍ يُوهِمُهُ بِهَا أَنَّهُ يَسْأَلُهُ عَنْهَا لِيُعْلِمَهُ بِمُسْتَقْبَلِهِ.

...tâ ki her biri diğerinin sırrını ifşa etsin ve büyücü, gaybı ve iç dünyaları bildiğini göstererek o sırları sahiplerinin kalplerine korku salmak için bir vasıta kılsın. Sonra o, korkuttuğu bu kimselere emirler verir, onları dilediği gibi kullanır, onlar da kendisine itaat ederler. Kadına kocasına öfkelenmesini ve boşanma talep etmesini emreder, kocaya karısını boşamasını emreder ve bu böyle sürer gider. Büyücünün zihnî kabiliyeti bu kısımda ortaya çıkar; insanlara verdiği zararlar, tehlikeler ve soyulan kişinin şüphelenmeyeceği kimselere çaldırmak suretiyle malları hırsızlıkla tüketip arzulanan ve boyun eğdiren şeyleri irtikâp etme cüreti bu sayede çoğalır. Büyücülerin ayartıp kendilerine sadık kıldığı o kimsenin yakınları, çocukları ve eşi vasıtasıyla bunu yapması da bu kabildendir. Büyücülerin bu husustaki fiilleri, hilelerini fark ettiğini hissettikleri veya emirlerine uymakta direnen canlara kıyma noktasına kadar varır; o kişinin en çok güvendiği kimseleri onun aleyhine kışkırtırlar. Daha sonra gizli yönlendirmeler ve aşamalı sorularla insanların iç dünyalarını yoklarlar ve geleceğini kendisine bildirmek için bunları sorduğu vehmini verirler.

وَنَوْعٌ: يُجْعَلُ اخْتِبَارًا لِمِقْدَارِ مَرَاتِبِ أَذْهَانِ النَّاسِ فِي قَابِلِيَّةِ سِحْرِهِ وَذَلِكَ بِوَضْعِ أَشْيَاءَ فِي الْأَطْعِمَةِ خِيفَةَ الظُّهُورِ لِيَرَى هَلْ يَتَفَطَّنُ لَهَا مَنْ وَضَعَهَا، وَبِإِبْرَازِ خَيَالَاتٍ أَوْ أَشْبَاحٍ يُوهِمُ بِهَا النَّاظِرَ أَنَّهَا جِنٌّ أَوْ شَيَاطِينُ أَوْ أَرْوَاحٌ، وَمَا هِيَ إِلَّا أَشْكَالٌ مُمَوَّهَةٌ أَوْ أَعْوَانٌ مِنْ أَعْوَانِهِ مُتَنَكِّرَةٌ، لِيَنْظُرَ هَلْ يَقْتَنِعُ رَائِيهَا بِمَا أَخْبَرَهُ السَّاحِرُ عَنْهَا أَمْ يَتَطَلَّبُ كَشْفَ حَقِيقَتِهَا أَوِ اسْتِقْصَاءَ أَثَرِهَا.

Bir tür de insanların zihinlerinin onun büyüsünü kabullenme derecelerini sınamak için yapılır; bu da ortaya çıkma korkusuyla yiyeceklere bazı şeyler koyarak, koyanın bunu fark edip etmeyeceğini görmekle ve bakan kimseye cin, şeytan veya ruh oldukları vehmini veren hayaller veya karaltılar sergilemekle olur. Oysa bunlar göz boyayıcı şekillerden veya kılık değiştirmiş yardımcılarından başka bir şey değildir; büyücü bunu, gören kişinin büyücünün onlar hakkında verdiği haberlere ikna olup olmayacağını, yoksa bunların hakikatini ortaya çıkarmaya yahut izini sürmeye mi kalkışacağını görmek için yapar.

فَكَانَ السِّحْرُ قَرِينَ خَبَاثَةِ نَفْسِ، وَفَسَادِ دِينٍ، وَشَرِّ عَمَلٍ، وَإِرْعَابٍ وَتَهْوِيلٍ عَلَى النَّاسِ، مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ مَا فَتِئَتِ الْأَدْيَانُ الْحَقَّةُ تُحَذِّرُ النَّاسَ مِنْهُ وَتَعُدُّ الِاشْتِغَالَ بِهِ مُرُوقًا عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى اعْتِقَادِ تَأْثِيرِ الْآلِهَةِ وَالْجِنِّ الْمَنْسُوبِينَ إِلَى الْآلِهَةِ فِي عَقَائِدِ الْأَقْدَمِينَ، وَقَدْ حَذَّرَ مُوسَى قَوْمَهُ مِنَ السِّحْرِ وَأَهْلِهِ فَفِي سِفْرِ التَّثْنِيَةِ الْإِصْحَاحِ ١٨ أَنَّ مِمَّا خَاطَبَ بِهِ مُوسَى ﵇ قَوْمَهُ: «مَتَى دَخَلْتَ الْأَرْضَ الَّتِي يُعْطِيكَ الرَّبُّ إِلَهُكَ لَا تَتَعَلَّمْ

Dolayısıyla sihir; nefis kötülüğünün, din bozukluğunun, amellerin en şerlisinin ve insanlara korku ile dehşet salmanın bir yoldaşı olmuştur. Bundan ötürü hak dinler insanları ondan sürekli sakındırmış ve onunla meşgul olmayı Yüce Allah'a itaatten çıkmak saymıştır; çünkü o, eskilerin inançlarında ilahların ve ilahlara nispet edilen cinlerin tesirine inanma esasına dayanır. Nitekim Mûsâ aleyhisselâm da kavmini sihirden ve ehlinden sakındırmıştır. Tesniye Kitabı'nın 18. babında Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmine hitap ettiği sözler arasında şu yer almaktadır: «Tanrın Rabbin sana vermekte olduğu ülkeye girdiğin zaman...

أَنْ تَفْعَلَ مِثْلَ رِجْسِ أُولَئِكَ الْأُمَمِ لَا يُوجَدْ فِيكَ مَنْ يُجِيزُ ابْنَهُ أَوِ ابْنَتَهُ فِي النَّارِ وَلَا مَنْ يَعْرُفُ عِرَافَةً وَلَا عَائِفٌ وَلَا مُتَفَائِلٌ وَلَا سَاحِرٌ وَلَا مَنْ يَرْقِي رُقْيَةً وَلَا مَنْ يَسْأَلُ جَانًّا أَوْ تَابِعَةً وَلَا مَنْ يَسْتَثِيرُ الْمَوْتَى» . وَجَعَلَتِ التَّوْرَاةُ جَزَاءَ السَّحَرَةِ الْقَتْلَ فَفِي سِفْرِ اللَّاوِيِّينَ الْإِصْحَاحَيْنِ ٢٠- ٢٧ «وَإِذَا كَانَ فِي رَجُلٍ أَوِ امْرَأَةٍ جَانٌّ أَوْ تَابِعَةٌ فَإِنَّهُ يُقْتَلُ» .

...o milletlerin iğrençlikleri gibi yapasın; aranda oğlunu veya kızını ateşten geçiren, kehânette bulunan, kuşla fal bakan, fala inanan, büyücü, afsun yapan, cine veya periye danışan ya da ölüleri çağıran kimse bulunmasın.» Tevrat büyücülerin cezasını öldürülmek kılmıştır; nitekim Levililer Kitabı 20-27. fasıllarında: «Eğer bir erkekte veya bir kadında bir cin ya da peri bulunursa, o mutlaka öldürülür» [denmektedir].

وَذَكَرُوا عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: الْأَسْمَاءُ الَّتِي يَكْتُبُهَا السَّحَرَةُ فِي التَّمَائِمِ أَسْمَاءُ أَصْنَامٍ.

Mâlik'ten şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Büyücülerin muskaların içine yazdıkları isimler putların isimleridir."

وَقَدْ حَذَّرَ الْإِسْلَامُ مِنْ عَمَلِ السِّحْرِ وَذَمَّهُ فِي مَوَاضِعَ وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُقْتَضِي إِثْبَاتِ حَقِيقَةٍ وُجُودِيَّةٍ لِلسِّحْرِ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَلَكِنَّهُ تَحْذِيرٌ مِنْ فَسَادِ الْعَقَائِدِ وَخَلْعِ قُيُودِ الدِّيَانَةِ وَمِنْ سَخِيفِ الْأَخْلَاقِ.

İslam da büyü yapmaktan sakındırmış ve onu birçok yerde yermiştir; bu durum sihrin mutlak surette varlıksal bir hakikatinin varlığını ispat etmeyi gerektirmez, bilakis inançların bozulmasından, dinin bağlarını koparıp atmaktan ve ahlakın sefilliğinden sakındırmaktır.

وَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ فِي إِثْبَاتِ حَقِيقَةِ السِّحْرِ وَإِنْكَارِهَا وَهُوَ اخْتِلَافٌ فِي الْأَحْوَالِ فِيمَا أَرَاهُ فَكُلُّ فَرِيقٍ نَظَرَ إِلَى صِنْفٍ مِنْ أَصْنَافِ مَا يُدْعَى بِالسِّحْرِ. وَحَكَى عِيَاضٌ فِي «إِكْمَال الْمعلم» أَنَّ جُمْهُورَ أَهْلِ السُّنَّةِ ذَهَبُوا إِلَى إِثْبَاتِ حَقِيقَتِهِ. قُلْتُ وَلَيْسَ فِي كَلَامِهِمْ وَصْفُ كَيْفِيَّةِ السِّحْرِ الَّذِي أَثْبَتُوا حَقِيقَتَهُ فَإِنَّمَا أَثْبَتُوهُ عَلَى الْجُمْلَةِ. وَذَهَبَ عَامَّةُ الْمُعْتَزِلَةِ إِلَى أَنَّ السِّحْرَ لَا حَقِيقَةَ لَهُ وَإِنَّمَا هُوَ تمويه وتخييل وَأَنَّهُ ضَرْبٌ مِنَ الْخِفَّةِ وَالشَّعْوَذَةِ وَوَافَقَهُمْ عَلَى ذَلِكَ بَعْضُ أَهْلِ السُّنَّةِ كَمَا اقْتَضَتْهُ حِكَايَةُ عِيَاضٍ فِي «الْإِكْمَالِ» ، قُلْتُ وَمِمَّنْ سُمِّيَ مِنْهُمْ أَبُو إِسْحَاقَ الِإسْتِرَابَادِيُّ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ. وَالْمَسْأَلَةُ بِحَذَافِرِهَا مِنْ مَسَائِلِ الْفُرُوعِ الْفِقْهِيَّةِ تَدْخُلُ فِي عِقَابِ الْمُرْتَدِّينَ وَالْقَاتِلِينَ وَالْمُتَحَيِّلِينَ عَلَى الْأَمْوَالِ، وَلَا تَدَخُلُ فِي أُصُولِ الدِّينِ. وَهُوَ وَإِنْ أَنْكَرَهُ الْمَلَاحِدَةُ لَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ إِنْكَارُهُ إِلْحَادًا. وَهَذِهِ الْآيَةُ غَيْرُ صَرِيحَةٍ. وَأَمَّا الْحَدِيثُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ آنِفًا.

İslam âlimleri sihrin hakikatinin varlığını kabul ve inkâr etme hususunda ihtilaf etmişlerdir; bana göre bu durum hallere göre olan bir ihtilaftır, zira her grup sihir diye adlandırılan şeylerin bir türüne bakmıştır. Iyâz «İkmâlü'l-Mu'lim»de Ehl-i Sünnet cumhurunun onun hakikatini ispata gittiğini nakletmiştir. Derim ki: Onların sözlerinde hakikatini ispat ettikleri sihrin mahiyetinin bir tasviri yoktur, onlar bunu ancak genel olarak ispat etmişlerdir. Mûtezile'nin geneli ise sihrin bir hakikati olmadığına, onun yalnızca göz boyama ve hayal ürünü olduğuna, el çabukluğu ve illüzyonun bir türü olduğuna hükmetmiştir; «el-İkmâl»de Iyâz'ın aktarımının gerektirdiği üzere Ehl-i Sünnet'ten bazıları da onlara bu hususta muvafakat etmiştir. Derim ki: Onlardan ismi zikredilenlerden biri Şâfiîlerden Ebû İshak el-İsterâbâdî'dir. Mesele baştan sona fıkhî füru meselelerinden olup mürtedlerin, katillerin ve mallara hileyle el koyanların cezalandırılması konusuna girer; dinin asıllarına girmez. Mülhitler bunu inkâr etmiş olsalar bile, onu inkâr etmenin ilhad olmasını gerektirmez. Bu ayet de [bu konuda] sarih değildir. Hadise gelince, onu az önce öğrendin.

وَشَدَّدَ الْفُقَهَاءُ الْعُقُوبَةَ فِي تَعَاطِيهِ. قَالَ مَالِكٌ: يُقْتَلُ السَّاحِرُ وَلَا يُسْتَتَابُ إِنْ كَانَ مُسْلِمًا وَإِنْ كَانَ ذِمِّيًّا لَا يُقْتَلُ بَلْ يُؤَدَّبُ إِلَّا إِذَا أَدْخَلَ بِسِحْرِهِ أَضْرَارًا عَلَى مُسْلِمٍ فَإِنَّهُ يُقْتَلُ لِأَنَّهُ يَكُونُ نَاقِضًا لِلْعَهْدِ لِأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ الْعَهْدِ أَنْ لَا يَتَعَرَّضُوا لِلْمُسْلِمِينَ بِالْأَذَى قَالَ الْبَاجِيُّ فِي «الْمُنْتَقَى (١) » رَأَى مَالِكٌ أَنَّ السِّحْرَ كُفْرٌ وَشِرْكٌ وَدَلِيلٌ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ يَسْتَتِرُ صَاحِبُهُ بِفِعْلِهِ فَهُوَ كَالزَّنْدَقَةِ لِأَجْلِ إِظْهَارِ الْإِسْلَامِ وَإِبِطَانِ الْكُفْرِ وَلِذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وَابْنُ الْمَوَّازِ وَأَصْبَغُ هُوَ كَالزِّنْدِيقِ إِنْ أَسَرَّ السِّحْرَ لَا يُسْتَتَابُ وَإِنْ أَظْهَرَهُ اسْتُتِيبَ وَهُوَ تَفْسِيرٌ لِقَوْلِ

Fakihler büyücülük yapmanın cezasını ağırlaştırmışlardır. Mâlik şöyle demiştir: "Büyücü Müslüman ise öldürülür ve tövbe etmesi istenmez; zimmî ise öldürülmez, bilakis te'dib edilir; meğerki büyüsüyle bir Müslümana zarar vermiş olsun, bu takdirde ahdi bozmuş olacağından öldürülür. Çünkü ahdin gereği, Müslümanlara eziyetle sataşmamalarıdır." Bâcî «el-Müntekâ (1)»da şöyle demiştir: "Mâlik, sihrin küfür ve şirk olduğunu ve buna delalet ettiğini; sahibi fiilini gizlediği için de İslam'ı açığa vurup küfrü gizlemesi bakımından zındıklık gibi olduğunu düşünmüştür. Bu sebeple İbn Abdilhakem, İbnü'l-Mevvâz ve Asbağ: 'O zındık gibidir; eğer sihri gizlemişse tövbeye davet edilmez, eğer açığa vurmuşsa tövbeye davet edilir' demişlerdir. Bu da..."

مَالِكٍ لَا خِلَافٌ لَهُ قَالَ الْبَاجِيُّ فَلَا يُقْتَلُ حَتَّى يَثْبُتَ أَنَّ مَا يَفْعَلُهُ مِنَ السِّحْرِ هُوَ الَّذِي وَصَفَهُ اللَّهُ بِأَنَّهُ كُفْرٌ قَالَ أَصْبَغُ يَكْشِفُ ذَلِكَ مَنْ يَعْرِفُ حَقِيقَتَهُ وَيُثْبِتُ ذَلِكَ عِنْدَ الْإِمَامِ.

...Mâlik'in sözünün bir açıklaması olup ona aykırı değildir." Bâcî şöyle demiştir: "Yaptığı sihrin Allah'ın küfür olarak nitelediği sihir olduğu sabit olmadıkça öldürülmez." Asbağ ise: "Bunun hakikatini bilen kişi durumu açığa çıkarır ve bunu imamın huzurunda ispatlar" demiştir.

وَفِي «الْكَافِي» لِابْنِ عَبْدِ الْبَرِّ إِذَا عَمِلَ السِّحْرَ لِأَجْلِ الْقَتْلِ وَقَتَلَ بِهِ قُتِلَ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كُفْرًا، وَقَدْ أَدْخَلَ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» السِّحْرَ فِي بَابِ الْغِيلَةِ، فَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْقَبَسِ» وَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ الْمَسْحُورَ لَا يَعْلَمُ بِعَمَلِ السِّحْرِ حَتَّى يَقَعَ فِيهِ، قُلْتُ لَا شَكَّ أَنَّ السِّحْرَ الَّذِي جُعِلَ جَزَاؤُهُ الْقَتْلُ هُوَ مَا كَانَ كُفْرًا صَرِيحًا مَعَ الِاسْتِتَارِ بِهِ أَوْ حَصَلَ بِهِ إِهْلَاكُ النُّفُوسِ وَذَلِكَ أَنَّ السَّاحِرَ كَانَ يَعِدُ مَنْ يَأْتِيهِ لِلسِّحْرِ بِأَنَّ فُلَانًا يَمُوتُ اللَّيْلَةَ أَوْ غَدًا أَوْ يُصِيبُهُ جُنُونٌ ثُمَّ يَتَحَيَّلُ فِي إِيصَالِ

İbn Abdilberr'in «el-Kâfî» adlı eserinde şöyle geçmektedir: "Büyüyü öldürmek kastıyla yapar ve onunla öldürürse, [yaptığı sihir] küfür olmasa dahi öldürülür." Mâlik de «el-Muvatta’»da sihri gayle (tuzak kurarak gizlice öldürme) babına dahil etmiştir. İbnü'l-Arabî «el-Kabes»te bunun izahını şöyle yapmıştır: "Büyülenen kimse, başına gelinceye kadar kendisine büyü yapıldığını bilmez." Derim ki: Şüphesiz cezası ölüm olarak belirlenen sihir, gizlenmekle beraber sarih bir küfür olan yahut kendisiyle canların helak edildiği sihirdir. Zira büyücü, kendisine büyü [yaptırmak] için gelen kimseye falan şahsın bu gece yahut yarın öleceğini veya ona delilik isabet edeceğini vadeder; ardından da...

سُمُومٍ خَفِيَّةٍ مِنَ الْعَقَاقِيرِ إِلَى الْمَسْحُورِ تُلْقَى لَهُ فِي الطَّعَامِ بِوَاسِطَةِ أُنَاسٍ مِنْ أَهْلِ الْمَسْحُورِ فَيُصْبِحُ الْمَسْحُورُ مَيِّتًا أَوْ مُخْتَلَّ الْعَقْلِ فَهَذَا هُوَ مُرَادُ مَالِكٍ بِأَنَّ جَزَاءَهُ الْقَتْلُ أَيْ إِنْ قَتَلَ وَلِذَلِكَ قَالَ: لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ وَبِدُونِ هَذَا التَّأْوِيلِ لَا يَصِحُّ فِقْهُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، فَقَوْلُ مَالِكٍ فِي السِّحْرِ لَيْسَ اسْتِنَادًا لِدَلِيلٍ مُعَيَّنٍ فِي خُصُوصِ السِّحْرِ وَلَكِنَّهُ مِنْ بَابِ تَحْقِيقِ الْمُنَاطِ بِتَطْبِيقِ قَوَاعِدِ التَّعْزِيرِ وَالْإِضْرَارِ، وَلِبَعْضِ فُقَهَاءِ الْمَذْهَبِ فِي حِكَايَةِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ إِطْلِاقَاتٌ عَجِيبٌ صُدُورُهَا مِنْ أَمْثَالِهِمْ، عَلَى أَنَّ السِّحْرَ أَكْثَرُ مَا يُتَطَلَّبُ لِأَجْلِ تَسْخِيرِ الْمُحِبِّينَ مَحْبِوبِيهِمْ فَهُوَ وَسِيلَةٌ فِي الْغَالِبِ لِلزِّنَا أَوْ لِلِانْتِقَامِ مِنَ الْمَحْبُوبِ أَوِ الزَّوْجِ.

...büyülenen kimsenin ailesinden bazı kişiler vasıtasıyla yemeğine karıştırılacak ilaçlardan müteşekkil gizli zehirleri büyülenen kişiye ulaştırmak için hileye başvurur. Böylece büyülenen kişi sabahleyin ölmüş yahut aklını yitirmiş olur. İşte Mâlik'in cezasının ölüm olmasından kastı budur; yani şayet öldürmüşse. Bu sebeple: "Tövbesi kabul edilmez" demiştir. Bu tevil olmaksızın bu meselenin fıkhı sahih olmaz. Dolayısıyla Mâlik'in sihir hakkındaki sözü sırf sihre has muayyen bir delile dayanmamakta, bilakis ta'zir ve zarar verme kaidelerinin tatbikiyle tahkîk-i menât (hükmün illetini tespit) babından olmaktadır. Mezhep fakihlerinden bazılarının bu meseleyi aktarırken kullandıkları mutlak ifadeler ise onlar gibi zatlardan sudûr etmesi bakımından şaşırtıcıdır. Kaldı ki sihir en çok sevenlerin sevgililerini kendilerine ram etmesi için talep edilir; dolayısıyla o, çoğunlukla zinaya yahut sevgiliden ya da eşten intikam almaya bir vasıtadır.

سُئِلَ مَالِكٌ عَمَّنْ يَعْقِدُ الرِّجَالَ عَنِ النِّسَاءِ وَعَنِ الْجَارِيَةِ تُطْعِمُ رَجُلًا شَيْئًا فَيَذْهَبُ عَقْلُهُ فَقَالَ:

Mâlik'e erkekleri kadınlardan bağlayan kimse ile bir adama bir şey yedirip de aklının gitmesine sebep olan cariye hakkında soruldu; şöyle dedi:

لَا يُقْتَلَانِ فَأَمَّا الَّذِي يَعْقِدُ فَيُؤَدَّبُ وَأَمَّا الْجَارِيَةُ فَقَدْ أَتَتْ أَمْرًا عَظِيمًا قِيلَ أَفَتُقْتَلُ فَقَالَ: لَا قَالَ ابْنُ رُشْدٍ فِي «الْبَيَانِ» رَأَى أَنَّ فِعْلَهَا لَيْسَ مِنَ السِّحْرِ اهـ.

"İkisi de öldürülmez. Bağlayan kimseye gelince, o te'dib edilir. Cariyeye gelince, o gerçekten büyük bir iş işlemiştir." Ona: "Peki öldürülür mü?" denildi. O da: "Hayır" dedi. İbn Rüşd «el-Beyân»da: "Onun fiilinin sihirden olmadığını düşünmüştür" demiştir.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُقْتَلُ الرَّجُلُ السَّاحِرُ وَلَا يُسْتَتَابُ وَأَمَّا الْمَرْأَةُ فَتُحْبَسُ حَتَّى تَتْرُكَهُ فَجَعَلَ حُكْمَهُ حُكْمَ الْمُرْتَدِّ وَوَجَّهَ أَبُو يُوسُفَ بِأَنَّهُ جَمَعَ مَعَ كُفْرِهِ السَّعْيَ فِي الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ.

Ebû Hanîfe şöyle demiştir: "Erkek büyücü öldürülür ve tövbeye davet edilmez; kadına gelince, o [büyüyü] bırakıncaya kadar hapsedilir." Böylece onun hükmünü mürtedin hükmü kılmıştır. Ebû Yûsuf ise bunu, onun küfrü ile birlikte yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışmayı birleştirmesiyle gerekçelendirmiştir.

وَعَنِ الشَّيْخِ أَبِي مَنْصُورٍ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ السِّحْرَ كُفْرٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ خَطَأٌ بَلْ يَجِبُ الْبَحْثُ عَنْ حَقِيقَتِهِ فَإِنْ كَانَ فِي ذَلِكَ رَدُّ مَا لَزِمَ مِنْ شَرْطِ الْإِيمَانِ فَهُوَ كُفْرٌ وَإِلَّا فَلَا، وَمَا لَيْسَ بِكُفْرٍ وَفِيهِ إِهْلَاكُ النَّفْسِ فَفِيهِ حُكْمُ قُطَّاعِ الطَّرِيقِ وَيَسْتَوِي فِيهِ الذُّكُورُ وَالْإِنَاثُ وَتُقْبَلُ تَوْبَتُهُ إِذَا تَابَ وَمَنْ قَالَ: لَا تُقْبَلُ فَقَدْ خَلَطَ فَإِنَّ سَحَرَةَ فِرْعَوْنَ قُبِلَتْ تَوْبَتُهُمُ اهـ. وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ بِشَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا.

Şeyh Ebû Mansûr'dan nakledildiğine göre, sihrin mutlak surette küfür olduğunu söylemek hatadır; bilakis onun mahiyetini araştırmak gerekir. Eğer bunda imanın şartından gereken bir şeyin reddi varsa küfürdür, aksi takdirde değildir. Küfür olmayıp içinde cana kıyma bulunan şeyde ise yol kesicilerin hükmü geçerlidir; bu hususta erkek ve kadın eşittir ve tövbe ettiği takdirde tövbesi kabul edilir. "Kabul edilmez" diyen kişi karıştırmıştır; nitekim Firavun'un büyücülerinin tövbesi kabul edilmiştir. Bu da bizden öncekilerin şeriatı ile istidlalde bulunmaktır.

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ يُسْأَلُ السَّاحِرُ عَنْ سِحْرِهِ فَإِنْ ظَهَرَ مِنْهُ مَا هُوَ كُفْرٌ فَهُوَ كَالْمُرْتَدِّ يُسْتَتَابُ فَإِنْ أَصَرَّ قُتِلَ وَإِنْ ظَهَرَ مِنْهُ تَجْوِيزُ تَغْيِيرِ الْأَشْكَالِ لِأَسْبَابِ قِرَاءَةِ تِلْكَ الْأَسَاطِيرِ أَوْ تَدْخِينِ الْأَدْوِيَةِ وَعُلِمَ أَنَّهُ يَفْعَلُ مُحَرَّمًا فَحُكْمُهُ حُكْمُ الْجِنَايَةِ فَإِنِ اعْتَرَفَ بِسَحْرِ إِنْسَانٍ وَأَنَّ سِحْرَهُ

Şâfiî şöyle demiştir: Büyücüye yaptığı sihir sorulur; şayet ondan küfür olan bir şey ortaya çıkarsa mürted gibi olur, tövbeye davet edilir, şayet ısrar ederse öldürülür. Eğer ondan, o efsaneleri okumak veya ilaçları tütsülemek sebebiyle suretlerin değişebileceğini caiz görme durumu ortaya çıkar ve haram bir iş yaptığı bilinirse hükmü cinayet hükmüdür. Şayet bir insanı büyülediğini ve yaptığı büyünün...

يَقْتُلُ غَالِبًا قُتِلَ قَوَدًا (يَعْنِي إِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ مَاتَ بِسَبَبِهِ) وَإِنْ قَالَ: إِنَّ سِحْرِي قَدْ يَقْتُلُ وَقَدْ لَا يَقْتُلُ فَهُوَ شِبْهُ عَمْدٍ، وَإِنْ كَانَ سِحْرُهُ لِغَيْرِ الْقَتْلِ فَمَاتَ مِنْهُ فَهُوَ قَتْلٌ خَطَأٌ تَجِبُ الدِّيَةُ فِيهِ مُخَفَّفَةً فِي مَالِهِ.

...çoğunlukla öldürdüğünü itiraf ederse kısasen öldürülür (yani onun sebebiyle öldüğü sabit olursa). Şayet: "Benim büyüm bazen öldürür, bazen öldürmez" derse bu kasta benzer [cinayet] sayılır. Şayet büyüsü öldürme amaçlı olmayıp da kişi bundan dolayı ölürse, bu hataen öldürmedir ve bunda kendi malından hafifletilmiş diyet ödemesi gerekir.

وَيَجِبُ أَنْ يُسْتَخْلَصَ مِنِ اخْتلَافهمْ وَمن متفرق أَقْوَالِهِمْ مَا يَكُونُ فِيهِ بَصِيرَةٌ لِإِجْرَاءِ أَعْمَالِ مَا يُسَمَّى بِالسِّحْرِ وَصَاحِبُهُ بِالسَّاحِرِ مَجْرَى جِنَايَاتِ أَمْثَالِهِ وَمِقْدَارِ مَا أَثَّرَهُ مِنَ

Onların ihtilaflarından ve dağınık sözlerinden, sihir olarak adlandırılan fiillerin ve faili olan büyücünün emsali cinayetler mesabesinde tutulması ve bıraktığı...

الِاعْتِدَاءِ دُونَ مُبَالَغَةٍ وَلَا أَوْهَامٍ، وَقَدْ يُطْلَقُ اسْمُ السَّاحِرِ الْيَوْمَ عَلَى اللَّاعِبِ بِالشَّعْوَذَةِ فِي الْأَسْمَارِ وَذَلِكَ مِنْ أَصْنَافِ اللَّهْوِ فَلَا يَنْبَغِي عَدُّ ذَلِكَ جِنَايَةً.

...tecavüzün miktarı hususunda, hiçbir abartıya ve vehme kapılmaksızın basiret sağlayacak bir netice çıkarılmalıdır. Günümüzde büyücü ismi gece eğlencelerinde illüzyon gösterisi yapan kimselere de verilebilmektedir ki bu bir eğlence çeşididir, dolayısıyla bunu bir cinayet saymamak gerekir.

وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ.

«Babil'de iki meleğe, Hârût ile Mârût'a indirilene [de uydular]. Oysa onlar: "Biz sırf bir imtihan vesilesiyiz, sakın inkâr etme!" demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi.»

يَتَعَيَّنُ أَنَّ (مَا) مَوْصُولَةٌ وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: مُلْكِ سُلَيْمانَ أَي وَمَا تتلوا الشَّيَاطِينُ عَلَى مَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ، وَالْمُرَادُ بِمَا أُنْزِلَ ضَرْبٌ مِنَ السِّحْرِ لَكِنَّهُ سِحْرٌ يَشْتَمِلُ عَلَى كفر عَظِيم وَتعلم الْخُضُوعِ لِغَيْرِ اللَّهِ مَعَ الِاسْتِخْفَافِ بِالدِّينِ وَمَعَ الْإِضْرَارِ بِالنَّاسِ كَمَا بَيَّنَاهُ آنِفًا فَيَكُونُ عَطْفًا على مَا تَتْلُوا الَّذِي هُوَ صَادِقٌ عَلَى السِّحْرِ فَعُطِفَ (مَا أُنْزِلَ) عَلَيْهِ لِأَنَّهُ نَوْعٌ مِنْهُ أَشَدُّ مِمَّا تَتْلُوهُ الشَّيَاطِينُ الَّذِينَ كَانُوا يُعَلِّمُونَهُ النَّاسَ مَعَ السِّحْرِ الْمَوْضُوعِ مِنْهُمْ، فَالْعَطْفُ لِتَغَايُرِ الِاعْتِبَارِ أَوْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ أَصْلَ السِّحْرِ مُقْتَبَسٌ مِمَّا ظَهَرَ بِبَابِلَ فِي زَمَنِ هَذَيْنِ الْمُعَلِّمَيْنِ وَعَطْفُ شَيْءٍ عَلَى نَفْسِهِ بِاعْتِبَارِ تَغَايُرِ الْمَفْهُومِ وَالِاعْتِبَارِ وَارِدٌ فِي كَلَامِهِمْ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ: (وَهُوَ مِنْ شَوَاهِدِ النَّحْوِ) :

{ مَا } lafzının mevsûl (ilgi zamiri) olması ve { مُلْكِ سُلَيْمانَ } lafzına matuf olması gerekir; yani "şeytanların Babil'de iki meleğe indirilen şey hakkında uydurdukları şeylere de [uydular]" demektir. "İndirilen şey"den maksat sihrin bir türüdür; fakat bu, az önce açıkladığımız üzere dinin hafife alınması ve insanlara zarar verilmesiyle birlikte büyük bir küfrü ve Allah'tan başkasına boyun eğmeyi öğrenmeyi içeren bir sihirdir. Dolayısıyla büyü için geçerli olan { مَا تَتْلُوا } ifadesine matuf olur; { مَا أُنْزِلَ } ifadesi de, şeytanların kendi uydurdukları sihirle birlikte insanlara öğrettikleri şeytanların okuduğu şeyden daha şiddetli bir sihir türü olduğu için ona atfedilmiştir. Bu atıf itibar farklılığından yahut sihrin aslının bu iki öğretici zamanında Babil'de ortaya çıkan şeyden iktibas edildiğine dikkat çekmek içindir. Bir şeyin mefhum ve itibar farklılığına binaen kendisine atfedilmesi ise şairin şu sözünde olduğu gibi onların kelamında mevcuttur (ki bu nahiv şahitlerindendir):

إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَا ... مِ وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحَمِ

"O ulu hükümdara, cömert liderin oğluna / Ve savaş meydanındaki birliğin aslanına..."

وَقِيلَ: أُرِيدَ مِنَ السِّحْرِ أَخَفُّ مِمَّا وَضَعَتْهُ الشَّيَاطِينُ عَلَى عَهْدِ سُلَيْمَانَ لِأَنَّ غَايَةَ مَا وُصِفَ بِهِ هَذَا الَّذِي ظَهَرَ بِبَابِلَ فِي زَمَنِ هَذَيْنِ الْمُعَلِّمَيْنِ أَنَّهُ يُفَرِّقُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَذَلِكَ لَيْسَ بِكُفْرٍ وَفِيهِ ضَعْفٌ.

Şöyle de denilmiştir: Bununla, Süleyman döneminde şeytanların uydurduğu şeyden daha hafif bir sihir kastedilmiştir; zira bu iki muallim zamanında Babil'de ortaya çıkan bu sihrin vasfedildiği nihai nokta kişi ile eşinin arasını ayırmasıdır ki bu da küfür değildir. Ancak bu görüşte zayıflık vardır.

وَالْقِرَاءَةُ الْمُتَوَاتِرَةُ (الْمَلَكَيْنِ) بِفَتْحِ لَامِ الْمَلَكَيْنِ وَقَرَأَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَالْحَسَنُ وَابْنُ أَبْزَى بِكَسْرِ اللَّامِ.

Mütevâtir kıraat, { الْمَلَكَيْنِ } kelimesinin lâm harfinin fethasıyladır (iki melek). İbn Abbâs, Dahhâk, Hasan[-ı Basrî] ve İbn Ebzâ ise lâm harfinin kesrasıyla ({ الْمَلِكَيْنِ } - iki kral) okumuşlardır.

وَكُلُّ هَاتِهِ الْوُجُوهِ تَقْتَضِي ثُبُوتَ نُزُولِ شَيْءٍ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي يَعْنِيهِ سِيَاقُ الْآيَةِ إِذَا فَصَّلْتَ كَيْفِيَّةَ تَعْلِيمِ هَذَيْنِ الْمُعَلِّمَيْنِ عِلْمَ السِّحْرِ.

Bütün bu vecihler Babil'de iki meleğe bir şeyin indirilmiş olmasının sabit olmasını gerektirir. Bu iki öğreticinin sihir ilmini öğretme keyfiyetini tafsil ettiğin takdirde ayetin bağlamının kastettiği şey de işte budur.

فَالْوَجْهُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما أُنْزِلَ عُطِفَ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمانَ فَهُوَ مَعْمُول لتتلوا الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى تَكْذِبُ فَيَكُونُ الْمُرَادُ عَدَمَ صِحَّةِ هَذَا الْخَبَرِ أَيْ مَا تَكْذِبُهُ الشَّيَاطِينُ عَلَى مَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ، أَيْ يَنْسُبُونَ بَعْضَ السِّحْرِ إِلَى مَا أُنْزِلَ بِبَابِلَ. قَالَ الْفَخْرُ وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِيُُ

Uygun olan görüş; { وَما أُنْزِلَ } ifadesinin { مُلْكِ سُلَيْمانَ } lafzına matuf olmasıdır. Dolayısıyla "yalan söylüyorlar" anlamındaki { تَتْلُوا } fiilinin mefulüdür. Bu durumda maksat bu haberin sahih olmamasıdır; yani şeytanların Babil'de iki meleğe indirilen şey hakkında uydurdukları yalanlar demektir; yani sihrin bir kısmını Babil'de indirilmiş olan şeye nispet etmektedirler. Fahr[eddin er-Râzî], bunun Ebû...

مُسْلِمٍ وَأَنْكَرَ أَبُو مُسْلِمٍ أَنْ يَكُونَ السِّحْرُ نَازِلًا عَلَى الْمَلَكَيْنِ إِذْ لَا يَجُوزُ أَمْرُ اللَّهِ بِهِ وَكَيْفَ يَتَوَلَّى الْمَلَائِكَةُ تَعْلِيمَهُ مَعَ أَنَّهُ كُفْرٌ أَوْ فِسْقٌ.

...Müslim'in tercihi olduğunu söylemiştir. Ebû Müslim sihrin iki meleğe indirilmiş olmasını inkâr etmiş; zira Allah'ın onu emretmesinin caiz olamayacağını ve küfür yahut fısk olmasına rağmen meleklerin onun öğretimini nasıl üstlenebileceklerini belirtmiştir.

وَقِيلَ: (مَا) نَافِيَةٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى (مَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ) أَيْ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ بِوَضْعِ السِّحْرِ كَمَا يَزْعُمُ الَّذِينَ وَضَعُوهُ، وَلَا أُنْزِلَ السِّحْرُ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ. وَتَعْرِيفُ الْمَلَكَيْنِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ أَوْ هُوَ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ بِأَنْ يَكُونَ الْمَلَكَانِ مَعْهُودَيْنِ لَدَى الْعَارِفِينَ بِقِصَّةِ ظُهُورِ السِّحْرِ، وَقَدْ قِيلَ إِنَّ (هَارُوتَ وَمَارُوتَ) بَدَلٌ مِنَ (الشَّيَاطِينِ) وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالشَّيَاطِينِ شَيْطَانَانِ وَضَعَا السِّحْرَ لِلنَّاسِ هُمَا هَارُوتُ وَمَارُوتُ، عَلَى أَنَّهُ مِنْ إِطْلَاقِ الْجَمْعِ عَلَى الْمُثَنَّى كَقَوْلِه:

Şöyle de denilmiştir: { مَا } lafzı nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır) ve { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ } lafzına matuftur; yani Süleyman, sihri uyduranların iddia ettiği gibi sihir vazetmek suretiyle kâfir olmadığı gibi Babil'deki iki meleğe de sihir indirilmemiştir. "İki melek" kelimesindeki belirlilik takısı cins içindir yahut bu iki melek sihrin ortaya çıkış kıssasını bilenler nezdinde bilinen iki melek olmak üzere ahid içindir. { هارُوتَ وَمارُوتَ } lafzının { الشَّيَاطِينِ } kelimesinden bedel olduğu, şeytanlardan maksadın da insanlara sihri vazeden Hârût ve Mârût adındaki iki şeytan olduğu da söylenmiştir; bu da Cenâb-ı Hakk'ın şu sözünde olduğu gibi çoğulun ikil için kullanılması kabilindendir:

قُلُوبُكُما [التَّحْرِيم: ٤] وَهَذَا تَأْوِيلٌ خَطَأٌ إِذْ يَصِيرُ قَوْلُهُ: عَلَى الْمَلَكَيْنِ كَلَامًا حَشْوًا.

«İkinizin kalpleri» [Tahrîm: 4]. Fakat bu yanlış bir tevildir; zira bu takdirde O'nun { عَلَى الْمَلَكَيْنِ } sözü haşiv (lüzumsuz bir fazlalık) haline gelir.

وَعَلَى ظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ إِشْكَالٌ مِنْ أَرْبَعَةِ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا كَوْنُ السِّحْرِ مُنْزَلًا إِنَّ حُمِلَ الْإِنْزَالُ عَلَى الْمَعْرُوفِ مِنْهُ وَهُوَ الْإِنْزَالُ مِنَ اللَّهِ، الثَّانِي كَوْنُ الْمُبَاشِرِ لِذَلِكَ مَلَكَيْنِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْمُتَوَاتِرَةِ، الثَّالِثُ كَيْفَ يَجْمَعُ الْمَلَكَانِ بَيْنَ قَوْلِهِمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ وَقَوْلِهِمَا فَلا تَكْفُرْ فَكَيْفَ يَجْتَمِعُ قَصْدُ الْفِتْنَةِ مَعَ التَّحْذِيرِ مِنَ الْوُقُوعِ فِيهَا الرَّابِعُ كَيْفَ حَصَرَا حَالَهُمَا فِي الِاتِّصَافِ بِأَنَّهُمَا فِتْنَةٌ فَمَا هِيَ الْحِكْمَةُ فِي تَصَدِّيهِمَا لِذَلِكَ لِأَنَّهُمَا إِنْ كَانَا مَلَكَيْنِ فَالْإِشْكَالُ ظَاهِرٌ وَإِنْ كَانَا مَلِكَيْنِ بِكَسْرِ اللَّامِ فَهُمَا قَدْ عَلِمَا مَضَّرَةَ الْكُفْرِ بِدَلِيلِ نَهْيِهِمَا عَنْهُ وَعَلِمَا مَعْنَى الْفِتْنَةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِمَا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَمَّا ذَا تَوَرَّطَا فِي هَذِهِ الْحَالَةِ؟

Bu ayetin zahirine göre dört açıdan müşkül vardır: Birincisi, şayet indirme (inzâl) bilinen anlamına yani Allah'tan indirilme manasına hamledilirse sihrin indirilmiş bir şey olması; ikincisi, mütevâtir kıraate göre bu işi bizzat yürütenlerin meleklerden iki melek olması; üçüncüsü, bu iki meleğin «biz fitneyiz (imtihan vesilesiyiz)» sözü ile «sakın inkâr etme» sözünü nasıl bir araya getirdikleri, zira fitneye düşürme kastı ile ona düşmekten sakındırmanın nasıl bağdaşacağı; dördüncüsü, kendilerini sırf fitne olmakla nasıl niteledikleridir. Öyleyse onların bu işe kalkışmalarındaki hikmet nedir? Zira şayet bu ikisi melek iseler müşkül açıktır; şayet lâm harfinin kesrasıyla iki hükümdar iseler, küfrü yasaklamaları deliliyle küfrün zararını bilmiş ve «biz ancak bir imtihan vesilesiyiz» sözleri deliliyle fitnenin manasını bilmişlerdir; o halde niçin kendilerini bu duruma sokmuşlardır?

وَدَفْعُ هَذَا الْإِشْكَالِ بِرُمَّتِهِ أَنَّ الْإِنْزَالَ هُوَ الْإِيصَالُ وَهُوَ إِذَا تَعَدَّى بِعَلَى دَلَّ عَلَى إِيصَالٍ مِنْ عُلُوٍّ وَاشْتُهِرَ ذَلِكَ فِي إِيصَالِ الْعِلْمِ مِنْ وَحْيٍ أَوْ إِلْهَامٍ أَوْ نَحْوِهِمَا، فَالْإِنْزَالُ هُنَا بِمَعْنَى الْإِلْهَامِ وَبِمَعْنَى الْإِيدَاعِ فِي الْعَقْلِ أَوْ فِي الْخِلْقَةِ بِأَنْ يَكُونَ الْمَلَكَانِ قَدْ بَرَعَا فِي هَذَا السِّحْرِ وَابْتَكَرَا مِنْهُ أَسَالِيبَ لَمْ يَسْبِقْ لَهُمَا تَلَقِّيهَا مِنْ مُعَلِّمٍ شَأْنُ الْعَلَّامَةِ الْمُتَصَرِّفِ فِي عِلْمِهِ الْمُبْتَكِرِ لِوُجُوهِ الْمَسَائِلِ وَعِلَلِهَا وَتَصَارِيفِهَا وَفُرُوعِهَا.

Bu müşkilin tamamen giderilmesi [şöyledir]: İnzâl (indirme), ulaştırmaktır. O, «عَلَى» harf-i cerri ile geçişli kılındığında yukarıdan bir ulaştırmaya delalet eder. Bu da vahiy, ilham veya benzeri yollarla bilginin ulaştırılmasında meşhur olmuştur. Dolayısıyla buradaki inzâl; ilham etmek ve akla veya fıtrata yerleştirmek (idâ‘) anlamındadır; şöyle ki, iki melek bu sihirde maharet kazanmış ve bir öğreticiden önceden almadıkları yeni yöntemler ortaya koymuşlardır; nitekim ilminde tasarruf sahibi olan ve meselelerin cihetlerini, illetlerini, tasarruflarını ve füruunu (ayrıntılarını) ortaya koyan allâme bir âlimin durumu da böyledir.

وَالظَّاهِرُ عِنْدِي أَنْ لَيْسَ الْمُرَادُ بِالْإِنْزَالِ إِنْزَالَ السِّحْرِ إِذِ السِّحْرُ أَمْرٌ مَوْجُودٌ مِنْ قَبْلُ وَلَكِنَّهُ إِنْزَالُ الْأَمْرِ لِلْمَلَكَيْنِ أَوْ إِنْزَالُ الْوَحْيِ أَوِ الْإِلْهَامِ لِلْمَلَكَيْنِ بِأَنْ يَتَصَدَّيَا لِبَثِّ خَفَايَا السِّحْرِ بَيْنَ الْمُتَعَلِّمِينَ ليبطل انْفِرَاد شرمذة بِعِلْمِهِ فَيَنْدَفِعُ الْوَجْهَانِ الْأَوَّلُ وَالثَّانِي.

Bana göre zahir olan şudur ki, inzâl ile kastedilen şey sihrin indirilmesi değildir; zira sihir bundan önce de mevcut olan bir şeydi. Fakat [buradaki inzâl], iki meleğe emrin indirilmesi yahut az bir zümrenin o bilgiye tek başına sahip olmasını hükümsüz kılmak için iki meleğe sihrin gizliliklerini öğrenenler arasında yaymaya girişmeleri hususunda vahiy veya ilham indirilmesidir. Böylece birinci ve ikinci cihetler ortadan kalkmış olur.

ثُمَّ إِنَّ الْحِكْمَةَ مِنْ تَعْمِيمِ تَعْلِيمِهِ أَنَّ السَّحَرَةَ فِي بَابِلَ كَانُوا اتَّخِذُوا السِّحْرَ وَسِيلَةً

Sonra onun öğretiminin genele yayılmasındaki hikmet şudur: Babil'deki büyücüler sihri bir araç edinmişlerdi;

لِتَسْخِيرِ الْعَامَّةِ لَهُمْ فِي أَبْدَانِهِمْ وَعُقُولِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ ثُمَّ تَطَلَّعُوا مِنْهُ إِلَى تَأْسِيسِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَالْكَوَاكِبِ وَزَعَمُوا أَنَّهُمْ- أَيِ السَّحَرَةُ- مُتَرْجِمُونَ عَنْهُمْ وَنَاطِقُونَ بِإِرَادَةِ الْآلِهَةِ فَحَدَثَ فَسَادٌ عَظِيمٌ وَعَمَّتِ الضَّلَالَةُ فَأَرَادَ اللَّهُ عَلَى مُعْتَادِ حِكْمَتِهِ إِنْقَاذَ الْخَلْقِ مِنْ ذَلِكَ فَأَرْسَلَ

avam halkı bedenleri, akılları ve malları hususunda kendilerine boyun eğdirmek [için sihri vasıta edinmişlerdi]. Sonra bunun üzerinden putlara ve yıldızlara tapınmayı tesis etmeye yeltendiler ve kendilerinin -yani büyücülerin- onlardan tercümanlık yaptıklarını, ilahların iradesini dile getirdiklerini iddia ettiler. Böylece büyük bir fesat meydana geldi ve dalâlet genelleşti. Allah da mutad hikmeti gereğince yaratılmışları bundan kurtarmayı diledi ve gönderdi,

أَوْ أَوْحَى أَوْ أَلْهَمَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ أَنْ يَكْشِفَا دَقَائِقَ هَذَا الْفَنِّ لِلنَّاسِ حَتَّى يَشْتَرِكَ النَّاسُ كُلُّهُمْ فِي ذَلِكَ فَيَعْلَمُوا أَنَّ السَّحَرَةَ لَيْسُوا عَلَى ذَلِكَ وَيَرْجِعَ النَّاسُ إِلَى صَلَاحِ الْحَالِ فَانْدَفَعَ الْوَجْهُ الثَّالِثُ. وَأَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ فَسَتَعْرِفُ دَفْعَهُ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ:

yahut Hârût ile Mârût'a, insanların tamamı bunda ortak olsun da büyücülerin öyle olmadığını bilsinler ve insanlar hallerini düzeltmeye dönsünler diye bu sanatın inceliklerini insanlara açmalarını vahyetti veya ilham etti. Böylece üçüncü cihet de ortadan kalkmış oldu. Dördüncü cihete gelince, onun bertaraf edilişini Cenâb-ı Hakk'ın şu sözünün tefsirinde öğreneceksin:

وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ الْآيَةَ.

{ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ } “Oysa o ikisi hiçbir kimseye öğretmezlerdi...” ayet-i kerimesi.

وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ (الْمَلِكَيْنِ) بِكَسْرِ اللَّامِ وَهِيَ قِرَاءَةٌ صَحِيحَةُ الْمَعْنَى فَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّ مَلِكَيْنِ كَانَا يَمْلِكَانِ بِبَابِلَ قَدْ عَلِمَا عِلْمَ السِّحْرِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ فَتْحِ اللَّامِ فَالْأَظْهَرُ فِي تَأْوِيلِهِ أَنَّهُ اسْتِعَارَةٌ وَأَنَّهُمَا رَجُلَانِ صَالِحَانِ كَانَ حَكَمَا مَدِينَةَ بَابِلَ وَكَانَا قَدِ اطَّلَعَا عَلَى أَسْرَارِ السِّحْرِ الَّتِي كَانَتْ تَأْتِيهَا السَّحَرَةُ بِبَابِلَ أَوْ هُمَا وَضَعَا أَصْلَهُ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ كُفْرٌ فَأَدْخَلَ عَلَيْهِ النَّاسُ الْكُفْرَ بَعْدَ ذَلِكَ. وَقِيلَ هُمَا مَلَكَانِ أَنْزَلَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى تَشَكَّلَا لِلنَّاسِ يُعَلِّمَانِهِمُ السِّحْرَ لِكَشْفِ أَسْرَارِ السَّحَرَةِ لِأَنَّ السَّحَرَةَ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آلِهَةٌ أَوْ رُسُلٌ فَكَانُوا يُسَخِّرُونَ الْعَامَّةَ لَهُمْ فَأَرَادَ اللَّهُ تَكْذِيبَهُمْ ذَبَّا عَنْ مَقَامِ النُّبُوءَةِ فَأَنْزَلَ مَلَكَيْنِ لِذَلِكَ.

İbn Abbâs ve el-Hasan'ın kıraatinde lâm harfinin kesrasıyla (el-melikeyni / iki hükümdar) şeklindedir ve bu, manası sahih bir kıraattir. Bunun manası şudur: Babil'de hüküm süren iki hükümdar sihir ilmini bilmekteydi. Lâm harfinin fethasıyla olan kıraate göre ise tevilinde en zahir olan cihet, bunun bir istiâre olması ve onların Babil şehrini yöneten ve Babil'deki büyücülerin yaptığı sihrin sırlarına vâkıf olan yahut içinde küfür bulunmayan aslını vazeden, daha sonra ise insanların ona küfrü dâhil ettiği iki salih adam olmalarıdır. Şöyle de denilmiştir: Onlar, büyücülerin sırlarını açığa çıkarmak üzere insanlara görünerek onlara sihri öğreten, Allah Teâlâ'nın indirdiği iki melektir. Zira büyücüler kendilerinin ilahlar veya elçiler olduğunu iddia ediyor, bu yolla avamı kendilerine boyun eğdiriyorlardı. Allah da nübüvvet makamını müdafaa etmek amacıyla onları yalanlamayı diledi ve bu sebeple iki melek indirdi.

وَقَدْ أُجِيبُ بِأَنَّ تَعَلُّمَ السِّحْرِ فِي زَمَنِ هَارُوتَ وَمَارُوتَ جَائِزٌ عَلَى جِهَةِ الِابْتِلَاءِ مِنَ اللَّهِ لِخَلْقِهِ فَالطَّائِعُ لَا يَتَعَلَّمُهُ وَالْعَاصِي يُبَادِرُ إِلَيْهِ وَهُوَ فَاسِدٌ لِمُنَافَاتِهِ عُمُومَ قَوْلِهِ: يُعَلِّمُونَ النَّاسَ قَالُوا: كَمَا امْتَحَنَ اللَّهُ قَوْمَ طَالُوتَ بِالنَّهْرِ إِلَخْ وَلَا يَخْفَى فَسَادُ التَّنْظِيرِ.

Hârût ve Mârût zamanında sihir öğrenmenin, Allah'ın kulları için bir imtihanı kabilinden caiz olduğu; itaatkâr olanın onu öğrenmeyip âsi olanın ise ona koştuğu şeklinde cevap verilmiştir. Fakat bu cevap, { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ } “insanlara öğretiyorlardı” kavlinin umûmiliğine (genelliğine) aykırı olduğu için tutarsızdır. Onlar: «Tıpkı Allah'ın Tâlût'un kavmini nehirle imtihan etmesi gibi ilh.» demişlerdir. Oysa bu benzetmenin tutarsızlığı gizli değildir.

وَبَابِلُ بَلَدٌ قَدِيمٌ مِنْ مُدُنِ الْعَالَمِ وَأَصْلُ الِاسْمِ بِاللُّغَةِ الْكَلْدَانِيَّةِ بَابُ إِيلُو أَيْ بَابُ اللَّهِ وَيُرَادِفُهُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ بَابُ إِيلَ وَهُوَ بَلَدٌ كَائِنٌ عَلَى ضَفَّتَيِ الْفُرَاتِ بِحَيْثُ يَخْتَرِقُهُ الْفُرَاتُ يَقْرُبُ مَوْضِعُهُ مِنْ مَوْقِعِ بَلَدِ الْحِلَّةِ الْآنَ عَلَى بُعْدِ أَمْيَالٍ مِنْ مُلْتَقَى الْفُرَاتِ وَالدِّجْلَةِ. كَانَتْ مِنْ أَعْظَمِ مُدُنِ الْعَالَمِ الْقَدِيمِ بَنَاهَا أَوَّلًا أَبْنَاءُ نُوحٍ بَعْدَ الطُّوفَانِ فِيمَا يُقَالُ ثُمَّ تَوَالَى عَلَيْهَا اعْتِنَاءُ أَصْحَابِ الْحَضَارَةِ بِمُوَاطِنِ الْعِرَاقِ فِي زَمَنِ الْمَلِكِ النَّمْرُوذِ فِي الْجِيلِ الثَّالِثِ مِنْ أَبْنَاءِ نُوحٍ وَلَكِنَّ ابْتِدَاءَ عَظَمَةِ بَابِلَ كَانَ فِي حُدُودِ سَنَةِ ٣٧٥٥ ثَلَاثَةِ آلَافٍ وَسَبْعِمِائَةٍ وَخَمْسٍ وَخَمْسِينَ قَبْلَ الْمَسِيحِ فَكَانَتْ إِحْدَى عَوَاصِمَ أَرْبَعَةٍ لِمَمْلَكَةِ الْكَلْدَانِيِّينَ وَهِيَ أَعْظَمُهَا وَأَشْهَرُهَا وَلَمْ تَزَلْ هِمَمُ مُلُوكِ الدَّوْلَتَيْنِ الْكَلْدَانِيَّةِ وَالْأَشُورِيَّةِ مُنْصَرِفَةً إِلَى تَعْمِيرِ هَذَا الْبَلَدِ وَتَنْمِيقِهِ فَكَانَ بَلَدَ الْعَجَائِبِ مِنَ الْأَبْنِيَةِ وَالْبَسَاتِينِ وَمَنْبَعِ الْمَعَارِفِ الْأَسْيَوِيَّةِ وَالْعَجَائِبِ السِّحْرِيَّةِ وَقَدْ نَسَبُوا إِلَيْهَا قَدِيمًا الْخَمْرَ الْمُعَتَّقَةَ وَالسِّحْرَ قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ:

Babil, dünya şehirlerinden kadim bir şehirdir. Kelimenin Keldânî dilindeki aslı 'Bâb-ı Îlû' yani 'Allah'ın kapısı'dır. İbranicedeki eşanlamlısı 'Bâb-ı Îl'dir. Fırat nehrinin içinden geçtiği, nehrin iki yakasında kurulu bir şehirdir; konumu günümüzdeki Hille şehrinin mevkiine yakındır ve Fırat ile Dicle'nin birleştiği yerin birkaç mil uzağındadır. Kadim dünyanın en büyük şehirlerinden biriydi; rivayet edildiğine göre tufandan sonra ilk olarak Nûh'un oğulları tarafından inşa edilmiş, ardından Nûh'un oğullarının üçüncü neslinden olan Kral Nemrut zamanında Irak bölgesindeki medeniyet sahiplerinin ihtimamı ardı ardına devam etmiştir. Ancak Babil'in azametinin başlangıcı milattan önce yaklaşık 3755 (üç bin yedi yüz elli beş) yılına dayanır. Keldânî Krallığı'nın dört başkentinden biri olup bunların en büyüğü ve en meşhuruydu. Gerek Keldânî gerekse Âsûrî devletlerinin hükümdarlarının gayretleri sürekli bu şehri imar ve tezyin etmeye yönelmişti. Bu sebeple o, binaları ve bahçeleriyle acayip şeylerin şehri, Asya ilimlerinin ve sihir harikalarının menbaı idi. Eskiden yıllanmış şarap ve sihir oraya nispet edilirdi. Ebü't-Tayyib şöyle demiştir:

سَقَى اللَّهُ أَيَّامَ الصِّبَا مَا يَسُرُّهَا ... وَيَفْعَلُ فِعْلَ الْبَابِلِيِّ الْمُعَتَّقِ (١)

«Allah gençlik günlerini onu sevindiren ve yıllanmış Bâbil [şarabı]nın yaptığını yapan şeyle sulasın.» (١)

وَلِاشْتِهَارِ بَابِلَ عِنْدَ الْأُمَمِ الْقَدِيمَةِ بِمَعَارِفِ السِّحْرِ كَمَا قَدَّمْنَا فِي تَعْرِيفِ السِّحْرِ صَحَّ جَعْلُ صِلَةِ الْمَوْصُولِ قَوْلُهُ: أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ إِشَارَةً إِلَى قِصَّةٍ يَعْلَمُونَهَا.

Babil'in kadim ümmetler nezdinde sihir ilimleriyle meşhur olmasından ötürü, -sihrin tanımında önceden belirttiğimiz gibi- { أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ } “Babil'de iki meleğe indirilen” kavlinin, bildikleri bir kıssaya işaret olmak üzere sıla cümlesi yapılması sahih olmuştur.

وَ (هَارُوتَ وَمَارُوتَ) بَدَلٌ مِنَ (الْمَلَكَيْنِ) وَهُمَا اسْمَانِ كَلْدَانِيَّانِ دَخَلَهُمَا تَغْيِيرُ التَّعْرِيفِ لِإِجْرَائِهِمَا عَلَى خِفَّةِ الْأَوْزَانِ الْعَرَبِيَّةِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَارُوتَ مُعَرَّبُ (هَارُوكَا) وَهُوَ اسْمُ الْقَمَرِ عِنْدَ الْكَلْدَانِيِّينَ وَأَنَّ مَارُوتَ مُعَرَّبُ (مَا رُودَاخَ) وَهُوَ اسْمُ الْمُشْتَرِي عِنْدَهُمْ وَكَانُوا يَعُدُّونَ الْكَوَاكِبَ السَّيَّارَةَ مِنَ الْمَعْبُودَاتِ الْمُقَدَّسَةِ الَّتِي هِيَ دُونَ الْآلِهَةِ لَا سِيَّمَا الْقَمَرِ فَإِنَّهُ أَشَدُّ الْكَوَاكِبِ تَأْثِيرًا عِنْدَهُمْ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَهُوَ رَمْزُ الْأُنْثَى، وَكَذَلِكَ الْمُشْتَرِي فَهُوَ أَشْرَفُ الْكَوَاكِبِ السَّبْعَةِ عِنْدَهُمْ وَلَعَلَّهُ كَانَ رَمْزَ الذَّكَرِ عِنْدَهُمْ كَمَا كَانَ بَعْلٌ عِنْدَ الْكَنْعَانِيِّينَ الْفِنِيقِيِّينَ. وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ إِسْنَادَ هَذَا التَّقْدِيس للكواكب ناشىء عَنِ اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا مِنَ الصَّالِحِينَ الْمُقَدَّسِينَ وَأَنَّهُمْ بَعْدَ مَوْتِهِمْ رُفِعُوا لِلسَّمَاءِ فِي صُورَةِ الْكَوَاكِبِ فَيَكُونُ (هَارُوكَا) وَ (مَارُودَاخُ) قَدْ كَانَا مِنْ قُدَمَاءِ عُلَمَائِهِمْ وَصَالِحِيهِمْ وَالْحَاكِمَيْنِ فِي الْبِلَادِ وَهُمَا اللَّذَانِ وَضَعَا السِّحْرَ وَلَعَلَّ هَذَا وَجْهُ التَّعْبِيرِ عَنْهُمَا فِي الْقِصَّةِ بِالْمَلَكَيْنِ بِفَتْحِ اللَّامِ.

{ هارُوتَ وَمارُوتَ } lafzı { الْمَلَكَيْنِ } lafzından bedeldir. Bu ikisi, Arapçanın hafif vezinlerine uyarlanması için isim yapısında değişiklik yapılmış Keldânîce iki isimdir. Zahir olan odur ki Hârût, Keldânîler nezdinde ayın ismi olan «Hârûkâ» kelimesinin; Mârût ise onlara göre Müşteri (Jüpiter) gezegeninin ismi olan «Mârûdâh» kelimesinin Arapçalaşmış halidir. Onlar gezegenleri ilahlardan bir derece aşağıda bulunan mukaddes mâbutlardan sayarlardı; bilhassa ayı, zira ay onlara göre bu âlemde etkisi en şiddetli olan gezegendi ve dişiliğin sembolüydü. Müşteri de böyledir; o da onlara göre yedi gezegenin en şereflisiydi ve tıpkı Kenânî-Fenikeliler nezdindeki Ba‘l gibi muhtemelen onlara göre erilliğin sembolüydü. Bilinmektedir ki bu kudsiyetin gezegenlere nispet edilmesi, onların vaktiyle mukaddes salih kimseler olduğuna ve ölümlerinden sonra göğe gezegenler suretinde yükseltildiklerine dair inançlarından kaynaklanmaktadır. Bu durumda «Hârûkâ» ve «Mârûdâh», onların kadim âlimlerinden, salihlerinden ve memlekette hüküm süren iki yöneticiden ibaret olup sihri vazedenler de bu ikisi idi. Kıssada onlar hakkında lâm harfinin fethasıyla { الْمَلَكَيْنِ } (iki melek) şeklinde tabir buyrulmasının veçhi de belki budur.

وَلِأَهْلِ الْقِصَصِ هُنَا قِصَّةٌ خُرَافِيَّةٌ مِنْ مَوْضُوعَاتِ الْيَهُودِ فِي خُرَافَاتِهِمُ الْحَدِيثَةِ اعْتَادَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ ذِكْرَهَا مِنْهُمُ ابْنُ عَطِيَّةَ وَالْبَيْضَاوِيُّ وَأَشَارَ الْمُحَقِّقُونَ مِثْلُ الْبَيْضَاوِيِّ وَالْفَخْرِ وَابْنِ كَثِيرٍ وَالْقُرْطُبِيِّ وَابْنِ عَرَفَةَ إِلَى كَذِبِهَا وَأَنَّهَا مِنْ مَرْوِيَّاتِ كَعْبِ الْأَحْبَارِ وَقَدْ وَهِمَ فِيهَا بَعْضُ الْمُتَسَاهِلِينَ فِي الْحَدِيثِ فَنَسَبُوا رِوَايَتَهَا عَنِ النَّبِيءِ ﷺ أَوْ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ بِأَسَانِيدَ وَاهِيَةٍ وَالْعَجَبُ لِلْإِمَامِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى كَيْفَ أَخْرَجَهَا مُسْنَدَةً لِلنَّبِيءِ ﷺ وَلَعَلَّهَا مَدْسُوسَةٌ عَلَى الْإِمَامِ أَحْمَدَ أَوْ أَنَّهُ غَرَّهُ فِيهَا ظَاهِرُ حَالِ رُوَاتِهَا مَعَ أَنَّ فِيهِمْ مُوسَى بْنَ جُبَيْرٍ وَهُوَ مُتَكَلَّمٌ فِيهِ وَاعْتَذَرَ عَبْدُ الْحَكِيمِ بِأَنَّ الرِّوَايَةَ صَحِيحَةٌ إِلَّا أَنَّ الْمَرْوِيَّ رَاجِعٌ إِلَى أَخْبَارِ الْيَهُودِ فَهُوَ بَاطِلٌُُ

Kıssa anlatıcılarının (kassâs) burada, Yahudilerin son dönem hurafeleri arasında uydurdukları efsanevi bir kıssası vardır. İbn Atıyye ve el-Beyzâvî gibi bazı müfessirler bunu zikretmeyi âdet edinmişlerdir. el-Beyzâvî, Fahruddîn [er-Râzî], İbn Kesîr, el-Kurtubî ve İbn Arafe gibi muhakkik âlimler ise bunun asılsız olduğuna ve Ka‘b el-Ahbâr'ın rivayetlerinden sayıldığına işaret etmişlerdir. Hadis konusunda müsamahakâr (mütesâhil) davranan bazı kimseler bu hususta yanılgıya düşmüş, çürük isnadlarla onun rivayetini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya bazı sahâbîlere isnat etmişlerdir. İmam Ahmed b. Hanbel (Allah Teâlâ ona rahmet etsin)'in bu rivayeti Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e müsned olarak nasıl tahrîc ettiğine şaşılır! İhtimaldir ki bu rivayet İmam Ahmed'in [eserine] sonradan sokulmuştur (medsûstur) yahut -aralarında cerhedilmiş (mütekellemün fîh) bir râvi olan Mûsâ b. Cübeyr bulunmasına rağmen- râvilerinin zâhirdeki durumu onu yanıltmıştır. Abdülhakîm ise rivayetin [sened bakımından] sahih olduğunu, ancak rivayet edilen metnin Yahudi rivayetlerine dayandığını, dolayısıyla özünde bâtıl olduğunu...

فِي نَفْسِهِ وَرُوَاتُهُ صَادِقُونَ فِيمَا رَوَوْا وَهَذَا عُذْرٌ قَبِيحٌ لِأَنَّ الرِّوَايَةَ أُسْنِدَتْ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ فِي «تَفْسِيرِهِ» وَقَدْ كَانَ الشُّيُوخُ يُخَطِّئُونَ ابْنَ عَطِيَّةَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لِأَجْلِ ذِكْرِهِ الْقِصَّةَ وَنَقَلَ بَعْضُهُمْ عَنِ الْقَرَافِيِّ أَنَّ مَالِكًا ﵀ أَنْكَرَ ذَلِكَ فِي

ravileri ise rivayet ettikleri şeyde doğrudurlar. Fakat bu çirkin bir mazerettir; zira rivayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnat edilmiştir. İbn Arafe «Tefsir»inde şöyle demiştir: «Hocalar, bu kıssayı zikretmesinden ötürü bu hususta İbn Atıyye'yi hatalı bulurlardı.» Bazıları da Karâfî'den nakletmiştir ki Mâlik radıyallâhu anh bunu

حَقِّ هَارُوتَ وَمَارُوتَ.

Hârût ve Mârût hakkında inkâr etmiştir.

وَقَوْلُهُ: وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ مِنْ «هاروت وماروت» و (مَا) نَافِيَةٌ وَالتَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ لِحِكَايَةِ الْحَالِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُمَا لِمُتَعَلِّمِي السِّحْرِ إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ قَوْلٌ مُقَارِنٌ لِوَقْتِ التَّعْلِيمِ لَا مُتَأَخِّرٌ عَنْهُ. وَقَدْ عُلِمَ مِنْ هَذَا أَنَّهُمَا كَانَا مُعَلِّمَيْنِ وَطَوَى ذَلِكَ لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ بِمَضْمُونِ هَاتِهِ الْجُمْلَةِ فَهُوَ مِنْ إِيجَازِ الْحَذْفِ أَوْ هُوَ مِنْ لَحْنِ الْخِطَابِ مَفْهُومٌ لِلْغَايَةِ.

Cenâb-ı Hakk'ın { وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ } “Oysa o ikisi hiçbir kimseye öğretmezlerdi” kavli, «Hârût ve Mârût»tan hâl cümlesidir; { مَا } nâfiyedir (olumsuzluk bildirir). Şimdiki zaman/geniş zaman (muzâri) kipiyle ifade edilmesi, hâli hikâye etmek içindir ve sihir öğrenenlere onların { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ } “Biz ancak bir fitneyiz (imtihan vesilesiyiz)” sözlerinin öğretim vaktinden sonraya kalmayıp onunla eşzamanlı olduğuna işarettir. Buradan onların iki muallim (öğretici) oldukları anlaşılmıştır; bu cümlenin muhtevasıyla yetinilerek o kısım gizlenmiştir (katlanmıştır); dolayısıyla bu, hazif yoluyla yapılan îcâzdandır yahut gayet açık şekilde anlaşılan lahnü'l-hitâbtandır.

وَقَوْلُهُ: إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ الْفِتْنَةُ لَفْظٌ يَجْمَعُ مَعْنَى مَرَجٍ وَاضْطِرَابِ أَحْوَالِ أَحَدٍ وَتَشَتُّتِ بَالِهِ بِالْخَوْفِ وَالْخَطَرِ عَلَى الْأَنْفُسِ وَالْأَمْوَالِ عَلَى غَيْرِ عَدْلٍ وَلَا نِظَامٍ وَقَدْ تُخَصَّصُ وَتُعَمَّمُ بِحَسَبِ مَا تُضَافُ إِلَيْهِ أَوْ بِحَسَبِ الْمَقَامِ يُقَالُ فِتْنَةُ الْمَالِ وَفِتْنَةُ الدِّينِ.

Onların { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ } “Biz ancak bir fitneyiz (imtihan vesilesiyiz)” sözüne gelince: Fitne; bir kimsenin hallerinin karışması ve çalkantıya girmesi, adalet ve düzen olmaksızın canlar ve mallar üzerindeki korku ve tehlike sebebiyle zihninin dağılması anlamını toplayan bir lafızdır. Kendisine izafe edildiği şeye yahut makama göre özelleşebilir veya genelleşebilir; nitekim «mal fitnesi» ve «din fitnesi» denir.

وَلِمَا كَانَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ يَخْتَلِفُ ثَبَاتُ النَّاسِ فِيهَا بِحَسَبِ اخْتِلَافِ رَجَاحَةِ عُقُولِهِمْ وَصَبْرِهِمْ وَمَقْدِرَتِهِمْ عَلَى حُسْنِ الْمَخَارِجِ مِنْهَا كَانَ مِنْ لَوَازِمِهَا الِابْتِلَاءُ وَالِاخْتِبَارُ فَكَانَ ذَلِكَ مِنَ الْمَعَانِي الَّتِي يُكَنَّى بِالْفِتْنَةِ عَنْهَا كَثِيرًا وَلِذَلِكَ تَسَامَحَ بَعْضُ عُلَمَاءِ اللُّغَةِ فَفَسَّرَ الْفِتْنَةَ بِالِابْتِلَاءِ وَجَرَّأَهُ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُ النَّاسِ فَتَنْتُ الذَّهَبَ أَوِ الْفِضَّةَ إِذَا أَذَابَهُمَا بِالنَّارِ لِتَمْيِيزِ الرَّدِيءِ مِنَ الْجَيِّدِ وَهَذَا الْإِطْلَاقُ إِنْ لَمْ يَكُنْ مُوَلَّدًا فَإِنَّ مَعْنَى الِاخْتِبَارِ غَيْرُ مَنْظُورٍ إِلَيْهِ فِي لَفْظِ الْفِتْنَةِ وَإِنَّمَا الْمَنْظُورُ إِلَيْهِ مَا فِي الْإِذَابَةِ مِنَ الِاضْطِرَابِ وَالْمَرَجِ وَقَدْ سَمَّى الْقُرْآنُ هَارُوتَ وَمَارُوتَ فِتْنَةً وَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [البروج: ١٠] وَقَالَ: لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ [الْأَعْرَاف: ٢٧] . وَالْإِخْبَارُ عَنْ أَنْفُسِهِمْ بِأَنَّهُمْ فِتْنَةٌ إِخْبَارٌ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ وَقَدْ أُكِّدَتِ الْمُبَالَغَةُ بِالْحَصْرِ الْإِضَافِيِّ وَالْمَقْصِدُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُمَا كَانَا يُصَرِّحَانِ أَنْ لَيْسَ فِي عِلْمِهِمَا شَيْءٌ مِنَ الْخَيْرِ الْإِلَهِيِّ وَأَنَّهُ فِتْنَةٌ مَحْضَةٌ ابْتِلَاءٌ مِنَ اللَّهِ لِعِبَادِهِ فِي مِقْدَارِ تَمَسُّكِهِمْ بِدِينِهِمْ وَإِنَّمَا كَانَا فِتْنَةً لِأَنَّ كُلَّ مَنْ تَعَلَّمَ مِنْهُمَا عَمِلَ بِهِ. فَلَا تَكْفُرْ كَمَا كَفَرَ السَّحَرَةُ حِينَ نَسَبُوا التَّأْثِيرَاتِ لِلْآلِهَةِ وَقَدْ عَلِمْتَ سِرَّهَا. وَفِي هَذَا مَا يُضْعِفُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصِدُ مِنْ تَعْلِيمِهِمَا النَّاسَ السِّحْرَ إِظْهَارَ كَذِبِ السَّحَرَةِ الَّذِينَ نَسَبُوا أَنْفُسَهُمْ لِلْأُلُوهِيَّةِ أَوِ النُّبُوءَةِ.

İnsanların bu durum karşısındaki sebatı, akıllarının olgunluğu, sabırları ve oradan güzel çıkış yolları bulma kudretlerinin farklılığına göre değiştiğinden; iptilâ (sınanma) ve imtihan onun lazımlarından (ayrılmaz vasıflarından) olmuştur. Bu sebeple imtihan, fitne kelimesiyle çokça kinaye edilen manalardan biri olmuştur. İşte bundan ötürü bazı dil âlimleri müsamahakâr davranarak fitneyi ibtilâ (imtihan) ile tefsir etmişlerdir. İnsanların, kötüsünü iyisinden ayırmak için altını veya gümüşü ateşte erittiklerinde «altını/gümüşü fitneledim (erittim)» demeleri de onları buna cesaretlendirmiştir. Bu kullanım sonradan türetilmiş (müvelled) değilse bile, fitne lafzında imtihan manası asıl gözetilen mana değildir; asıl gözetilen, eritme esnasındaki çalkantı ve karışıklıktır. Nitekim Kur'an Hârût ve Mârût'u fitne olarak isimlendirmiş ve: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “Mümin erkeklere ve mümin kadınlara işkence/baskı (fitne) yapanlar” [Bürûc: 10] buyurmuş, yine: { لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ } “Şeytan sizi fitneye düşürmesin” [A‘râf: 27] buyurmuştur. Kendilerini fitne olarak haber vermeleri, mübalağa için masdar ile haber vermektir. Bu mübalağa izâfî hasr (kısıtlama) ile pekiştirilmiştir. Bundan maksat, onların ilimlerinde ilahî hayırdan hiçbir şey bulunmadığını, onun kulların dinlerine bağlılık derecesi hususunda Allah'tan sırf bir fitne ve iptilâ olduğunu açıkça belirtmeleridir. Onların fitne olmaları ise, kendilerinden öğrenen herkesin onunla amel etmesinden dolayı idi. { فَلا تَكْفُرْ } “Sakın inkâr etme!”, yani tesirleri ilahlara nispet ettikleri vakit büyücülerin kâfir olduğu gibi sen kâfir olma, zira artık onun sırrını öğrendin. Bunda, insanlara sihri öğretmelerindeki maksadın, kendilerini ilahlığa veya peygamberliğe nispet eden büyücülerin yalanını ortaya çıkarmak olduğu görüşünü zayıflatan bir cihet vardır.

وَالَّذِي يَظْهَرُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ أَنَّ قَوْلَهُمَا: إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِلْمُبَالَغَةِ فَجَعَلَا كَثْرَةَ افْتِتَانِ النَّاسِ بِالسِّحْرِ الَّذِي تَصَدَّيَا لِتَعْلِيمِهِ بِمَنْزِلَةِ انْحِصَارِ أَوْصَافِهِمَا فِي الْفِتْنَةِ وَوَجْهُ

Bu cümlenin tefsirinde zahir olan şudur ki onların { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ } “Biz ancak bir fitneyiz (imtihan vesilesiyiz)” sözü, mübalağa kastıyla yapılmış iddiâî bir kasrdır; zira öğretimine giriştikleri sihir sebebiyle insanların fitneye düşmelerinin çokluğunu, kendi vasıflarının fitneye münhasır kılınması mesabesinde tutmuşlardır. Öğrettikleri kimseye

ابْتِدَائِهِمَا لِمَنْ يُعَلِّمَانِهِ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ أَنْ يُبَيِّنَا لَهُ أَنَّ هَذَا الْعِلْمَ فِي مَبَادِئِهِ يَظْهَرُ كَأَنَّهُ فِتْنَةٌ وَشَرٌّ فَيُوشِكُ أَنْ يَكْفُرَ مُتَعَلِّمُهُ عِنْدَ مُفَاجَأَةِ تِلْكَ التَّعَالِيمِ إِيَّاهُ إِذَا كَانَتْ نَفْسُهُ قَدْ تَوَطَّنَتْ عَلَى اعْتِقَادِ أَنَّ ظُهُورَ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ عَلَّامَةٌ عَلَى أُلُوهِيَّةِ مَنْ يُظْهِرُهَا، وَقَوْلُهُمَا:

bu cümle ile başlamalarının gerekçesi ise ona, bu ilmin başlangıçta bir fitne ve şer gibi göründüğünü, dolayısıyla nefsi harikulade hallerin zuhurunu onu gösterenin ilahlığına bir alamet saymaya alışmışsa, talebenin bu öğretilerle aniden karşılaşması anında inkâra düşmesinin yakın olduğunu açıklamaktır. Onların şu sözü:

فَلا تَكْفُرْ أَيْ لَا تَعْجَلْ بِاعْتِقَادِ ذَلِكَ فِينَا فَإِنَّكَ إِذَا تَوَغَّلْتَ فِي مَعَارِفِ السِّحْرِ عَلِمْتَ أَنَّهَا مَعْلُولَةٌ لِعِلَلٍ مِنْ خَصَائِصِ النُّفُوسِ أَوْ خَصَائِصِ الْأَشْيَاءِ فَالْفِتْنَةُ تَحْصُلُ لِمَنْ يَتَعَلَّمُ السِّحْرَ حِينَ يَرَى ظَوَاهِرَهُ وَعَجَائِبَهُ عَلَى أَيْدِي السَّحَرَةِ وَلِمَنْ كَانَ فِي مَبْدَأِ التَّعْلِيمِ فَإِذَا تَحَقَّقَ فِي عِلْمِهِ انْدَفَعَتِ الْفِتْنَةُ فَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِمَا فَلا تَكْفُرْ فالكفر هُوَ الْفِتْنَة وقولهما فَلا تَكْفُرْ بِمَنْزِلَةِ فَلَا تَفْتَتِنْ وَقَدِ انْدَفَعَ الْإِشْكَالُ الرَّابِعُ الْمُتَقَدِّمُ.

{ فَلا تَكْفُرْ } “Sakın inkâr etme!”; yani hakkımızda böyle bir inanca varmakta acele etme; zira sihir ilimlerinde derinleştiğin takdirde bunların nefislerin yahut eşyanın özelliklerinden kaynaklanan illetlere bağlı olduğunu anlarsın. Dolayısıyla fitne, büyücülerin elinde zahirini ve harikalarını gördüğü vakit sihri öğrenen kimsede ve eğitimin başında bulunan kimsede hasıl olur. İlimde tahakkuk kazandığında ise fitne bertaraf olur. İşte onların { فَلا تَكْفُرْ } “Sakın inkâr etme!” sözünün manası budur. Zira küfür bizzat fitnedir; onların { فَلا تَكْفُرْ } “Sakın inkâr etme!” sözü «sakın fitneye kapılma» mesabesindedir. Böylece yukarıda geçen dördüncü müşkül de giderilmiş oldu.

فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ.

{ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ } “Onlardan koca ile karısının arasını açacak şeyleri öğreniyorlardı. Oysa onlar, Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi. Kendilerine zarar verip fayda sağlamayan şeyleri öğreniyorlardı.”

تَفْرِيعٌ عَمَّا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا الْمُقْتَضِي أَنَّ التَّعْلِيمَ حَاصِلٌ فَيَتَعَلَّمُونَ، وَالضَّمِيرُ فِي فَيَتَعَلَّمُونَ رَاجِعٌ لِأَحَدِ، الْوَاقِعِ فِي حَيِّزِ النَّفْي مَدْخُولا لمن الِاسْتِغْرَاقِيَّةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ فَإِنَّهُ بِمَعْنَى كُلُّ أَحَدٍ فَصَارَ مَدْلُولُهُ جَمْعًا.

{ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا } kavlinin delalet ettiği şeyin bir tefrîidir (uzantısıdır); bu da öğretimin gerçekleştiğini ve böylece onların öğrendiklerini iktiza eder. { فَيَتَعَلَّمُونَ } kavlindeki zamir, Allah Teâlâ'nın { وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ } kavlindeki istiğrak (kapsayıcılık) bildiren «مِنْ» edatının dahil olduğu ve nefyin kapsamında bulunan { أَحَدٍ } kelimesine racidir; zira o «her bir kimse» anlamındadır ve dolayısıyla medlûlü çoğul olmuştur.

قَوْلُهُ: مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ إِشَارَةٌ إِلَى جُزْئِيٍّ مِنْ جُزْئِيَّاتِ السِّحْرِ وَهُوَ أَقْصَى تَأْثِيرَاتِهِ إِذْ فِيهِ التَّفْرِقَةُ بَيْنَ طَرَفِي آصِرَةٍ مَتِينَةٍ إِذْ هِيَ آصِرَةُ مَوَدَّةٍ وَرَحْمَةٍ قَالَ تَعَالَى:

Cenâb-ı Hakk'ın { مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } “Koca ile karısının arasını açacak şeyleri” kavli, sihrin cüzlerinden bir cüze işarettir ki bu da sihrin en uç tesirlerindendir; zira bunda pek sağlam bir bağın -ki o sevgi ve merhamet bağıdır- iki tarafının arasını ayırmak vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً [الرّوم: ٢١] فَإِنَّ الْمَوَدَّةَ وَحْدَهَا آصِرَةٌ عَظِيمَةٌ وَهِيَ آصِرَةُ الصَّدَاقَةِ وَالْأُخُوَّةِ وَتَفَارِيعِهِمَا، وَالرَّحْمَةُ وَحْدَهَا آصِرَةٌ مِنْهَا الْأُبُوَّةٌ وَالْبُنُوَّةٌ، فَمَا ظَنُّكُمْ بِآصِرَةٍ جَمَعَتِ الْأَمْرَيْنِ وَكَانَتْ بِجَعْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَا هُوَ بِجَعْلِ اللَّهِ فَهُوَ فِي أَقْصَى دَرَجَاتِ الْإِتْقَانِ وَقَدْ كَانَ يُشِيرُ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى شَيْخُنَا الْجَلِيلُ سَالِمٌ أَبُو حَاجِبٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً.

{ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً } “Kendileriyle huzur bulasınız diye sizin için kendi nefislerinizden eşler yaratması ve aranızda sevgi ve merhamet kılması da O'nun delillerindendir.” [Rûm: 21]. Çünkü başlı başına sevgi bile büyük bir bağdır; o dostluk, kardeşlik ve bunların kollarının bağıdır. Başlı başına merhamet de babalık ve evlatlık gibi bir bağdır. Artık bu iki hususu bir arada toplayan ve bizzat Allah Teâlâ'nın kılmasıyla gerçekleşen bir bağ hakkında ne düşünürsünüz? Allah'ın kılmasıyla olan bir şey ise en üstün sağlamlık derecesindedir. Yüce şeyhimiz Sâlim Ebû Hâcib de Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً } kavlinde bu manaya işaret ederdi.

وَهَذَا التَّفْرِيقُ يَكُونُ إِمَّا بِاسْتِعْمَالِ مُفْسِدَاتٍ لِعَقْلِ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ حَتَّى يُبْغِضَ زَوْجَهُ وَإِمَّا بِإِلْقَاءِ الْحِيَلِ وَالتَّمْوِيهَاتِ وَالنَّمِيمَةِ حَتَّى يُفَرِّقَ بَيْنَهُمَا.

Bu ayrılık, ya eşlerden birinin aklını bozacak ve nihayetinde eşine buğzettirecek şeylerin kullanılmasıyla yahut ikisinin arasını açıncaya dek hileler, yanıltmalar ve koğuculuklar ortaya atılmasıyla olur.

وَقَوْلُهُ: وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ. وَضَمِيرُ هُمْ عَائِدٌ إِلَى (أَحَدٍ) مِنْ قَوْلِهِ: وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ لِوُقُوعِهِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَيَعُمُّ كُلَّ أَحَدٍ مِنَ الْمُتَعَلِّمِينَ أَيْ وَمَا الْمُتَعَلِّمُونَ بِضَارِّينَ بِالسِّحْرِ أَحَدًا. وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ السِّحْرَ لَا تَأْثِيرَ لَهُ بِذَاتِهِ وَإِنَّمَا يَخْتَلِفُ

Cenâb-ı Hakk'ın { وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Oysa onlar, Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi” kavli bir ara cümledir (cümle-i mu‘tarızadır). { هُمْ } zamiri, { وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ } kavlindeki { أَحَدٍ } lafzına racidir; zira o olumsuzluk bağlamında yer aldığı için öğrenenlerin her birini kapsar; yani «öğrenenler sihir ile kimseye zarar veremezler». Bu da sihrin bizzat kendisinin bir tesiri olmadığına, aksine

تَأْثِيرُ حِيَلِهِ بِاخْتِلَافِ قَابِلِيَّةِ الْمَسْحُورِ، وَتِلْكَ الْقَابِلِيَّةُ مُتَفَاوِتَةٌ وَلَهَا أَحْوَالٌ كَثِيرَةٌ أَجْمَلَتْهَا الْآيَة بِالِاسْتِثْنَاءِ منقوله: إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ أَيْ يَجْعَلُ اللَّهُ أَسْبَابَ الْقَابِلِيَّةِ لِأَثَرِ السِّحْرِ فِي بَعْضِ النُّفُوسِ فَهَذَا إِجْمَالٌ حَسَنٌ مُنَاسِبٌ لِحَالِ الْمُسْلِمِينَ الْمُوَجَّهِ إِلَيْهِمُ

onun hilelerinin tesirinin büyülenen kimsenin yatkınlığının (kabiliyetinin) farklılığına göre değiştiğine bir uyarıdır. Bu kabiliyet ise farklı derecelere ve birçok duruma sahiptir ki ayet { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmadıkça” istisnasıyla bunu mücmel bırakmıştır; yani Allah bazı nefislerde sihrin tesirine karşı kabiliyet sebeplerini var eder. Bu, hitabın yöneltildiği Müslümanların durumuna pek münasip, güzel bir icmaldir;

الْكَلَامُ لِأَنَّهُمْ تَخَلَّقُوا بِتَعْظِيمِ اللَّهِ تَعَالَى وَقُدْرَتِهِ وَلَيْسَ الْمَقَامُ مَقَامَ تَفْصِيلِ الْأَسْبَابِ وَالْمُؤَثِّرَاتِ وَلَكِنَّ الْمَقْصُودَ إِبْطَالُ أَنْ تَكُونَ للسحر حَالَة ذاتة وَقَوَاعِدُ غَيْرُ مُمَوَّهَةٍ، فَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِإِذْنِ اللَّهِ لِلْمُلَابَسَةِ.

zira onlar Allah Teâlâ'yı ve O'nun kudretini tazim etme ahlakıyla ahlaklanmışlardır. Bu makam, sebepleri ve müessirleri tafsil etme makamı değildir; bilakis maksat, sihrin zatî bir durumunun ve yanıltıcı olmayan sabit kurallarının bulunmasını hükümsüz kılmaktır. Cenâb-ı Hakk'ın { بِإِذْنِ اللَّهِ } kavlindeki «بِ» harfi mülâbese (beraberlik) içindir.

وَأَصْلُ الْإِذْنِ فِي اللُّغَةِ هُوَ إِبَاحَةُ الْفِعْلِ، وَاسْتَأْذَنَ طَلَبَ الْإِذْنَ فِي الْفِعْلِ أَوْ فِي الدُّخُولِ لِلْبَيْتِ وَقَدِ اسْتَعْمَلَهُ الْقُرْآنُ مَجَازًا فِي مَعْنَى التَّمْكِينِ إِمَّا بِخَلْقِ أَسْبَابِ الْفِعْلِ الْخَارِقَةِ لِلْعَادَةِ نَحْوَ قَوْلِهِ: وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي [الْمَائِدَة: ١١٠] وَإِمَّا بِاسْتِمْرَارِ الْأَسْبَابِ الْمُودَعَةِ فِي الْأَشْيَاءِ وَالْقُوَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ [آل عمرَان: ١٦٦] فَقَوْلُهُ: وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ أَيْ إِلَّا بِمَا أَعَدَّ اللَّهُ فِي قَابِلِ السِّحْرِ مِنِ اسْتِعْدَادٍ لِأَنْ يُضَرَّ بِهِ فَإِنَّ هَذَا الِاسْتِعْدَادَ وَإِمْكَانَ التَّأَثُّرِ مَخْلُوقٌ فِي صَاحِبِهِ فَهُوَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَمَشِيئَتِهِ كَذَا قَرَّرَهُ الرَّاغِبُ وَهُوَ يَرْجِعُ إِلَى اسْتِعْمَالِ مِمَّا تُسْتَعْمَلُ فِيهِ كَلِمَةُ إِذَنْ (وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ وَنَظِيرِهِ لَفْظَةُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [الرَّعْد: ١١] أَيْ مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تُلْحِقُ أَضْرَارَهَا لِلنَّاسِ وَقَدِ اشْتُهِرَ هَذَا الِاسْتِعْمَالُ فِي لِسَانِ الشَّرْعِ حَتَّى صَارَ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً فِي مَعْنَى الْمَشِيئَةِ وَالْإِرَادَةِ فَيَنْبَغِي أَنْ يَلْحَقَ بِالْأَلْفَاظِ الَّتِي فَرَّقَ الْمُتَكَلِّمُونَ بَيْنَ مَدْلُولَاتِهَا وَهِيَ الرِّضَا وَالْمَحَبَّةُ وَالْأَمْرُ وَالْمَشِيئَةُ وَالْإِرَادَةُ) . فَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّ السِّحْرَ قَدْ يَضُرُّ وَقَدْ لَا يَضُرُّ بَلِ الْمَعْنَى أَنَّهُ لَا يَضُرُّ مِنْهُ إِلَّا مَا كَانَ إِيصَالُ أَشْيَاءَ ضَارٌّ بِطَبْعِهَا وَقَوْلُهُ: وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ يَعْنِي مَا يَضُرُّ النَّاسَ ضُرًّا آخَرَ غَيْرَ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ فَضَمِيرُ (يَضُرُّهُمْ) عَائِدٌ عَلَى غَيْرِ مَا عَادَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ (يَتَعَلَّمُونَ) وَالْمَعْنَى أَنَّ أُمُورَ السِّحْرِ لَا يَأْتِي مِنْهَا إِلَّا الضُّرُّ أَيْ فِي الدُّنْيَا فَالسَّاحِرُ لَا يَسْتَطِيعُ سِحْرَ أَحَدٍ لِيَصِيرَ ذَكِيًّا بَعْدَ أَنْ كَانَ بَلِيدًا أَوْ لِيَصِيرَ غَنِيًّا بَعْدَ الْفَقْرِ وَهَذَا زِيَادَةُ تَنْبِيهٍ عَلَى سَخَافَةِ عُقُولِ الْمُشْتَغِلِينَ بِهِ وَهُوَ مَقْصِدُ الْآيَةِ وَبِهَذَا التَّفْسِيرِ يَكُونُ عَطْفُ قَوْلِهِ: وَلا يَنْفَعُهُمْ تَأْسِيسًا لَا تَأْكِيدًا وَالْمُلَاحَظُ فِي هَذَا الضُّرِّ وَالنَّفْعِ هُوَ مَا يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا وَأَمَّا حَالُهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَسَيُفِيدُهُ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَقَدْ أَفَادَتِ الْآيَةُ بِجَمْعِهَا بَيْنَ إِثْبَاتِ الضُّرِّ وَنَفْيِ النَّفْعِ الَّذِي هُوَ ضِدُّهُ مُفَادَ الْحَصْرِ كَأَنَّهُ قِيلَ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا لَيْسَ إِلَّا ضُرًّا كَقَوْلِ السَّمَوْأَلِ وَعَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْحَارِثِيِّ:

İznin dildeki aslı fiilin mubah kılınmasıdır. «İsti’zân» ise fiilde yahut eve girmede izin talep etmektir. Kur'an bunu ya âdet dışı fiil sebeplerini yaratmak suretiyle -nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي } “Körü ve alacalıyı benim iznimle iyileştiriyordun” [Mâide: 110] kavlinde olduğu gibi- ya da eşyada ve kuvvetlerde vazedilmiş sebeplerin devamlılığı suretiyle -nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ } “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir” [Âl-i İmrân: 166] kavlinde olduğu gibi- 'temkin' (imkân tanıma ve kudret verme) manasında mecaz olarak kullanmıştır. Dolayısıyla Cenâb-ı Hakk'ın { وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } kavli; yani ancak Allah'ın sihre muhatap olan kimsede onunla zarar görmeye dair hazırladığı istidat ile zarar verebilirler; zira bu istidat ve etkilenme imkânı o kimsede yaratılmıştır, dolayısıyla o Allah'ın izni ve meşîeti iledir. Râgıb bunu böyle açıklamıştır ve bu da izin kelimesinin kullanıldığı mecralara racidir. (Bu kabilden ve bunun benzeri olarak Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki 'emir' lafzı da böyledir: { لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Onun önünden ve arkasından takip eden [melekler] vardır; onu Allah'ın emrinden korurlar” [Ra‘d: 11]; yani Allah'ın yarattığı ve insanlara zararı dokunan şeylerden [korurlar]. Bu kullanım şeriat dilinde meşhur olmuş, hatta meşîet ve irade manasında örfî bir hakikat haline gelmiştir; dolayısıyla kelamcıların medlûlleri arasını ayırdığı lafızlara -ki bunlar rıza, muhabbet, emir, meşîet ve iradedir- ilhak edilmelidir). Dolayısıyla mana, sihrin bazen zarar verip bazen zarar vermeyeceği demek değildir; bilakis mana, tabiatı gereği zararlı olan şeylerin ulaştırılması dışında sihrin zarar veremeyeceğidir. Cenâb-ı Hakk'ın { وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ } “Kendilerine zarar verip fayda sağlamayan şeyleri öğreniyorlardı” kavli ise, insanlara koca ile karısının arasını açmaktan başka bir zarar veren şeyleri kastetmektedir. Dolayısıyla { يَضُرُّهُمْ } kavlindeki zamir, { يَتَعَلَّمُونَ } kavlindeki zamirin raci olduğundan başkasına racidir. Mana şudur: Sihir işlerinden dünyada ancak zarar hâsıl olur; zira büyücü, aptal olan bir kimseyi zeki kılmak yahut fakirlikten sonra zengin kılmak için kimseyi büyüleyemez. Bu da onunla meşgul olanların akıllarının kıtlığına dair ilave bir uyarıdır ve ayetin asıl maksadı da budur. Bu tefsire göre { وَلا يَنْفَعُهُمْ } kavlinin atfı tekit değil te’sistir (yeni bir mana getirmedir). Bu zarar ve faydada gözetilen şey dünyada hâsıl olan kısımdır; ahiretteki durumlarına gelince, bunu Cenâb-ı Hakk'ın şu sözü ifade edecektir: { وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } “Andolsun onlar, onu satın alan kimsenin ahirette hiçbir nasibi olmadığını pek iyi biliyorlardı”. Ayet, zararın ispatı ile onun zıddı olan faydanın nefyini bir arada toplayarak hasr manası ifade etmiştir; sanki «onlar sırf zarardan ibaret olan şeyi öğreniyorlar» denilmiş gibidir; nitekim es-Sevev’el ve Abdülmelik b. Abdürrahîm el-Hârisî şöyle demiştir:

تَسِيلُ عَلَى حَدِّ الظُّبَاتِ نُفُوسُنَا ... وَلَيْسَ عَلَى غَيْرِ الظُّبَاتِ تَسِيلُ

«Canlarımız kılıçların keskin ağızları üzerine akar; kılıç ağızlarından başkası üzerine akmaz.»

وَعَدَلَ عَنْ صِيغَةِ الْقَصْرِ لِتِلْكَ النُّكْتَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَهِيَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ ضُرٌّ. وَإِعَادَةُ فِعْلِ

Açık kasr sîgasından dönülmesi yukarıda geçen nükte içindir ki o da onun [sırf] zarar olduğuna dikkat çekmektir. Fiilin tekrarlanması ise

يَتَعَلَّمُونَ مَعَ حَرْفِ الْعَطْفِ لِأَجْلِ مَا وَقَعَ مِنَ الْفَصْلِ بِالْجُمْلَةِ الْمُعْتَرِضَةِ.

atıf harfiyle birlikte { يَتَعَلَّمُونَ } fiilinin tekrarlanması, araya giren ara cümle (cümle-i mu‘tarıza) sebebiyle vuku bulan fasıldan ötürüdür.

وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ.

{ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Andolsun onlar, onu satın alan kimsenin ahirette hiçbir nasibi olmadığını pek iyi biliyorlardı. Karşılığında nefislerini sattıkları şey ne kötüdür! Keşke bilselerdi!”

عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ أَيِ اتَّبَعُوا ذَلِكَ كُلَّهُ وَهُمْ قَدْ عَلِمُوا إِلَخْ وَالضَّمِيرُ لِلْيَهُودِ تَبَعًا لِضَمِيرِ وَاتَّبَعُوا، أَوِ الْوَاوُ لِلْحَالِ أَيْ فِي حَالِ أَنَّهُمْ تَحَقَّقَ عِلْمُهُمْ. وَاللَّامُ فِي لَقَدْ عَلِمُوا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لَامَ الْقَسَمِ وَهِيَ اللَّامُ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تَدْخُلَ عَلَى جَوَابِ الْقَسَمِ لِرَبْطِهِ بِالْقَسَمِ ثُمَّ يَحْذِفُونَ الْقَسَمَ كَثِيرًا اسْتِغْنَاءً لِدَلَالَةِ الْجَوَابِ عَلَيْهِ دَلَالَةً الْتِزَامِيَّةً لِأَنَّهُ لَا يَنْتَظِمُ جَوَابٌ بِدُونِ مُجَابٍ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لَامَ الِابْتِدَاءِ، وَهِيَ لَامٌ تُفِيدُ تَأْكِيدَ الْقَسَمِ وَيَكْثُرُ دُخُولُهَا فِي صَدْرِ الْكَلَامِ فَلِذَلِكَ قِيلَ لَهَا لَامُ الِابْتِدَاءِ وَالِاحْتِمَالَانِ حَاصِلَانِ فِي كُلِّ كَلَامٍ صَالِحٍ لِلْقَسَمِ وَلَيْسَ فِيهِ قَسَمٌ فَإِنَّ حَذْفَ لَفْظِ الْقَسَمِ مُشْعِرٌ فِي الْمَقَامِ الْخَطَابِيِّ بِأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ غَيْرُ حَرِيصٍ عَلَى مَزِيدِ التَّأْكِيدِ كَمَا كَانَ ذِكْرُ إِنَّ وَحْدَهَا فِي تَأْكِيدِ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ أَضْعَفَ تَأْكِيدًا مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ لَامِ الِابْتِدَاءِ لِأَنَّهُمَا أَدَاتَا تَأْكِيدٍ. قَالَ الرَّضِيُّ إِنَّ مَوَاقِعَ لَامِ الْقَسَمِ فِي نَظَرِ الْجُمْهُورِ هِيَ كُلُّهَا لَامَاتُ الِابْتِدَاءِ.

Cenâb-ı Hakk'ın { وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ } kavline matuftur; yani «bütün bunları bildikleri halde ona uydular ilh.» { وَاتَّبَعُوا } fiilindeki zamire tebaan buradaki zamir de Yahudilere racidir; yahut «vâv» hâliyedir; yani «bilgileri tahakkuk ettiği halde». { لَقَدْ عَلِمُوا } kavlindeki lâm harfinin kasem lâmı (yemin lâmı) olması caizdir; bu da yemine bağlamak üzere yemin cevabının başına gelen lâmdır; ardından cevabın yemine iltizâmî delaletle delalet etmesi sebebiyle yetinilerek yemin çokça hazfedilir, zira cevabı gerektiren bir unsur olmaksızın cevap intizam bulmaz. İbtidâ lâmı olması da caizdir; bu da yemini tekit eden bir lâmdır ve kelamın başında çokça yer alır, bu sebeple ona ibtidâ lâmı denilmiştir. Her iki ihtimal de yemine elverişli olup içinde açıkça yemin bulunmayan her kelamda mevcuttur; zira yemin lafzının hazfedilmesi hitabî makamda mütekellimin aşırı bir tekide istekli olmadığını ihsas ettirir; tıpkı isim cümlesini tekit etmede tek başına «إِنَّ» lafzının zikredilmesinin, onunla birlikte ibtidâ lâmını bir araya getirmekten daha zayıf bir tekit olması gibi; çünkü ikisi de tekit edatıdır. Radıyyüddîn [el-Esterâbâdî] cumhurun nazarında kasem lâmının bulunduğu yerlerin tamamının ibtidâ lâmı olduğunu söylemiştir.

وَالْكُوفِيُّونَ لَا يُثْبِتُونَ لَامَ الِابْتِدَاءِ وَيَحْمِلُونَ مَوَاقِعَهَا عَلَى مَعْنَى الْقَسَمِ الْمَحْذُوفِ وَالْخِلَافُ فِي هَذَا مُتَقَارِبٌ.

Kûfeliler ise ibtidâ lâmını kabul etmezler ve onun geçtiği yerleri mahzuf yemin manasına hamlederler; bu konudaki ihtilaf birbirine yakındır.

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَمَنِ اشْتَراهُ يَجُوزُ كَوْنُهَا لَامَ قَسَمٍ أَيْضًا تَأْكِيدًا لِلْمَعْلُومِ أَيْ عَلِمُوا تَحْقِيقَ أَنَّهُ لَا خَلَاقَ لِمُشْتَرِي السِّحْرِ وَيَجُوزُ كَوْنُهَا لَامَ ابْتِدَاءٍ وَالِاشْتِرَاءُ هُوَ اكْتِسَابُ شَيْءٍ بِبَذْلِ غَيْرِهِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمُ اكْتَسَبُوهُ بِبَذْلِ إِيمَانِهِمُ الْمُعَبِّرِ عَنْهُ فِيمَا يَأْتِي بِقَوْلِهِ أَنْفُسَهُمْ.

Cenâb-ı Hakk'ın { لَمَنِ اشْتَراهُ } kavlindeki lâm harfinin, bilinen şeyi tekit etmek üzere yine kasem lâmı olması caizdir; yani «sihri satın alan kimse için hiçbir nasip olmadığını kesin olarak bildiler». İbtidâ lâmı olması da caizdir. «İştirâ» (satın alma), bir şeyi başka bir şeyi feda ederek elde etmektir. Mana şudur: Onlar sihri, ileride «nefisleri» şeklinde ifade edilecek olan imanlarını feda ederek elde etmişlerdir.

وَالْخَلَاقُ الْحَظُّ مِنَ الْخَيْرِ خَاصَّةً. فَفِي الْحَدِيثِ: «إِنَّمَا يَلْبَسُ هَذَا مِنْ لَا خَلَاقَ لَهُ» وَقَالَ الْبُعَيْثُ بْنُ حُرَيْثٍ:

Halâk (خَلَاق), özellikle hayırdan olan pay ve nasip demektir. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Bunu ancak [ahiretten] nasibi olmayan kimse giyer.» Buays b. Hureys de şöyle demiştir:

وَلَسْتُ وَإِنْ قَرُبْتُ يَوْمًا بِبَائِعٍ ... خَلَاقِي وَلَا دِينِي ابْتِغَاءَ التَّحَبُّبِ

«Bir gün yakınlaşsam bile, sevgi kazanmak uğruna nasibimi de dinimi de satacak değilim.»

وَنَفْيُ الْخَلَاقِ وَهُوَ نَكِرَةٌ مَعَ تَأْكِيدِ النَّفْيِ بِمِنَ الِاسْتِغْرَاقِيَّةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ تَعَاطِيَ هَذَا السِّحْرِ جُرْمُ كُفْرٍ أَوْ دُونَهُ فَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِمُتَعَاطِيهِ حَظٌّ مِنَ الْخَيْرِ فِي الْآخِرَةِ وَإِذَا انْتَفَى كُلُُُّ

Nekre olan «halâk» kelimesinin nefyedilmesi ve bu nefyin istiğrak bildiren «مِنْ» edatıyla tekit edilmesi, bu sihre girişmenin küfür veya ona yakın bir cürüm olduğuna delildir; işte bu sebeple onunla uğraşan kimse için ahirette hayırdan hiçbir nasip kalmamıştır. Her türlü

حَظٍّ مِنَ الْخَيْرِ ثَبَتَ الشَّرُّ كُلُّهُ لِأَنَّ الرَّاحَةَ مِنَ الشَّرِّ خَيْرٌ وَهِيَ حَالَةُ الْكَفَافِ وَقَدْ تَمَنَّاهَا الْفُضَلَاءُ أَوْ دُونَهُ خَشْيَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.

hayırdan nasip ortadan kalktığında şerrin tamamı sabit olur; zira şerden kurtulup rahat etmek de bir hayırdır ve bu kifayet halidir ki faziletli kimseler Allah Teâlâ'dan korkarak bunu veya bundan daha azını temenni etmişlerdir.

قَوْلُهُ: وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ عَطْفٌ عَلَى وَلَقَدْ عَلِمُوا عَطْفُ الْإِنْشَاءِ عَلَى

Cenâb-ı Hakk'ın { وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } kavli, { وَلَقَدْ عَلِمُوا } kavline matuftur; bu, inşâî cümlenin

الْخَبَرِ وشَرَوْا بِمَعْنَى بَاعُوا بِمَعْنَى بَذَلُوا وَهُوَ مُقَابِلُ قَوْلِهِ: لَمَنِ اشْتَراهُ وَمَعْنَى بَذْلِ النَّفْسِ هُوَ التَّسَبُّبُ لَهَا فِي الْخَسَارِ وَالْبَوَارِ.

haberî cümleye atfıdır. «شَرَوْا» lafzı sattılar, feda ettiler manasındadır ve O'nun { لَمَنِ اشْتَراهُ } kavlinin mukabilidir. Nefsi feda etmenin manası ise onun hüsrana ve helake uğramasına sebep olmaktır.

وَقَوْلُهُ: لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ مُقْتَضٍ لِنَفْيِ الْعِلْمِ بِطَرِيقِ لَوِ الِامْتِنَاعِيَّةِ وَالْعِلْمُ الْمَنْفِيُّ عَنْهُمْ هُنَا هُوَ غَيْرُ الْعِلْمِ الْمُثْبَتِ لَهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَلِمُوا إِلَّا أَنَّ الَّذِي عَلِمُوهُ هُوَ أَنَّ مكتسب السحر مَاله خَلَاقٌ فِي الْآخِرَةِ وَالَّذِي جَهِلُوهُ هُنَا هُوَ أَنَّ السِّحْرَ شَيْءٌ مَذْمُومٌ وَفِيهِ تَجْهِيلٌ لَهُمْ حَيْثُ عَلِمُوا أَنَّ صَاحِبَهُ لَا خَلَاقَ لَهُ وَلَمْ يَهْتَدُوا إِلَى أَنَّ نَفْيَ الْخَلَاقِ يَسْتَلْزِمُ الْخُسْرَانَ إِذْ مَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ وَهَذَا هُوَ الْوَجْهُ لِأَنَّ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ ذُيِّلَ بِهِ قَوْلُهُ: وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ دَلِيلُ مَفْعُولِهِ وَبِذَلِكَ يَنْدَفِعُ الْإِشْكَالُ عَنْ إِثْبَاتِ الْعِلْمِ وَنَفْيِهِ فِي مَعْلُومٍ وَاحِدٍ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّهُ لَا خَلَاقَ لِصَاحِبِ السِّحْرِ عَيْنُ مَعْنَى كَون السحر مذوما فَكَيْفَ يُعَدُّونَ غَيْرَ عَالِمَيْنِ بِذَمِّهِ وَقَدْ عَلِمْتَ وَجْهَهُ وَهَذَا هُوَ الَّذِي تُحْمَلُ عَلَيْهِ الْآيَةُ.

Cenâb-ı Hakk'ın { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!” kavli, imtina bildiren «لَوْ» edatı yoluyla ilmin nefyini iktiza eder. Burada onlardan nefyedilen ilim, { وَلَقَدْ عَلِمُوا } “Andolsun biliyorlardı” kavlinde onlar için ispat edilen ilimden başkadır; ancak bildikleri şey sihir edinen kimsenin ahirette hiçbir nasibinin olmadığıdır; burada cahil kaldıkları şey ise sihrin yerilmiş bir şey olduğudur. Bunda onların cehaletine bir vurgu vardır; zira sihir sahibinin hiçbir nasibi olmadığını bildikleri halde nasibin nefyedilmesinin hüsranı gerektirdiğini akıl edememişlerdir, çünkü haktan sonrası ancak sapıklıktır. Sahih olan vecih de budur; zira { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } kavli { وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } sözünün fezlekesi kılınmıştır ve onun mef'ûlünün delili olduğuna delalet etmiştir. Böylece sihir sahibinin hiçbir nasibi olmadığını bilmenin sihrin yerilmiş olmasının bizzat kendisi olduğu esasına binaen, tek bir malum hususta ilmin hem ispat edilmesi hem de nefyedilmesi hakkındaki müşkül bertaraf edilmiş olur; zira onun yerildiğini bilmeyenler olarak nasıl sayılsınlar? Sen bunun vechini öğrendin; ayetin hamledileceği mana da budur.

وَلَهُمْ فِي الْجَوَابِ عَنْ دَفْعِ الْإِشْكَالِ وُجُوهٌ أُخْرَى أَحَدُهَا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَتَبِعَهُ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ نَفْيِ الْعِلْمِ هُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا فِي عِلْمِهِمْ كَمَنْ لَا يَعْلَمُ بِعَدَمِ عَمَلِهِمْ بِهِ نَفْيُ الْعِلْمِ عَنْهُمْ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِهِ أَيْ فَيَكُونُ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ بِهِمْ. الثَّانِي أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعِلْمِ الْمَنْفِيِّ هُوَ عِلْمُ كَوْنِ مَا يَتَعَاطَوْنَهُ مِنْ جُمْلَةِ السِّحْرِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ فَكَأَنَّهُمْ عَلِمُوا مَذَمَّةَ السِّحْرِ عِلْمًا كُلِّيًّا وَلَمْ يَتَفَطَّنُوا لِكَوْنِ صَنِيعِهِمْ مِنْهُ كَمَا قَالُوا إِنَّ الْفَقِيهَ يَعْلَمُ كُبْرَى الْقِيَاسِ وَالْقَاضِيَ وَالْمُفْتِيَ يَعْلَمَانِ صُغْرَاهُ وَأَنَّ الْفَقِيهَ كَالصَّيْدَلَانِيِّ وَالْقَاضِيَ وَالْمُفْتِيَ كَالطَّبِيبِ وَهَذَا الْوَجْهُ الَّذِي اخْتَرْنَاهُ. الثَّالِثُ أَنَّ الْمُرَادَ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ مَا يَتْبَعُهُ مِنَ الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ أَيْ فَهُمْ ظَنُّوا أَنَّ عَدَمَ الْخِلَافِ لَا يَسْتَلْزِمُ الْعَذَابَ وَهَذَا قَرِيبٌ مِنَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ. الرَّابِعُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْعِلْمِ الْمَنْفِيِّ التَّفَكُّرُ وَمِنَ الْمُثْبَتِ الْعِلْمُ الْغَرِيزِيُّ وَهَذَا وَجْهٌ بَعِيدٌ جِدًّا إِذْ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ عِلْمُهُمْ بِأَنَّ مَنِ اكْتَسَبَ السِّحْرَ لَا خَلَاقَ لَهُ عِلْمًا غَرِيزِيًّا فَلَوْ قِيلَ الْعِلْمُ التَّصَوُّرِيُّ وَالْعِلْمُ التَّصْدِيقِيُّ. وَفِي الْجَمْعِ بَيْنَ لَقَدْ عَلِمُوا ولَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ طِبَاقٌ عَجِيبٌ.

Bu müşkilin bertaraf edilmesine dair onların başka cevap vecihleri de vardır: Birincisi, «el-Keşşâf» sahibinin benimsediği ve «el-Miftâh» sahibinin de ona uyduğu görüştür: İlimden maksadın nefyi şudur ki onlar ilimleriyle amel etmemeleri sebebiyle bilmeyen kimse gibi olduklarından, itibara alınmadığı için ilim onlardan nefyedilmiştir; yani bu onlarla alay etme (tehekküm) yoluyladır. İkincisi, nefyedilen ilim ile kastedilenin, yaptıkları şeyin yasaklanan sihir cümlesinden olduğunu bilmek olmasıdır. Sanki onlar sihrin kötülüğünü küllî bir ilimle bilmişler fakat kendi yaptıklarının ondan olduğunu fark edememişlerdir; nitekim fakihin kıyasın büyük önermesini, kadı ve müftünün ise küçük önermesini bildiğini ve fakihin eczacı, kadı ve müftünün ise tabip gibi olduğunu söylemişlerdir. Bizim tercih ettiğimiz vecih de budur. Üçüncüsü, muradın «ahirette onu takip edecek azabı bilselerdi» olmasıdır; yani onlar nasipsizliğin mutlaka azabı gerektirmediğini zannetmişlerdir; bu da bizim zikrettiğimize yakındır. Dördüncüsü, nefyedilen ilimden tefekkürün, ispat edilen ilimden ise fıtrî/garîzî ilmin kastedilmesidir. Bu ise son derece uzak bir vecihtir; zira sihri edinen kimsenin hiçbir nasibinin olmadığını bilmelerinin garîzî bir ilim olması mümkün değildir; şayet tasavvurî ilim ve tasdikî ilim denseydi [daha uygun olurdu]. { وَلَقَدْ عَلِمُوا } ile { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } lafızlarının bir araya getirilmesinde hayranlık verici bir tıbâk sanatı vardır.

وَهُنَالِكَ جَوَابٌ آخَرُ مَبْنِيٌّ عَلَى اخْتِلَافِ مُعَادِ ضمير عَلِمُوا وَضمير لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ فَضَمِيرُ لَقَدْ عَلِمُوا رَاجِعٌ إِلَى الْجِنِّ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ السِّحْرَ وَضَمِيرَا لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ رَاجِعَانِ إِلَى الْإِنْسِ الَّذِينَ تَعَلَّمُوا السِّحْرَ وَشَرَوْا بِهِ أنفسهم، قَالَه فطرب وَالْأَخْفَشُ وَبِذَلِكَ صَارَ الَّذِينَ أُثْبِتَ لَهُمُ الْعِلْمُ غَيْرَ الْمَنْفِيّ عَنْهُم.

Burada { عَلِمُوا } fiilinin zamiri ile { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } fiilinin zamirinin raci olduğu yerin farklılığına dayanan başka bir cevap da vardır: { لَقَدْ عَلِمُوا } fiilinin zamiri sihri bilen cinlere, { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } kavlindeki iki zamir ise sihri öğrenip karşılığında nefislerini satan insanlara racidir. Bunu Kutrub ve el-Ahfeş söylemiştir. Böylece ilmin kendilerine ispat edildiği kimseler, kendilerinden ilmin nefyedildiği kimselerden farklı olmuş olur.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٠٣]

[Bakara Suresi (2), Âyet 103]

وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣)

{ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Eğer onlar iman edip sakınsalardı, şüphesiz Allah katından [verilecek] bir sevap daha hayırlı olurdu; keşke bilselerdi!” (103)

أَيْ لَوْ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ وَاتَّقَوُا اللَّهَ فَلَمْ يُقْدِمُوا عَلَى إِنْكَارِ مَا بَشَّرَتْ بِهِ كُتُبُهُمْ لَكَانَتْ لَهُمْ مَثُوبَةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَمَثُوبَةُ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ كُلِّ نَفْعٍ حَمَلَهُمْ على المكابرة.

Yani eğer Muhammed'e iman edip Allah'tan sakınsalardı ve kitaplarının müjdelediği şeyleri inkâra kalkışmasalardı, elbette onlar için Allah katından bir sevap olurdu; Allah'ın vereceği sevap ise onları inada sevk eden her türlü menfaatten daha hayırlıdır.

و (لَو) شَرْطِيَّةٌ امْتِنَاعِيَّةٌ اقْتَرَنَ شَرْطُهَا بِأَنَّ مَعَ الْتِزَامِ الْفِعْلِ الْمَاضِي فِي جُمْلَتِهِ عَلَى حَدِّ قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

{ لَوْ } [edatı], İmruülkays'ın şu sözünde olduğu gibi, şart cümlesinde mazi fiilin bulunması zorunluluğu ile birlikte şartı { أَنَّ } ile bitişmiş olan imtina bildiren şart edatıdır:

وَلَوْ أَنَّ مَا أَسْعَى لِأَدْنَى مَعِيشَةٍ ... كَفَانِي وَلَمْ أَطْلُبْ قَلِيلٌ من المَال

«Eğer benim uğruna çabaladığım şey en mütevazı bir geçimlik olsaydı, bana az bir mal yeterdi ve [daha fazlasını] aramazdım.»