Binûn

2- Bakara Suresi — 34. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

و (أَن) مَعَ صِلَتِهَا فِي مَحَلِّ مُبْتَدَأٍ عِنْدَ جُمْهُورِ الْبَصْرِيِّينَ وَمَا فِي جمل الصِّلَةِ مِنَ الْمُسْنَدِ وَالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ أَكْمَلَ الْفَائِدَةَ فَأَغْنَى عَنِ الْخَبَرِ. وَقِيلَ خَبَرُهَا مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ ثَابِتٌ أَيْ وَلَوْ إِيمَانُهُمْ ثَابِتٌ.

Basralıların cumhuruna göre { أَنَّ } edatı sılasıyla birlikte mübteda (özne) konumundadır; sıla cümlelerindeki müsned (yüklem) ve müsnedün ileyh (özne) faydayı tamamladığı için habere ihtiyaç bırakmamıştır. Haberin hazfedilmiş olup takdirinin «sâbitun» (sabittir) yani «ve lev îmânuhum sâbitun» (şayet onların imanları sabit olsaydı) şeklinde olduğu da söylenmiştir.

وَقَوْلُهُ: لَمَثُوبَةٌ يَتَرَجَّحُ أَنْ يَكُونَ جَوَابَ (لَوْ) فَإِنَّهُ مُقْتَرِنٌ بِاللَّامِ الَّتِي يَكْثُرُ اقْتِرَانُ جَوَابِ (لَوِ) الْمُثْبَتِ بِهَا وَالْجَوَابُ هُنَا جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ وَهِيَ لَا تَقَعُ جَوَابًا لِلَوْ فِي الْغَالِبِ وَكَانَ هَذَا الْجَوَابُ غير ظَاهر الترتب وَالتَّعْلِيقِ عَلَى جُمْلَةِ الشَّرْطِ لِأَنَّ مَثُوبَةَ اللَّهِ خَيْرٌ سَوَاءٌ آمَنَ الْيَهُودُ وَاتَّقَوْا أَمْ لَمْ يَفْعَلُوا. قَالَ بَعْضُ النُّحَاةِ الْجَوَابُ مَحْذُوف أَي لأثيبوا وَمَثُوبَةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ. وَعَدَلَ عَنْهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فَقَالَ: أُوثِرَتِ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ فِي جَوَابِ (لَوْ) عَلَى الْفِعْلِيَّةِ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى ثَبَاتِ الْمَثُوبَةِ وَاسْتِقْرَارِهَا كَمَا عَدَلَ عَنِ النَّصْبِ إِلَى الرَّفْعِ فِي سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الزمر: ٧٣] لِذَلِكَ اهـ. وَمُرَادُهُ أَنَّ تَقْدِير الْجَواب لأثيبوا مَثُوبَةً مِنَ اللَّهِ خَيْرًا لَهُمْ مِمَّا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ، أَوْ لَمَثُوبَةً بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ بَدَلٌ مِنْ فِعْلِهِ، وَكَيْفَمَا كَانَ فَالْفِعْلُ أَوْ بَدَلُهُ يَدُلَّانِ عَلَى الْحُدُوثِ فَلَا دَلَالَةَ لَهُ عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ. وَلَمَّا كَانَ الْمَقَامُ يَقْتَضِي حُصُولَ الْمَثُوبَةِ وَثَبَاتَهَا وَثَبَاتَ الْخَيْرِيَّةِ لَهَا لِيَحْصُلَ مَجْمُوعُ مَعَانٍ عَدَلَ عَنِ النَّصْبِ الْمُؤَذِّنِ بِالْفِعْلِ إِلَى الرَّفْعِ لِأَنَّ الْجُمْلَةَ الِاسْمِيَّةَ لَا تُفِيدُ الْحُدُوثَ بَلِ الثُّبُوتَُُ،

Âyetteki { لَمَثُوبَةٌ } kavlinin { لَوْ } edatının cevabı olması daha racihtir; zira bu ifade, { لَوْ } edatının olumlu cevabına sıklıkla dahil olan lâm [harfi] ile birleşmiştir. Buradaki cevap isim cümlesidir; oysa isim cümlesi çoğunlukla { لَوْ } edatının cevabı olarak gelmez. Bu cevabın şart cümlesine bağlanışı ve tertip edilişi açık görünmüyordu; zira Yahudiler iman edip sakınsalar da yapmasalar da Allah'ın vereceği sevap elbette hayırlıdır. Bazı nahivciler: «Cevap mahzuftur; yani 'elbette sevaplandırılırlardı ve Allah katından bir sevap daha hayırlıdır' takdirindedir» demiştir. el-Keşşâf sahibi ise bundan vazgeçerek şöyle demiştir: «{ لَوْ } edatının cevabında isim cümlesi fiil cümlesine tercih edilmiştir; çünkü bunda sevabın sabitliğini ve sürekliliğini bildirme anlamı vardır, nitekim { سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } [ez-Zümer: 73] kavlinde de bundan dolayı mansubdan merfûya geçilmiştir», [sözü burada bitti]. Onun muradı şudur: Cevabın takdiri «nefislerini karşılığında sattıkları şeyden onlar için daha hayırlı olan, Allah katından bir sevapla elbette sevaplandırılırlardı» şeklindedir veya fiilinin yerine geçen bir masdar olarak mansub kılınmasıyla «le-mesûbeten» takdirindedir. Her nasıl olursa olsun fiil veya onun bedeli [masdar] meydana gelmeye (hudûs) delalet eder; dolayısıyla devam ve sebata delaleti yoktur. Makam ise bir anlamlar bütününün meydana gelmesi için sevabın husulünü, sebatını ve onun hayırlı oluşunun sabitliğini gerektirdiğinden, fiili hissettiren mansub yapıdan merfû yapıya dönülmüştür; çünkü isim cümlesi hudûs değil, sübût (sabitlik) ifade eder.

وَيَنْتَقِلُ مِنْ إِفَادَتِهَا الثُّبُوتَ إِلَى إِفَادَةِ الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ فَدَلَالَةُ الْآيَةِ عَلَى ثَبَاتِ الْمَثُوبَةِ بِالْعُدُولِ عَنْ نَصْبِ الْمَصْدَرِ إِلَى رَفْعِهِ كَمَا فِي سَلامٌ عَلَيْكُمْ والْحَمْدُ لِلَّهِ [الْفَاتِحَة: ٢] وَدَلَالَتِهَا عَلَى ثَبَاتِ نِسْبَةِ الْخَيْرِيَّةِ لِلْمَثُوبَةِ مِنْ كَوْنِ النِّسْبَةِ مُسْتَفَادَةً مِنْ جُمْلَةٍ اسْمِيَّةٍ فَصَارَتِ الْجُمْلَةُ بِمَنْزِلَةِ جُمْلَتَيْنِ لِأَنَّ أَصْلَ الْمَصْدَرِ الْآتِي بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ أَنْ يَدُلَّ عَلَى نِسْبَةٍ لِفَاعِلِهِ فَلَوْ قِيلَ (لَمَثُوبَةً) بِالنَّصْبِ لَكَانَ تَقْدِيره لأثيبوا مَثُوبَةً فَإِذَا حُوِّلَتْ إِلَى الْمَصْدَرِ الْمَرْفُوعِ لَزِمَ أَنْ تُعْتَبَرَ مَا

Ve sübût bildirmesinden devam ve sebat bildirmesine intikal edilir. Dolayısıyla âyetin sevabın sebatına delaleti, { سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } ve { الْحَمْدُ لِلَّهِ } [el-Fâtiha: 2] ifadelerinde olduğu gibi masdarın nasbından ref'ine dönülmesiyle olmuştur. Hayırlılık nisbetinin sevaba ait olarak sabit oluşuna delaleti ise, bu nisbetin bir isim cümlesinden anlaşılmasından kaynaklanmaktadır. Böylece bu cümle iki cümle hükmüne geçmiştir; çünkü fiilinin yerine gelen masdarın aslı, failine bir nisbete delalet etmesidir. Şayet mansub olarak «le-mesûbeten» denseydi, takdiri «le-üsîbû mesûbeten» (onlar bir sevapla sevaplandırılırlardı) olurdu; merfû masdara dönüştürüldüğünde ise,

كَانَ فِيهِ مِنَ النِّسْبَةِ قَبْلَ الرَّفْعِ، وَلَمَّا كَانَ الْمَصْدَرُ الْمَرْفُوعُ لَا نِسْبَةَ فِيهِ عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ التَّقْدِيرَ لَمَثُوبَةً لَهُمْ كَمَا أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ سَلَامًا وَحَمْدًا عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّكَ تُرِيدُ سَلَّمْتُ سَلَامًا وَحَمِدْتُ حَمْدًا، فَإِذَا قُلْتَ سَلَامٌ وَحَمْدٌ كَانَ التَّقْدِيرُ سَلَامٌ مِنِّي وَحَمْدٌ مِنِّي، وَهَذَا وَجْهُ تَنْظِيرِ «الْكَشَّافِ» وَقَرِينَةُ كَوْنِ هَذَا الْمَصْدَرِ فِي الْأَصْلِ مَنْصُوبًا وُقُوعُهُ جَوَابًا لِلَوِ الْمُتَأَصِّلِ فِي الْفِعْلِيَّةِ، ثُمَّ إِذَا سَمِعَ قَوْلَهُ (خَيْرُ) عِلْمِ السَّامِعِ أَنَّهُ خَبَرٌ عَنِ الْمَثُوبَةِ بَعْدَ تَحْوِيلِهَا فَاسْتَفَادَ ثَبَاتَ الْخَيْرِيَّةِ وَلِهَذَا لَمْ يَتَعَرَّضْ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» لِبَيَانِ إِفَادَةِ الْجُمْلَةِ ثَبَاتَ الْخَيْرِيَّةِ لِلْمَثُوبَةِ لِأَنَّهُ لِصَرَاحَتِهِ لَا يَحْتَاجُ لِلْبَيَانِ فَإِنَّ كُلَّ جُمْلَةٍ اسْمِيَّةٍ تَدُلُّ عَلَى ثَبَاتِ خَبَرِهَا لِمُبْتَدَئِهَا. وَبِهَذَا ظهر الترتب لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْإِخْبَارِ عَنِ الْمَثُوبَةِ بِأَنَّهَا خَيْرٌ أَنَّهَا تَثْبُتُ لَهُمْ لَوْ آمَنُوا.

ref'ten önce içinde bulunan nisbetin dikkate alınması gerekirdi. Merfû masdarda [zahiren] bir nisbet bulunmadığından dinleyen kimse takdirin «onlar için bir sevaptır» şeklinde olduğunu anladı; nitekim sen «selâmen ve hamden» dediğinde dinleyen kimse senin «sellemti selâmen ve hamidtü hamden» (selam verdim ve hamdettim) demek istediğini anlar. «Selâmun ve hamdun» dediğinde ise takdir «benden bir selam ve benden bir hamd» şeklinde olur. İşte el-Keşşâf'ın bu benzetmeyi yapış vechi budur. Bu masdarın aslında mansub olduğunun karinesi, fiil cümlesi olma aslına dayanan { لَوْ } edatının cevabı olarak vaki olmasıdır. Ardından { خَيْرٌ } kavlini işittiğinde dinleyen, bunun dönüştürülmesinden sonra sevaptan haber veren bir haber olduğunu anlar ve böylece hayırlılığın sabitliğini elde eder. Bu sebeple el-Keşşâf sahibi, cümlenin sevap için hayırlılığın sabitliğini ifade ettiğini açıklamaya girişmemiştir; zira bu, açıklığı sebebiyle beyana muhtaç değildir; çünkü her isim cümlesi haberinin mübtedası için sabit olduğuna delalet eder. İşte şart ile cevabın tertibi böylece ortaya çıkmıştır; çünkü sevaptan onun hayırlı olduğunun haber verilmesinden maksat, şayet iman etselerdi bunun onlar için sabit olacağıdır.

وَعِنْدِي وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ قَوْلَهُ: لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ دَلِيلُ الْجَوَابِ بِطَرِيقَةِ التَّعْرِيضِ فَإِنَّهُ لَمَّا جُعِلَ مُعَلَّقًا عَلَى قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا عُلِمَ أَنَّ فِي هَذَا الْخَبَرِ شَيْئًا يَهُمُّهُمْ. وَلَمَّا كَانَتْ (لَوِ) امْتِنَاعِيَّةً وَوَقَعَ فِي مَوْضِعِ جَوَابِهَا جُمْلَةٌ خَبَرِيَّةٌ تَامَّةٌ عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ مُمْتَنِعٌ ثُبُوتُهُ لِمَنِ امْتَنَعَ مِنْهُ شَرْطُ لَوْ فَيَكُونُ تَنْكِيلًا عَلَيْهِمْ وَتَمْلِيحًا بِهِمْ.

Bana göre bir diğer vecih de şudur: Âyetteki { لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ } kavlinin tariz yoluyla cevabın delili olduğu söylenmesidir. Zira bu ifade, { وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا } kavline bağlandığında, dinleyen bu haberde kendilerini ilgilendiren bir şey olduğunu anlamıştır. { لَوْ } imtina bildirdiğinde ve cevabının yerine tam bir haber cümlesi geldiğinde dinleyen kimse, bu haberin { لَوْ } edatının şartından kaçınan kimse için gerçekleşmesinin imkânsız olduğunu anlar; böylece bu onlar için bir azarlama ve ta'riz (iğneleme) olur.

وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ (لَوْ) لِلتَّمَنِّي عَلَى حَدِّ لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً [الشُّعَرَاء: ١٠٢] . وَالتَّحْقِيقُ أَنْ لَوِ الَّتِي لِلتَّمَنِّي هِيَ لَوِ الشَّرْطِيَّةٌ أُشْرِبَتْ مَعْنَى التَّمَنِّي لِأَنَّ الْمُمْتَنِعَ يَتَمَنَّى إِنَّ كَانَ مَحْبُوبًا:

{ لَوْ } edatının { لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً } “Keşke bizim için bir kere daha [dünyaya dönüş] olsaydı” [eş-Şuarâ: 102] kavlindeki gibi temenni için olduğu da söylenmiştir. Tahkik edilen görüşe göre temenni için olan { لَوْ }, temenni manası katılmış olan şart edatı { لَوْ }'dur; zira imtina edilen şey şayet sevimli ise temenni edilir:

وَأَحَبُّ شَيْءٍ إِلَى الْإِنْسَانِ مَا مُنِعَا وَاسْتُدِلَّ عَلَى هَذَا بِأَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لِلتَّمَنِّي أُجِيبَتْ جَوَابَيْنِ جَوَابًا مَنْصُوبًا كَجَوَابِ لَيْتَ وَجَوَابًا مُقْتَرِنًا بِاللَّامِ كَجَوَابِ الِامْتِنَاعِيَّةِ كَقَوْلِ الْمُهَلْهَلِ:

«İnsana en sevimli gelen şey, engellendiği şeydir.» Buna delil olarak temenni için geldiğinde iki türlü cevap alabilmesi gösterilmiştir: Leyte'nin cevabı gibi mansub bir cevap ve Mühelhel'in şu sözünde olduğu gibi imtina edatının cevabı gibi lâm ile birleşen bir cevap:

فَلَوْ نَبَشَ الْمَقَابِرَ عَنْ كُلَيِبٍ ... فَيُخْبِرُ بِالذَّنَائِبِ أَيُّ زِيرِ

«Eğer Kuleyb için kabirleri deşip açsa da Zeneib'deki savaşı ve nasıl bir yiğit olduğunu haber verseydi,»

وَيَوْمَ الشَّعْثَمَيْنِ لَقَرَّ عَيْنَا ... وَكَيْفَ لِقَاءُ مَنْ تَحْتَ الْقُبُورِ

«Ve Şa'semeyn gününde gözü aydın olsaydı; fakat kabirler altındakilere kavuşmak nerede!»

فَأُجِيبَ بِقَوْلِهِ: فَيُخْبِرُ وَقَوْلِهِ: لَقَرَّ عَيْنَا. وَالتَّمَنِّي عَلَى تَقْدِيرِهِ مَجَازٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ الدُّعَاءِ لِلْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ أَوْ تَمْثِيلٍ لِحَالِ الدَّاعِي لِذَلِكَ بِحَالِ الْمُتَمَنِّي فَاسْتَعْمَلَ لَهُ الْمُرَكَّبَ الْمَوْضُوعَُُ

Böylece onun { فَيُخْبِرَ } kavliyle ve { لَقَرَّ عَيْنًا } kavliyle cevap verilmiştir. Bu takdire göre temenni, Yüce Allah'tan imana ve itaate çağırmaktan mecazdır yahut buna çağıran kimsenin hâlinin temenni eden kimsenin hâline benzetilmesidir (temsildir); bu sebeple onun için temenni için vaz'edilmiş mürekkep ifade kullanılmıştır,

لِلتَّمَنِّي أَوْ هُوَ مَا لَوْ نَطَقَ بِهِ الْعَرَبِيُّ فِي هَذَا الْمَقَامِ لَنَطَقَ بِالتَّمَنِّي عَلَى نَحْوِ مَا قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [الْبَقَرَة: ٢١] وَنَحْوِهِ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ قَوْلُهُ لَمَثُوبَةٌ مُسْتَأْنِفًا وَاللَّامُ لِلْقَسَمِ.

yahut bu, Yüce Allah'ın { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } [el-Bakara: 21] kavlinde ve benzerlerinde söylendiği gibi bir Arap bu makamda konuşsaydı temenni ile konuşurdu kabilindendir. Bu veche göre { لَمَثُوبَةٌ } kavli müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) ve lâm harfi de kasem içindir.

وَالْمَثُوبَةُ اسْمُ مَصْدَرِ أَثَابَ إِذَا أَعْطَى الثَّوَابَ وَالثَّوَابُ الْجَزَاءُ الَّذِي يُعْطَى لِخَيْرِ الْمُعْطِي، وَيُقَالُ ثَوَبَ وَأَثْوَبَ بِمَعْنَى أَثَابَ فَالْمَثُوبَةُ عَلَى وَزْنِ الْمُفْعُولَةِ كَالْمَصْدُوقَةِ وَالْمَشُورَةِ

Mesûbe (مَثُوبَة), sevap verdiğinde kullanılan esâbe (أَثَابَ) fiilinin ism-i masdarıdır. Sevap (ثَوَاب) ise verenin hayrı karşılığında verilen mükâfattır. Esâbe (أَثَابَ) anlamında sevvebe (ثَوَّبَ) ve esvebe (أَثْوَبَ) de denir. Mesûbe kelimesi, masdûka (مَصْدُوقَة), meşûra (مَشُورَة)

وَالْمَكْرُوهَةِ.

ve mekrûhe (مَكْرُوهَة) gibi mef'ûle (مَفْعُولَة) veznindedir.

وَقَوْلُهُ: لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ شَرْطٌ ثَانٍ مَحْذُوفُ الْجَوَابِ لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَعْلَمُونَ لدلَالَة المثوبة مِنَ اللَّهِ خَيْرٌ، أَيْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ مَثُوبَةَ اللَّهِ لَمَا اشْتَرَوُا السِّحْرَ.

Âyetteki { لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ } kavli, kendisinden öncekilerin delaleti sebebiyle cevabı hazfedilmiş ikinci bir şarttır. «Allah'tan bir sevabın daha hayırlı olduğu» ifadesinin delaletiyle { يَعْلَمُونَ } fiilinin mefulü de hazfedilmiştir; yani şayet Allah'ın sevabını bilselerdi sihri satın almazlardı.

وَلَيْسَ تَكْرِيرُ اللَّفْظَةِ أَوِ الْجُمْلَةِ فِي فَوَاصِلِ الْقُرْآنِ بِإِيطَاءٍ لِأَنَّ الْإِيطَاءَ إِنَّمَا يُعَابُ فِي الشِّعْرِ دُونَ النَّثْرِ لِأَنَّ النَّثْرَ إِنَّمَا يَعْتَدُّ فِيهِ بِمُطَابَقَةِ مُقْتَضَى الْحَالِ وَفَائِدَةُ هَذَا التَّكْرِيرِ التَّسْجِيلُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ مَا هُوَ النَّفْع الْحق.

Kur'an fasılalarındaki kelime veya cümlenin tekrar edilmesi îtâ (kusurlu kafiye) sayılmaz; zira îtâ nesirde değil yalnızca şiirde ayıplanır, çünkü nesirde ancak hâlin gereğine uygunluk dikkate alınır. Bu tekrarın faydası ise gerçek menfaatin ne olduğunu bilmediklerini onların aleyhine tescil etmektir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٠٤]

[Bakara Suresi (2), Âyet 104]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin, 'unzurnâ' deyin ve dinleyin! Kâfirler için elem verici bir azap vardır.” (104)

يَتَعَيَّنُ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ تَطَلُّبُ سَبَبِ نُزُولِهَا لِيَظْهَرَ مَوْقِعُهَا وَوَجْهُ مَعْنَاهَا، فَإِنَّ النَّهْيَ عَنْ أَنْ يَقُولَ الْمُؤْمِنُونَ كَلِمَةَ لَا ذَمَّ فِيهَا وَلَا سَخَفَ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ لِسَبَبٍ، وَقَدْ ذَكَرُوا فِي سَبَبِ نُزُولِهَا أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا إِذَا أَلْقَى عَلَيْهِمُ النَّبِيءُ ﷺ الشَّرِيعَةَ وَالْقُرْآنَ يَتَطَلَّبُونَ مِنْهُ الْإِعَادَةَ وَالتَّأَنِّيَ فِي إِلْقَائِهِ حَتَّى يَفْهَمُوهُ وَيَعُوهُ فَكَانُوا يَقُولُونَ لَهُ رَاعِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيْ لَا تَتَحَرَّجْ مِنَّا وَارْفُقْ وَكَانَ الْمُنَافِقُونَ مِنَ الْيَهُودِ يَشْتُمُونَ النَّبِيءَ ﷺ فِي خَلَوَاتِهِمْ سِرًّا وَكَانَتْ لَهُمْ كَلِمَةً بِالْعِبْرَانِيَّةِ تُشْبِهُ كَلِمَةَ رَاعِنَا بِالْعَرَبِيَّةِ وَمَعْنَاهَا فِي الْعِبْرَانِيَّةِ سَبٌّ، وَقِيلَ مَعْنَاهَا لَا سَمِعْتَ، دُعَاءً فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: كُنَّا نَسُبُّ مُحَمَّدًا سِرًّا فَأَعْلِنُوا بِهِ الْآنَ أَوْ قَالُوا هَذَا وَأَرَادُوا بِهِ اسْمَ فَاعِلٍ مِنْ رَعَنَ إِذَا اتَّصَفَ بِالرُّعُونَةِ وَسَيَأْتِي، فَكَانُوا يَقُولُونَ هَاتِهِ الْكَلِمَةَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ نَاوِينَ بِهَا السَّبَّ فَكَشَفَهُمُ اللَّهُ وَأَبْطَلَ عَمَلَهُمْ بِنَهْيِ الْمُسْلِمِينَ عَنْ قَوْلِ هَاتِهِ الْكَلِمَةِ حَتَّى يَنْتَهِيَ الْمُنَافِقُونَ عَنْهَا وَيَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَطْلَعَ نَبِيَّهُ عَلَى سِرِّهِمْ.

Bu âyet gibi durumlarda, âyetin konumu ve mana cihetinin açıklığa kavuşması için nüzul sebebini araştırmak zorunlu hale gelir. Zira müminlerin içinde ne bir yergi ne de bir saçmalık bulunan bir kelimeyi söylemekten nehyedilmesi mutlaka bir sebebe binaendir. Nitekim âyetin iniş sebebi hakkında zikretmişlerdir ki: Müslümanlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine şeriatı ve Kur'an'ı tebliğ ettiğinde, onu anlayıp kavrayabilmeleri için kendisinden [sözlerini] tekrarlamasını ve anlatımında ağır davranmasını talep eder, ona: 'Râinâ (bizi gözet) ey Allah'ın Resulü!' yani 'Bize sıkıntıya düşme ve mühlet ver / yumuşak davran' derlerdi. Yahudilerden olan münafıklar ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tenhalarda gizlice söverlerdi. İbranicede, Arapçadaki râinâ (راعنا) lafzına benzeyen ve İbranicede hakaret anlamına gelen bir kelimeleri vardı. Bir görüşe göre ise bunun beddua mahiyetinde 'İşitmez olasıca!' manasına geldiği söylenmiştir. Bu sebeple birbirlerine: 'Biz Muhammed'e gizlice sövüyorduk, artık bunu açıkça yapın!' dediler. Yahut bu lafı söyleyip bununla -ileride geleceği üzere- ahmaklıkla (ruûnet) nitelenen kimse için kullanılan ra'ane (رَعَنَ) kökünden ism-i fâili kastediyorlardı. Böylece münafıklar, hakaret kastıyla bu kelimeyi Müslümanlarla birlikte söylüyorlardı. Nihayet Allah, Müslümanları bu kelimeyi söylemekten nehyederek onların [gizli niyetlerini] açığa çıkardı ve işlerini boşa çıkardı; ta ki münafıklar bundan vazgeçsinler ve Allah'ın, Peygamberini onların gizli işine muttali kıldığını bilsinler.

وَمُنَاسَبَةُ نُزُولِ هَاتِهِ الْآيَةِ عَقِبَ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي السِّحْرِ وَمَا نَشَأَ عَنْ ذَمِّهِ، أَنَّ السِّحْرَ كَمَا قَدَّمْنَا رَاجِعٌ إِلَى التَّمْوِيهِ، وَأَنَّ مِنْ ضُرُوبِ السِّحْرِ مَا هُوَ تَمْوِيهُ أَلْفَاظٍ وَمَا مَبْنَاهُ

Bu âyetin sihir ve onun yerilmesinden doğan hususlara dair geçen âyetlerin hemen ardından inmesinin münasebeti şudur: Daha önce belirttiğimiz gibi sihir göz boyamaya (tezvir ve temvihe) dayanır; sihrin türlerinden biri de lafızları tahrif ve tevil etmek ile esası,

عَلَى اعْتِقَادِ تَأْثِيرِ الْأَلْفَاظِ فِي الْمَسْحُورِ بِحَسَبِ نِيَّة السَّاحر وتوجهه النَّفْسِيِّ إِلَى الْمَسْحُورِ، وَقَدْ تَأَصَّلَ هَذَا عِنْدَ الْيَهُودِ وَاقْتَنَعُوا بِهِ فِي مُقَاوَمَةِ أَعْدَائِهِمْ. وَلَمَّا كَانَ أَذَى الشَّخْصِ بِقَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ لَا يُعْلَمُ مَغْزَاهُمَا كَخِطَابِهِ بِلَفْظٍ يُفِيدُ مَعْنًى وَمَقْصُودُ الْمُتَكَلِّمِ مِنْهُ أَذًى، أَوْ كَإِهَانَةٍ صَوَّرَتْهُ أَوِ الْوَطْءِ عَلَى ظِلِّهِ، كُلُّ ذَلِكَ رَاجِعًا إِلَى الِاكْتِفَاءِ بِالنِّيَّةِ وَالتَّوَجُّهِ فِي حُصُولِ الْأَذَى، كَانَ هَذَا شَبِيهًا بِبَعْضِ ضُرُوبِ السِّحْرِ وَلِذَلِكَ كَانَ مِنْ شِعَارِ مَنِ اسْتَهْوَاهُمُ السِّحْرُ وَاشْتَرَوْهُ نَاسَبَ ذِكْرَ هَاتِهِ الْحَالَةِ مِنْ أَحْوَالِهِمْ عَقِبَ الْكَلَامِ عَلَى افْتِتَانِهِمْ بِالسِّحْرِ وَحُبِّهِ دُونَ بَقِيَّةِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ وَهَاتِهِ الْمُنَاسَبَةُ هِيَ مُوجَبُ التَّعْقِيبِ فِي الذِّكْرِ.

büyücünün niyetine ve büyülenene yönelik ruhî yönelişine göre lafızların büyülenen üzerinde etki edeceğine inanmaya dayalı olanıdır. Bu inanç Yahudilerde kök salmış ve düşmanlarına karşı koymada buna kani olmuşlardı. Bir kimseye lafzı bir mana ifade eden fakat konuşanın onunla eziyeti kastettiği bir sözle hitap etmek veya resmini tahkir etmek yahut gölgesine basmak gibi maksadı bilinmeyen bir söz veya fiille eziyet vermek, bütün bunlar eziyetin gerçekleşmesinde niyet ve yönelişle yetinmeye raci olduğundan, sihrin bazı türlerine benzemektedir. Bu sebeple sihre kapılan ve onu satın alanların şiarı olduğundan, onların bu durumunun daha önceki diğer durumları değil de sihre meftun oluşları ve onu sevmeleri konusunun hemen ardından zikredilmesi uygun düşmüştür; zikirden hemen sonra gelmeyi gerektiren münasebet de işte budur.

وَإِنَّمَا فُصِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَمَّا قَبْلَهَا لِاخْتِلَافِ الْغَرَضَيْنِ لِأَنَّ هَذِهِ فِي تَأْدِيبِ الْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ يَحْصُلُ مِنْهُ التَّعْرِيضُ بِالْيَهُودِ فِي نِفَاقِهِمْ وَأَذَاهُمْ وَالْإِشْعَارُ لَهُمْ بِأَنَّ كَيْدَهُمْ قَدْ أَطْلَعَ اللَّهُ عَلَيْهِ نَبِيَّهُ. وَقَدْ كَانُوا يَعُدُّونَ تَفَطُّنَ الْمَسْحُورِ لِلسِّحْرِ يُبْطِلُ أَثَرَهُ فَأَشْبَهُهُ التَّفَطُّنُ لِلنَّوَايَا الْخَبِيثَةِ وَصَرِيحِ الْآيَاتِ قَبْلَهَا فِي أَحْوَالِهِمُ الدِّينِيَّةِ الْمُنَافِيَةِ لِأُصُولِ دِينِهِمْ وَلِأَنَّ الْكَلَامَ الْمُفْتَتَحَ بِالنِّدَاءِ وَالتَّنْبِيهِ وَنَحْوِهِ نَحْوَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ وَيَا زَيْدُ وَأَلَّا وَنَحْوَهَا لَا يُنَاسِبُ عَطْفَهُ عَلَى مَا قَبْلَهُ وَيَنْبَغِي أَنْ يُعْتَبَرَ افْتِتَاحُ كَلَامٍ بِحَيْثُ لَا يُعْطَفُ إِلَّا بِالْفَاءِ إِذَا كَانَ مُتَرَتِّبًا عَمَّا قَبْلَهُ لِأَنَّ الْعَطْفَ بِالْفَاءِ بَعِيدٌ عَنِ الْعَطْفِ بِالْوَاوِ وَأَوْسَعُ مِنْ جِهَةِ التَّنَاسُبِ.

Bu âyetin kendisinden öncekilerden fasledilmesi (bağlaçsız ayrılması) ise maksatların farklılığındandır; zira bu âyet müminlerin edeplendirilmesi hakkındadır, ardından bundan Yahudilerin nifakları ve verdikleri eziyetler hakkında tarizde bulunulması ve kurdukları tuzağı Allah'ın peygamberine bildirdiğinin onlara hissettirilmesi hâsıl olmaktadır. Onlar büyülenenin sihri fark etmesinin onun etkisini yok sayacağını kabul ederlerdi; kötü niyetlerin fark edilmesi de buna benzedi. Kendisinden önceki âyetler ise dinlerinin asıllarına aykırı olan dinî hâlleri hakkındaydı. Bir de «Ey insanlar!», «Ey Zeyd!», «Dikkat edin!» ve benzeri nida, tenbih ve benzerleriyle başlayan sözün kendisinden öncekine atfedilmesi uygun düşmez. Böyle bir söz, kendisinden öncekine ancak fâ ile atfedilebilecek şekilde yeni bir sözün başlangıcı sayılmalıdır; çünkü fâ ile atıf vâv ile atıftan uzaktır ve münasebet cihetinden daha geniştir.

وراعِنا أَمْرٌ مِنْ رَاعَاهُ يُرَاعِيهِ وَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي رَعَاهُ يَرْعَاهُ إِذَا حَرَسَهُ بِنَظَرِهِ مِنَ الْهَلَاكِ وَالتَّلَفِ وَرَاعِي مِثْلَ رَعَى قَالَ طَرَفَةُ:

{ رَاعِنَا } lafzı, gözetimiyle onu helak ve telef olmaktan koruduğunda kullanılan «ra'âhu yer'âhu» fiilinin mübalağası olan «râ'âhu yürâ'îhi» fiilinden bir emirdir. Râ'î (رَاعِي) de ra'â (رَعَى) gibidir. Tarafe şöyle demiştir:

خَذُولٌ تُرَاعِي رَبْرَبًا بِخَمِيلَةٍ وَأُطْلِقَ مَجَازًا عَلَى حِفْظِ مَصْلَحَةِ الشَّخْصِ وَالرِّفْقِ بِهِ وَمُرَاقَبَةِ نَفْعِهِ وَشَاعَ هَذَا الْمَجَازُ حَتَّى صَارَ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً وَمِنْهُ رَعَاكَ اللَّهُ وَرَعَى ذِمَامَهُ، فَقَوْلُ الْمُسْلِمِينَ لِلنَّبِيءِ ﷺ (رَاعِنَا) هُوَ فِعْلُ طَلَبٍ مِنَ الرَّعْيِ بِالْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ أَيِ الرِّفْقِ وَالْمُرَاقَبَةِ أَيْ لَا تَتَحَرَّجْ مِنْ طَلَبِنَا وَارْفُقْ بِنَا.

«Sürüden geri kalan bir ceylan ki ağaçlıkta bir geyik sürüsünü gözetir.» Bu kelime mecazen bir kimsenin maslahatını korumak, ona müsamaha göstermek ve menfaatini gözetmek için kullanılmış ve bu mecaz o kadar yaygınlaşmıştır ki örfî bir hakikat haline gelmiştir; «ra'âkellâh» (Allah seni gözetsin) ve «ra'â zimmetehû» (onun ahdini gözetti) sözleri de bundandır. Müslümanların Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem { رَاعِنَا } demeleri, ra'y (gözetme) kökünden mecazî anlamıyla, yani müsamaha ve gözetme anlamında bir talep fiilidir; yani talebimizden dolayı sıkıntıya düşme ve bize müsamaha göster [demektir].

وَقَوْلُهُ: وَقُولُوا انْظُرْنا أَبَدَلَهُمْ بِقَوْلِهِمْ: راعِنا كَلِمَةٌ تُسَاوِيهَا فِي الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ وَعَدَدِ الْحُرُوفِ وَالْمَقْصُودِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَذَرَّعَ بِهَا الْكُفَّارُ لِأَذَى النَّبِيءِ ﷺ وَهَذَا مِنْ أَبْدَعِ الْبَلَاغَةِ فَإِنْ نَظَرَ فِي الْحَقِيقَةِ بِمَعْنَى حَرَسَ وَصَارَ مَجَازًا عَلَى تَدْبِيرِ الْمَصَالِحِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفُقَهَاءِ هَذَا مِنَ النَّظَرِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الرِّفْقُ وَالْمُرَاقَبَةُ فِي التَّيْسِيرِ فَيَتَعَيَّنُ أَنَّ قَوْلَهُ:

Âyetteki { وَقُولُوا انْظُرْنا } kavli, kâfirlerin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem eziyet etmek için vesile kılmayacakları bir şekilde, hakikat, mecaz, harf sayısı ve kastedilen anlam bakımından { راعِنا } sözüne denk olan bir kelimeyi onların sözünün yerine koymuştur. Bu da en mükemmel belagattendir; zira «nazar» hakikatte korumak/bakmak manasındadır ve maslahatları idare etmek anlamında mecaz olmuştur. Fakihlerin «bu nazar (içtihad/idare) ehlindendir» sözü de bundandır; bundan maksat kolaylaştırmada müsamaha ve gözetmedir. Bu durumda âyetteki kavlinin,

انْظُرْنا بِضَمِّ هَمْزَةِ الْوَصْلِ وَضَمِّ الظَّاءِ وَأَنَّهُ مِنَ النَّظَرِ لَا مِنَ الِانْتِظَارِ.

vasıl hemzesinin zammesi ve zâ harfinin zammesiyle { انْظُرْنَا } biçiminde okunması ve intizar (beklemek) kökünden değil, nazar (bakmak/gözetmek) kökünden olması tayin eder.

وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ أَصْلٍ مِنْ أَصُولِ الْفِقْهِ- وَهُوَ مِنْ أَصُولِ الْمَذْهَبِ الْمَالِكِيِّ- يُلَقَّبُ بِسَدِّ الذَّرَائِعِ وَهِيَ الْوَسَائِلُ الَّتِي يُتَوَسَّلُ بِهَا إِلَى أَمْرٍ مَحْظُورٍ.

Bu âyet, fıkıh usûlü esaslarından -ki Mâlikî mezhebinin esaslarındandır- yasaklanmış bir şeye ulaştıran yollar anlamına gelen «sedd-i zerâi'» adıyla bilinen aslı meşru kıldığına delalet etmiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْمَعُوا أُرِيدَ بِهِ سَمَاعٌ خَاصٌّ وَهُوَ الْوَعْيُ وَمَزِيدُ التَّلَقِّي حَتَّى لَا يَحْتَاجُوا إِلَى طَلَبِ الْمُرَاعَاةِ أَوِ النَّظَرِ وَقِيلَ: أَرَادَ مِنِ (اسْمَعُوا) امْتَثِلُوا لِأَوَامِرِ الرَّسُولِ قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ وَهُوَ أَظْهَرُ.

Yüce Allah'ın { وَاسْمَعُوا } kavliyle özel bir işitme, yani müsamaha veya nazar talebinde bulunmaya ihtiyaç duymayacak şekilde kavramak ve daha dikkatli almak kastedilmiştir. İbn Atıyye { اسْمَعُوا } kavlinden maksadın «Resul'ün emirlerine itaat edin» manası olduğunu söylemiştir ki bu daha açıktır.

وَقَوْلُهُ: وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ التَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ. وَالْمُرَادُ بِالْكَافِرِينَ الْيَهُودُ خَاصَّةً أَيْ تَأَدَّبُوا أَنْتُمْ مَعَ الرَّسُولِ وَلَا تَتَأَسَّوْا بِالْيَهُودِ فِي أَقْوَالِهِمْ: فَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ، وَالتَّعْبِيرُ بِالْكَافِرِينَ دُونَ الْيَهُودِ زِيَادَةٌ فِي ذَمِّهِمْ. وَلَيْسَ هُنَا مِنَ التَّذْيِيلِ لِأَنَّ الْكَلَامَ السَّابِقَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فَلَا يَصْلُحُ مَا بَعْدَهُ مِنْ تَعْمِيمِ حُكْمِ الْكَافِرِينَ لِتَذْيِيلِ مَا قبله.

Âyetteki { وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ } kavlindeki belirlilik ahd içindir. Kâfirlerden murat özellikle Yahudilerdir; yani siz Resul'e karşı edepli olun ve sözlerinde Yahudilere uymayın: Zira onlar için elem verici bir azap vardır. «Yahudiler» yerine «kâfirler» ifadesinin kullanılması, onları yermeyi artırmak içindir. Burası tezyîl kabilinden değildir; çünkü önceki söz müminlerle ilgilidir, dolayısıyla sonrasındaki kâfirlerin hükmünü genelleştiren ifade öncesini tezyîl etmeye elverişli değildir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٠٥]

[Bakara Suresi (2), Âyet 105]

مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥)

{ مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Ehl-i Kitap'tan inkâr edenler de müşrikler de Rabbinizden size bir hayır indirilmesini istemezler. Hâlbuki Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf sahibidir.” (105)

فَصَلَهُ عَمَّا قَبْلَهُ لِاخْتِلَافِ الْغَرَضَيْنِ، لِأَنَّ الْآيَةَ قَبْلَهُ فِي تَأْدِيبِ الْمُؤْمِنِينَ مَعَ التَّعْرِيضِ بِالْيَهُودِ وَهَذِهِ الْآيَةُ لِبَيَانِ حَسَدِ الْيَهُودِ وَغَيْرِهِمْ لِلْمُسْلِمِينَ. وَوَجْهُ الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ ظَاهِرٌ لِاتِّحَادِ الْمَآلِ وَلِأَنَّ الدَّاعِيَ لِلسَّبِّ وَالْأَذَى هُوَ الْحَسَدُ.

İki maksadın farklılığı sebebiyle bu âyet kendisinden öncekinden fasledilmiştir; çünkü kendisinden önceki âyet Yahudilere tarizde bulunmakla birlikte müminlerin edeplendirilmesi hakkındadır, bu âyet ise Yahudilerin ve başkalarının Müslümanlara olan hasedini açıklamak içindir. Sonucun birliği dolayısıyla ve sövme ile eziyete sevk eden etkenin haset olması sebebiyle iki âyet arasındaki münasebet vechi açıktır.

وَهَذِهِ الْآيَةُ رُجُوعٌ إِلَى كَشْفِ السَّبَبِ الَّذِي دَعَا لِامْتِنَاعِ الْيَهُودِ مِنَ الْإِيمَانِ بِالْقُرْآنِ لَمَّا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَقَالُوا: نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا [الْبَقَرَة: ٩١] أَيْ لَيْسَ الصَّارِفُ لَهُمْ تَمَسَّكُهُمْ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ بَلْ هُوَ الْحَسَدُ عَلَى مَا أُنْزِلَ عَلَى النَّبِيءِ وَالْمُسْلِمِينَ مِنْ خَيْرٍ، فَبَيَّنَ أَدِلَّةَ نَفْيِ كَوْنِ الصَّارِفِ لَهُمْ هُوَ التَّصَلُّبُ وَالتَّمَسُّكُ بِدِينِهِمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٩١] وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ وَنَشَأَ عَنْهُ مِنَ الْمُجَادَلَاتِ وَبَيَانِ إِعْرَاضِهِمْ عَنْ أَوَامِرِ دِينِهِمْ وَاتِّبَاعِهِمُ السِّحْرَ وَبَيَّنَ الْآنَ حَقِيقَة الصَّارِف عَن الْإِيمَان بِالْقُرْآنِ وَالْمُوجَبَ لِلشَّتْمِ وَقَوْلِ الْبُهْتَانِ لِيَتَخَلَّصَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى بَيَان النّسخ.

Bu âyet, kendilerine «Allah'ın indirdiğine iman edin» denildiğinde: «Bize indirilene iman ederiz» dedikleri vakit [el-Bakara: 91] Yahudilerin Kur'an'a iman etmekten kaçınmalarına sevk eden sebebi açıklamaya dönüştür; yani onları bundan alıkoyan şey kendilerine indirilene sarılmaları değil, bilakis Peygamber'e ve Müslümanlara indirilen hayra karşı duydukları hasettir. Nitekim { قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ } “De ki: Öyleyse niçin Allah'ın peygamberlerini öldürüyordunuz?” [el-Bakara: 91] kavliyle, araya giren ve bundan doğan münakaşalarla, dinlerinin emirlerinden yüz çevirmelerini ve sihre uymalarını açıklamak suretiyle onları engelleyen şeyin dinlerine olan bağlılık ve taassup olmadığını gösteren delilleri açıklamıştı; şimdi ise Kur'an'a imandan alıkoyan, sövme ve iftira sözleri söylemeyi gerektiren gerçek sebebi açıkladı ki buradan neshin beyanına geçiş yapsın.

و (الود) بِضَمِّ الْوَاوِ الْمَحَبَّةُ وَمَنْ أَحَبَّ شَيْئًا تَمَنَّاهُ فَلَيْسَ الْوُدُّ هُوَ خُصُوصَ التَّمَنِّي وَلَا الْمَحَبَّةِ

Vâv'ın zammesiyle el-Vüdd (الوُدُّ), sevgidir; bir şeyi seven kimse onu temenni eder, dolayısıyla vudd sırf temenni yahut

الْمُفْرِطَةِ كَمَا حَقَّقَهُ الرَّاغِبُ.

Râgıb'ın tahkik ettiği üzere aşırı sevgi demek değildir.

وَذَكَرَ (الَّذِينَ كَفَرُوا) هُنَا دُونَ الْيَهُودِ لِقَصْدِ شُمُولِ هَذَا الْحُكْمِ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مَعًا تَمْهِيدًا لِمَا يَأْتِي مِنْ ذِكْرِ حِكْمَةِ النَّسْخِ وَمِنْ قَوْلِهِ: وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ

Burada neshin hikmetinin zikrinden ve { وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ }

هُوداً أَوْ نَصارى

{ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan [olanlar]”

[الْبَقَرَة: ١١١] الْآيَاتِ. وَنَبَّهَ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ دُونَ مَا يَوَدُّ أَهْلُ الْكِتَابِ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَتَّبِعُوا كِتَابَهُمْ لِأَنَّ كُتُبَهُمْ تَأْمُرُهُمْ بِاتِّبَاعِ الْحَقِّ حَيْثُمَا وَجَدُوهُ وَبِالْإِيمَانِ بِالنَّبِيءِ الْمُقَفَّى عَلَى آثَارِهِمْ وَفِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مَوَاضِعُ كَثِيرَةٌ فِيهَا أَخْذُ الْمِيثَاقِ عَلَى ذَلِكَ فَلَمَّا حَسَدُوا النَّبِيءَ ﷺ عَلَى النُّبُوءَةِ وَحَسَدُوا الْمُسْلِمِينَ فَقَدْ كَفَرُوا بِمَا أَمَرَتْ بِهِ كُتُبُهُمْ وَبِهَذَا تَخَلَّصَ الْكَلَامُ إِلَى الْجَمْعِ بَيْنَ مَوْعِظَةِ النَّصَارَى مَعَ مَوْعِظَةِ الْيَهُودِ.

[el-Bakara: 111] âyetlerinden ileride gelecek olanlara bir hazırlık olmak üzere, bu hükmün hem Yahudileri hem de Hristiyanları kapsamasını kastetmek için Yahudiler yerine { الَّذِينَ كَفَرُوا } kavlini zikretti. «Ehl-i Kitap istemez» demeyip { الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ } kavliyle onların kitaplarına uymadıklarına dikkat çekti; zira kitapları onlara nerede bulurlarsa bulsunlar hakka uymalarını ve kendi izleri üzere gönderilen peygambere iman etmelerini emretmektedir. Tevrat ve İncil'de bu hususta misak alındığına dair pek çok yer vardır. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliği ve Müslümanlara [bu nimeti] haset ettiklerinde kitaplarının emrettiği şeyleri inkâr etmiş oldular. Böylece söz, Hristiyanların öğüdü ile Yahudilerin öğüdünü bir araya getirmeye intikal etmiş oldu.

وَلَمَّا كَانَ مَا اقْتَضَاهُ الْحَالُ مِنَ التَّعْبِيرِ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ قَدْ يُوهِمُ كَوْنُ الْبَيَانِ قَيْدًا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ الْكِتَابِ لَا يَحْسُدُونَ الْمُسْلِمِينَ عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَلَا الْمُشْرِكِينَ كَالِاحْتِرَاسِ وَلِيَكُونَ جَمْعًا لِلْحُكْمِ بَيْنَ الْجَمِيعِ فَيَكُونُ لَهُ حَظٌّ فِي التَّمْهِيدِ لِقَوْلِهِ فِيمَا يَأْتِي: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ [الْبَقَرَة: ١١٤] وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (أَنْ يُنَزَّلَ) بِتَشْدِيدِ الزَّايِ مَفْتُوحَةً. وَالتَّعْبِيرُ بِالتَّنْزِيلِ دُونَ الْإِنْزَالِ لِحِكَايَةِ الْوَاقِعِ إِذْ الْقُرْآنُ نَزَلَ مُنَجَّمًا لِتَسْهِيلِ حِفْظِهِ وَفَهْمِهِ وَكِتَابَتِهِ وَلِلتَّيْسِيرِ عَلَى الْمُكَلَّفِينَ فِي شَرْعِ الْأَحْكَامِ تَدْرِيجًا. وَقَرَأَهُ ابْن كثير وَابْن عَمْرٍو بِتَخْفِيفِ الزَّايِ مَفْتُوحَةً أَيْضًا وَذَلِكَ عَلَى أَنَّ نَفْيَ وِدَادَتِهِمْ مُتَعَلِّقٌ بِمُطْلَقِ إِنْزَالِ الْقُرْآنِ سَوَاءٌ كَانَ دُفْعَةً أَوْ مُنَجَّمًا.

Hâlin gerektirdiği { الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ } ifadesi, bu açıklamanın bir kayıt olduğu ve Ehl-i Kitap dışındaki kâfirlerin Müslümanlara haset etmediği vehmini doğurabileceğinden, bir ihtiras (yanlış anlamayı önleme) kabilinden ve hükmün hepsini kapsaması için { وَلَا الْمُشْرِكِينَ } kavlini ona atfetti; böylece bu ifade ileride gelecek olan: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “Allah'ın mescitlerinde O'nun adının anılmasını engelleyenden daha zalim kim olabilir?” [el-Bakara: 114] kavline hazırlıkta bir pay sahibi oldu. Cumhur { أَنْ يُنَزَّلَ } kelimesini zâ harfini şeddeli ve fethalı olarak okumuştur. İnzâl yerine tenzîl ifadesinin kullanılması vakıayı anlatmak içindir; zira Kur'an ezberlenmesini, anlaşılmasını ve yazılmasını kolaylaştırmak ve mükelleflere hükümlerin teşri kılınmasında derece derece kolaylık sağlamak için parça parça indirilmiştir. İbn Kesîr ve İbn Âmir ise bu kelimeyi yine fethalı ancak zâ harfini şeddesiz [yünzele şeklinde] okumuşlardır; bu da onların sevgisinin nefyedilmesinin Kur'an'ın ister toptan ister parça parça olsun mutlak olarak indirilmesine taalluk ettiğine dayanır.

وَالْخَيْرُ النِّعْمَةُ وَالْفَضْلُ، قَالَ النَّابِغَةُ:

Hayır (الْخَيْرُ); nimet ve lütuftur. Nâbiğa şöyle demiştir:

فَلَسْتُ عَلَى خَيْرٍ أَتَاكَ بِحَاسِدٍ وَأَرَادَ بِهِ هُنَا النُّبُوءَةَ وَمَا أَيَّدَهَا مِنَ الْوَحْيِ وَالْقُرْآنِ وَالنَّصْرِ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالرَّحْمَةِ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ.

«Sana gelen hiçbir hayra karşı hasetçi değilim.» Burada onunla peygamberliği ve onu destekleyen vahiy, Kur'an ve zaferi kastetmiştir ki bu, { وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ } kavlinde rahmet olarak ifade edilen şeydir.

وَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ عَطْفٌ عَلَى مَا يَوَدُّ لِتَضَمُّنِهِ أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ ذَلِكَ وَإِنْ كَانُوا هُمْ لَا يُرِيدُونَهُ.

Âyetteki { وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ } kavli, onlar istemeseler bile Allah'ın bunu dilediğini içermesi sebebiyle { مَا يَوَدُّ } ifadesine atfedilmiştir.

وَالرَّحْمَةُ هُنَا مِثْلُ الْخَيْرِ الْمُنَزَّلِ عَلَيْهِمْ وَذَلِكَ إِدْمَاجٌ لِلِامْتِنَانِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ مَا نَزَلَ عَلَيْهِمْ هُوَ رَحْمَةٌ بِهِمْ وَمَعْنَى الِاخْتِصَاصِ جَعْلُهَا لِأَحَدٍ دُونَ غَيْرِهِ لِأَنَّ أَصْلَ الِاخْتِصَاصِ وَالتَّخْصِيصِ رَاجِعٌ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى أَعْنِي جَعْلَ الْحُكْمِ خَاصًّا غَيْرَ عَامٍّ سَوَاءٌ خَصَّ وَاحِدًا أَوْ أَكَثَرَ. وَمَفْعُولُ الْمَشِيئَةِ مَحْذُوفٌ كَمَا هُوَ الشَّأْنُ فِيهِ إِذَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ كَلَامٌ أَوْ تَأَخَّرَ عَنْهُ أَيْ مَنْ يَشَاءُ اخْتِصَاصَهُ بِالرَّحْمَةِ.

Buradaki rahmet, onlara indirilen hayır gibidir; bu da kendilerine indirilen şeyin onlar için bir rahmet olduğunu hatırlatarak başa kakma (minnet) sanatıdır (idmâcdır). İhtisâsın (tahsisin) manası ise, ister bir kişiye ister daha fazlasına tahsis edilsin, hükmü genel değil özel kılmak anlamındaki ihtisas ve tahsisin aslı bu manaya raci olduğundan, onu başkasına değil bir kimseye kılmaktır. Meşîetin mefulü, kendisinden önce veya sonra bir söz geçtiğinde adet olduğu üzere mahzuftur; yani «rahmetiyle tahsis etmeyi dilediği kimseyi» takdirindedir.

وَالْمَشِيئَةُ هِيَ الْإِرَادَةُ وَلَمَّا كَانَتْ إِرَادَةُ اللَّهِ تَتَعَلَّقُ بِالْمُرَادِ عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ تَعَالَى

Meşîet (مَشِيئَة), iradedir. Allah'ın iradesi Yüce Allah'ın ilmine uygun olarak murada taalluk ettiğinde,

كَانَتْ مَشِيئَتُهُ أَيْ إِرَادَتُهُ جَارِيَةً عَلَى وَفْقِ حِكْمَتِهِ الَّتِي هِيَ مِنْ كَيْفِيَّاتِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى فَهِيَ مِنْ

O'nun meşîeti yani iradesi, Yüce Allah'ın ilminin keyfiyetlerinden olan hikmetine uygun olarak cereyan eder. Dolayısıyla bu,

تعلقات الْعلم الإلاهي بِإِبْرَازِ الْحَوَادِثِ عَلَى مَا يَنْبَغِي وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ [الْبَقَرَة: ٣٢] فَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ عَلِمَ أَنَّهُ حَقِيقٌ بِهَا لَا سِيَّمَا الرَّحْمَةِ الْمُرَادُ مِنْهَا النُّبُوءَةُ فَإِنَّ اللَّهَ يَخْتَصُّ بِهَا مِنْ خَلْقِهِ قَابِلًا لَهَا فَهُوَ يَخْلُقُهُ عَلَى صَفَاءِ سَرِيرَةٍ وَسَلَامَةِ فِطْرَةٍ صَالِحَةٍ لِتَلَقِّي الْوَحْيِ شَيْئًا فَشَيْئًا قَالَ تَعَالَى: وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً [يُوسُف: ٢٢] وَقَالَ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَام: ١٢٤] وَلِذَلِكَ لَمْ تَكُنِ النُّبُوءَةُ حَاصِلَةً بِالِاكْتِسَابِ لِأَنَّ اللَّهَ يَخْلُقُ لِلنُّبُوءَةِ مَنْ أَرَادَهُ لَهَا لِخَطَرِ أَمْرِهَا بِخِلَافِ غَيْرِهَا مِنَ الْفَضَائِلِ فَهُوَ مُمْكِنُ الِاكْتِسَابِ كَالصَّلَاحِ وَالْعِلْمِ وَغَيْرِهِمَا فَرُبَّ فَاسِقٍ صَلُحَتْ حَالُهُ وَرُبَّ جَاهِلٍ مُطْبِقٍ صَارَ عَالِمًا بِالسَّعْيِ وَالِاكْتِسَابِ وَمَعَ هَذَا فَلَا بُدَّ لِصَاحِبِهَا مِنَ اسْتِعْدَادٍ فِي الْجُمْلَةِ ثُمَّ وَرَاءَ ذَلِكَ التَّوْفِيقُ وَعِنَايَةُ اللَّهِ تَعَالَى بِعَبْدِهِ. وَلَمَّا كَانَتِ الِاسْتِعْدَادَاتُ لِمَرَاتِبِ الرَّحْمَةِ مِنَ النُّبُوءَةِ فَمَا دُونَهَا غَيْرَ بَادِيَةٍ لِلنَّاسِ طَوَى بِسَاطَ تَفْصِيلِهَا لِتَعَذُّرِهِ وَوُكِلَ إِلَى مَشِيئَةِ اللَّهِ الَّتِي لَا تَتَعَلَّقُ إِلَّا بِمَا عَلِمَهُ وَاقْتَضَتْهُ حِكْمَتُهُ سُبْحَانَهُ رِفْقًا بِأَفْهَامِ الْمُخَاطَبِينَ.

hâdiseleri gerektiği şekilde ortaya çıkarmaya dair ilâhî ilmin taalluklarındandır. Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } [el-Bakara: 32] kavlinde buna dair açıklama geçmişti. Allah, rahmetine lâyık olduğunu bildiği kimseyi rahmetiyle tahsis eder; hele de kendisiyle peygamberlik murat edilen rahmet olunca. Çünkü Allah, yaratıkları içinden ona kabiliyeti olan kimseyi bununla tahsis eder; onu vahy-i ilahîyi derece derece telakki etmeye elverişli temiz bir fıtrat ve sağlam bir kalple yaratır. Nitekim Yüce Allah: { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا } “O, erginlik çağına erip olgunlaşınca ona hüküm ve ilim verdik” [Yûsuf: 22] ve: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir” [el-En'âm: 124] buyurmuştur. Bu sebeple peygamberlik kesb ile elde edilen bir şey olmamıştır; zira Allah, işinin büyüklüğü sebebiyle peygamberlik için ancak onu dilediği kimseyi yaratır. Diğer faziletler ise böyle değildir; zira salâh ve ilim gibi diğer faziletlerin kesbedilmesi mümkündür. Nice fasık vardır ki hâli düzelmiştir ve nice koyu cahil vardır ki çaba ve kesb ile âlim olmuştur. Bununla birlikte o kimsenin genel olarak bir istidadının olması da şarttır; bundan ötesi ise muvaffakiyet ve Yüce Allah'ın kuluna olan inayetidir. Peygamberlik ve onun altındaki rahmet mertebelerine yönelik istidatlar insanlara aşikâr olmadığından, bunun imkânsızlığı sebebiyle tafsilatı dürülmüş ve muhatapların anlayışlarına kolaylık olması için sübhânehu ve teâlâ ancak bildiği ve hikmetinin gerektirdiği şeye taalluk eden Allah'ın meşîetine havale edilmiştir.

وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ تَذْيِيلٌ لِأَنَّ الْفَضْلَ يَشْمَلُ إِعْطَاءَ الْخَيْرِ وَالْمُعَامَلَةَ بِالرَّحْمَةِ، وَتَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ وَاجِبَ مُرِيدِ الْخَيْرِ التَّعَرُّضُ لِفَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَالرَّغْبَةُ إِلَيْهِ فِي أَنْ يَتَجَلَّى عَلَيْهِ بِصِفَةِ الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ فَيَتَخَلَّى عَنِ الْمَعَاصِي وَالْخَبَائِثِ وَيَتَحَلَّى بِالْفَضَائِلِ وَالطَّاعَاتِ عَسَى أَنْ يُحِبَّهُ رَبُّهُ

Âyetteki { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } kavli bir tezyîldir; zira lütuf (fazl), hayrı vermeyi ve rahmetle muamele etmeyi kapsar; ayrıca hayrı arzulayan kimsenin vazifesinin Yüce Allah'ın lütfuna yönelmek ve O'nun kendisine fazl ve rahmet sıfatıyla tecelli etmesini arzu etmek olduğuna, bu sayede Rabbi kendisini sevsin diye günahlardan ve çirkinliklerden arınıp faziletler ve itaatlerle süslenmesi gerektiğine bir tenbihtir.

وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «تَعَرَّفْ إِلَى اللَّهِ فِي الرَّخَاءِ يَعْرِفْكَ فِي الشِّدَّةِ» .

Sahih hadiste: «Genişlik [ve rahatlık] anında Allah’ı tanı ki, O da seni darlık [ve sıkıntı] anında tanısın» buyrulmuştur.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٠٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 106]

مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦)

{ مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Biz bir ayeti neshedersek veya onu unutturursak [yahut ertelersek], ondan daha hayırlısını ya da onun benzerini getiririz. Bilmez misin ki Allah, her şeye güç yetirendir.” (106)

مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها.

{ مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا } “Biz bir ayeti neshedersek veya onu unutturursak [yahut ertelersek], ondan daha hayırlısını ya da onun benzerini getiririz.”

مُنَاسَبَةُ هَذِهِ الْآيَةِ لِلْآيَاتِ قَبْلَهَا أَنَّ الْيَهُودَ اعْتَذَرُوا عَنْ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْإِيمَانِ بِالنَّبِيءِ ﷺ بِقَوْلِهِمْ: نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا [الْبَقَرَة: ٩١] وَأَرَادُوا بِهِ أَنَّهُمْ يَكْفُرُونَ بِغَيْرِهِ، وَهُمْ فِي عُذْرِهِمْ ذَلِكَ يَدَّعُونَ أَنَّ شَرِيعَتَهُمْ لَا تُنْسَخُ وَيَقُولُونَ إِنَّ مُحَمَّدًا وَصَفَ التَّوْرَاةَ بِأَنَّهَا حَقٌّ وَأَنَّهُ جَاءَ مُصَدِّقًا لَهَا فَكَيْفَ يَكُونُ شَرْعُهُ مُبْطِلًا لِلتَّوْرَاةِ وَيُمَوِّهُونَ عَلَى النَّاسِ بِمَا سَمَّوْهُ الْبَدَاءَ وَهُوَ لُزُومُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى غَيْرَ عَالِمٍ بِمَا يَحْسُنُ تَشْرِيعُهُ وَأَنَّهُ يَبْدُو لَهُ الْأَمْرُ ثُمَّ يعرض عَنهُ ويبذل شَرِيعَةً بِشَرِيعَةٍ.

Bu ayetin önceki ayetlerle münasebeti şudur: Yahudiler, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) inanmaktan yüz çevirmelerine gerekçe olarak: { نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا } “Bize indirilene inanırız” [el-Bakara: 91] sözlerini ileri sürmüş ve bununla onun dışındakileri inkâr ettiklerini kastetmişlerdi. Bu mazeretlerinde onlar, şeriatlarının neshedilemeyeceğini iddia ediyor ve: "Muhammed Tevrat'ı hak olarak nitelemiş ve kendisinin onu doğrulayıcı olarak geldiğini söylemiştir; o hâlde onun şeriatı Tevrat'ı nasıl geçersiz kılabilir?" diyorlardı. İnsanları da 'bedâ' (fikir değiştirme) adını verdikleri şeyle yanıltıyorlardı; bu da -hâşâ- Yüce Allah'ın hangi hükmü koymanın güzel olduğunu bilmemesini, sonradan kendisine yeni bir durumun aşikâr olup bundan vazgeçerek bir şeriatı başka bir şeriatla değiştirmesini gerektiren bir durumdur.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَدَّ عَلَيْهِمْ عُذْرَهُمْ وَفَضَحَهُمْ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا مُتَمَسِّكِينَ بِشَرْعِهِمْ حَتَّى يَتَصَلَّبُوا فِيهِ وَذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ [الْبَقَرَة: ٩١] وَقَوْلُهُ:

Daha önce de belirttiğimiz gibi Yüce Allah onların bu mazeretlerini reddetmiş ve: { قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ } “De ki: Öyleyse daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?” [el-Bakara: 91] buyruğu ve devamındaki:

قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ [الْبَقَرَة: ٩٤] إِلَخْ وَبِأَنَّهُمْ لَا دَاعِيَ لَهُمْ غَيْرُ الْحَسَدِ بِقَوْلِهِ:

{ قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ } “De ki: Şayet ahiret yurdu sizin için ise...” [el-Bakara: 94] vb. ayetlerle onların uğrunda taassup gösterecekleri derecede kendi şeriatlarına bile bağlı olmadıklarını ortaya koyarak onları rezil etmiştir. Ayrıca:

مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَى قَوْلِهِ: ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ [الْبَقَرَة: ١٠٥] الْمُنْبِئِ أَنَّ الْعِلَّةَ هِيَ الْحَسَدُ، فَلَمَّا بَيَّنَ الرَّدَّ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ أَرَادَ نَقْضَ تِلْكَ السَّفْسَطَةِ أَوِ الشُّبْهَةِ الَّتِي رَامُوا تَرْوِيجَهَا عَلَى النَّاسِ بِمَنْعِ النَّسْخِ. وَالْمَقْصِدُ الْأَصْلِيُّ مِنْ هَذَا هُوَ تَعْلِيمُ الْمُسْلِمِينَ أَصْلًا مِنْ أُصُولِ الشَّرَائِعِ وَهُوَ أَصْلُ النَّسْخِ الَّذِي يَطْرَأُ عَلَى شَرِيعَةٍ بِشَرِيعَةٍ بَعْدَهَا وَيَطْرَأُ عَلَى بَعْضِ أَحْكَامِ شَرِيعَةٍ بِأَحْكَامٍ تُبْطِلُهَا مِنْ تِلْكَ الشَّرِيعَةِ. وَلِكَوْنِ هَذَا هُوَ الْمَقْصِدَ الْأَصْلِيَّ عَدَلَ عَنْ مُخَاطَبَةِ الْيَهُودِ بِالرَّدِّ عَلَيْهِمْ. وَوَجَّهَ الْخِطَابَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: أَلَمْ تَعْلَمْ وَعَطَفَهُ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ [الْبَقَرَة:

{ مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ } “Kitap ehlinden kâfir olanlar istemezler...” ayetinden: { ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Büyük lütuf sahibidir” [el-Bakara: 105] kavline kadar olan kısımla onların [bu tutumlarının] yegâne sebebinin haset olduğunu bildirmiştir. Bütün bunlarda onlara gereken cevabı açıkladıktan sonra, neshi inkâr ederek insanlar arasında yaymak istedikleri o safsatayı veya şüpheyi çürütmeyi murat etmiştir. Bundan asıl maksat ise Müslümanlara şeriatların temel esaslarından birini, yani bir şeriatın ardından gelen başka bir şeriatla neshedilmesi ve bir şeriattaki bazı hükümlerin o şeriata ait başka hükümlerle yürürlükten kaldırılması şeklindeki nesh esasını öğretmektir. Asıl maksat bu olduğu için, doğrudan Yahudilere hitap ederek onlara cevap vermekten vazgeçilmiş ve: { أَلَمْ تَعْلَمْ } “Bilmez misin?” kavli ile buna atfedilen: { أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ } “Yoksa resulünüzü sorgulamak mı istiyorsunuz?” [el-Bakara:

١٠٨] وَلِقَوْلِهِ: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ وَلَمْ يَقُلْ مِنْ شَرِيعَةٍ. وَفِي هَذَا إِعْرَاضٌ عَنْ مُخَاطَبَةِ الْيَهُودِ لِأَنَّ تَعْلِيمَ الْمُسْلِمِينَ أَهَمُّ وَذَلِكَ يَسْتَتْبِعُ الرَّدَّ عَلَى الْيَهُودِ بِطَرِيقِ الْمُسَاوَاةِ لِأَنَّهُ إِذَا ظَهَرَتْ حِكْمَةُ تَغْيِيرِ بَعْضِ الْأَحْكَامِ لِمَصْلَحَةٍ تَظْهَرُ حِكْمَةُ تَغْيِيرِ بَعْضِ الشَّرَائِعِ.

108] kavlinin ve "bir şeriatten" demeyip: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ } “Biz bir ayeti neshedersek...” buyurmasının delalet ettiği üzere hitap Müslümanlara yöneltilmiştir. Bunda Yahudilere hitap etmekten bir sarfınazar vardır; zira Müslümanları eğitmek daha mühimdir ve bu, aynı zamanda kıyas yoluyla Yahudilere cevap vermeyi de beraberinde getirir. Çünkü bir maslahata binaen bazı hükümlerin değiştirilmesindeki hikmet ortaya çıktığında, bazı şeriatların değiştirilmesindeki hikmet de ortaya çıkmış olur.

وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ لَهَاتِهِ الْآيَةِ سَبَبَ نُزُولٍ، فَفِي «الْكَشَّاف» و «المعالم» : نَزَلَتْ لَمَّا قَالَ الْيَهُودُ: أَلَا تَرَوْنَ إِلَى مُحَمَّدٍ يَأْمُرُ أَصْحَابَهُ بِأَمْرٍ ثُمَّ يَنْهَاهُمْ عَنْهُ، وَفِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» أَنَّ الْيَهُودَ طَعَنُوا فِي تَغْيِيرِ الْقِبْلَةِ وَقَالُوا إِنَّ مُحَمَّدًا يَأْمُرُ أَصْحَابَهُ بِشَيْءٍ وَيَنْهَاهُمْ عَنْهُ فَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ إِلَّا مِنْ جِهَتِهِ وَلِذَلِكَ يُخَالِفُ بَعْضُهُ بَعْضًا.

Bazı müfessirler bu ayet için bir iniş sebebi zikretmişlerdir. Nitekim el-Keşşâf ve el-Meâlim'de şöyle geçer: Yahudiler: "Muhammed'e bakmaz mısınız, ashabına bir şeyi emrediyor, sonra da onları bundan nehyediyor!" dediklerinde inmiştir. Kurtubî Tefsiri'nde ise Yahudilerin kıblenin değiştirilmesine itiraz edip: "Muhammed ashabına bir şeyi emrediyor, sonra onları bundan nehyediyor; demek ki bu Kur'an ancak onun kendisindendir, bu yüzden bir kısmı diğerine muhaliftir" dedikleri belirtilmektedir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (نَنْسَخْ) بِفَتْحِ النُّونِ الْأُولَى وَفَتْحِ السِّينِ وَهُوَ أَصْلُ مُضَارِعِ نَسَخَ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ بِضَمِّ النُّونِ الْأُولَى وَكَسْرِ السِّينِ عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعُ أَنْسَخَ مَهْمُوزًا بِهَمْزَةِ التَّعْدِيَةِ أَيْ نَأْمُرُ بنسخ آيَة.

Cumhûr { نَنْسَخْ } kelimesini ilk nûn'un ve sîn'in fethasıyla (nenseh) okumuştur ki bu, neseha (نَسَخَ) fiilinin asıl muzarisidir. İbn Âmir ise geçişlilik hemzesiyle türetilmiş enseha (أَنْسَخَ) fiilinin muzarisi olarak ilk nûn'un dammesi ve sîn'in kesrasıyla (nünsih) okumuştur; yani "bir ayetin neshedilmesini emrederiz" manasındadır.

و (مَا) شَرْطِيَّةٌ وَأَصْلُهَا الْمَوْصُولَةُ أُشْرِبَتْ مَعْنَى الشَّرْطِ فَلِذَلِكَ كَانَتِ اسْمًا لِلشَّرْطِ يَسْتَحِقُّ إِعْرَابَ الْمَفَاعِيلِ وَتُبَيَّنُ بِمَا يُفَسِّرُ إِبْهَامَهَا وَهِيَ أَيْضًا تُوجِبُ إِبْهَامًا فِي أَزْمَانِ الرَّبْطِ لِأَنَّ الرَّبْطَ وَهُوَ التَّعْلِيقُ لَمَّا نِيطَ بِمُبْهَمٍ صَارَ مُبْهَمًا فَلَا تَدُلُّ عَلَى زَمَنٍ مُعَيَّنٍ مِنْ أَزْمَانِ تَعْلِيقِ الْجَوَابِ عَلَى الشَّرْطِ وَرَبْطِهِ بِهِ.

{ مَا } şart edatıdır; aslı ise şart anlamı yüklenmiş ism-i mevsûldür. Bu yüzden mef'ûl (nesne) irabını alan bir şart ismi olmuştur ve kapalılığı onu açıklayan şeyle giderilir. Bu edat aynı zamanda bağlama zamanlarında da bir kapalılık doğurur; çünkü bağlama yani taalluk kapalı bir şeye bağlandığında kendisi de kapalı hâle gelir; dolayısıyla cevabın şarta bağlanıp rabtedildiği zamanlardan muayyen bir zamana delalet etmez.

و (مِنْ آيَةٍ) بَيَانٌ لِمَا. وَالْآيَةُ فِي الْأَصْلِ الدَّلِيلُ وَالشَّاهِدُ عَلَى أَمر. قَالَ الْحَرْث بْنُ حِلِّزَةَ:

{ مِنْ آيَةٍ } ise { مَا } edatının beyanıdır (açıklamasıdır). Ayet (آيَة) aslen bir şeye delalet eden delil ve şahittir. Hâris b. Hillize şöyle demiştir:

مَنْ لَنَا عِنْدَهُ مِنَ الْخَيْرِ آيَا ... تٌ ثَلَاثٌ فِي كُلِّهِنَّ الْقَضَاءُُُ

"Kimin yanında bizim adımıza hayırdan üç ayet (delil) vardır ki, her birinde kesin bir hüküm bulunur?"

وَوَزْنُهَا فِعَلَةٌ بِتَحْرِيكِ الْعَيْنِ عِنْدَ الْخَلِيلِ وَعَيْنُهَا يَاءٌ أَوْ وَاوٌ قُلِبَتْ أَلِفًا لِتَحَرُّكِهَا وَانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا وَالنِّسْبَةُ إِلَيْهَا آيِيُّ أَوْ آوِيُّ. ثُمَّ أُطْلِقَتِ الْآيَةُ عَلَى الْمُعْجِزَةِ لِأَنَّهَا دَلِيلُ صِدْقِ الرَّسُولِ قَالَ تَعَالَى: وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً [الْإِسْرَاء: ٥٩] . وَتُطْلَقُ الْآيَةُ عَلَى الْقِطْعَةِ مِنَ الْقُرْآنِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى حُكْمٍ شَرْعِيٍّ أَوْ مَوْعِظَةٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ وَهُوَ إِطْلَاقٌ قُرْآنِيٌّ قَالَ تَعَالَى:

Halîl'e göre kelimenin vezni aynü'l-fiilin harekeli olmasıyla fa‘ale (فَعَلَة) kalıbındadır. Aynü'l-fiili ya yâ (ي) ya da vâv (و) harfidir; kendisi harekeli ve öncesi meftuh olduğu için elife dönüşmüştür. Ona nisbet ise âyiy veya âviy şeklindedir. Daha sonra ayet kelimesi, elçinin doğruluğuna delil olduğu için mucizeye ıtlak olunmuştur; nitekim Yüce Allah: { وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا } “Biz o mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz” [el-İsrâ: 59] buyurmuştur. Yine ayet, şer'î bir hükmü, bir öğüdü veya benzeri bir konuyu içeren Kur'an parçasına da ıtlak olunur ki bu Kur'anî bir kullanımdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [النَّحْل: ١٠١] وَيُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّ مِنْ مَعَانِي الْآيَةِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْأَمَارَةَ الَّتِي يُعْطِيهَا الْمُرْسَلُ لِلرَّسُولِ لِيُصَدِّقَهُ الْمُرْسَلُ إِلَيْهِ وَكَانُوا إِذَا أَرْسَلُوا وِصَايَةً أَوْ خَبَرًا مَعَ رَسُولٍ أَرْفَقُوهُ بِأَمَارَةٍ يُسَمُّونَهَا آيَةً لَا سِيَّمَا الْأَسِيرُ إِذَا أُرْسِلَ إِلَى قَوْمِهِ بِرِسَالَةٍ كَمَا فَعَلَ نَاشِبٌ الْأَعْوَرُ حِينَ كَانَ أَسِيرًا فِي بَنِي سَعْدِ بْنِ مَالِكٍ وَأَرْسَلَ إِلَى قَوْمِهِ بِلْعَنْبَرَ رِسَالَةً وَأَرَادَ تَحْذِيرَهُمْ بِمَا يُبَيِّتُهُ لَهُمْ أَعْدَاؤُهُمُ الَّذِينَ أَسَرُوهُ فَقَالَ لِلرَّسُولِ: قُلْ لَهُمْ كَذَا بِآيَةِ مَا أَكَلْتُ مَعَكُمْ حَيْسًا. وَقَالَ سُحَيْمٌ الْعَبْدُ:

{ وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allah ne indireceğini çok iyi bilir- 'Sen ancak bir iftiracısın' derler. Hayır, onların çoğu bilmezler” [en-Nahl: 101]. Bunu, Arapların kelamında ayetin anlamlarından birinin de gönderilen kimsenin elçiye verdiği ve muhatabın onu doğrulaması için kullanılan alamet (işaret) olması teyit etmektedir. Nitekim onlar bir elçiyle bir vasiyet veya haber gönderdiklerinde, yanına "ayet" dedikleri bir alamet katarlardı; bilhassa bir esir kavmine bir mesaj gönderdiğinde böyle yapardı. Nâşib el-A'ver'in Benî Sa'd b. Mâlik nezdinde esir iken kavmi Bel'anber'e bir mesaj gönderip kendisini esir alan düşmanlarının onlara kurduğu tuzağa karşı onları uyarmak istediğinde elçiye: "Onlara şöyle şöyle söyle; bunun alameti (bi-âyeti) de sizinle birlikte hays yemiş olmamdır" demesi gibi. Suheym el-Abd da şöyle demiştir:

أَلِكْنِي إِلَيْهَا عَمْرَكَ اللَّهَ يَا فَتًى ... بِآيَةِ مَا جَاءَتْ إِلَيْنَا تَهَادِيَا

"Allah ömrünü uzatsın ey delikanlı! Ona benden elçilik et; [bunun] alameti de (bi-âyeti) salına salına bize gelmiş olmasıdır."

وَلِذَا أَيْضًا سَمَّوُا الرِّسَالَةَ آيَةً تَسْمِيَةً لِلشَّيْءِ بِاسْمِ مُجَاوِرِهِ عُرْفًا.

Bu sebeple de örfte bir şeyi bitişiğindeki şeyin adıyla anarak risaleye (mesaja) "ayet" demişlerdir.

وَالْمُرَادُ بِالْآيَةِ هَنَا حُكْمُ الْآيَةِ سَوَاءٌ أُزِيلَ لَفْظُهَا أَمْ أُبْقِيَ لَفْظُهَا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بَيَانُ حِكْمَةِ إِبْطَالِ الْأَحْكَامِ لَا إِزَالَةُ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ.

Burada ayetten murat, ister lafzı kaldırılmış olsun ister baki bırakılmış olsun, ayetin hükmüdür; çünkü maksat Kur'an'ın lafızlarının kaldırılması değil, hükümlerin yürürlükten kaldırılmasındaki hikmetin beyanıdır.

وَالنَّسْخُ إِزَالَةُ الشَّيْءِ بِشَيْءٍ آخَرَ قَالَهُ الرَّاغِبُ، فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ إِزَالَةِ صُورَةٍ أَوْ ذَاتٍ وَإِثْبَاتِ غَيْرِهَا عِوَضَهَا تَقُولُ نَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَّ لِأَنَّ شُعَاعَهَا أَزَالَ الظِّلَّ وَخَلَفَهُ فِي مَوْضِعِهِ وَنَسَخَ الظِّلُّ الشَّمْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ خَيَالَ الْجِسْمِ الَّذِي حَالَ بَيْنَ الْجِسْمِ الْمُسْتَنِيرِ وَبَيْنَ شُعَاعِ الشَّمْسِ الَّذِي أَنَارَهُ قَدْ خَلَفَ الشُّعَاعَ فِي مَوْضِعِهِ وَيُقَالُ نَسَخْتُ مَا فِي الْخَلِيَّةِ مِنَ النَّحْلِ وَالْعَسَلِ إِلَى خَلِيَّةٍ أُخْرَى، وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى الْإِزَالَةِ فَقَطْ دُونَ تَعْوِيضٍ كَقَوْلِهِمْ نَسَخَتِ الرِّيحُ الْأَثَرَ وَعَلَى الْإِثْبَاتِ لَكِنْ عَلَى إِثْبَاتٍ خَاصٍّ وَهُوَ إِثْبَاتُ الْمُزِيلِ، وَأَمَّا أَنْ يُطْلَقَ عَلَى مُجَرَّدِ الْإِثْبَاتِ فَلَا أَحْسَبُهُ صَحِيحًا فِي اللُّغَةِ وَإِنْ أَوْهَمَهُ ظَاهِرُ كَلَامِ الرَّاغِبِ وَجُعِلَ مِنْهُ قَوْلُهُمْ نَسَخْتُ الْكِتَابَ إِذَا خَطَطْتَ أَمْثَالَ حُرُوفِهِ فِي صَحِيفَتِكَ إِذْ وَجَدُوهُ إِثْبَاتًا مَحْضًا لَكِنَّ هَذَا تَوَهَّمٌ لِأَنَّ إِطْلَاقَ النَّسْخِ عَلَى مُحَاكَاةِ حُرُوفِ الْكِتَابِ إِطْلَاقٌ مَجَازِيٌّ بِالصُّورَةِ أَو تمثيلية بتشبيه الْحَالَةِ بِحَالَةِ مَنْ يُزِيلُ الْحُرُوفَ مِنَ الْكِتَابِ الْأَصْلِيِّ إِلَى الْكِتَابِ الْمُنْتَسَخِ ثُمَّ جَاءَتْ مِنْ ذَلِكَ النُّسْخَةُ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الجاثية: ٢٩] وَقَالَ: وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ [الْأَعْرَاف: ١٥٤] وَأَمَّا قَوْلُهُمُُْ

Nesh (النَّسْخُ), Râgıb'ın belirttiği üzere bir şeyi başka bir şeyle gidermektir. Dolayısıyla bir sureti veya zatı giderip yerine başkasını ikame etmekten ibarettir. "Güneş gölgeyi neshetti" dersin; çünkü onun ışığı gölgeyi gidermiş ve onun yerini almıştır. "Gölge güneşi neshetti" ifadesi de böyledir; çünkü aydınlanan cisim ile onu aydınlatan güneş ışığı arasına giren cismin gölgesi, ışığın yerini almıştır. Yine "kovandaki arı ve balı başka bir kovana naklettim/neshettim" denilir. Bazen nesh, bir bedel olmaksızın sadece giderme (izâle) anlamında da kullanılır; nitekim "rüzgâr izi sildi/neshetti" derler. İsbât (var kılma) için de kullanılır ancak bu özel bir isbattır, o da gidericinin isbatıdır. Sırf isbat manasında kullanılmasına gelince, Râgıb'ın sözünün zahiri bunu vehmettirse de dilde bunun sahih olduğunu sanmıyorum. Bir kimsenin kitaptaki harflerin benzerlerini kendi sahifesine yazması durumunda söylenen "kitabı istinsah ettim/neshettiğim" sözü de sırf isbat olarak kabul edilerek bundan sayılmıştır. Fakat bu bir vehimdir; zira nesh kelimesinin kitaptaki harflerin benzerini yazmaya ıtlakı suret benzerliğiyle mecazî veya asıl kitaptan harfleri istinsah edilen kitaba nakleden kimsenin durumuna benzetilerek yapılmış bir temsîlî mecazdır. Buradan hareketle nüsha (نُسْخَة) kelimesi türetilmiştir. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz biz sizin yaptıklarınızı kaydediyorduk” [el-Câsiye: 29] ve: { وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ } “Onun nüshasında hidayet ve rahmet vardı” [el-A'râf: 154] buyurmuştur. Onların:

الْوَلَدُ نُسْخَةٌ مِنْ أَبِيهِ فَمَجَازٌ عَلَى مَجَازٍ.

"Çocuk babasının bir nüshasıdır" sözü ise mecaz üstüne mecazdır.

وَلَا يُطْلَقُ النَّسْخُ عَلَى الزَّوَالِ بِدُونِ إِزَالَةٍ فَلَا تَقُولُ نَسَخَ اللَّيْلُ النَّهَارَ لِأَنَّ اللَّيْلَ لَيْسَ بِأَمْرٍ وُجُودِيٍّ بَلْ هُوَ الظُّلْمَةُ الْأَصْلِيَّةُ الْحَاصِلَةُ مِنِ انْعِدَامِ الْجَرْمِ الْمُنِيرِ.

Nesh, ortadan kaldıran bir etken olmaksızın kendiliğinden zail olma durumuna ıtlak olunmaz; bu yüzden "gece gündüzü neshetti" denmez. Çünkü gece vücûdî (varlıksal) bir durum olmayıp aksine aydınlatıcı cismin yokluğundan hasıl olan aslî karanlıktır.

وَالْمُرَادُ مِنَ النَّسْخِ هُنَا الْإِزَالَةُ وَإِثْبَاتُ الْعِوَضِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها وَهُوَ الْمَعْرُوف عِنْد الأصولين بِأَنَّهُ رَفْعُ الْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ بِخِطَابٍ فَخَرَجَ التَّشْرِيعُ الْمُسْتَأْنَفُ إِذْ لَيْسَ بِرَفْعٍ، وَخَرَجَ بِقَوْلِنَا الْحُكْمُ الشَّرْعِيُّ رَفْعُ الْبَرَاءَةِ الْأَصْلِيَّةِ بِالشَّرْعِ الْمُسْتَأْنِفِ. إِذِ الْبَرَاءَةُ الْأَصْلِيَّةُ لَيْسَتْ حُكْمًا شَرْعِيًّا بَلْ هِيَ الْبَقَاءُ عَلَى عَدَمِ التَّكْلِيفِ الَّذِي كَانَ النَّاسُ عَلَيْهِ قَبْلَ مَجِيءِ الشَّرْعِ بِحَيْثُ إِنَّ الشَّرِيعَةَ لَا تَتَعَرَّضُ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى إِبَاحَةِ الْمُبَاحَاتِ إِلَّا فِي مَظِنَّةِ اعْتِقَادِ تَحْرِيمِهَا أَوْ فِي مَوْضِعِ حَصْرِ الْمُحَرَّمَاتِ أَوِ الْوَاجِبَاتِ.

Burada nesh ile kastedilen, { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا } “Ondan daha hayırlısını ya da onun benzerini getiririz” kavlinin delaletiyle, giderme ve yerine bedelini koymadır. Bu da usulcüler nezdinde şer'î bir hükmün bir hitap ile kaldırılması (ref') olarak bilinen tanımdır. Böylece ilk defa konulan yeni hüküm (teşrî-i müste'nef) tanımın dışında kalmıştır; zira o bir kaldırma değildir. "Şer'î hüküm" ifadesiyle de berâet-i asliyenin yeni bir şeriatla kaldırılması tanım dışı kalmıştır. Çünkü berâet-i asliye şer'î bir hüküm olmayıp, şeriat gelmeden önce insanların üzerinde bulunduğu teklifsizlik halinin devamından ibarettir. Zira şeriat, haram sanılma ihtimali bulunan durumlar yahut haramların veya vaciplerin hasredildiği yerler müstesna, mubahların mubahlığını açıkça belirtmeye girişmez.

فَالْأَوَّلُ نَحْوَ قَوْلِهِ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٨] فِي التِّجَارَةِ فِي الْحَجِّ حَيْثُ ظَنَّ الْمُسْلِمُونَ تَحْرِيمَ التِّجَارَةِ فِي عَشْرِ ذِي الْحِجَّةِ كَمَا كَانَتْ عَلَيْهِ الْجَاهِلِيَّةُ بَعْدَ الِانْصِرَافِ مِنْ ذِي الْمَجَازِ كَمَا سَيَأْتِي.

Birincisine örnek, hacda ticaret yapılması hakkındaki: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden lütuf aramanızda size bir günah yoktur” [el-Bakara: 198] kavlidir; zira Müslümanlar, ileride geleceği üzere Cahiliye döneminde Zülmecaz'dan ayrıldıktan sonra yapıldığı gibi Zilhicce'nin on gününde ticaret yapmanın haram olduğunu sanmışlardı.

وَمِثَالُ الثَّانِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ [النِّسَاء: ٢٤] بَعْدَ ذِكْرِ النِّسَاءِ الْمُحَرَّمَاتِ وَقَوْلُهُ: أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ [الْبَقَرَة: ١٨٧] لِحَصْرِ وُجُوبِ الْإِمْسَاكِ فِي خُصُوصِ زَمَنِ النَّهَارِ.

İkincisine örnek ise, haram kılınan kadınların zikrinden sonra gelen: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” [en-Nisâ: 24] kavli ile yeme-içme ve ilişkiden uzak durma (imsak) mecburiyetini yalnızca gündüz vaktine hasretmek için gelen: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” [el-Bakara: 187] kavlidir.

وَفُهِمَ مِنْ قَوْلِهِمْ فِي التَّعْرِيفِ رَفْعُ الْحُكْمِ أَنَّ ذَلِكَ الْحُكْمَ كَانَ ثَابِتًا لَوْلَا رَفْعُهُ وَقَدْ صَرَّحَ بِهِ بَعْضُهُمْ وَلِذَلِكَ اخْتَرْنَا زِيَادَةَ قَيْدٍ فِي التَّعْرِيفِ وَهُوَ رَفْعُ الْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ الْمَعْلُومِ دَوَامُهُ بِخِطَابٍ يَرْفَعُهُ لِيَخْرُجَ عَنْ تَعْرِيفِ النَّسْخِ رَفْعُ الْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ الْمُغَيَّى بِغَايَةٍ عِنْدَ انْتِهَاءِ غَايَتِهِ وَرَفْعُ الْحُكْمِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ أَمْرٍ لَا دَلِيلَ فِيهِ عَلَى التَّكْرَارِ.

Tanımdaki "hükmün kaldırılması" ifadesinden, kaldırılmamış olsaydı o hükmün sabit kalacağı anlaşılmıştır; nitekim bazıları bunu açıkça belirtmiştir. Bu yüzden biz tanıma şu kaydın eklenmesini tercih ettik: "Devamlılığı bilinen şer'î hükmün, onu kaldıran bir hitapla kaldırılmasıdır." Ta ki bir gayeye bağlanan şer'î hükmün o gayenin sona ermesiyle kalkması ve tekrara delaleti olmayan bir emirden anlaşılan hükmün sona ermesi nesh tanımının dışında kalsın.

وَحَيْثُ تَبَيَّنَتْ حِكْمَةُ نَسْخِ الْآيَاتِ عُلِمَ مِنْهُ حِكْمَةُ نَسْخِ الشَّرَائِعِ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ وَهُوَ الَّذِي أَنْكَرُوهُ وَأَنْكَرُوا كَوْنَ الْإِسْلَامِ قَدْ نَسَخَ التَّوْرَاةَ وَزَعَمُوا أَنَّ دَوَامَ التَّوْرَاةِ مَانِعٌ مِنَ

Ayetlerin neshedilmesindeki hikmet açıklığa kavuştuğunda, şeriatların birbiriyle neshedilmesindeki hikmet de bundan anlaşılmış olur ki Yahudilerin inkâr ettiği ve İslam'ın Tevrat'ı neshettiğini kabul etmedikleri husus da budur. Onlar Tevrat'ın sürekliliğinin,

الْإِيمَانِ بِالْإِسْلَامِ كَمَا قَالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا [الْبَقَرَة: ٩١] وَهُوَ أَحْوَالٌ: الْأَوَّلُ مَجِيءُ شَرِيعَةٍ لِقَوْمٍ مَجِيئًا مُؤَقَّتًا لِمُدَّةِ حَيَاةِ الرَّسُولِ الْمُرْسَلِ بِهَا

İslam'a iman etmeye engel olduğunu iddia etmişlerdir; nitekim { نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا } “Bize indirilene inanırız” [el-Bakara: 91] demişlerdir. Bu ise [farklı] durumlardan ibarettir: Birincisi, bir kavme, kendisiyle gönderilen elçinin hayat süresiyle muvakkat (geçici) olarak bir şeriatın gelmesidir.

فَإِذَا تُوُفِّيَ ارْتَفَعَتِ الشَّرِيعَةُ كَشَرِيعَةِ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَشَرِيعَةِ يُوسُفَ وَشَرِيعَةِ شُعَيْبٍ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ إِلَى قَوْلِهِ:

O elçi vefat ettiğinde, Nuh'un, İbrahim'in, Yusuf'un ve Şuayb'ın şeriatı gibi o şeriat da kalkar. Nitekim Yüce Allah: { وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ } kavlinden:

إِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا [غَافِر: ٣٤] وَبَقِيَ النَّاسُ فِي فَتْرَةٍ وَكَانَ لِكُلِّ أَحَدٍ يُرِيدُ الِاهْتِدَاءَ أَنْ يَتَّبِعَ تِلْكَ الشَّرِيعَةَ أَوْ بَعْضَهَا كَمَا كَانُوا يَتَّبِعُونَ شَرِيعَةَ إِبْرَاهِيمَ فَإِذَا جَاءَتْ شَرِيعَةٌ بَعْدَهَا فَلَيْسَتِ الثَّانِيَةُ بِنَاسِخَةٍ لِلْأُولَى فِي الْحَقِيقَةِ وَلَكِنَّهَا نَسْخٌ يُخَيَّرُ النَّاسُ فِي مُتَابَعَتِهَا الَّذِي كَانَ لَهُمْ فِي زَمَنِ الفترة كَمَا إِذا كَانَتْ عَبْسٌ مَثَلًا يَجُوزُ لَهَا اتِّبَاعُ شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ فَلَمَّا جَاءَهُمْ خَالِدُ بْنُ سِنَانٍ بِشَرِيعَتِهِ تَعَيَّنَ عَلَيْهِمُ اتِّبَاعُهُ.

{ إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا } “O vefat edince de: 'Allah ondan sonra asla bir elçi göndermez' demiştiniz” [Gâfir: 34] kavline kadar buyurmuştur. Böylece insanlar bir fetret döneminde kalır ve hidayet bulmak isteyen herkes, tıpkı İbrahim'in şeriatına uydukları gibi o şeriata veya onun bir kısmına uyabilirdi. Ondan sonra yeni bir şeriat geldiğinde bu ikinci şeriat hakikatte birincisini neshedici değildir; fakat fetret devrinde insanların sahip olduğu serbestiyet içinde ona tabi olma muhayyerliğini nesheder. Nitekim mesela Abs kabilesinin İbrahim'in şeriatına uyması caiz iken, Hâlid b. Sinân kendilerine şeriatıyla geldiğinde ona uymaları farz olmuştur.

الثَّانِي أَنْ تَجِيءَ شَرِيعَةٌ لِقَوْمٍ مَأْمُورِينَ بِالدَّوَامِ عَلَيْهَا كَشَرْعِ مُوسَى ثُمَّ تَجِيءُ بَعْدَهَا شَرِيعَةٌ لَيْسَتْ رَافِعَةً لِتِلْكَ الشَّرِيعَةِ بِأَسْرِهَا وَلَكِنَّهَا تَرْفَعُ بَعْضَ أَحْكَامِهَا وَتُثَبِّتُ بَعْضًا كَشَرِيعَةِ عِيسَى فَهَذِهِ شَرِيعَةٌ نَاسِخَةٌ فِي الْجُمْلَةِ لِأَنَّهَا تَنْسَخُ بَعْضًا وَتُفَسِّرُ بَعْضًا، فَالْمَسِيحُ رَسُولٌ نَسَخَ بَعْضَ التَّوْرَاةِ وَهُوَ مَا نَصَّ عَلَى نَسْخِهِ وَأَمَّا غَيْرُهُ فَبَاقٍ عَلَى أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ فَهُوَ فِي مُعْظَمِهَا مُبَيِّنٌ وَمُذَكِّرٌ وَمُفَسِّرٌ كَمَنْ سَبَقَهُ مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِثْلِ أَشْعِيَاءَ وَأَرْمِيَاءَ وَزَكْرِيَاءَ الْأَوَّلِ وَدَانْيَالَ وَأَضْرَابِهِمْ وَلَا يُخَالِفُ هَذَا النَّوْعُ نَسْخَ أَحْكَامِ شَرِيعَةٍ وَاحِدَةٍ إِلَّا بِكَوْنِهِ بِوَاسِطَةِ رَسُولٍ ثَانٍ.

İkincisi: Bir şeriatın, Musa'nın şeriatı gibi ona sürekli uymakla emrolunmuş bir kavme gelmesi; ardından o şeriatı bütünüyle ortadan kaldırmayan, bilakis İsa'nın şeriatı gibi bazı hükümlerini kaldırıp bazılarını sabit bırakan başka bir şeriatın gelmesidir. Bu, genel olarak neshedici bir şeriattır; zira bir kısmını nesheder, bir kısmını da tefsir eder. Mesih, Tevrat'ın bir kısmını -yani neshettiğini açıkça belirttiği hükümleri- nesheden bir elçidir; bunun dışındakilerde ise Tevrat'ın hükümleri bakidir. Dolayısıyla o, İşaya, İremya, birinci Zekeriyya, Dânyal ve benzerleri gibi kendisinden önceki İsrailoğulları peygamberleri misali, Tevrat'ın büyük kısmını açıklayan, hatırlatan ve tefsir eden bir konumdadır. Bu türün tek bir şeriatın hükümlerinin neshedilmesinden tek farkı, bunun ikinci bir elçi vasıtasıyla gerçekleşmiş olmasıdır.

الثَّالِثُ مَجِيءُ شَرِيعَةٍ بَعْدَ أُخْرَى بِحَيْثُ تُبْطِلُ الثَّانِيَةُ الْأُولَى إِبْطَالًا عَامًّا بِحَيْثُ تُعَدُّ تِلْكَ الشَّرِيعَةُ بَاطِلَةً سَوَاءً فِي ذَلِكَ الْأَحْكَامُ الَّتِي نَصَّتِ الشَّرِيعَةُ الثَّانِيَةُ فِيهَا بِشَيْءٍ يُخَالِفُ مَا فِي الْأُولَى أَمْ فِيمَا سَكَتَتِ الشَّرِيعَةُ الثَّانِيَةُ عَنْهُ وَهَذَا هُوَ الْإِسْلَامُ بِالنِّسْبَةِ لِمَا تَقَدَّمَهُ مِنَ الشَّرَائِعِ فَإِنَّهُ رَفَعَ الشَّرَائِعَ كُلَّهَا بِحَيْثُ لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَتَلَقَّى شَيْئًا مِنَ الشَّرَائِعِ السَّالِفَةِ فِيمَا لَمْ يَتَكَلَّمِ الْإِسْلَامُ فِيهِ بِشَيْءٍ بَلْ يَأْخُذُ أَحْكَامَ ذَلِكَ بِالِاسْتِنْبَاطِ وَالْقِيَاسِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ طُرُقِ أُصُولِ الْإِسْلَامِ، وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا شَرْعٌ لَنَا مَا لَمْ يَرِدْ نَاسِخٌ، لَكِنَّ ذَلِكَ الْخِلَافَ نَاظِرٌ إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَام:

Üçüncüsü: Bir şeriatın diğer bir şeriatın ardından gelip ikinci şeriatın birinciyi genel bir şekilde geçersiz kılmasıdır; öyle ki ister ikinci şeriatın birinciye muhalif bir hüküm getirdiği konularda olsun, isterse hakkında sustuğu hususlarda olsun o şeriat tamamen hükümsüz sayılır. Kendisinden önceki şeriatlara nisbetle İslam'ın durumu böyledir. Çünkü İslam bütün şeriatları yürürlükten kaldırmıştır; bu bakımdan Müslümanlardan hiçbirinin, İslam'ın hakkında bir şey söylemediği konularda geçmiş şeriatlardan bir hüküm alması caiz değildir; bilakis onun hükümlerini istinbat, kıyas ve İslam usulünün diğer yollarıyla çıkarır. Bizden öncekilerin şeriatının, neshedici bir delil gelmedikçe bizim için de şeriat olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmişse de bu ihtilaf: { فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ } “Onların hidayetine uy” [el-En'âm:

٩٠] .

90] ayeti gibi başka bir delile dayanmaktadır.

وَقَوْلُهُ: أَوْ نُنْسِها قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَخَلَفٌ (نُنْسِهَا) بِنُونٍ مَضْمُومَةٍ فِي أَوَّلِهِ وَبِسِينٍ مَكْسُورَةٍ ثُمَّ هَاءٍ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو (نَنْسَأْهَا) بِنُونٍ مَفْتُوحَةٍ فِي أَوَّلِهِ وَبِسِينٍ مَفْتُوحَةٍ وَبَعْدَهَا هَمْزَةٌ سَاكِنَةٌ ثُمَّ هَاءٌ فَعَلَى قِرَاءَةِ تَرْكِ الْهَمْزِ فَهُوَ مِنَ النِّسْيَانِ وَالْهَمْزَةُ لِلتَّعْدِيَةِ وَمَفْعُولُهُ مَحْذُوفٌ لِلْعُمُومِ أَيْ نُنْسِ النَّاسَ إِيَّاهَا

{ أَوْ نُنْسِهَا } kavlini Nâfi‘, İbn Âmir, Âsım, Hamza, Kisâî, Ya'kûb, Ebû Ca'fer ve Halef, başında zammeli bir nûn, kesreli bir sîn ve ardından he ile { نُنْسِهَا } (nünsihâ) şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise başında meftuh bir nûn, meftuh bir sîn, ardından sakin bir hemze ve sonra he ile { نَنْسَأْهَا } (nense'hâ) şeklinde okumuşlardır. Hemzesiz okuyuşa göre bu kelime 'nisyân' (unutmak) kökündendir; hemze geçişlilik içindir ve umum ifade etmesi için mef'ûlü hazfedilmiştir; yani "onu insanlara unuttururuz" demektir.

وَذَلِكَ بِأَمْرِ النَّبِيءِ ﷺ بِتَرْكِ قِرَاءَتِهَا حَتَّى يَنْسَاهَا الْمُسْلِمُونَ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْهَمْزِ فَالْمَعْنَى أَوْ نُؤَخِّرُهَا أَيْ نُؤَخِّرُ تِلَاوَتَهَا أَوْ نُؤَخِّرُ الْعَمَلَ بِهَا وَالْمُرَادُ إِبْطَالُ الْعَمَلِ بِقِرَاءَتِهَا أَوْ بِحُكْمِهَا

Bu da Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun okunmasını terk etmesini emretmekle olur ki böylece Müslümanlar onu unuturlar. Hemzeli okuyuşa göre ise mana: "Veya onu erteleriz/geciktiririz"; yani tilavetini erteleriz yahut onunla amel edilmesini geciktiririz demektir. Burada murat, onun tilavetiyle veya hükmüyle amel edilmesini yürürlükten kaldırmaktır.

فَكُنِّيَ عَنْهُ بالنسء وَهُوَ قِسْمٌ آخَرُ مُقَابِلٌ لِلنَّسْخِ وَهُوَ أَنْ لَا يُذَكِّرَ الرَّسُولُ النَّاسَ بِالْعَمَلِ بِحُكْمٍ مَشْرُوعٍ وَلَا يَأْمُرُ مَنْ يَتْرُكُهُ بِقَضَائِهِ حَتَّى يَنْسَى النَّاسُ الْعَمَلَ بِهِ فَيَكُونَ ذَلِكَ إِبْطَالًا لِلْحُكْمِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ قَائِمًا لَمَا سَكَتَ الرَّسُولُ عَنْ إِعَادَةِ الْأَمْرِ بِهِ وَلَمَا أُقِرَّ تَارِكُهُ عِنْدَ مُوجِبِ الْعَمَلِ بِهِ وَلَمْ أَجِدْ لِهَذَا مِثَالًا فِي الْقُرْآنِ وَنَظِيرُهُ

Bundan 'nes'' (تأخير / erteleme) tabiriyle kinaye yapılmıştır ki bu, neshin karşısında yer alan başka bir kısımdır. Bu da Resul'ün insanlara meşru bir hükümle amel etmeyi hatırlatmaması ve onu terk eden kimseye de kazasını emretmemesidir; ta ki insanlar onunla amel etmeyi unutsunlar ve böylece bu durum hükmün iptali olsun. Zira şayet hüküm baki olsaydı, Resul onun emrini tekrarlamaktan geri durmaz ve onunla amel etmeyi gerektiren durum ortaya çıktığında terk edeni kendi haline bırakmazdı. Ben bunun Kur'an'da bir örneğini bulamadım; bunun bir benzeri

فِي السُّنَّةِ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «لَا يَمْنَعُ أَحَدُكُمْ جَارَهُ أَنْ يَضَعَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ»

sünnette Allah Resulü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Hiçbiriniz komşusunun kendi duvarına bir ahşap/kiriş koymasına engel olmasın» sözüdür.

عِنْدَ مَنْ يَقُولُ إِنَّ النَّهْيَ فِيهِ لِلتَّحْرِيمِ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَلِذَلِكَ كَانَ يَذْكُرُ هَذَا الْحَدِيثَ وَيَقُولُ مَالِي أَرَاكُمْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ وَاللَّهِ لَأَرْمِيَنَّ بِهَا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ. وَمَعْنَى النَّسْءِ مُشْعِرٌ بِتَأْخِيرٍ يَعْقُبُهُ إِبْرَامٌ وَحِينَئِذٍ فَالْمَعْنَى بَقَاءُ الْحُكْمِ مُدَّةً غَيْرَ مَنْسُوخٍ أَوْ بَقَاءُ الْآيَةِ مِنَ الْقُرْآنِ مُدَّةً غَيْرَ مَنْسُوخَةٍ. أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ إِنْسَاءَ الْآيَةِ بِمَعْنَى تَأْخِيرِ مَجِيئِهَا مَعَ إِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وُقُوعَ ذَلِكَ بَعْدَ حِينٍ وَالِاحْتِمَالَاتُ الْمَفْرُوضَةُ فِي نَسْخِ حُكْمٍ مِنَ الشَّرِيعَةِ تَتَأَتَّى فِي نَسْخِ شَرِيعَةٍ بِشَرِيعَةٍ وَإِنْسَائِهَا أَوْ نَسْئِهَا.

Bu, hadisteki nehyin tahrîm (kesin yasaklık) ifade ettiğini söyleyenlere göredir ki bu Ebû Hüreyre'nin görüşüdür. Nitekim o bu hadisi zikreder ve: "Ne oluyor da sizi bundan yüz çevirir görüyorum! Vallahi bunu sizin omuzlarınız arasına fırlatacağım" derdi. Nes' kelimesinin anlamı, ardından kesinleşmenin geleceği bir ertelemeyi ihsas ettirir. Bu takdirde mana, hükmün bir müddet neshedilmeksizin kalması veya Kur'an'dan bir ayetin bir süre neshedilmeden baki kalmasıdır. Yahut murat, Yüce Allah'ın bunun bir süre sonra gerçekleşmesini irade etmesiyle birlikte ayetin gelişinin geciktirilmesi anlamında ayetin ertelenmesidir. Şeriattan bir hükmün neshedilmesinde varsayılan ihtimaller, bir şeriatın başka bir şeriatla neshedilmesinde ve onun unutturulmasında yahut ertelenmesinde de geçerlidir.

وَقَوْلُهُ: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها جَوَابُ الشَّرْطِ وَجَعْلُهُ جَوَابًا مُشْعِرٌ بِأَنَّ هَذَيْنِ الْحَالَيْنِ وَهُمَا النَّسْخُ وَالْإِنْسَاءُ أَوِ النَّسْءُ لَا يُفَارِقَانِ حَالَيْنِ وَهُمَا الْإِتْيَانُ فِي وَقْتِ النَّسْخِ وَوَقْتِ الْإِنْسَاءِ بِشَيْءٍ هُوَ خَيْرٌ مِنَ الْمَنْسُوخِ أَوْ مِثْلِهِ أَوْ خَيْرٌ مِنَ الْمَنْسِيِّ أَوِ الْمَنْسُوءِ أَوْ مِثْلِهِ فَالْمَأْتِيُّ بِهِ مَعَ النَّسْخِ هُوَ النَّاسِخُ مِنْ شَرِيعَةٍ أَوْ حُكْمٍ وَالْمَأْتِيُّ بِهِ مَعَ الْإِنْسَاءِ مِنَ النِّسْيَانِ هُوَ النَّاسِخُ أَيْضًا مِنْ شَرِيعَةٍ أَوْ حُكْمٍ أَوْ هُوَ مَا يَجِيءُ مِنَ الْأَحْكَامِ غَيْرُ نَاسِخٍ وَلَكِنَّهُ حُكْمٌ مُخَالِفٌ يَنْزِلُ بَعْدَ الْآخَرِ وَالْمَأْتِيُّ بِهِ مَعَ النَّسْءِ أَيِ التَّأْخِيرِ هُوَ مَا يُقَارِنُ الْحُكْمَ الْبَاقِيَ مِنَ الْأَحْكَامِ النَّازِلَةِ فِي مُدَّةِ عَدَمِ النَّسْخِ.

{ نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا } “Ondan daha hayırlısını ya da onun benzerini getiririz” kavli şartın cevabıdır. Bunun cevap kılınması, nesh ile insâ (unutturma) veya nes' (erteleme) olan bu iki halin şu iki durumdan ayrılmadığını ihsas ettirir: Nesh vaktinde ve insâ vaktinde, neshedilenden daha hayırlı veya onun benzeri olan yahut unutturulan/ertelenenden daha hayırlı ya da onun misli olan bir şeyin getirilmesi. Nesh ile birlikte getirilen şey, bir şeriat veya hükümden ibaret olan nâsihtir (neshedendir). Unutma anlamındaki insâ ile birlikte getirilen şey de yine bir şeriat veya hükümden ibaret olan nâsihtir yahut neshedici olmaksızın diğeri peşinden inen muhalif bir hükümdür. Erteleme anlamındaki nes' ile birlikte getirilen şey ise neshin gerçekleşmediği süre zarfında inen ve baki kalan hükme eşlik eden hükümlerdir.

وَقَدْ أَجْمَلْتُ جِهَةَ الْخَيْرِيَّةِ وَالْمِثْلِيَّةِ لِتَذْهَبَ نَفْسُ السَّامِعِ كُلَّ مَذْهَبٍ مُمْكِنٍ فَتَجِدُهُ مُرَادًا إِذِ الْخَيْرِيَّةُ تَكُونُ مِنْ حَيْثُ الِاشْتِمَالُ عَلَى مَا يُنَاسِبُ مَصْلَحَةَ النَّاسِ، أَوْ مَا يَدْفَعُ عَنْهُمْ مَضَرَّةً، أَوْ مَا فِيهِ جَلْبُ عَوَاقِبَ حَمِيدَةٍ، أَوْ مَا فِيهِ ثَوَابٌ جَزِيلٌ، أَوْ مَا فِيهِ رِفْقٌ بِالْمُكَلَّفِينَ وَرَحْمَةٌ بِهِمْ فِي مَوَاضِعِ الشِّدَّةِ وَإِنْ كَانَ حَمْلُهُمْ عَلَى الشِّدَّةِ قَدْ يَكُونُ أَكْثَرَ مَصْلَحَةً. وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ كُلَّ صُورَةٍ مِنَ الصُّوَرِ الْمَفْرُوضَةِ فِي حَالَاتِ النَّسْخِ وَالْإِنْسَاءِ أَوِ النَّسْءِ هِيَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْخَيْرِ وَالْمِثْلِ مَعًا وَإِنَّمَا الْمُرَادُ أَنَّ كُلَّ صُورَةٍ مِنْهُمَا لَا تَخْلُو مِنَ الِاشْتِمَالِ عَلَى الْخَيْرِ مِنْهَا أَوِ الْمِثْلِ لَهَا فَلِذَلِكَ جِيءَ بَأَوْ فِي قَوْلِهِ: بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها فَهِيَ مُفِيدَةٌ لِأَحَدِ الشَّيْئَيْنِ مَعَ جَوَازِ الْجَمْعِ.

Dinleyenin zihni mümkün olan her ihtimale gidebilsin ve onun da kastedildiğini bulabilsin diye daha hayırlı olma ve benzer olma ciheti mücmel (genel) bırakılmıştır. Zira daha hayırlı olma; insanların maslahatına uygun olanı içermesi, onlardan bir zararı defetmesi, övgüye değer sonuçlar celbetmesi, bol sevap içermesi yahut her ne kadar onları zorluğa sevk etmek bazen daha maslahatlı olsa da zorluk anlarında mükelleflere kolaylık ve merhamet sağlaması cihetiyle olur. Nesh, insâ veya nes' hallerinde varsayılan her bir suretin hem hayrı hem de benzeri bir arada içermesi kastedilmemiştir; bilakis murat, bu iki suretten her birinin kendisinden daha hayırlı olanı yahut onun benzerini içermekten hali kalmamasıdır. İşte bu sebeple: { بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا } “Ondan daha hayırlısını ya da onun benzerini” kavlinde { أَوْ } (veya) edatı getirilmiştir; dolayısıyla bu, cem etme caiz olmakla birlikte iki şeyden birini ifade eder.

وَتَحْقِيقُ هَاتِهِ الصُّوَرِ بِأَيْدِيكُمْ، وَلْنَضْرِبْ لِذَلِكَ أَمْثَالًا تُرْشِدُ إِلَى الْمَقْصُودِ وَتُغْنِي عَنِ الْبَقِيَّةِ مَعَ عَدَمِ الْتِزَامِ الدَّرَجِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَصَحِّ فَنَقُولُ:

Bu suretlerin tahkiki elinizdedir. En sahih görüşe göre hareket etme mecburiyeti gütmeksizin maksada yol gösteren ve diğerlerine ihtiyaç bırakmayan misaller verelim ve şöyle diyelim:

(١) نَسْخُ شَرِيعَةٍ مَعَ الْإِتْيَانِ بِخَيْرٍ مِنْهَا كَنَسْخِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ بِالْإِسْلَامِ.

(1) Bir şeriatın neshedilip ondan daha hayırlısının getirilmesi: Tevrat ve İncil'in İslam ile neshedilmesi gibi.

(٢) نَسْخُ شَرِيعَةٍ مَعَ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهَا كَنَسْخِ شَرِيعَةِ هُودٍ بِشَرِيعَةِ صَالِحٍ فَإِنَّ لِكُلٍّ فَائِدَةً مُمَاثِلَةً لِلْأُخْرَى فِي تَحْدِيدِ أَحْوَالِ أُمَّتَيْنِ مَتَقَارِبَتَيِ الْعَوَائِدِ وَالْأَخْلَاقِ فَهُودٌ نَهَاهُمْ أَنْ يَبْنُوا بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً يَعْبَثُونَ وَصَالِحٌ لَمْ يَنْهَ عَنْ ذَلِكَ وَنَهَى عَنِ التَّعَرُّضِ لِلنَّاقَةِ بِسُوءٍ.

(2) Bir şeriatın neshedilip benzerinin getirilmesi: Hûd'un şeriatının Sâlih'in şeriatıyla neshedilmesi gibi. Zira her birinin, adetleri ve ahlakları birbirine yakın iki ümmetin hallerini belirlemede diğeriyle benzer bir faydası vardır. Hûd onları her yüksek tepeye eğlenmek için bir bina/işaret yapmaktan nehyetmiş, Sâlih ise bundan nehyetmeyip de deveye bir kötülükle dokunmaktan nehyetmiştir.

(٣) نَسْخُ حُكْمٍ فِي شَرِيعَةٍ بِخَيْرٍ مِنْهُ مِثْلُ نَسْخِ كَرَاهَةِ الْخَمْرِ الثَّابِتَةِ بِقَوْلِهِ: قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ [الْبَقَرَة: ٢١٩] بِتَحْرِيمِهَا بَتَاتًا فَهَذِهِ النَّاسِخَةُ خَيْرٌ مِنْ جِهَةِ الْمَصْلَحَةِ دُونَ الرِّفْقِ وَقَدْ يَكُونُ النَّاسِخُ خَيْرًا فِي الرِّفْقِ كَنَسْخِ تَحْرِيمِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَقُرْبَانِ النِّسَاءِ فِي لَيْلِ رَمَضَانَ بَعْدَ وَقْتِ الْإِفْطَارِ عِنْدَ الْغُرُوبِ إِذَا نَامَ الصَّائِمُ قَبْلَ أَنْ يَتَعَشَّى بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: مِنَ الْفَجْرِ [الْبَقَرَة: ١٨٧] قَالَ فِي الْحَدِيثِ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» فَفَرِحَ الْمُسْلِمُونَ بِنُزُولِهَا.

(3) Bir şeriattaki bir hükmün ondan daha hayırlısıyla neshedilmesi: { قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ } “De ki: Onlarda büyük bir günah ve faydalar vardır” [el-Bakara: 219] kavliyle sabit olan içkinin kerâhetinin, kesin olarak haram kılınmasıyla neshedilmesi gibi. Bu nesheden hüküm, kolaylık cihetiyle değil maslahat cihetiyle daha hayırlıdır. Bazen de nesheden hüküm kolaylık bakımından daha hayırlı olur; nitekim oruç tutan kimse akşam yemeğini yemeden önce uyuduğunda, gün batımındaki iftar vaktinden sonra ramazan gecesinde yeme, içme ve kadınlara yaklaşma yasağının Yüce Allah'ın: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ } kavlinden: { مِنَ الْفَجْرِ } [el-Bakara: 187] kavline kadar olan ayetle neshedilmesi gibi. Sahîh-i Buhârî'deki hadiste: "Bunun inmesiyle Müslümanlar pek sevindiler" denilmiştir.

(٤) نَسْخُ حُكْمٍ فِي الشَّرِيعَةِ بِحُكْمٍ مِثْلِهِ كَنَسْخِ الْوَصِيَّةِ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِتَعْيِينِ الْفَرَائِضِ وَالْكُلُّ نَافِعٌ لِلْكُلِّ فِي إِعْطَائِهِ مَالًا، وَكَنَسْخِ فَرْضِ خَمْسِينَ صَلَاةً بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ مَعَ جَعْلِ ثَوَابِ الْخَمْسِينَ لِلْخَمْسِ فَقَدْ تَمَاثَلَتَا مِنْ جِهَةِ الثَّوَابِ، وَكَنَسْخِ آيَةِ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ [الْبَقَرَة: ١٨٤] بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ [الْبَقَرَة: ١٨٥] إِلَى قَوْلِهِ: وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٨٤] فَأثْبت كَوْنِ الصَّوْمِ خَيْرًا مِنَ الْفِدْيَةِ.

(4) Şeriattaki bir hükmün onun benzeri bir hükümle neshedilmesi: Anne-baba ve akrabalara vasiyet hükmünün muayyen miras paylarıyla (ferâiz) neshedilmesi gibi; zira her ikisi de mal verilmesi hususunda herkes için faydalıdır. Yine elli vakit namazın, elli vaktin sevabı beş vakte verilmek suretiyle beş vakit namazla neshedilmesi gibi; nitekim sevap cihetinden ikisi birbirine denk kılınmıştır. Ve: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ } “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye gerekir” [el-Bakara: 184] ayetinin Yüce Allah'ın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” [el-Bakara: 185] kavliyle neshedilmesi ve: { وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” [el-Bakara: 184] buyruğu ile orucun fidyeden daha hayırlı olduğunun sabit kılınması gibi.

(٥) إِنْسَاءٌ بِمَعْنَى التَّأْخِيرِ لِشَرِيعَةٍ مَعَ مَجِيءِ خَيْرٍ مِنْهَا، تَأْخِيرُ ظُهُورِ دِينِ الْإِسْلَامِ فِي حِينِ الْإِتْيَانِ بِشَرَائِعَ سَبَقَتْهُ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا هِيَ خَيْرٌ بِالنِّسْبَةِ لِلْأُمَّةِ الَّتِي شُرِعَتْ لَهَا وَالْعَصْرِ الَّذِي شُرِعَتْ فِيهِ فَإِنَّ الشَّرَائِعَ تَأْتِي لِلنَّاسِ بِمَا يُنَاسِبُ أَحْوَالَهُمْ حَتَّى يَتَهَيَّأَ الْبَشَرُ كُلُّهُمْ لِقَبُولِ الشَّرِيعَةِ الْخَاتِمَةِ الَّتِي هِيَ الدِّينُ عِنْدَ اللَّهِ فَالْخَيْرِيَّةُ هُنَا بِبَعْضِ مَعَانِيهَا وَهِيَ نِسْبِيَّةٌ.

(5) Bir şeriatın erteleme anlamında geciktirilmesiyle (insâ) birlikte ondan daha hayırlısının getirilmesi: Kendisinden önce gelen şeriatların getirildiği dönemde İslam dininin zuhurunun ertelenmesi gibi. O önceki şeriatların her biri, kendisine meşru kılındığı ümmet ve meşru kılındığı çağ açısından daha hayırlıdır; çünkü şeriatlar, bütün insanlık Allah katındaki din olan son şeriatı kabule hazır hale gelinceye kadar insanların hallerine uygun olanı getirmektedir. Dolayısıyla buradaki hayırlılık, bazı anlamlarıyla nisbîdir.

(٦) إِنْسَاءُ شَرِيعَةٍ بِمَعْنَى تَأْخِيرِ مَجِيئِهَا مَعَ إِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وُقُوعَهُ بَعْدَ حِينٍ وَمَعَ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهَا كَتَأْخِيرِ شَرِيعَةِ عِيسَى فِي وَقْتِ الْإِتْيَانِ بِشَرِيعَةِ مُوسَى وَهِيَ خَيْرٌ مِنْهَا مِنْ حَيْثُ الِاشْتِمَالِ عَلَى مُعْظَمِ الْمَصَالِحِ وَمَا تَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ.

(6) Yüce Allah'ın onun bir süre sonra gerçekleşmesini irade etmesiyle birlikte gelişinin geciktirilmesi anlamında bir şeriatın ertelenmesi (insâ) ve onun bir benzerinin getirilmesi: Musa'nın şeriatının getirildiği vakitte İsa'nın şeriatının ertelenmesi gibi; zira o, maslahatların çoğunu ve ümmetin ihtiyaç duyduğu şeyleri içermesi bakımından ondan daha hayırlıdır.

(٧) إِنْسَاءٌ بِمَعْنَى تَأْخِيرِ الْحُكْمِ الْمُرَادِ مَعَ الْإِتْيَانِ بِخَيْرٍ مِنْهُ كَتَأْخِيرِ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ وَهُوَ

(7) Murat edilen hükmün geciktirilmesi (insâ) ile birlikte ondan daha hayırlısının getirilmesi: İçkinin haram kılınmasının geciktirilmesi ve bununla birlikte

مُرَادٌ مَعَ الْإِتْيَانِ بِكَرَاهَتِهِ أَوْ تَحْرِيمِهِ فِي أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ فَقَطْ فَإِنَّ الْمَأْتِيَّ بِهِ خَيْرٌ مِنَ التَّحْرِيمِ مِنْ حَيْثُ الرِّفْقِ بِالنَّاسِ فِي حَمْلِهِمْ عَلَى مُفَارَقَةِ شَيْءٍ افْتَتَنُوا بِمَحَبَّتِهِ.

murat olduğu halde mekruh kılınmasının veya yalnızca namaz vakitlerinde haram kılınmasının getirilmesi gibi. Zira getirilen bu hüküm, sevgisine müptela oldukları bir şeyden vazgeçirilmeleri hususunda insanlara kolaylık göstermek bakımından [kesin] haram kılınmasından daha hayırlıdır.

(٨) إِنْسَاءُ شَرِيعَةٍ بِمَعْنَى بَقَائِهَا غَيْرَ مَنْسُوخَةٍ إِلَى أَمَدٍ مَعْلُومٍ مَعَ الْإِتْيَانِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَيْ أَوْسَعُ وَأَعَمُّ مَصْلَحَةً وَأَكْثَرُ

(8) Bir şeriatın bilinen bir süreye kadar neshedilmeksizin baki kalması anlamında ertelenmesi (insâ) ve bununla birlikte ondan daha hayırlısının, yani maslahatı daha geniş ve kapsamlı, sevabı daha çok

ثَوَابًا لَكِنْ فِي أُمَّةٍ أُخْرَى أَوْ بِمِثْلِهَا كَذَلِكَ.

olanının başka bir ümmete getirilmesi veya aynı şekilde bir benzerinin getirilmesi.

(٩) إِنْسَاءُ آيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ بِمَعْنَى بَقَائِهَا غَيْرَ مَنْسُوخَةٍ إِلَى أَمَدٍ مَعْلُومٍ مَعَ الْإِتْيَانِ بِخَيْرٍ مِنْهَا فِي بَابٍ آخَرَ أَعَمُّ مَصْلَحَةً أَوْ بِمِثْلِهَا فِي بَابٍ آخَرَ أَيْ مِثْلِهَا مَصْلَحَةً أَوْ ثَوَابًا مِثْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ فِي وَقْتِ الصَّلَوَاتِ وَيَنْزِلُ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ تَحْرِيمُ الْبَيْعِ فِي وَقْتِ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ.

(9) Kur'an'dan bir ayetin bilinen bir süreye kadar neshedilmeksizin baki kalması anlamında ertelenmesi (insâ) ve bununla birlikte başka bir konuda maslahatı daha kapsamlı olan daha hayırlısının yahut başka bir konuda maslahat veya sevap bakımından onun bir benzerinin getirilmesi: Namaz vakitlerinde içkinin yasaklanması ve o süre zarfında cuma namazı vaktinde alışverişin yasaklanmasının indirilmesi gibi.

(١٠) نِسْيَانُ شَرِيعَةٍ بِمَعْنَى اضْمِحْلَالُهَا كَشَرِيعَةِ آدَمَ وَنُوحٍ مَعَ مَجِيءِ شَرِيعَةِ مُوسَى وَهِيَ أَفْضَلُ وَأَوْسَعُ وَشَرِيعَةِ إِدْرِيسَ مَثَلًا وَهِيَ مِثْلُ شَرِيعَةِ نُوحٍ.

(10) Bir şeriatın unutulması (nisyân), yani yürürlükten kalkıp silinmesi: Daha faziletli ve kapsamlı olan Musa'nın şeriatının gelişiyle birlikte Âdem ve Nuh'un şeriatının ve mesela Nuh'un şeriatının benzeri olan İdris'in şeriatının silinmesi gibi.

(١١) نِسْيَانُ حُكْمِ شَرِيعَةٍ مَعَ مَجِيءِ خَيْرٍ مِنْهُ أَوْ مِثْلِهِ، كَانَ فِيمَا نَزَلَ عَشْرُ رَضَعَاتٍ مَعْلُومَاتٍ يُحَرِّمْنَ فَنُسِخْنَ بِخَمْسٍ مَعْلُومَاتٍ ثُمَّ نُسِيَا مَعًا وَجَاءَتْ آيَةُ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ [النِّسَاء: ٢٣] عَلَى الْإِطْلَاقِ وَالْكُلُّ مُتَمَاثِلٌ فِي إِثْبَاتِ الرَّضَاعَةِ وَلَا مَشَقَّةَ عَلَى الْمُكَلَّفِينَ فِي رَضْعَةٍ أَوْ عَشْرٍ لِقُرْبِ الْمِقْدَارِ.

(11) Bir şeriat hükmünün unutulması ile birlikte ondan daha hayırlısının veya benzerinin getirilmesi: İndirilenler arasında, [evliliği] haram kılan bilinen on emzirme vardı; bunlar bilinen beş emzirme ile neshedildi, sonra her ikisi de unutturuldu ve { وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ } “Emzirmeden [ötürü] kardeşleriniz” [en-Nisâ: 23] ayeti mutlak olarak geldi. Bunların hepsi süt hısımlığını sabit kılmada birbirine denktir ve miktar birbirine yakın olduğu için bir veya on emzirmede mükellefler açısından bir meşakkat yoktur.