وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ النِّسْيَانِ التَّرْكُ وَهُوَ حِينَئِذٍ يَرْجِعُ مَعْنَاهُ وَصُوَرُهُ إِلَى مَعْنَى وَصُوَرِ الْإِنْسَاءِ بِمَعْنَى التَّأْخِيرِ.
Bir görüşe göre: Nisyândan murat terktir; bu durumda onun anlamı ve biçimleri, geciktirme anlamındaki insânın anlamına ve biçimlerine raci olur.
وَالْمَقْصِدُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها إِظْهَارُ مُنْتَهَى الْحِكْمَةِ وَالرَّدِّ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَهُمُّهُمْ أَنْ تُنْسَخَ شَرِيعَةٌ بِشَرِيعَةٍ أَوْ حُكْمٌ فِي شَرِيعَةٍ بِحُكْمٍ آخَرَ وَلَا يَقْدَحُ ذَلِكَ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا فِي حِكْمَتِهِ وَلَا رُبُوبِيَّتِهِ لِأَنَّهُ مَا نَسَخَ شَرْعًا أَوْ حُكْمًا وَلَا تَرَكَهُ إِلَّا وَهُوَ قَدْ عَوَّضَ النَّاسَ مَا هُوَ أَنْفَعُ لَهُمْ مِنْهُ حِينَئِذٍ أَوْ مَا هُوَ مِثْلُهُ مِنْ حَيْثُ الْوَقْتِ وَالْحَالِ، وَمَا أَخَّرَ حُكْمًا فِي زَمَنٍ ثُمَّ أَظْهَرَهُ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَّا وَقَدْ عَوَّضَ النَّاسَ فِي إِبَّانِ تَأْخِيرِهِ مَا يَسُدُّ مَسَدَّهُ بِحَسَبِ أَحْوَالِهِمْ، وَذَلِكَ مَظْهَرُ الرُّبُوبِيَّةِ فَإِنَّهُ يَرُبُّ الْخَلْقَ وَيَحْمِلُهُمْ عَلَى مَصَالِحِهِمْ مَعَ الرِّفْقِ بِهِمْ وَالرَّحْمَةِ، وَمُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى فِي تِلْكَ الْأَزْمِنَةِ وَالْأَحْوَالِ كُلِّهَا وَاحِدٌ وَهُوَ حِفْظُ نِظَامِ الْعَالَمِ وَضَبْطُ تَصَرُّفِ النَّاسِ فِيهِ عَلَى وَجْهٍ يَعْصِمُ أَحْوَالَهُمْ مِنَ الِاخْتِلَالِ بِحَسَبِ الْعُصُورِ وَالْأُمَمِ وَالْأَحْوَالِ إِلَى أَنْ جَاءَ بِالشَّرِيعَةِ الْخَاتِمَةِ وَهِيَ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ النَّاسِ وَلِذَلِكَ قَالَ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ [آل عمرَان: ١٩] وَقَالَ أَيْضًا: شَرَعَ لَكُمْ
Yüce Allah'ın: { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها } “Ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz” kavlinden maksat, hikmetin zirvesini ortaya koymak ve onlara şu cevabı vermektir: Bir şeriatın başka bir şeriatla veya bir şeriattaki hükmün başka bir hükümle neshedilmesi onları kaygılandırmamalıdır; bu durum Yüce Allah'ın ne ilmine ne hikmetine ne de rubûbiyetine halel getirir. Çünkü O, bir şeriatı veya hükmü neshettiğinde yahut onu terk ettiğinde, mutlaka insanlara o an için kendilerine daha faydalı olanını veya vakit ve durum itibarıyla onun benzeri olanını bedel olarak vermiştir; bir hükmü bir dönemde geciktirip sonra açığa çıkardığında da mutlaka geciktirildiği süreçte onların durumlarına göre onun yerini tutacak olanı insanlara bedel olarak vermiştir. İşte bu, rubûbiyetin tecellisidir; zira O, kullarını terbiye eder ve onlara lütuf ve merhametle muamele ederek maslahatlarına sevk eder. Bütün bu zamanlarda ve hallerde Yüce Allah'ın muradı birdir; o da âlemin nizamını korumak ve çağlara, ümmetlere ve durumlara göre insanların hallerini bozulmaktan koruyacak şekilde dünyadaki tasarruflarını tanzim etmektir; ta ki Yüce Allah'ın insanlardan asıl muradı olan son şeriatı getirinceye kadar. Nitekim bundan ötürü: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” [Âl-i İmrân: 19] buyurmuş ve ayrıca şöyle buyurmuştur: { شَرَعَ لَكُمْ }
مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً
{ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً } “Dinden Nûh'a vasiyet ettiği şeyi”
[الشورى: ١٣] الْآيَةَ.
“O, Nuh'a vasiyet ettiği şeyi dinden sizin için şeriat kıldı” [eş-Şûrâ: 13] ayet-i kerimesi.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِتْيَانَ بِخَيْرٍ أَوْ بِمِثْلٍ رَاجِعٌ إِلَى كُلٍّ مِنَ النَّسْخِ وَالْإِنْسَاءِ فَيَكُونُ الْإِتْيَانُ بِخَيْرٍ مِنَ الْمَنْسُوخَةِ أَوِ الْمُنْسَاةِ أَوْ بِمِثْلِهَا وَلَيْسَ الْكَلَامُ مِنَ اللَّفِّ وَالنَّشْرِ. فَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Zahir olan şudur ki, daha hayırlısının veya benzerinin getirilmesi hem neshe hem de insâya racidir. Buna göre neshedilenden veya ertelenenden daha hayırlısı yahut onun benzeri getirilir; bu ifade leff ü neşir kabilinden değildir. Yüce Allah'ın:
نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها هُوَ إِمَّا إِتْيَانُ تَعْوِيضٍ أَوْ إِتْيَانُ تَعْزِيزٍ. وَتَوْزِيعُ هَذَا
{ نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها } “Ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz” kavli, ya bedel getirme (ta'vîz) ya da pekiştirme getirmedir (ta'zîz). Bu
الضَّابِطِ عَلَى الصُّوَرِ الْمُتَقَدِّمَةِ غَيْرُ عَزِيزٍ. وَالْمَعْنَى إِنَّا لَمْ نَتْرُكِ الْخَلْقَ فِي وَقْتٍ سُدًى، وَأَنْ لَيْسَ فِي النَّسْخِ مَا يتَوَهَّم مِنْهُ البداء.
kuralın geçen suretlere uygulanması zor değildir. Anlamı şudur: Biz mahlukatı hiçbir zaman başıboş bırakmadık ve neshte bedâ (fikir değiştirme) vehmedilecek bir durum yoktur.
وَفِي الْآيَةِ إِيجَازٌ بَدِيعٌ فِي التَّقْسِيمِ قَدْ جَمَعَ هَاتِهِ الصُّوَرَ الَّتِي سَمِعْتُمُوهَا وَصُوَرًا تَنْشَقُّ مِنْهَا لَا أَسْأَلُكُمُوهَا لِأَنَّهُ مَا فُرِضَتْ مِنْهَا صُورَةٌ بَعْدَ هَذَا إِلَّا عَرَفْتُمُوهَا.
Ayette, işittiğiniz bu sureleri ve bunlardan türeyip de size sormayacağım sureleri bir araya toplayan harikulade bir taksim icazı vardır; çünkü bundan sonra onlardan hangi suret varsayılsa onu mutlaka anlamış olursunuz.
وَمِمَّا يَقِفُ مِنْهُ الشَّعْرُ وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُوَجَّهَ إِلَيْهِ النَّظَرُ مَا قَالَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: نُنْسِها أَنَّهُ إِنْسَاءُ اللَّهِ تَعَالَى الْمُسْلِمِينَ لِلْآيَةِ أَوْ لِلسُّورَةِ، أَيْ إِذْهَابُهَا عَنْ قُلُوبِهِمْ أَوْ إِنْسَاؤُهُ النَّبِيءَ ﷺ إِيَّاهَا فَيَكُونُ نِسْيَانُ النَّاسِ كُلِّهِمْ لَهَا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ دَلِيلًا عَلَى النَّسْخِ وَاسْتَدَلُّوا لِذَلِكَ بِحَدِيثٍ
Tüyleri ürperten ve dönüp bakılmaması gereken görüşlerden biri de bazı müfessirlerin Yüce Allah'ın: { نُنْسِها } “onu unutturursak” kavli hakkında söyledikleridir; yani Yüce Allah'ın Müslümanlara ayeti veya sureyi unutturması, kalplerinden gidermesi yahut Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] unutturmasıdır. Böylece bütün insanların aynı anda onu unutması neshin delili olmaktadır. Buna da şu hadisi delil getirmişlerdir:
أَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ بِسَنَدِهِ إِلَى ابْنِ عُمَرَ قَالَ «قَرَأَ رَجُلَانِ سُورَةً أَقْرَأَهُمَا إِيَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَامَا ذَاتَ لَيْلَةٍ يُصَلِّيَانِ فَلَمْ يَقْدِرَا مِنْهَا عَلَى حَرْفٍ فَغَدَيَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَا ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ لَهُمَا: «إِنَّهَا مِمَّا نُسِخَ وَأُنْسِيَ فَالْهُوَا عَنْهَا» .
Taberânî'nin İbn Ömer'e ulaşan senediyle rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İki adam Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] kendilerine okuttuğu bir sureyi okuyorlardı. Bir gece namaza kalktılar ama ondan tek bir harfe bile güç yetiremediler (hatırlayamadılar). Sabahleyin Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] gidip durumu ona anlattılar. Bunun üzerine onlara: “O, neshedilen ve unutturulanlardandır, artık onu bırakın” buyurdu.»
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ هَذَا الْحَدِيثُ فِي سَنَدِهِ سُلَيْمَانُ بْنُ أَرْقَمَ وَهُوَ ضَعِيفٌ وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ أَغْرَبَ بِهِ الطَّبَرَانِيُّ وَكَيْفَ خَفَى مِثْلُهُ عَلَى أَئِمَّةِ الْحَدِيثِ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ نِسْيَانَ النَّبِيءِ مَا أَرَادَ اللَّهُ نَسْخَهُ وَلَمْ يُرِدْ أَنْ يُثْبِتَهُ قُرْآنًا جَائِزٌ، أَيْ لَكِنَّهُ لَمْ يَقَعْ فَأَمَّا النِّسْيَانُ الَّذِي هُوَ آفَةٌ فِي الْبَشَرِ فَالنَّبِيءُ مَعْصُومٌ عَنْهُ قَبْلَ التَّبْلِيغِ، وَأَمَّا بَعْدَ التَّبْلِيغِ وَحِفْظِ الْمُسْلِمِينَ لَهُ فَجَائِزٌ وَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُ أَسْقَطَ آيَةً مِنْ سُورَةٍ فِي الصَّلَاةِ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ لِأُبَيٍّ لِمَ لَمْ تُذَكِّرْنِي قَالَ حَسِبْتُ أَنَّهَا رُفِعَتْ قَالَ: لَا وَلَكِنِّي نُسِّيتُهَا اهـ.
İbn Kesîr şöyle demiştir: Bu hadisin senedinde Süleyman b. Erkam vardır ve o zayıftır. İbn Atiyye de şöyle demiştir: Bu münker bir hadistir, Taberânî bununla tek kalmıştır; böylesi bir rivayet hadis imamlarına nasıl gizli kalabilir? Sahih olan şudur ki, Peygamber'in Allah'ın neshetmeyi dilediği ve Kur'an olarak sabit tutmak istemediği şeyi unutması caizdir, yani mümkündür fakat vuku bulmamıştır. İnsani bir zaafiyet olan unutmaya gelince; Peygamber tebliğden önce bundan korunmuştur (masumdur). Tebliğden ve Müslümanların onu ezberlemesinden sonra ise caizdir. Nitekim rivayet edildiğine göre o, namazda bir sureden bir ayeti atlamıştı; [namazı] bitirince Übeyy'e: «Bana neden hatırlatmadın?» buyurdu. [Übeyy]: «Kaldırıldığını sandım» dedi. [Resûlullah]: «Hayır, fakat bana unutturuldu» buyurdu.
وَالْحَقُّ عِنْدِي أَنَّ النِّسْيَانَ الْعَارِضَ الَّذِي يُتَذَكَّرُ بَعْدَهُ جَائِزٌ وَلَا تُحْمَلُ عَلَيْهِ الْآيَةُ لِمُنَافَاتِهِ لِظَاهِرِ قَوْلِهِ: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها وَأَمَّا النِّسْيَانُ الْمُسْتَمِرُّ لِلْقُرْآنِ فَأَحْسَبُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى [الْأَعْلَى: ٦] دَلِيلٌ عَلَيْهِ وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ [الْأَعْلَى: ٧] هُوَ مِنْ بَابِ التَّوْسِعَةِ فِي الْوَعْدِ وَسَيَأْتِي بَيَانُ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْأَعْلَى.
Bana göre doğru olan şudur: Sonrasında hatırlanan arızi unutma caizdir; ancak: { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها } “Ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz” kavlinin zahirine aykırı olduğu için ayet buna hamledilemez. Kur'an'ın sürekli olarak unutulmasına gelince, bunun caiz olmadığını düşünüyorum. Yüce Allah'ın: { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى } “Sana okutacağız da asla unutmayacaksın” [el-A'lâ: 6] kavli buna delildir. { إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği müstesna” [el-A'lâ: 7] kavli ise vaatte genişlik kabilindendir; bunun açıklaması A'lâ Suresi'nde gelecektir.
وَأَمَّا مَا وَرَدَ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنْ أَنَسٍ قَالَ: كُنَّا نَقْرَأُ سُورَةً نُشَبِّهُهَا فِي الطُّولِ بِبَرَاءَةٌ فَأُنْسِيتُهَا غَيْرَ أَنِّي حَفِظْتُ مِنْهَا لَوْ كَانَ لِابْنِ آدَمَ وَادِيَانِ مِنْ مَالٍ لَابْتَغَى لَهُمَا ثَالِثًا وَمَا يَمْلَأُ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ إِلَّا التُّرَابُ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ اهـ. فَهُوَ غَرِيبٌ وَتَأْوِيلُهُ أَنْ هُنَالِكَ سُورَةً
Sahîh-i Müslim'de Enes'ten rivayet edilen: «Uzunluk bakımından Berâe (Tevbe) Suresi'ne benzettiğimiz bir sure okurduk; bana unutturuldu, ancak ondan şunu ezberimde tuttum: Âdemoğlunun iki vadi dolusu malı olsa, mutlaka bunlara bir üçüncüsünü isterdi; Âdemoğlunun karnını topraktan başkası doldurmaz ve Allah tövbe edenin tövbesini kabul eder» rivayetine gelince, bu gariptir ve yorumu şudur: Orada bir sure vardı,
نُسِخَتْ قِرَاءَتُهَا وَأَحْكَامُهَا، وَنِسْيَانُ الْمُسْلِمِينَ لِمَا نُسِخَ لَفْظُهُ مِنَ الْقُرْآنِ غَيْرُ عَجِيبٍ عَلَى أَنَّهُ حَدِيثٌ غَرِيبٌ اهـ.
okunuşu ve hükümleri neshedilmişti. Kur'an'dan lafzı neshedilen bir şeyi Müslümanların unutması şaşılacak bir şey değildir; kaldı ki o hadis gariptir.
وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ النَّسْخَ وَاقِعٌ، وَقَدِ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ عَلَى جَوَازِ النَّسْخِ وَوُقُوعِهِ وَلَمْ يُخَالِفْ فِي ذَلِكَ إِلَّا أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ مُحَمَّدُ بْنُ بَحْرٍ فَقِيلَ: إِنَّ خِلَافَهُ لَفْظِيٌّ وَتَفْصِيلُ
Bu ayet, neshin vaki olduğuna delalet etmiştir. İslam âlimleri neshin caiz ve vaki olduğu hususunda icma etmişlerdir; buna sadece Ebû Müslim el-İsfahânî Muhammed b. Bahr muhalefet etmiştir. Onun muhalefetinin lafzi olduğu söylenmiştir;
الْأَدِلَّةِ فِي كُتُبِ أُصُولِ الْفِقْهِ.
delillerin ayrıntısı ise fıkıh usulü kitaplarındadır.
وَقَدْ قَسَّمُوا نَسْخَ أَدِلَّةِ الْأَحْكَامِ وَمَدْلُولَاتِهَا إِلَى أَقْسَامٍ: نَسْخُ التِّلَاوَةِ وَالْحُكْمِ مَعًا وَهُوَ الْأَصْلُ وَمَثَّلُوهُ بِمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ كَانَ فِيمَا أُنْزِلَ لَا تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ فَإِنَّهُ كُفْرٌ بِكُمْ أَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ، وَنَسْخُ الْحُكْمِ وَبَقَاءُ التِّلَاوَةِ وَهَذَا وَاقِعٌ لِأَنَّ إِبْقَاءَ التِّلَاوَةِ يُقْصَدُ مِنْهُ بَقَاءُ الْإِعْجَازِ بِبَلَاغَةِ الْآيَةِ وَمِثَالُهُ آيَةُ: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ [الْأَنْفَال: ٦٥] إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ. وَنَسْخُ التِّلَاوَةِ وَبَقَاءُ الْحُكْمِ وَمَثَّلُوهُ بِمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ: كَانَ فِيمَا يُتْلَى الشَّيْخُ وَالشَّيْخَةُ إِذَا زَنَيَا فَارْجُمُوهُمَا وَعِنْدِي أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي نَسْخِ التِّلَاوَةِ وَبَقَاءِ الْحُكْمِ وَقَدْ تَأَوَّلُوا قَوْلَ عُمَرَ كَانَ فِيمَا يُتْلَى أَنَّهُ كَانَ يُتْلَى بَيْنَ النَّاسِ تَشْهِيرًا بِحُكْمِهِ. وَقَدْ كَانَ كَثِيرٌ مِنَ الصَّحَابَةِ يَرَى أَنَّ الْآيَةَ إِذَا نُسِخَ حُكْمُهَا لَا تَبْقَى كِتَابَتُهَا فِي الْمُصْحَفِ فَفِي الْبُخَارِيِّ فِي التَّفْسِيرِ قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ قُلْتُ لِعُثْمَانَ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً [الْبَقَرَة: ٢٣٤] نَسَخَتْهَا الْآيَةُ الْأُخْرَى فَلِمَ تَكْتُبُهَا قَالَ: يَا ابْنَ أَخِي لَا أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْهُ مِنْ مَكَانِهِ.
Hüküm delillerinin ve medlullerinin neshini kısımlara ayırmışlardır: Tilavet ve hükmün birlikte neshi; asıl olan budur ve buna Ebû Bekir'den rivayet edilen: «İndirilenler arasında: ‘Babalarınızdan yüz çevirmeyin; zira babalarınızdan yüz çevirmeniz sizin için bir küfürdür’ [ayeti] vardı» rivayetini örnek vermişlerdir. Hükmün neshedilip tilavetin baki kalması; bu vuku bulmuştur çünkü tilavetin baki bırakılmasından maksat, ayetin belağatındaki mucizeliğin sürmesidir. Bunun örneği: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa...” [el-Enfâl: 65] ayetinden sonrasıdır. Tilavetin neshedilip hükmün baki kalması; buna da Ömer'den rivayet edilen: «Okunanlar arasında: ‘İhtiyar erkek ve ihtiyar kadın zina ettikleri zaman onları recmedin’ [ayeti] vardı» rivayetini örnek vermişlerdir. Bana göre tilavetin neshedilip hükmün baki kalmasında bir fayda yoktur. Ömer'in «okunanlar arasındaydı» sözünü, hükmünü duyurmak için insanlar arasında okunuyordu şeklinde yorumlamışlardır. Sahabenin çoğu, hükmü neshedilen ayetin metninin Mushaf'ta kalmayacağı görüşündeydi. Nitekim Buhârî'nin Tefsir bölümünde yer aldığına göre İbnü'z-Zübeyr şöyle demiştir: Osman'a: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً } “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanlar...” [el-Bakara: 234] ayetini diğer ayet neshetti, öyleyse onu neden yazıyorsun? dedim. O da: Ey kardeşimin oğlu, ondan hiçbir şeyi yerinden değiştirmem, dedi.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٠٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 107]
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٠٧)
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Bilmez misin ki, göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır? Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” (107)
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٠٧) .
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla kadirdir?” (106) { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Bilmez misin ki, göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır? Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” (107)
مَسُوقٌ لبَيَان حِكْمَة النّسخ وَالْإِتْيَانِ بِالْخَيْرِ وَالْمِثْلِ بَيَانًا غَيْرَ مُفَصَّلٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ بَعْدَ أَنْ فَرَغَ مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ النَّسْخَ الَّذِي اسْتَبْعَدُوهُ وَتَذَرَّعُوا بِهِ لِتَكْذِيبِ الرَّسُولِ هُوَ غَيْرُ مُفَارِقٍ لِتَعْوِيضِ الْمَنْسُوخِ بِخَيْرٍ مِنْهُ أَوْ مِثْلِهِ أَوْ تَعْزِيزِ الْمُبَقَّى بِمِثْلِهِ أُرِيدَ أَنْ يَنْتَقِلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى كَشْفِ مَا بَقِيَ مِنَ الشُّبْهَةِ وَهِيَ أَنْ يَقُولَ الْمُنْكِرُ وَمَا هِيَ الْفَائِدَةُ فِي النَّسْخِ حَتَّى يَحْتَاجَ لِلتَّعْوِيضٍ؟ وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يَتَصَدَّى لِبَيَانِ اخْتِلَافِ الْمَصَالِحِ وَمُنَاسَبَتِهَا لِلْأَحْوَالِ وَالْأَعْصَارِ وَلِبَيَانِ تَفَاصِيلِ الْخَيْرِيَّةِ وَالْمِثْلِيَّةِ فِي كُلِّ نَاسِخٍ وَمَنْسُوخٍ. وَلَمَّا
[Bu ayetler], neshin ve daha hayırlısı ile benzerinin getirilmesinin hikmetini üslûb-ı hakîm yoluyla tafsilatsız bir şekilde açıklamak üzere sevk edilmiştir. Şöyle ki: Akıldan uzak gördükleri ve Resûl'ü yalanlamak için bahane kıldıkları neshin; neshedilenin yerine daha hayırlısının veya benzerinin verilmesinden yahut baki bırakılanın benzeriyle pekiştirilmesinden ayrılmadığına dikkat çekildikten sonra, bundan geriye kalan şüphenin giderilmesine geçilmek istendi. O şüphe de inkârcının şöyle demesidir: «Neshte ne fayda var ki yerine bedel getirmeye ihtiyaç duyulsun?» Zahirin gereği, maslahatların değişkenliğini ve bunların hallere ve çağlara uygunluğunu, ayrıca her nasih ve mensuhtaki hayırlılık ve benzerlik tafsilatını açıklamaya yönelmekti. Ne var ki
كَانَ التَّصَدِّي لِذَلِكَ أَمْرًا لَمْ تَتَهَيَّأْ لَهُ عُقُولُ السَّامِعِينَ لِعُسْرِ إِدْرَاكِهِمْ مَرَاتِبَ الْمَصَالِحِ وَتَفَاوُتِهَا، لِأَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يَحْتَاجُ إِلَى تَأْصِيلِ قَوَاعِدٍ مِنْ أُصُولٍ شَرْعِيَّةٍ وَسِيَاسِيَّةٍ، عَدَلَ بِهِمْ عَنْ بَيَانِ ذَلِكَ وَأُجْمِلَتْ لَهُمُ الْمَصْلَحَةُ بِالْحِوَالَةِ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي لَا يَشِذُّ عَنْهَا مُمْكِنٌ مُرَادٌ، وَعَلَى سَعَةِ مُلْكِهِ الْمُشْعِرِ بِعَظِيمِ عِلْمِهِ، وَعَلَى حَاجَةِ الْمَخْلُوقَاتِ إِلَيْهِ إِذْ لَيْسَ لَهُمْ رَبٌّ سِوَاهُ وَلَا وَلِيٌّ دُونَهُ وَكَفَى بِذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُ يَحْمِلُهُمْ
buna yönelmek, dinî ve siyasî esaslardan kurallar vazetmeyi gerektirdiğinden, muhatapların maslahatların mertebelerini ve farklılıklarını kavramalarının zorluğu sebebiyle zihinlerinin buna hazır olmadığı bir konuydu. Bu yüzden bunu açıklamaktan vazgeçildi ve maslahat; irade edilen hiçbir mümkünün dışarıda kalamayacağı Yüce Allah'ın kudretine, O'nun yüce ilmine delalet eden mülkünün genişliğine ve mahlukatın O'na olan ihtiyacına -zira O'ndan başka bir Rableri ve O'ndan gayrı bir dostları yoktur- havale edilerek onlara veciz bir şekilde ifade edildi. Bu da O'nun onları her durumda
عَلَى مَصَالِحِهِمْ فِي سَائِرِ الْأَحْوَالِ. وَمِمَّا يَزِيدُ هَذَا الْعُدُولَ تَوْجِيهًا أَنَّ التَّصَدِّيَ لِلْبَيَانِ يَفَتْحُ بَابَ الْجِدَالِ فِي إِثْبَاتِ الْمَصْلَحَةِ وَتَفَاوُتِ ذَلِكَ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الْقَرَائِحِ وَالْفُهُومِ.
maslahatlarına sevk ettiğine bir delil olarak yetti. Bu yönelişin (udûl) gerekçesini pekiştiren bir husus da şudur: Tafsilatlı açıklamaya girişmek, maslahatın tespiti ve bunun anlayış ile kabiliyetlerin farklılığına göre değişmesi hususunda tartışma kapısını açardı.
وَلِأَنَّ أَسْبَابَ التَّشْرِيعِ وَالنَّسْخِ أَقْسَامٌ، مِنْهُ مَا ظَهَرَ وَجْهُهُ بِالنَّصِّ فَيُمْكِنُ إِفْهَامُهُمْ إِيَّاهُ نَحْوَ قَوْلِهِ: إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ [الْمَائِدَة: ٩١] الْآيَةَ بَعْدَ قَوْلِهِ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النِّسَاء: ٤٣] الْآيَةَ وَنَحْوَ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً [الْأَنْفَال: ٦٦] الْآيَةَ. وَمِنْهَا مَا يَعْسُرُ إِفْهَامُهُمْ إِيَّاهُ لِأَنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى عِلْمٍ وَتَفْصِيلٍ مِنْ شَأْنِ الْمُشَرِّعِينَ وَعُلَمَاءِ الْأُصُولِ كَالْأَشْيَاءِ الَّتِي عُرِفَتْ بِالْقِيَاسِ وَأُصُولِ التَّشْرِيعِ. وَمِنْهَا مَا لَمْ يُطْلَعْ عَلَى حِكْمَتِهِ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ أَوْ فِيمَا يَلِيهِ، وَلَمَّا كَانَ مُعْظَمُ هَاتِهِ التَّفَاصِيلِ يعسر أَو يتَعَذَّر إِفْهَامُهُمْ إِيَّاهُ وَقَعَ الْعُدُولُ الْمَذْكُورُ. وَلِكَوْنِ هَاتِهِ الْجُمْلَةِ تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ لِلْأُولَى فُصِلَتْ عَنْهَا.
Ayrıca hüküm koyma ve neshetme sebepleri kısımlara ayrılır: Bir kısmı, nasla gerekçesi açık olandır ki bunu onlara anlatmak mümkündür; nitekim: { لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoşken namaza yaklaşmayın” [en-Nisâ: 43] ayetinden sonra gelen: { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Şeytan içki ve kumarla sadece aranıza düşmanlık ve kin sokmak ister” [el-Mâide: 91] ayeti ve: { وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً } “Sizde bir zaaf olduğunu bildi” [el-Enfâl: 66] ayeti gibi. Bir kısmı, onlara anlatılması zor olandır; zira kıyasla ve teşri usulüyle bilinen şeyler gibi şeriat koyucuların ve usul âlimlerinin işi olan bir ilim ve tafsilat gerektirir. Bir kısmı da o dönemde veya sonrasında hikmetine muttali olunamayan hususlardır. Bu ayrıntıların çoğunu onlara anlatmak zor veya imkânsız olduğu için zikredilen üslup değişikliği (udûl) vuku bulmuştur. Bu cümle, birincisinin beyanı mesabesinde olduğu için ondan fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir).
وَالْخِطَابُ فِي تَعْلَمْ لَيْسَ مُرَادًا مِنْهُ ظَاهِرَةُ الْوَاحِدِ وَهُوَ النَّبِيءُ ﷺ بَلْ هُوَ إِمَّا خِطَابٌ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ خَارِجٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ بِتَشْبِيهِ مَنْ لَيْسَ حَاضِرًا لِلْخِطَابِ وَهُوَ الْغَائِبُ مَنْزِلَةَ الْمُخَاطَبِ فِي كَوْنِهِ بِحَيْثُ يَصِيرُ مُخَاطَبًا لِشُهْرَةِ هَذَا الْأَمْرِ وَالْمَقْصِدُ مِنْ ذَلِكَ لِيَعُمَّ كُلَّ مُخَاطَبٍ صَالِحٍ لَهُ وَهُوَ كُلُّ مَنْ يَظُنُّ بِهِ أَوْ يَتَوَهَّمُ مِنْهُ أَنَّهُ لَا يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَلَوْ بِعَدَمِ جَرَيَانِهِ عَلَى مُوجِبِ عِلْمِهِ، وَإِلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ مَالَ الْقُطْبُ وَالطِّيبِيُّ مِنْ شُرَّاحِ «الْكَشَّافِ» وَعَلَيْهَا يَشْمَلُ هَذَا الْخِطَابُ ابْتِدَاءَ الْيَهُودِ وَالْمُشْرِكِينَ وَمَنْ عَسَى أَنْ يَشْتَبِهَ عَلَيْهِ الْأَمْرُ وَتُرَوَّجَ عَلَيْهِ الشُّبْهَةُ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُسْلِمِينَ، أَمَّا غَيْرُهُمْ فَغَنِيٌّ عَنِ التَّقْرِيرِ فِي الظَّاهِرِ وَإِنَّمَا أُدْخِلَ فِيهِ لِيَسْمَعَ غَيْرُهُ.
{ تَعْلَمْ } “Bilmez misin”deki hitaptan murat zahiri anlamıyla tek kişi, yani Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] değildir. Aksine bu, ya hitap makamında hazır bulunmayan (gaip) kimsenin, bu meselenin şöhreti sebebiyle muhatap konumuna getirilmesi suretiyle mecaz yoluyla gayrimuayyen birine yöneltilen bir hitaptır. Bundan maksat, bu hitaba elverişli olan her muhatabı, yani ilminin gereğince amel etmemek suretiyle de olsa Allah'ın her şeye kadir olduğunu bilmediği sanılan veya zannedilen herkesi kapsamasıdır. Keşşâf şârihlerinden Kutub ve Tîbî bu yaklaşıma meyletmişlerdir. Buna göre bu hitap, öncelikle Yahudileri, müşrikleri ve Müslümanların zayıflarından meselenin kendisine kapalı kalması ve şüphenin zihnini çelmesi muhtemel olan kimseleri kapsar. Bunların dışındakiler ise zahirde ikrara muhtaç değildir; ancak başkası işitsin diye hitaba dâhil edilmiştir.
وَإِمَّا مُرَادٌ بِهِ ظَاهِرُهُ وَهُوَ الْوَاحِدُ فَيَكُونُ الْمُخَاطَبُ هُوَ النَّبِيءَ ﷺ لَكِنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ الْمُسْلِمُونَ فَيَنْتَقِلُ مِنْ خِطَابِ النَّبِيءِ إِلَى مُخَاطَبَةِ أُمَّتِهِ انْتِقَالًا كِنَائِيًّا لِأَنَّ عِلْمَ الْأُمَّةِ مِنْ لَوَازِمِ عِلْمِ الرَّسُولِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ رَسُولٌ لُزُومًا عُرْفِيًّا فَكُلُّ حُكْمٍ تَعَلَّقَ بِهِ بِعُنْوَانِ الرِّسَالَةِ فَالْمُرَادُ مِنْهُ أُمَّتُهُ لِأَنَّ مَا يَثْبُتُ لَهُ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ فِي بَابِ الْعَقَائِدِ وَالتَّشْرِيعِ فَهُوَ حَاصِلٌ لَهُمْ فَتَارَةً يُرَادُ
Yahut bundan murat zahiridir, o da tek kişidir; böylece muhatap Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] olur fakat maksat Müslümanlardır. Böylece Peygamber'e hitaptan ümmetine hitaba kinayeli bir geçiş yapılır; zira ümmetin bilmesi, örfi bir gereklilik olarak peygamber olması hasebiyle Resûl'ün bilmesinin gereklerindendir. Dolayısıyla risalet unvanıyla ona taalluk eden her hükümden murat onun ümmetidir; çünkü inanç ve teşri konusunda onun bildiği şeyler onlar için de hasıldır. Bu sebeple bazen
مِنَ الْخِطَابِ تَوَجُّهُ مَضْمُونِ الْخِطَابِ إِلَيْهِ وَلِأُمَّتِهِ وَتَارَةً يُقْصَدُ مِنْهُ تَوَجُّهُ الْمَضْمُونِ لِأُمَّتِهِ فَقَطْ على قَاعِدَة الْكِنَايَة فِي جَوَازِ إِرَادَةِ الْمَعْنَى الْأَصْلِيِّ مَعَ الْكِنَائِيِّ، وَهَاهُنَا لَا يَصْلُحُ تَوَجُّهُ الْمَضْمُونِ لِلرَّسُولِ لِأَنَّهُ لَا يُقَرِّرُ عَلَى الِاعْتِرَافِ بِأَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فَضْلًا عَنْ أَنْ يُنْكِرَ عَنْهُ وَإِنَّمَا التَّقْرِيرُ لِلْأُمَّةِ، وَالْمَقْصِدُ مِنْ تِلْكَ الْكِنَايَةِ التَّعْرِيضُ بِالْيَهُودِ. وَإِنَّمَا سَلَكَ هَذَا الطَّرِيقَ
hitaptan, hitabın içeriğinin hem kendisine hem de ümmetine yönelmesi kastedilir; bazen de kinaye kaidesine binaen asıl anlamla birlikte kinai anlamın da kastedilebilmesi kuralı gereğince içeriğin sadece ümmetine yönelmesi kastedilir. Burada ise içeriğin Resûl'e yönelmesi uygun düşmez; çünkü o, Allah'ın her şeye kadir olduğunu ikrara çağrılmaz, nerede kaldı ki bunu inkâr etsin; dolayısıyla ikrar ümmetedir. Bu kinayeden maksat ise Yahudilere tarizde bulunmaktır. Hitabın çoğul zamiriyle getirilmeyip
دُونَ أَنْ يُؤْتَى بِضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ الْمُخَاطَبِينَ لِمَا فِي سُلُوكِ طَرِيقِ الْكِنَايَةِ مِنَ الْبَلَاغَةِ وَالْمُبَالَغَةِ مَعَ الْإِيجَازِ فِي لَفْظِ الضَّمِيرِ.
bu yolun tercih edilmesi; kinaye yolunu tutmanın içerdiği belağat, mübalağa ve zamir lafzındaki icazdan dolayıdır.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ عَلَى الْوَجْهَيْنِ وَهُوَ شَأْنُ الِاسْتِفْهَامِ الدَّاخِلِ عَلَى النَّفْيِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْبَقَرَة: ٣٣] أَيْ أَنَّكُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ قَدِيرٌ وَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ مَالِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بِمَا يَجْرِي فِيهِمَا مِنَ الْأَحْوَالِ، فَهُوَ مُلْكُهُ أَيْضًا فَهُوَ يُصَرِّفُ الْخَلْقَ كَيْفَ يَشَاءُ. وَقَدْ أَشَارَ فِي «الْكَشَّافِ» إِلَى أَنَّهُ تَقْرِيرِيٌّ وَصَرَّحَ بِهِ الْقُطْبُ فِي «شَرْحِهِ» وَلَمْ يُسْمَعْ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ اسْتِفْهَامٌ دَخَلَ عَلَى النَّفْيِ إِلَّا وَهُوَ مُرَادٌ بِهِ التَّقْرِيرُ.
Soru (istifham) her iki veçhe göre de takriridir (onaylatma amaçlıdır); nitekim: { أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Size demedim mi ki ben göklerin ve yerin gaybını bilirim” [el-Bakara: 33] kavlinde geçtiği üzere olumsuzluk edatının başına gelen istifhamın durumu böyledir. Yani sizler Allah'ın kadir olduğunu ve göklerle yerin ve buralarda cereyan eden durumların maliki olduğunu bilirsiniz; bunlar da O'nun mülküdür, dolayısıyla mahlukatı dilediği gibi sevk ve idare eder. Keşşâf'ta bunun takriri olduğuna işaret edilmiş, Kutub da Şerh'inde bunu açıkça belirtmiştir; nitekim Arap kelamında olumsuzluk edatı üzerine dahil olup da takrir murat edilmeyen bir istifham duyulmamıştır.
وَقَوْلُهُ: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَالَ الْبَيْضَاوِيُّ: هُوَ مُتَنَزِّلٌ مِنَ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ مَنْزِلَةَ الدَّلِيلِ لِأَنَّ الَّذِي يَكُونُ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ قَدِيرًا عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَلِذَا فُصِلَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا. وَعِنْدِي أَنَّ مُوجِبَ الْفَصْلِ هُوَ أَنْ هَاتِهِ الْجُمْلَةَ بِمَنْزِلَةِ التَّكْرِيرِ لِلْأُولَى لِأَنَّ مَقَامَ التَّقْرِيرِ وَمَقَامَ التَّوْبِيخِ كِلَاهُمَا مَقَامُ تَكْرِيرٍ لِمَا بِهِ التَّقْرِيرُ وَالْإِنْكَارُ تَعْدِيدًا على الْمُخَاطب.
Beyzâvî, Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilmez misin ki, göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır?” kavli hakkında şöyle demiştir: Bu cümle kendinden önceki cümlenin delili mesabesindedir; çünkü göklerin ve yerin mülküne sahip olan zatın her şeye kadir olması şüphesiz bir gerçektir; bundan dolayı bu cümle öncekinden fasledilmiştir. Bana göre ise faslın sebebi, bu cümlenin ilkinin tekrarı mesabesinde olmasıdır; zira takrir ve tevbih makamlarının her ikisi de, muhataba karşı sayıp dökmek amacıyla takrir ve inkâr vesilesi olan şeyin tekrarlandığı makamlardır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٠٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 108]
أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٠٨)
{ أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “Yoksa siz de daha önce Musa'nın sorguya çekildiği gibi Resûlünüzü sorguya çekmek mi istiyorsunuz? Kim imanı küfürle değişirse, şüphesiz dosdoğru yoldan sapmış olur.” (108)
(أَمْ) حَرْفُ عَطْفٍ مُخْتَصٌّ بِالِاسْتِفْهَامِ وَمَا فِي مَعْنَاهُ وَهُوَ التَّسْوِيَةُ فَإِذَا عَطَفْتَ أَحَدَ مُفْرَدَيْنِ مُسْتَفْهِمًا عَنْ تَعْيِينِ أَحَدِهِمَا اسْتِفْهَامًا حَقِيقِيًّا أَوْ مُسَوًّى بَيْنَهُمَا فِي احْتِمَالِ الْحُصُولِ فَهِيَ بِمَعْنَى (أَوِ) الْعَاطِفَةِ وَيُسَمِّيهَا النُّحَاةُ مُتَّصِلَةً، وَإِذَا وَقَعَتْ عَاطِفَةً جُمْلَةً دَلَّتْ عَلَى انْتِقَالٍ مِنَ الْكَلَامِ السَّابِقِ إِلَى اسْتِفْهَامٍ فَتَكُونُ بِمَعْنَى بَلِ الِانْتِقَالِيَّةِ وَيُسَمِّيهَا النُّحَاةُ مُنْقَطِعَةً
(أَمْ) edatı istifhama ve onun anlamında olan tesviyeye mahsus bir atıf harfidir. İki müfredden birini, hangisi olduğunu tayin etmek amacıyla hakiki bir istifhamla yahut vuku bulma ihtimalinde eşit tutarak (tesviye) atfettiğinde, bu (أَوْ) atıf harfi anlamındadır ve nahivciler buna muttasıl (أَمْ) derler. Cümleyi atfettiğinde ise önceki sözden bir istifhama geçişe delalet eder; bu durumda intikal bildiren (بَلْ) anlamında olur ve nahivciler buna munkatı (أَمْ) derler.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُلَازِمٌ لِمَا بَعْدَهَا فِي الْحَالَيْنِ. وَهِيَ هُنَا مُنْقَطِعَةٌ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَيْنِ اللَّذَيْنِ قَبْلَهَا فِي مَعْنَى الْخَبَرُ لِأَنَّهُمَا لِلتَّقْرِيرِ كَمَا تَقَدَّمَ إِلَّا أَنَّ وُقُوعَهُمَا فِي صُورَةِ الِاسْتِفْهَامِ وَلَوْ لِلتَّقْرِيرِ يَحْسُنُ موقع (أم) بعد هما كَمَا هُوَ الْغَالِبُ والاستفهام الَّذِي بعد هما هُنَا إِنْكَارٌ وَتَحْذِيرٌ، وَالْمُنَاسَبَةُ فِي هَذَا الِانْتِقَالِ تَامَّةٌ فَإِنَّ التَّقْرِيرَ
İstifham her iki durumda da kendisinden sonraki kısma lazımdır (ayrılmaz bir parçasıdır). Buradaki [(أَمْ) edatı] kesinlikle munkatıdır; çünkü kendisinden önceki iki istifham, daha önce geçtiği üzere takrir için olduklarından haber anlamındadır. Şu var ki, bu ikisinin -takrir için olsa dahi- istifham suretinde vuku bulması, galip olan kullanımda olduğu gibi kendilerinden sonra gelen (أَمْ) edatının konumunu güzelleştirmektedir. Burada kendilerinden sonra gelen istifham ise inkâr ve sakındırma (tahzîr) içindir. Bu intikaldeki (geçişteki) münasebet ise tamdır; nitekim takrir
الَّذِي قَبْلَهَا مُرَادٌ مِنْهُ التَّحْذِيرُ مِنَ الْغَلَطِ وَأَنْ يَكُونُوا كَمَنْ لَا يَعْلَمُ وَالِاسْتِفْهَامُ الَّذِي بَعْدَهَا مُرَادٌ مِنْهُ التَّحْذِيرُ كَذَلِكَ وَالْمُحَذَّرُ مِنْهُ فِي الْجَمِيعِ مُشْتَرَكٌ فِي كَوْنِهِ مِنْ أَحْوَالِ الْيَهُودِ الْمَذْمُومَةِ وَلَا يَصِحُّ كَوْنُ (أَمْ) هُنَا مُتَّصِلَةً لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَيْنِ اللَّذَيْنِ قَبْلَهَا لَيْسَا عَلَى حَقِيقَتِهِمَا لَا مَحَالَةَ كَمَا تَقَدَّمَ.
kendisinden önceki takrirden murat, hatadan ve bilmeyen kimseler gibi olmaktan sakındırmaktır; kendisinden sonraki istifhamdan murat da aynı şekilde sakındırmaktır. Hepsinde sakındırılan şey, Yahudilerin yerilmiş hallerinden olması bakımından müşterektir. Buradaki (أَمْ) edatının muttasıl olması ise sahih değildir; zira daha önce geçtiği üzere önceki iki istifham kesinlikle hakiki anlamında değildir.
وَقَدْ جَوَّزَ الْقَزْوِينِيُّ فِي «الْكَشْفِ عَلَى الْكَشَّافِ» كَوْنَ (أَمْ) هُنَا مُتَّصِلَةً بِوَجْهٍ مَرْجُوحٍ وَتَبِعَهُ الْبَيْضَاوِيُّ وَتَكَلَّفَا لِذَلِكَ مِمَّا لَا يُسَاعِدُ اسْتِعْمَالَ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ، وَأَفْرَطَ عَبْدُ الْحَكِيمِ فِي «حَاشِيَةِ الْبَيْضَاوِيِّ» فَزَعَمَ أَنَّ حَمْلَهَا عَلَى الْمُتَّصِلَةِ أَرْجَحُ لِأَنَّهُ الْأَصْلُ لَا سِيَّمَا مَعَ اتِّحَادِ فَاعِلِ الْفِعْلَيْنِ الْمُتَعَاطِفَيْنِ بِأَمْ وَلِدَلَالَتِهِ عَلَى أَنَّهُمْ إِذَا سَأَلُوا سُؤَالَ قَوْمِ مُوسَى فَقَدْ عَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَإِنَّمَا قَصَدُوا التَّعَنُّتَ وَكَانَ الْجَمِيعُ فِي غَفْلَةٍ عَنْ عَدَمِ صَلُوحِيَّةِ الِاسْتِفْهَامَيْنِ السَّابِقَيْنِ لِلْحَمْلِ عَلَى حَقِيقَةِ الِاسْتِفْهَامِ.
Kazvînî el-Keşf ale'l-Keşşâf'ta buradaki (أَمْ) edatının mercuh bir vecihle muttasıl olmasını caiz görmüş, Beyzâvî de ona tabi olmuş ve Arap kelamının kullanımına uymayan bir tekellüfe girmişlerdir. Abdülhakîm ise Hâşiyetü'l-Beyzâvî'de aşırıya giderek onun muttasıla hamledilmesinin daha racih olduğunu iddia etmiştir; çünkü asıl olan budur, özellikle de (أَمْ) ile birbirine atfedilen iki fiilin failinin bir olması ve onların Musa'nın kavminin sorduğu gibi sorduklarında Allah'ın her şeye kadir olduğunu bildiklerini ve sırf inatlaşmayı kastettiklerini göstermesi sebebiyle. Oysa hepsi önceki iki istifhamın hakiki istifhama hamledilmeye elverişli olmadığından gaflet etmişlerdir.
وَقَوْلُهُ: تُرِيدُونَ خِطَابٌ لِلْمُسْلِمِينَ لَا مَحَالَةَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: رَسُولَكُمْ وَلَيْسَ كَوْنِهِ كَذَلِكَ بِمُرَجَّحٍ كَوْنَ الْخِطَابَيْنِ اللَّذَيْنِ قَبْلَهُ مُتَوَجِّهَيْنِ إِلَى الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ انْتِقَالَ الْكَلَامِ بَعْدَ (أَمِ) الْمُنْقَطِعَةِ يَسْمَحُ بِانْتِقَالِ الْخِطَابِ.
{ تُرِيدُونَ } “İstiyorsunuz” kavli, { رَسُولَكُمْ } “Resûlünüzü” ifadesinin karinesiyle şüphesiz Müslümanlara bir hitaptır. Böyle olması, kendisinden önceki iki hitabın da Müslümanlara yöneldiğini tercih ettirmez; çünkü munkatı olan (أَمْ) edatından sonra sözün yönünün değişmesi, hitabın da değişmesine imkân tanır.
وَقَوْلُهُ: تُرِيدُونَ يُؤْذَنُ بِأَنَّ السُّؤَالَ لَمْ يَقَعْ وَلَكِنَّهُ رُبَّمَا جَاشَ فِي نُفُوسِ بَعْضِهِمْ أَوْ رُبَّمَا أَثَارَتْهُ فِي نُفُوسِهِمْ شُبَهُ الْيَهُودِ فِي إِنْكَارِهِمُ النَّسْخَ وَإِلْقَائِهِمْ شُبْهَةَ الْبَدَاءِ وَنَحْوَ ذَلِكَ مِمَّا قَدْ يَبْعَثُ بَعْضَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى سُؤَالِ النَّبِيءِ ﷺ.
{ تُرِيدُونَ } “İstiyorsunuz” kavli, sorgulamanın henüz vuku bulmadığını, fakat bazılarının içinde kıpırdanmış olabileceğini veya Yahudilerin neshi inkâr etmelerindeki şüphelerinin ve bedâ şüphesini ortaya atmalarının bazılarının içinde bunu alevlendirmiş olabileceğini ve bunun gibi şeylerin bazı Müslümanları Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] soru sormaya sevk edebileceğini hissettirmektedir.
وَقَوْلُهُ: كَما سُئِلَ مُوسى تَشْبِيةٌ وَجْهُهُ أَنَّ فِي أَسْئِلَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مُوسَى كَثِيرًا مِنَ الْأَسْئِلَةِ الَّتِي تُفْضِي بِهِمْ إِلَى الْكُفْرِ كَقَوْلِهِمُ: اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الْأَعْرَاف: ١٣٨] أَوْ مِنَ الْعَجْرَفَةِ كَقَوْلِهِمْ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً [الْبَقَرَة: ٥٥] فَيَكُونُ التَّحْذِيرُ مِنْ تَسَلْسُلِ الْأَسْئِلَةِ الْمُفْضِيَ إِلَى مِثْلِ ذَلِكَ. وَيَجُوزُ كَوْنُهُ رَاجِعًا إِلَى أَسْئِلَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَمَّا لَا يَعْنِيهِمْ وَعَمَّا يَجُرُّ لَهُمُ الْمَشَقَّةَ كَقَوْلِهِمْ مَا لَوْنُها [الْبَقَرَة: ٦٩] وَمَا هِيَ [الْبَقَرَة: ٧٠] .
{ كَما سُئِلَ مُوسى } “Musa'nın sorguya çekildiği gibi” kavli bir teşbihtir. Teşbihin yönü şudur: İsrailoğullarının Musa'ya sordukları sorularda: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap” [el-A'râf: 138] demeleri gibi onları küfre götüren veya: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } “Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız” [el-Bakara: 55] demeleri gibi küstahlık içeren pek çok soru vardı. Dolayısıyla [buradaki maksat], buna benzer durumlara yol açacak soru silsilesinden sakındırmaktır. Bunun, İsrailoğullarının kendilerini ilgilendirmeyen ve kendilerine zorluk getiren şeyleri sormalarına raci olması da caizdir; nitekim: { مَا لَوْنُها } “Onun rengi nedir?” [el-Bakara: 69] ve: { مَا هِيَ } “O nedir?” [el-Bakara: 70] demeleri gibi.
قَالَ الْفَخْرُ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَسْأَلُونَ النَّبِيءَ ﷺ عَنْ أُمُورٍ لَا خَيْرَ لَهُمْ فِي الْبَحْثِ عَنْهَا لِيَعْلَمُوهَا كَمَا سَأَلَ الْيَهُودُ مُوسَى اهـ. وَقَدْ ذَكَرَ غَيْرُهُ أَسْبَابًا أُخْرَى لِلنُّزُولِ، مِنْهَا: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ سَأَلُوا النَّبِيءَ ﷺ فِي غَزْوَةِ خَيْبَرَ لَمَّا مَرُّوا بِذَاتِ الْأَنْوَاطِ الَّتِي كَانَتْ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ
Fahreddin er-Râzî şöyle demiştir: Yahudilerin Musa'ya sorması gibi, Müslümanlar da Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] öğrenmek için araştırmalarında kendilerine bir hayır olmayan şeyleri soruyorlardı. Başkası ise başka iniş sebepleri zikretmiştir; bunlardan biri şudur: Hayber Gazvesi'nde Müslümanlar müşriklere ait olan Zâtüenvât'ın yanından geçerken Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem]
يَجْعَلَ لَهُمْ مِثْلَهَا وَنَحْوَ هَذَا مِمَّا هُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى أَخْبَارٍ ضَعِيفَةٍ، وَكُلُّ ذَلِكَ تَكَلُّفٌ لِمَا لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ فَإِنَّ الْآيَةَ مَسُوقَةٌ مَسَاقَ الْإِنْكَارِ التَّحْذِيرِيِّ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: تُرِيدُونَ قَصْدًا لِلْوِصَايَةِ بِالثِّقَةِ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْوِصَايَةِ وَالتَّحْذِيرِ لَا يَقْتَضِيَانِ
kendileri için de onun bir benzerini yapmasını istemişlerdir; ve zayıf haberlere dayanan buna benzer şeylerdir. Bütün bunlar gereksiz bir tekellüftür; çünkü ayet, Allah'a ve Resûlü'ne güveni tavsiye etmek maksadıyla { تُرِيدُونَ } “İstiyorsunuz” kavlinin delaletiyle sakındırıcı bir inkâr üslubunda sevk edilmiştir. Tavsiye ve sakındırma ise
وُقُوعَ الْفِعْلِ بَلْ يَقْتَضِيَانِ عَدَمَهُ. وَالْمَقْصُودُ التَّحْذِيرُ مِنْ تَطَرُّقِ الشَّكِّ فِي صَلَاحِيَّةِ الْأَحْكَامِ الْمَنْسُوخَةِ قَبْلَ نَسْخِهَا لَا فِي صَلَاحِيَّةِ الْأَحْكَامِ النَّاسِخَةِ عِنْدَ وُقُوعِهَا.
fiilin gerçekleşmiş olmasını gerektirmez, aksine gerçekleşmemiş olmasını gerektirir. Maksat, nesheden hükümlerin vuku bulduğu andaki geçerliliğinden değil, neshedilen hükümlerin neshedilmeden önceki geçerliliğinden şüpheye düşülmesini sakındırmaktır.
وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ تَذْيِيلٌ لِلتَّحْذِيرِ الْمَاضِي لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْمُحَذَّرَ مِنْهُ كُفْرٌ أَوْ يُفْضِي إِلَى الْكُفْرِ لِأَنَّهُ يُنَافِي حُرْمَةَ الرَّسُولِ وَالثِّقَةَ بِهِ وَبِحُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْكُفْرِ أَحْوَالُ أَهْلِ الْكُفْرِ أَيْ لَا تَتَبَدَّلُوا بِآدَابِكُمْ تَقَلُّدَ عَوَائِدِ أَهْلِ الْكُفْرِ فِي سُؤَالِهِمْ كَمَا
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “Kim imanı küfürle değişirse, şüphesiz dosdoğru yoldan sapmış olur” kavli, sakındırılan şeyin küfür olduğuna veya küfre götürdüğüne delalet etmek üzere geçen sakındırmanın fezlekesidir (tezyîl); çünkü bu, Resûl'ün hürmetine, ona ve Yüce Allah'ın hükmüne olan güvene aykırıdır. Küfürden muradın küfür ehlinin halleri olması da muhtemeldir; yani edeplerinizin yerine, soru sorma hususunda küfür ehlinin adetlerini taklit etmeyi koymayın,
قَالَ ﷺ فِي حَدِيثِ «الصَّحِيحَيْنِ» : «فَإِنَّمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَثْرَةُ مَسَائِلِهِمْ وَاخْتِلَافُهُمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ»
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Sahîhayn'da geçen bir hadiste şöyle buyurmuştur: «Sizden öncekileri ancak çok soru sormaları ve peygamberlerine karşı ihtilaf etmeleri helak etmiştir.»
وَإِطْلَاقُ الْكُفْرِ عَلَى أَحْوَالِ أَهْلِهِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ كُفْرًا شَائِعٌ فِي أَلْفَاظِ الشَّرِيعَةِ وَأَلْفَاظِ السَّلَفِ كَمَا قَالَتْ جَمِيلَةُ بِنْتُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ زَوْجَةُ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ: «إِنِّي أَكْرَهُ الْكُفْرَ» تُرِيدُ الزِّنَا، فَإِذن ذِكْرَ جُمْلَةٍ بَعْدَ جُمْلَةٍ يُؤْذِنُ بِمُنَاسَبَةٍ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ فَإِذَا لَمْ يَكُنْ مَدْلُولُ الْجُمْلَتَيْنِ وَاضِحَ التَّنَاسُبِ عَلِمَ الْمُخَاطَبُ أَنَّ هُنَالِكَ مُنَاسَبَةً يَرْمُزُ إِلَيْهَا الْبَلِيغُ فَهُنَا تَعْلَمُ أَنَّ الِارْتِدَادَ عَنِ الْإِيمَانِ إِلَى الْكُفْرِ مَعْنًى كُلِّيٌّ عَامٌّ يَنْدَرِجُ تَحْتَهُ سُؤَالُهُمُ الرَّسُولَ كَمَا سَأَلَ بَنُو إِسْرَائِيلَ مُوسَى فَتَكُونُ تِلْكَ الْقَضِيَّةُ كُفْرًا وَهُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّذْيِيلِ الْمُعَرَّفِ فِي بَابِ الْإِطْنَابِ بِأَنَّهُ تَعْقِيبُ الْجُمْلَةِ بِجُمْلَةٍ مُشْتَمِلَةٍ عَلَى مَعْنَاهَا تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ الْحُجَّةِ عَلَى مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ وَبِذَلِكَ يَحْصُلُ تَأْكِيدُ مَعْنَى الْجُمْلَةِ الْأُولَى وَزِيَادَةٌ فَالتَّذْيِيلُ ضَرْبٌ مِنْ ضُرُوبِ الْإِطْنَابِ مِنْ حَيْثُ يَشْتَمِلُ عَلَى تَقْرِيرِ مَعْنَى الْجُمْلَةِ الْأُولَى وَيَزِيدُ عَلَيْهِ بِفَائِدَةٍ جَدِيدَةٍ لَهَا تَعَلُّقٌ بِفَائِدَةِ الْجُمْلَةِ الْأُولَى. وَأَبْدَعُهُ مَا أُخْرِجَ مُخْرَجَ الْأَمْثَالِ لِمَا فِيهِ مِنْ عُمُومِ الْحُكْمِ وَوَجِيزِ اللَّفْظِ مِثْلَ هَاتِهِ الْآيَةِ، وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Küfür ehlinin hallerine, küfür olmasa bile küfür adının verilmesi, şeriatın ve selefin lafızlarında yaygındır; nitekim Sâbit b. Kays'ın karısı Cemîle bint Abdillâh b. Übey: «Ben küfrü kerih görüyorum» derken zinayı kastetmiştir. Dolayısıyla bir cümlenin diğerinin ardından zikredilmesi, iki cümle arasında bir münasebet bulunduğunu bildirir. Eğer iki cümlenin medlûlü açık bir tenasübe sahip değilse muhatap bilir ki orada beliğ olan zatın işaret ettiği bir münasebet vardır. İşte burada da bilirsin ki imandan küfre irtidat etmek, İsrailoğullarının Musa'ya soru sorması gibi onların da Resûl'e soru sormalarını altına alan külli ve genel bir anlamdır; böylece o mesele küfür olur. İtnâb bahsinde, cümlenin içeriğine delil mesabesinde olup onun anlamını içeren bir cümlenin peşinden getirilmesi olarak tarif edilen tezyîlden maksat da budur. Bununla birinci cümlenin anlamı pekiştirilir ve fazlalık elde edilir. Tezyîl, birinci cümlenin anlamını takrir etmeyi içermesi ve buna birinci cümlenin faydasıyla irtibatlı yeni bir fayda eklemesi bakımından itnâbın türlerinden bir türdür. Onun en bediî olanı ise hükmün umumi olması ve lafzın vecizliği sebebiyle darbımeseller kabilinden ortaya konanıdır; bu ayet ve Nâbiğa'nın şu sözü gibi:
وَلَسْتَ بِمُسْتَبْقٍ أَخًا لَا تَلُمُّهُ ... عَلَى شَعَثٍ أَيُّ الرِّجَالِ الْمُهَذَّبُ
Kusurlarından dolayı kınamadığın hiçbir kardeşi yanında tutamazsın... Hangi insan tamamen kusursuzdur ki?
وَالْمُؤَكَّدُ بِجُمْلَةِ: وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ هُوَ مَفْهُومُ جُمْلَةِ أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ مَفْهُومُ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا لَا مَنْطُوقُهَا فَهِيَ كَالتَّذْيِيلِ الَّذِي فِي بَيْتِ النَّابِغَةِ.
{ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ } “Kim imanı küfürle değişirse” cümlesi ile pekiştirilen husus, { أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ } “Yoksa elçinizi sorgulamak mı istiyorsunuz?” cümlesinin mefhumudur; yani kendisinden önceki cümlenin mantûku (açık ifadesi) değil mefhumudur; bu bakımdan Nâbiğa'nın beytindeki tezyîl gibidir.
وَالْقَوْلُ فِي تَعْدِيَةِ فِعْلِ يَتَبَدَّلِ مَضَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ [الْبَقَرَة: ٦١] .
{ يَتَبَدَّلِ } fiilinin geçişliliği (taaddi) ile ilgili açıklama, Yüce Allah'ın: { قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } “Daha aşağı olanı daha hayırlı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz? dedi” [el-Bakara: 61] kavlinde geçmişti.
وَقَدْ جُعِلَ قَوْلُهُ: فَقَدْ ضَلَّ جَوَابًا لِمَنِ الشَّرْطِيَّةِ لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الضَّلَالِ أَعْظَمُهُ وَهُوَ الْحَاصِلُ عَقِبَ تَبَدُّلِ الْكُفْرِ بِالْإِيمَانِ وَلَا شُبْهَةَ فِي كَوْنِ الْجَوَابِ مُتَرَتِّبًا عَلَى الشَّرْطِ وَلَا
Yüce Allah'ın: { فَقَدْ ضَلَّ } “Şüphesiz sapmıştır” kavli, şart ifade eden { مَنْ } edatının cevabı kılınmıştır; zira dalaletten murat, onun en büyüğü olup o da imanın küfürle değiştirilmesinin hemen akabinde meydana gelendir. Cevabın şarta terettüp ettiğinde (bağlı olduğunda) hiçbir şüphe yoktur ve
يُرِيبُكَ فِي ذَلِكَ وُقُوعُ جَوَابِ الشَّرْطِ فِعْلًا مَاضِيًا مَعَ أَنَّ الشَّرْطَ إِنَّمَا هُوَ تَعْلِيقٌ عَلَى الْمُسْتَقْبَلِ وَلَا اقْتِرَانُ الْمَاضِي بِقَدِ الدَّالَّةِ عَلَى تَحَقُّقِ الْمُضِيِّ لِأَنَّ هَذَا اسْتِعْمَالٌ عَرَبِيٌّ جَيِّدٌ يَأْتُونَ بِالْجَزَاءِ مَاضِيًا لِقَصْدُُِ
şartın geleceğe bağlanmış olmasına rağmen şartın cevabının mazi fiil olarak gelmesi ve mazinin geçmişin tahakkukuna delalet eden { قَدْ } edatıyla bitişmesi seni bu hususta şüpheye düşürmesin; çünkü bu, güzel bir Arapça kullanımdır. Onlar cezanın (cevabın) şarta sıkı sıkıya bağlılığını ve onunla birlikte gerçekleşmesinin kesinliğini,
الدَّلَالَةِ عَلَى شِدَّةِ تَرَتُّبِ الْجَزَاءِ عَلَى الشَّرْطِ وَتَحَقُّقِ وُقُوعِهِ مَعَهُ حَتَّى إِنَّه عِنْد مَا يَحْصُلُ مَضْمُونُ الشَّرْطِ يَكُونُ الْجَزَاءُ قَدْ حَصَلَ فَكَأَنَّهُ حَاصِلٌ مِنْ قَبْلِ الشَّرْطِ نَحْوَ: وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى [طه: ٨١] وَعَلَى مِثْلِ هَذَا يُحْمَلُ كُلُّ جَزَاءٍ جَاءَ مَاضِيًا فَإِنَّ الْقَرِينَةَ عَلَيْهِ أَنَّ مَضْمُونَ الْجَوَابِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ حُصُولِ الشَّرْطِ وَهُمْ يَجْعَلُونَ قَدْ عَلَامَةً عَلَى هَذَا الْقَصْدِ وَلِهَذَا قَلَّمَا خَلَا جَوَابٌ مَاضٍ لِشَرْطٍ مُضَارِعٍ إِلَّا وَالْجَوَابُ مُقْتَرِنٌ بِقَدْ حَتَّى قِيلَ: إِنَّ غَيْرَ ذَلِكَ ضَرُورَةٌ وَلَمْ يَقَعْ فِي الْقُرْآنِ كَمَا نَصَّ عَلَيْهِ الرَّضِيُّ بِخِلَافِهِ مَعَ قَدْ فَكَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ.
öyle ki şartın içeriği gerçekleştiğinde cezanın sanki şarttan önce bile gerçekleşmiş gibi hazır olduğunu göstermek kastıyla cezayı mazi getirirler; nitekim: { وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى } “Kimin üzerine de gazabım inerse, o muhakkak uçuruma yuvarlanmıştır” [Tâhâ: 81] ayetinde olduğu gibi. Mazi olarak gelen her ceza buna hamledilir. Bunun karinesi, cevabın içeriğinin ancak şartın gerçekleşmesinden sonra hasıl olacağıdır. Onlar { قَدْ } edatını bu kasta bir alamet kılarlar; bu sebeple muzari şartın mazi cevabı, cevabın { قَدْ } ile bitiştiği durumlar dışında pek az vaki olmuştur. Hatta şöyle denilmiştir: Bunun dışındaki durumlar zorunluluktur ve er-Radî'nin de açıkça belirttiği gibi Kur'an'da vaki olmamıştır; { قَدْ } ile birlikte olan ise Kur'an'da çoktur.
وَقَدْ يَجْعَلُونَ الْجَزَاءَ مَاضِيًا مُرِيدِينَ أَنَّ حُصُولَ مَضْمُونِ الشَّرْطِ كَاشِفٌ عَنْ كَوْنِ مَضْمُونِ الْجَزَاءِ قَدْ حَصَلَ أَوْ قَدْ تَذَكَّرَهُ النَّاسُ نَحْوَ إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ [يُوسُف: ٧٧] وَعَلَيْهِ فَيَكُونُ تَحْقِيقُ الْجَزَاءِ فِي مِثْلِهِ هُوَ مَا يَتَضَمَّنُهُ الْجَوَابُ مِنْ مَعْنَى الِانْكِشَافِ أَوِ السَّبْقِ أَوْ غَيْرِهِمَا بِحَسَبِ الْمَقَامَاتِ قَبْلَ أَنْ يُقَدَّرَ فَلَا تَعْجَبْ إِذْ قَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ وَيُمْكِنُ تَخْرِيجُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ذَلِكَ بِأَنْ يُقَدَّرَ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ فَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ قَدْ كَانَ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ حَتَّى وَقَعَ فِي الِارْتِدَادِ كَمَا تَقُولُ مَنْ وَقَعَ فِي الْمَهْوَاةِ فَقَدْ خَبَطَ خَبْطَ عَشْوَاءٍ إِنْ أُرِيدَ بِالْمَاضِي أَنَّهُ حَصُلَ وَأُرِيدَ بِالضَّلَالِ مَا حَفَّ بِالْمُرْتَدِّ مِنَ الشُّبُهَاتِ وَالْخِذْلَانِ الَّذِي أَوْصَلَهُ إِلَى الِارْتِدَادِ وَهُوَ بَعِيدٌ مِنْ غَرَضِ الْآيَةِ.
Bazen de şartın içeriğinin gerçekleşmesinin, cezanın içeriğinin zaten gerçekleşmiş olduğunu veya insanların onu hatırlamış olduğunu ortaya çıkardığını kast ederek cezayı mazi yaparlar; nitekim: { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” [Yûsuf: 77] ayetinde olduğu gibi. Buna göre, bu tür yerlerde cezanın tahakkuku, makamlara göre takdir edilmeden önce cevabın açığa çıkma, öncelik veya başka bir anlamı içermesidir: Yani «onun bir kardeşi daha önce çalmış olduğuna göre şaşma» demektir. Bu ayetin de şu takdirle buna göre yorumlanması mümkündür: «Kim imanı küfürle değişirse, bunun sebebi onun daha önce doğru yoldan sapmış olması ve nihayetinde irtidata düşmüş olmasıdır»; nitekim mazi ile onun gerçekleştiği, dalalet ile de mürtedi kuşatan şüpheler ve onu irtidata ulaştıran hüsran kastediliyorsa «Uçuruma düşen kişi, karanlıkta rastgele basmıştır» demen gibi. Fakat bu, ayetin maksadından uzaktır.
وَالسَّوَاءُ الْوَسَطُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ قَالَ بَلْعَاءُ بْنُ قَيْسٍ:
Sevâ (السَّوَاءُ), her şeyin ortası demektir. Bel‘â b. Kays şöyle demiştir:
غَشَّيْتُهُ وَهُوَ فِي جَأْوَاءَ بَاسِلَةٍ ... عَضْبًا أَصَابَ سَوَاءَ الرَّأْسِ فَانْفَلَقَا
Cesur bir zırh içindeyken başının ortasına isabet edip yaran keskin bir kılıçla onu bürüdüm.
وَوَسَطُ الطَّرِيقِ هُوَ الطَّرِيقُ الْجَادَّةُ الْوَاضِحَةُ لِأَنَّهُ يَكُونُ بَيْنَ بُنَيَّاتِ الطَّرِيقِ الَّتِي لَا تَنْتَهِي إِلَى الْغَايَة.
Yolun ortası, hedefe ulaştırmayan tâli yollar arasında yer aldığı için apaçık olan ana yoldur.
[١٠٩، ١١٠]
[109, 110]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ١٠٩ إِلَى ١١٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 109'dan 110'a]
وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠)
{ وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠) } “Kitap ehlinden birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, içlerindeki kıskançlıktan ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar inkârcılığa döndürmek isterler. Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoş görün! Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (109) Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin. Kendiniz için önden ne iyilik gönderirseniz, onu Allah katında bulursunuz. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (110)”
مُنَاسَبَتُهُ لِمَا قَبْلَهُ أَنَّ مَا تَقَدَّمَ إِخْبَارٌ عَنْ حَسَدِ أَهْلِ الْكِتَابِ وَخَاصَّةً الْيَهُودَ مِنْهُمْ، وَآخِرَتُهَا شُبْهَةُ النَّسْخِ، فَجِيءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِتَصْرِيحٍ بِمَفْهُومِ قَوْلِهِ: مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ [الْبَقَرَة: ١٠٥] الْآيَةَ لِأَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يَوَدُّوا مَجِيءَ هَذَا الدِّينِ الَّذِي اتَّبَعَهُ الْمُسْلِمُونَ فَهُمْ يَوَدُّونَ بَقَاءَ مَنْ أَسْلَمَ عَلَى كُفْرِهِ وَيَوَدُّونَ أَنْ يَرْجِعَ بَعْدَ إِسْلَامِهِ إِلَى الْكُفْرِ. وَقَدِ اسْتَطْرَدَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْآيَةِ السَّابِقَةِ بِقَوْلِهِ: مَا نَنْسَخْ [الْبَقَرَة: ١٠٦] الْآيَاتِ لِلْوُجُوهِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَلِأَجْلِ ذَلِكَ فُصِلَتْ هَاتِهِ الْجُمْلَةُ لِكَوْنِهَا مِنَ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا بِمَنْزِلَةِ الْبَيَانِ إِذْ هِيَ بَيَانٌ لِمَنْطُوقِهَا وَلِمَفْهُومِهَا. وَفِي «تَفْسِيرِ ابْن عَطِيَّة» و «الْكَشَّاف» و «أَسبَاب النُّزُولِ» لِلْوَاحِدِيِّ أَنَّ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ وَعَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ أَتَيَا بَيْتَ الْمِدْرَاسِ وَفِيهِ فِنْحَاصُ بْنُ عَازُورَاءَ وَزَيْدُ بْنُ قَيْسٍ وَغَيْرُهُمَا مِنَ الْيَهُودِ فَقَالُوا لِحُذَيْفَةَ وَعَمَّارٍ: «أَلَمْ تَرَوْا مَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ أُحُدٍ وَلَوْ كُنْتُمْ عَلَى الْحَقِّ مَا هُزِمْتُمْ فَارْجِعُوا إِلَى دِينِنَا فَهُوَ خَيْرٌ وَنَحْنُ أَهْدَى مِنْكُمْ» فَرَدَّا عَلَيْهِمْ وَثَبَتَا عَلَى الْإِسْلَامِ.
Bunun öncesiyle münasebeti şöyledir: Daha önce geçenler, Ehl-i Kitab'ın ve özellikle onların içindeki Yahudilerin hasedine dair bir haberdi; bunların sonuncusu ise nesh şüphesiydi. Dolayısıyla bu ayette, { مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Kitap ehlinden inkâr edenler istemezler...” [el-Bakara: 105] ayetinin mefhumu açıkça ifade edilmiştir; zira onlar Müslümanların uyduğu bu dinin gelmesini istemedikleri zaman, Müslüman olan kimsenin küfür üzere kalmasını ve İslam'ından sonra küfre dönmesini isterler. Geçen gerekçelerle onunla önceki ayet arasına: { مَا نَنْسَخْ } “Biz herhangi bir ayeti neshedersek...” [el-Bakara: 106] ayetleriyle istitrad yapılmıştır; işte bu sebeple bu cümle, kendisinden önceki cümlenin mantûkunu ve mefhumunu beyan etmesi sebebiyle beyan mesabesinde olduğundan fasl edilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir). İbn Atıyye'nin Tefsiri'nde, el-Keşşâf'ta ve Vâhidî'nin Esbâb-ı Nüzûl'ünde geçtiğine göre; Huzeyfe b. el-Yemân ve Ammâr b. Yâsir, içinde Fınhâs b. Âzûrâ, Zeyd b. Kays ve başka Yahudilerin bulunduğu Beytü'l-Midrâs'a geldiler. Onlar Huzeyfe ve Ammâr'a: «Uhud günü başınıza geleni görmediniz mi? Eğer hak üzere olsaydınız yenilmezdiniz; bizim dinimize dönün, o daha hayırlıdır ve biz sizden daha doğru yoldayız» dediler. İkisi de onlara karşı çıktı ve İslam üzere sebat gösterdiler.
وَالْوُدُّ تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ السَّالِفَةِ.
Vüdd (sevgi/istek) kavramı önceki ayette geçmişti.
وَإِنَّمَا أَسْنَدَ هَذَا الحكم أَي الْكَثِيرِ مِنْهُمْ وَقَدْ أَسْنَدَ قَوْلَهُ: مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ [الْبَقَرَة: ١٠٥] إِلَى جَمِيعِهِمْ لِأَنَّ تَمَنِّيَهُمْ أَنْ لَا يَنْزِلَ دِينٌ إِلَى الْمُسْلِمِينَ يَسْتَلْزِمُ تَمَنِّيهِمْ أَنْ يَتَّبِعَ الْمُشْرِكُونَ دِينَ الْيَهُودِ أَوِ النَّصَارَى حَتَّى يَعُمَّ ذَلِكَ الدِّينُ جَمِيعَ بِلَادِ الْعَرَبِ فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ شَرِقَتْ لِذَلِكَ صُدُورُهُمْ جَمِيعًا فَأَمَّا عُلَمَاؤُهُمْ وَأَحْبَارُهُمْ فَخَابُوا وَعَلِمُوا أَنَّ مَا صَارَ إِلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ خَيْرٌ مِمَّا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْإِشْرَاكِ لِأَنَّهُمْ صَارُوا إِلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ وَالْإِيمَانِ بِأَنْبِيَائِهِ وَرُسُلِهِ وَكُتُبِهِ وَفِي ذَلِكَ إِيمَانٌ بِمُوسَى وَعِيسَى وَإِنْ لَمْ يَتَّبِعُوا دِينَنَا، فَهُمْ لَا يَوَدُّونَ رُجُوعَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى الشِّرْكِ الْقَدِيمِ لِأَنَّ فِي مَوَدَّةِ ذَلِكَ تَمَنِّي الْكُفْرِ وَهُوَ رَضِيَ بِهِ.
Yüce Allah: { مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Kitap ehlinden inkâr edenler istemezler” [el-Bakara: 105] kavlini hepsine isnat ettiği halde bu hükmü ancak onların birçoğuna isnat etmiştir; çünkü onların Müslümanlara bir dinin inmemesini temenni etmeleri, bu dinin bütün Arap diyarlarını kapsaması için müşriklerin Yahudilik veya Hristiyanlık dinine uymalarını temenni etmelerini gerektirir. İslam gelince hepsinin göğsü buna daraldı. Ancak onların âlimleri ve hahamları hayal kırıklığına uğradılar ve Müslümanların yöneldiği şeyin, onların üzerinde bulundukları şirkten daha hayırlı olduğunu bildiler; zira onlar Allah'ın tevhidini, peygamberlerine, resullerine ve kitaplarına imanı benimsediler; bizim dinimize uymasalar bile bunda Musa'ya ve İsa'ya iman vardır. Dolayısıyla onlar Müslümanların eski şirke dönmesini istemezler; çünkü bunu istemek, küfrü temenni etmektir ve o da küfre rıza göstermektir.
وَأَمَّا عَامَّةُ الْيَهُودِ وَجَهَلَتُهُمْ فَقَدْ بَلَغَ بِهِمُ الْحَسَدُ وَالْغَيْظُ
Yahudilerin avamına ve cahillerine gelince; haset ve öfke onları
إِلَى مَوَدَّةِ أَنْ يَرْجِعَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى
Müslümanların şirke dönmesini isteme derecesine ulaştırmıştır.
الشِّرْكِ وَلَا يَبْقُوا عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ الْحَسَنَةِ الْمُوَافِقَةِ لِدِينِ مُوسَى فِي مُعْظَمِهِ نِكَايَةً بِالْمُسْلِمِينَ وَبِالنَّبِيءِ ﷺ قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا [النِّسَاء: ٥١] وَفِي هَذَا الْمَعْنَى الْمُكْتَنِزِ مَا يَدُلُّكُمْ عَلَى وَجْهِ التَّعْبِيرِ بِ يَرُدُّونَكُمْ دُونَ لَوْ كَفَرْتُمْ لِيُشَارَ إِلَى أَنَّ وُدَادَتِهِمْ أَنْ يَرْجِعَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى الشِّرْكِ لِأَنَّ الرَّدَّ إِنَّمَا يَكُونُ إِلَى أَمْرٍ سَابِقٍ وَلَوْ قِيلَ لَوْ كَفَرْتُمْ لَكَانَ فِيهِ بَعْضُ الْعُذْرِ لِأَهْلِ الْكِتَابِ لِاحْتِمَالِهِ أَنَّهُمْ يَوَدُّونَ مَصِيرَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى الْيَهُودِيَّةِ. وَبِهِ يَظْهَرُ وَجْهُ مَجِيءِ كُفَّاراً مَعْمُولًا لِمَعْمُولِ وَدَّ كَثِيرٌ لِيُشَارَ إِلَى أَنَّهُمْ وَدُّوا أَنْ يَرْجِعَ الْمُسْلِمُونَ كُفَّارًا بِاللَّهِ أَيْ كُفَّارًا كُفْرًا مُتَّفَقًا عَلَيْهِ حَتَّى عِنْدَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُوَ الْإِشْرَاكُ فَلَيْسَ ذَلِكَ مِنَ التَّعْبِيرِ عَن مَا صدق مَا وَدُّوهُ بَلْ هُوَ مِنَ التَّعْبِيرِ عَنْ مَفْهُومِ مَا وَدُّوهُ، وَبِهِ يَظْهَرُ أَيْضًا وَجْهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَإِنَّهُ تَبَيَّنَ أَنَّ مَا عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ حَقٌّ مِنْ جِهَةِ التَّوْحِيدِ وَالْإِيمَانِ بِالرُّسُلِ بِخِلَافِ الشِّرْكِ، أَوْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ صِدْقُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عِنْدَهُمْ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِالْكَثِيرِ مِنْهُمْ خَاصَّةً عُلَمَائَهُمْ وَاللَّهُ مُطَّلِعٌ عَلَيْهِمْ.
Müslümanlara ve Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] duydukları kin sebebiyle, çoğunluğu itibarıyla Musa'nın dinine uygun olan bu güzel hal üzere kalmamalarını ve şirke dönmelerini istemişlerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Putlara ve bâtıl güçlere inanıyorlar ve kâfirler için, 'Bunlar iman edenlerden daha doğru yoldadır' diyorlar” [en-Nisâ: 51]. Bu yoğun anlamda, Müslümanların şirke dönmesini istediklerine işaret edilmek üzere, { لَوْ كَفَرْتُمْ } “Keşke inkâr etseydiniz” yerine { يَرُدُّونَكُمْ } “Sizi döndürseler” ifadesinin kullanılmasının gerekçesine delalet eden bir husus vardır; zira geri döndürme (redd) ancak daha önceki bir duruma olur. Eğer { لَوْ كَفَرْتُمْ } “Keşke inkâr etseydiniz” denilseydi, onların Müslümanların Yahudiliğe geçmesini istedikleri ihtimaline binaen Ehl-i Kitap için bir mazeret payı bulunabilirdi. { كُفَّاراً } “Kâfirler olarak” lafzının { وَدَّ كَثِيرٌ } ifadesinin mef'ûlünün mef'ûlü (tümleci) olarak gelmesinin gerekçesi de bununla ortaya çıkar; ta ki onların, Müslümanların Allah'ı inkâr eden kâfirler, yani Ehl-i Kitap katında bile müttefekun aleyh olan bir küfürle kâfirler (şirk ehli) olarak dönmelerini istediklerine işaret edilsin. Dolayısıyla bu, onların arzu ettiği şeyin masadakından (dış dünyadaki karşılığından) bir ifade değil, onların arzu ettiği şeyin mefhumundan bir ifadedir. Yüce Allah'ın: { مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ } “Hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra” kavlinin hikmeti de bununla ortaya çıkar; zira Müslümanların üzerinde bulunduğu şeyin tevhid ve resullere iman cihetiyle hak olduğu, şirkin ise böyle olmadığı apaçık ortaya çıkmıştır; yahut «onların birçoğundan» maksat özellikle âlimleriyse, Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] doğruluğu onların nezdinde apaçık belli olduktan sonra bu hasedi etmişlerdir; Allah onların her halini hakkıyla bilendir.
ولَوْ هُنَا بِمَعْنَى أَنِ الْمَصْدَرِيَّةِ وَلِذَلِكَ يُؤَوَّلُ مَا بَعْدَهَا بِمَصْدَرٍ.
Buradaki { لَوْ } masdariyet ifade eden { أَنْ } anlamındadır; bu sebeple kendisinden sonrası masdar olarak tevil edilir.
وحَسَداً حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ وَدَّ أَيْ أَنَّ هَذَا الْوُدَّ لَا سَبَبَ لَهُ إِلَّا الْحَسَدُ لَا الرَّغْبَةُ فِي الْكُفْرِ.
{ حَسَداً } lafzı, { وَدَّ } fiilinin zamirinden hâldir; yani bu istek ve arzunun hasetten başka hiçbir sebebi yoktur, küfre olan bir rağbetten değildir.
وَقَوْلُهُ: مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ جِيءَ فِيهِ بِمِنِ الِابْتِدَائِيَّةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى تَأَصُّلِ هَذَا الْحَسَدِ فِيهِمْ وَصُدُورِهِ عَنْ نُفُوسِهِمْ. وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِكَلِمَةِ (عِنْدِ) الدَّالَّةِ عَلَى الِاسْتِقْرَارِ لِيَزْدَادَ بَيَانُ تَمَكُّنِهِ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِحَسَدًا لَا بِقَوْلِهِ: وَدَّ.
Yüce Allah'ın: { مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } “Kendi içlerinden” kavlinde, bu hasedin onlarda kökleşmiş olduğuna ve bizzat kendi nefislerinden kaynaklandığına işaret etmek için başlangıç bildiren { مِنْ } harf-i cerri getirilmiştir. Hasedin ne kadar yerleştiğini daha da açıklamak için bu durum, istikrar bildiren { عِنْدِ } kelimesiyle pekiştirilmiştir. Bu ifade { وَدَّ } kavline değil, { حَسَداً } lafzına müteallıktır (bağlıdır).
وَإِنَّمَا أُمِرَ الْمُسْلِمُونَ بِالْعَفْوِ وَالصَّفْحِ عَنْهُمْ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ خَاصَّةً لِأَنَّ مَا حُكِيَ عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ هُنَا مِمَّا يُثِيرُ غَضَبَ الْمُسْلِمِينَ لِشِدَّةِ كَرَاهِيَتِهِمْ لِلْكُفْرِ قَالَ تَعَالَى: وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ [الحجرات: ٧] فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانَ مَنْ يَوَدُّ لَهُمْ ذَلِكَ يَعُدُّونَهُ أَكْبَرَ أَعْدَائِهِمْ فَلَمَّا كَانَ هَذَا الْخَبَرُ مُثِيرًا لِلْغَضَبِ خِيفَ أَنْ يَفْتِكُوا بِالْيَهُودِ وَذَلِكَ مَا لَا يُرِيدُهُ اللَّهُ مِنْهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ أَرَادَ مِنْهُمْ أَنْ يَكُونُوا مُسْتَوْدَعَ عَفْوٍ وَحِلْمٍ حَتَّى يَكُونُوا قُدْوَةً فِي الْفَضَائِلِ.
Müslümanlara özellikle bu makamda onları affetmeleri ve hoş görmeleri emredilmiştir; çünkü burada Ehl-i Kitap'tan nakledilen şey, küfrü son derece çirkin görmeleri hasebiyle Müslümanların öfkesini kabartacak niteliktedir. Nitekim Yüce Allah: { وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ } “Size küfrü çirkin gösterdi” [el-Hucurât: 7] buyurmuştur. Şüphe yok ki onlar, kendileri için bunu isteyen kimseleri en büyük düşmanları sayıyorlardı. Bu haber öfkeyi kabartıcı olunca, Yahudileri ansızın yok etmelerinden endişe edildi; oysa bu, Allah'ın onlardan istediği bir şey değildi; zira Allah, faziletlerde örnek olsunlar diye onların af ve hilm membaı olmalarını murat etmiştir.
وَالْعَفْوُ تَرْكُ عُقُوبَةِ الْمُذْنِبِ. وَالصَّفْحُ- بِفَتْحِ الصَّادِّ- مصدر صفح صَفْحًا إِذَا أَعْرَضَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَعْرَضَ عَنْ شَيْءٍ وَلَّاهُ مِنْ صَفْحَةِ وَجْهِهِ، وَصَفَحَ وَجْهَهُ أَيُّ جَانِبَهُ وَعَرْضَهُ وَهُوَ مَجَازٌ فِي عَدَمِ مُوَاجَهَتِهِ بِذِكْرِ ذَلِكَ الذَّنْبِ أَيْ عَدَمِ لَوْمِهِ وَتَثْرِيبِهِ عَلَيْهِ وَهُوَ أَبْلَغُ مِنَ الْعَفْوِ كَمَا نُقِلَ عَنِ الرَّاغِبِ وَلِذَلِكَ عَطَفَ الْأَمْرَ بِهِ عَلَى الْأَمْرِ بِالْعَفْوِ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْعَفْوِ لَا
Af (العَفْو), günahkârın cezasını terk etmektir. Safh (الصَّفْح) ise —sad harfinin fethasıyla— yüz çevirdiği zaman kullanılan { صَفَحَ صَفْحًا } fiilinin masdarıdır; çünkü insan bir şeyden yüz çevirdiğinde ona yüzünün yan tarafını (safhasını) çevirir. { صَفَحَ وَجْهَهُ }, yüzünün yanını ve enini çevirdi demektir. Bu, o günahı kişinin yüzüne vurmamaktan, yani onu ayıplamamaktan ve kınamamaktan mecazdır. Râgıb'dan nakledildiğine göre bu, aftan daha beliğdir. Bu sebeple onunla emretmeyi, af ile emretmeye atfetmiştir; çünkü af emri
يَسْتَلْزِمُهُ وَلَمْ يَسْتَغْنَ بِاصْفَحُوا لِقَصْدِ التَّدْرِيجِ فِي أَمْرِهِمْ بِمَا قَدْ يُخَالِفُ مَا تَمِيلُ إِلَيْهِ أَنْفُسُهُمْ مِنَ الِانْتِقَامِ تَلَطُّفًا مِنَ اللَّهِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ فِي حَمْلِهِمْ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ.
bunu zorunlu kılmaz. Müslümanları güzel ahlaka yöneltmede Allah'tan bir lütuf olarak, nefislerinin meyil ettiği intikam arzusuna muhalif olabilecek şeyleri emrederken tedricilik kastıyla sadece { اصْفَحُوا } “Hoş görün” demekle yetinmemiştir.
وَقَوْلُهُ: حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ أَيْ حَتَّى يَجِيءَ مَا فِيهِ شِفَاءُ غَلِيلِكُمْ قِيلَ هُوَ إِجْلَاءُ بَنِي النَّضِيرِ وَقَتْلِ قُرَيْظَةَ، وَقِيلَ الْأَمْرُ بِقِتَالِ الْكِتَابِيِّينَ أَوْ ضَرْبِ الْجِزْيَةِ.
Yüce Allah'ın: { حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } “Allah emrini getirinceye kadar” kavli, yani «içinizi rahatlatacak hüküm gelinceye kadar» demektir. Bunun Benî Nadîr'in sürülmesi ve Benî Kurayza'nın öldürülmesi olduğu söylenmiştir; Ehl-i Kitap ile savaşma veya cizye koyma emri olduğu da söylenmiştir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ غَايَةٌ مُبْهَمَةٌ لِلْعَفْوِ وَالصَّفْحِ تَطْمِينًا لِخَوَاطِرِ الْمَأْمُورَيْنِ حَتَّى لَا يَيْأَسُوا مِنْ ذَهَابِ أَذَى الْمُجْرِمِينَ لَهُمْ بَطَلًا وَهَذَا أُسْلُوبٌ مَسْلُوكٌ فِي حَمْلِ الشَّخْصِ عَلَى شَيْءٍ لَا يُلَائِمُهُ كَقَوْل النَّاس حَتَّى يقْضِي اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ بِتَرْكِ الْعَفْوِ انْتَهَتِ الْغَايَةُ، وَمِنْ ذَلِكَ إِجْلَاءُ بُنِيَ النَّضِيرِ.
Zahir olan şudur ki bu, suçluların kendilerine verdiği eziyetin boşa gideceğinden ümitsizliğe kapılmasınlar diye muhatapların gönüllerini teskin etmek için af ve safh emrine getirilmiş müphem bir gayedir (sınırdır). Bu, insanların «Allah gerçekleşecek bir hükmü yerine getirinceye kadar» demeleri gibi, kişiyi hoşlanmadığı bir şeye ikna etmek için takip edilen bir üsluptur. Allah'ın affı terk etmeye dair emri geldiğinde ise gaye nihayete ermiş olur; Benî Nadîr'in sürülmesi de bunlardandır.
وَلَعَلَّ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تَعْلِيمًا لِلْمُسْلِمِينَ فَضِيلَةَ الْعَفْوِ أَيْ فَإِنَّ اللَّهَ قَدِيرٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يَعْفُو وَيَصْفَحُ
Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye kadirdir” kavlinde, Müslümanlara af faziletini öğretme hikmeti bulunabilir; yani «Allah her şeye kadirdir, buna rağmen affeder ve hoş görür» demektir.
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «لَا أَحَدَ أَصْبَرُ عَلَى أَذًى يَسْمَعُهُ مِنَ اللَّهِ ﷿ يَدَّعُونَ لَهُ نِدًّا وَهُوَ يَرْزُقُهُمْ»
Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: «İşittiği eziyete karşı Azîz ve Celîl olan Allah'tan daha sabırlı hiç kimse yoktur; O'na ortak koşarlar, O ise onları rızıklandırır.»
، أَوْ أَرَادَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فَلَوْ شَاءَ لَأَهْلَكَهُمُ الْآنَ وَلَكِنَّهُ لِحِكْمَتِهِ أَمَرَكُمْ بِالْعَفْوِ عَنْهُمْ وَكُلُّ ذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى الِائْتِسَاءِ بِصُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْحِكْمَةَ كُلُّهَا هِيَ التَّشَبُّهُ بِالْخَالِقِ بِقَدْرِ الطَّاقَةِ الْبَشَرِيَّةِ. فَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تَذْيِيلٌ مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّعْلِيلِ، وَجُمْلَةُ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا إِلَى قَوْلِهِ: وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ [الْبَقَرَة: ١١١] تَفْرِيعٌ مَعَ اعْتِرَاضٍ فَإِنَّ الْجُمْلَةَ الْمُعْتَرِضَةَ هِيَ الْوَاقِعَةُ بَيْنَ جُمْلَتَيْنِ شَدِيدَتَي الِاتِّصَالِ مِنْ حَيْثُ الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ وَالِاعْتِرَاضُ هُوَ مَجِيءُ مَا لَمْ يُسَقْ غَرَضُ الْكَلَامِ لَهُ وَلَكِنْ لِلْكَلَامِ وَالْغَرَضِ بِهِ عَلَاقَةً وَتَكْمِيلًا وَقَدْ جَاءَ التَّفْرِيعُ بِالْفَاءِ هُنَا فِي مَعْنَى تَفْرِيعِ الْكَلَامِ عَلَى الْكَلَامِ لَا تَفْرِيعَ مَعْنَى الْمَدْلُولِ عَلَى الْمَدْلُولِ لِأَنَّ مَعْنَى الْعَفْوِ لَا يَتَفَرَّعُ عَنْ وَدِّ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَكِنَّ الْأَمْرَ بِهِ تَفَرَّعَ عَنْ ذِكْرِ هَذَا الْوِدِّ الَّذِي هُوَ أَذًى وَتَجِيءُ الْجُمْلَةُ الْمُعْتَرِضَةُ بِالْوَاوِ وَبِالْفَاءِ بِأَنْ يَكُونَ الْمَعْطُوفُ اعْتِرَاضًا. وَقَدْ جَوَّزَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عِنْدَ قَوْله تَعَالَى: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٤٣] ، وَجَوَّزَهُ ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» وَاحْتَجَّ لَهُ
Yahut O'nun her şeye kadir olduğunu, dileseydi onları hemen helak edeceğini, fakat hikmeti gereği onlara karşı affı emrettiğini murat etmiştir. Bütün bunlar Yüce Allah'ın fiilini örnek almaya dayanır. Nitekim şöyle denilmiştir: «Hikmetin tamamı, beşerî güç nispetinde Yaratıcı'nın ahlakıyla ahlaklanmaktır.» Dolayısıyla { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye kadirdir” cümlesi, gerekçe üslubunda sevk edilmiş bir tezyîldir. { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا } “Affedin ve hoş görün” cümlesinden { وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ } “Ve dediler ki asla girmeyecek...” [el-Bakara: 111] kavline kadar olan kısım ise itiraz (ara cümle) içeren bir tefrîdir (sonuç çıkarmadır). Çünkü mu'tarıza (ara cümle), sözün kendisi için sevk edildiği maksat bakımından birbiriyle son derece irtibatlı iki cümle arasında yer alan cümledir. İtiraz ise sözün maksadı olarak sevk edilmeyen, fakat söz ve amaçla ilgisi ve onu tamamlayıcılığı bulunan şeyin getirilmesidir. Buradaki «fa» (ف) ile yapılan tefrî, medlûlün medlûle bağlanması değil, sözün söze bağlanması anlamındadır; çünkü af anlamı, Ehl-i Kitab'ın bu arzusundan doğmaz; fakat affın emredilmesi, eziyet niteliğindeki bu arzunun zikredilmesinden doğmuştur. Mu'tarıza cümle, matufun itiraz olması suretiyle «vav» (و) ve «fa» (ف) ile gelebilir. el-Keşşâf sahibi, Nahl Suresi'ndeki [43]: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” ayetinde buna cevaz vermiştir; İbn Hişâm da Muğni'l-Lebîb'de buna cevaz verip
بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما [النِّسَاء: ١٣٥] عَلَى قَوْلِ وَنَقْلِ بَعْضِ تَلَامِذَةِ الزَّمَخْشَرِيِّ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ عَبَسَ [١١- ١٣] إِنَّها تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ أَنَّهُ قَالَ لَا يَصِحُّ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةَ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ اعْتِرَاضًا لِأَنَّ الِاعْتِرَاضَ لَا يَكُونُ مَعَ الْفَاءِ وَرَدَّهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِأَنَّهُ لَا يَصِحُّ عَنْهُ لِمُنَافَاتِهِ كَلَامَهُ فِي آيَةِ سُورَةِ النَّحْلِ.
bir görüşe göre Yüce Allah'ın: { فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “Allah ikisine de daha yakındır” [en-Nisâ: 135] kavlini buna delil getirmiştir. Zemahşerî'nin talebelerinden birinin naklettiğine göre, Abese Suresi'ndeki [11-13]: { إِنَّها تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ } “Hayır, şüphesiz o bir öğüttür. Dileyen onu düşünür, öğüt alır. O, şerefli sahifelerdedir” ayeti hakkında ona sorulduğunda; { فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } cümlesinin itiraz olmasının sahih olamayacağını, çünkü itirazın «fa» (ف) ile olmayacağını söylemiştir; ancak el-Keşşâf sahibi Nahl Suresi'ndeki ayetteki sözüne ters düşmesi sebebiyle bu naklin ondan sahih olmadığını belirterek bunu reddetmiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ أُرِيدَ بِهِ الْأَمْرَ بِالثَّبَاتِ عَلَى الْإِسْلَامِ فَإِنَّ
Yüce Allah'ın: { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” kavliyle İslam üzere sebat etme emri murat edilmiştir; zira
الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ رُكْنَاهُ فَالْأَمْرُ بِهِمَا يَسْتَلْزِمُ الْأَمْرَ بِالدَّوَامِ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ عَلَى طَرِيقِ الْكِنَايَةِ.
namaz ve zekât İslam'ın iki rüknüdür; dolayısıyla ikisinin emredilmesi, kinaye yoluyla üzerinde bulunduğunuz hâl üzere devam etme emrini gerektirir.
وَقَوْلُهُ: وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ مُنَاسِبٌ لِلْأَمْرِ بِالثَّبَاتِ عَلَى الْإِسْلَامِ وَلِلْأَمْرِ بِالْعَفْوِ وَالصَّفْحِ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْيَهُودِ بِأَنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ قَدْرَ عَفْوِكُمْ وَصَفْحِكُمْ وَلَكِنَّهُ لَا يَضِيعُ عِنْدَ اللَّهِ وَلِذَلِكَ اقْتَصَرَ عَلَى قَوْلِهِ: عِنْدَ اللَّهِ قَالَ الْحُطَيْئَةُ:
Yüce Allah'ın: { وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ } “Kendiniz için önden ne iyilik gönderirseniz, onu Allah katında bulursunuz” kavli, İslam üzere sebat etme emrine ve af ile safh emrine uygundur. Bunda Yahudilere yönelik; onların sizin affınızın ve hoşgörünüzün değerini takdir etmeyeceklerine, fakat bunun Allah katında zayi olmayacağına dair üstü kapalı bir gönderme (ta'riz) vardır; bu sebeple { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” kavliyle yetinmiştir. Hutay'e şöyle demiştir:
مَنْ يَفْعَلِ الْخَيْرَ لَا يَعْدَمُ جَوَائِزَهُ ... لَا يَذْهَبُ الْعُرْفُ بَيْنَ اللَّهِ وَالنَّاسِ
İyilik yapan kimse onun mükâfatından mahrum kalmaz... İyilik Allah ile insanlar arasında asla kaybolup gitmez.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ تَذْيِيلٌ لِمَا قَبْلَهُ. وَالْبَصِيرُ الْعَلِيمُ كَمَا تَقَدَّمَ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَن عدم إِضَاعَة جَزَاءِ الْمُحْسِنِ وَالْمُسِيءِ لِأَنَّ الْعَلِيمَ الْقَدِيرَ إِذَا عَلِمَ شَيْئًا فَهُوَ يُرَتِّبُ عَلَيْهِ مَا يُنَاسِبُهُ إِذْ لَا يُذْهِلُهُ جَهْلٌ وَلَا يَعُوزُهُ عَجْزٌ، وَفِي هَذَا وَعْدٌ لَهُمْ يَتَضَمَّنُ وَعِيدًا لِغَيْرِهِمْ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ بَصِيرًا بِمَا يَعْمَلُ الْمُسْلِمُونَ كَانَ بَصِيرًا بِمَا يعْمل غَيرهم.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” kavli, öncesinin tezyîlidir. Basîr (الْبَصِيرُ), daha önce geçtiği üzere Alîm (hakkıyla bilen) demektir; bu da iyilik yapanın ve kötülük yapanın karşılığının zayi edilmeyeceğinden kinayedir; çünkü her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten zat bir şeyi bildiğinde ona uygun olan karşılığı takdir eder; zira O'na hiçbir cehalet arız olmaz ve O hiçbir acziyete düşmez. Bunda onlar için diğerlerine yönelik bir tehdidi içeren bir vaat vardır; çünkü Allah Müslümanların yaptıklarını hakkıyla görüyorsa, başkalarının yaptıklarını da hakkıyla görendir.
[١١١، ١١٢]
[111, 112]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ١١١ إِلَى ١١٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 111'den 112'ye]
وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١١١) بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢)
{ وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١١١) بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢) } “'Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremez' dediler. Bu onların kuruntularıdır. De ki: 'Eğer doğru söylüyorsanız delilinizi getirin!' (111) Hayır, kim iyilik yaparak özünü Allah'a teslim ederse, onun mükâfatı Rabbi katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (112)”
عَطْفٌ عَلَى وَدَّ كَثِيرٌ [الْبَقَرَة: ١٠٩] وَمَا بَيْنَهُمَا مِنْ قَوْلِهِ: فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا [الْبَقَرَة:
{ وَدَّ كَثِيرٌ } “Birçoğu istedi” [el-Bakara: 109] kavline matuftur; aralarındaki { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا } “Affedin ve hoş görün” [el-Bakara:
١٠٩] الْآيَةَ اعْتِرَاضٌ كَمَا تَقَدَّمَ.
109] ayeti ise daha önce geçtiği üzere itirazdır (ara cümledir).
وَالضَّمِيرُ لِأَهْلِ الْكِتَابِ كُلِّهِمْ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ: إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى. وَمَقُولُ الْقَوْلِ مُخْتَلِفٌ بِاخْتِلَافِ الْقَائِلِ فَالْيَهُودُ قَالَتْ لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا، وَالنَّصَارَى قَالَتْ لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ نَصَارَى، جمع الْقُرْآنُ بَيْنَ قَوْلَيْهِمَا عَلَى طَرِيقَةِ الْإِيجَازِ بِجَمْعِ مَا اشْتَرَكَا فِيهِ وَهُوَ نَفْي دُخُولِ الْجَنَّةِ عَنِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ الْمَحْذُوفِ لِأَجْلِ تَفْرِيعِ الِاسْتِثْنَاءِ، ثُمَّ جَاءَ بَعْدَهُ تَفْرِيقٌ مَا اخْتَصَّ بِهِ كُلُّ فَرِيقٍ وَهُوَ قَوْلُهُ:
Zamir, kendisinden sonraki: { إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası...” ifadesinin karinesiyle Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitab'ın tamamına aittir. Söylenen söz ise söyleyene göre farklıdır: Yahudiler «Yahudi olandan başkası cennete asla girmeyecek» demiş, Hristiyanlar ise «Hristiyan olandan başkası cennete asla girmeyecek» demiştir. Kur'an, istisnanın yapılması için hazfedilen müstesna minh'ten cennete girişin nefyedilmesi şeklindeki ortak oldukları noktayı bir araya getirmek suretiyle her iki sözü îcaz yoluyla birleştirmiş, ardından her grubun kendine has sözünü ayrı ayrı zikretmiştir; bu da Yüce Allah'ın:
هُوداً أَوْ نَصارى
{ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan”
فَكَلِمَةُ (أَوْ) مِنْ كَلَامِ الْحَاكِي فِي حِكَايَتِهِ وَلَيْسَتْ مِنَ الْكَلَام المحكي فأوهنا لِتَقْسِيمِ الْقَوْلَيْنِ لِيُرْجِعَ السَّامِعُ كُلَّ قَوْلٍ إِلَى قَائِلِهِ، وَالْقَرِينَةُ عَلَى أَنَّ (أَوْ) لَيْسَتْ مِنْ مِقُولِهِمُ الْمَحْكِيَّ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مِنْ مِقْوَلِهِمْ لَاقْتَضَى أَنَّ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ لَا ثِقَةَ لَهُ بِالنَّجَاةِ وَأَنَّهُ يَعْتَقِدُ إِمْكَانَ نَجَاةِ مُخَالِفِهِ وَالْمَعْلُومُ مِنْ حَالِ أَهْلِ كُلِّ دِينٍ خِلَافَ ذَلِكَ فَإِنَّ كُلًّا مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لَا يَشُكُّ فِي نَجَاةِ نَفْسِهِ وَلَا يَشُكُّ فِي ضَلَالِ مُخَالِفِهِ وَهِيَ أَيْضًا قَرِينَةٌ عَلَى تَعْيِينِ كُلٍّ مِنْ خَبَرَيْ كانَ لِبَقِيَّةِ الْجُمْلَةِ الْمُشْتَرِكَةِ الَّتِي قَالَهَا كُلُّ فَرِيقٍ بِإِرْجَاعِ هُودًا إِلَى مَقُولِ
kavlidir. Buradaki { أَوْ } kelimesi, nakledilen sözün bir parçası olmayıp nakli yapanın (mütekellimin) kendi sözündendir. Dolayısıyla buradaki { أَوْ }, dinleyicinin her sözü söyleyenine isnat etmesi için iki sözü taksim (ayırma) gayesi taşır. { أَوْ } edatının onların nakledilen sözünden olmadığına karine şudur: Şayet onların sözünden olsaydı, her iki grubun da kurtuluşa kesin inancı olmadığını ve karşı tarafın kurtulma imkânına inandığını iktiza ederdi; oysa her din mensubunun bilinen hali bunun tam aksidir. Zira ne Yahudiler ne de Hristiyanlar kendi kurtuluşlarından şüphe ederler, ne de karşı tarafın sapkınlığından şüphe duyarlar. Bu durum aynı zamanda, «Hûden» (Yahudiler) kelimesini
الْيَهُودِ وَإِرْجَاعِ نَصَارَى إِلَى مَقُولِ النَّصَارَى. فَأَوْ هَاهُنَا لِلتَّوْزِيعِ وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ التَّقْسِيمِ الَّذِي هُوَ مِنْ فُرُوعِ كَوْنِهَا لِأَحَدِ الشَّيْئَيْنِ وَذَلِكَ أَنَّهُ إِيجَازٌ مُرَكَّبٌ مِنْ إِيجَازِ الْحَذْفِ لِحَذْفِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ وَلِجَمْعِ الْقَوْلَيْنِ فِي فِعْلٍ وَاحِدٍ وَهُوَ قالُوا وَمِنْ إِيجَازِ الْقَصْرِ لِأَنَّ هَذَا الْحَذْفَ لَمَّا لَمْ يَعْتَمِدْ فِيهِ عَلَى مُجَرَّدِ الْقَرِينَةِ الْمَحُوجَةِ لِتَقْدِيرٍ وَإِنَّمَا دَلَّ عَلَى الْمَحْذُوفِ مِنَ الْقَوْلَيْنِ بِجَلْبِ حَرْفٍ أَوْ كَانَتْ (أَوْ) تَعْبِيرًا عَنِ الْمَحْذُوفِ بِأَقَلِّ عِبَارَةٍ فَيَنْبَغِي أَنْ يُعَدَّ قِسْمًا ثَالِثًا مِنْ أَقْسَامِ الْإِيجَازِ وَهُوَ إِيجَازُ حَذْفٍ وَقَصْرٍ مَعًا.
Yahudilerin sözüne, «Nasârâ» (Hristiyanlar) kelimesini de Hristiyanların sözüne isnat etmek suretiyle { كانَ } fiilinin haberlerinin her birini, her grubun söylediği ortak cümlenin geri kalanına tayin etmeye bir karinedir. Buradaki { أَوْ } tevzi (dağıtım) içindir; bu da onun iki şeyden biri için olma özelliğinin füruundan (türlerinden) sayılan bir taksim çeşididir. Zira bu; hem müstesna minh'in hazfedilmesi hem de iki sözün { قالُوا } şeklindeki tek bir fiilde toplanması bakımından hazif îcazından, hem de bu hazifte takdire muhtaç kılan sırf bir karineye dayanılmayıp iki sözden hazfedilene { أَوْ } harfi getirilerek delalet edilmesi sebebiyle kasr îcazından mürekkep bir îcazdır. Çünkü { أَوْ }, hazfedileni en veciz bir ibareyle ifade etmektedir; bu sebeple îcazın üçüncü bir kısmı, yani hem hazif hem kasr îcazı olarak sayılması gerekir.
وَقَدْ جَعَلَ الْقَزْوِينِيُّ فِي «تَلْخِيصِ الْمِفْتَاحِ» هَاتِهِ الْآيَةَ مِنْ قَبِيلِ اللَّفِّ وَالنَّشْرِ الْإِجْمَالِيِّ أَخَذًا مِنْ كَلَامِ «الْكَشَّافِ» لِقَوْلِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» «فَلَفَّ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ ثِقَةً بِأَنَّ السَّامِعَ يَرُدُّ إِلَى كُلِّ فَرِيقِ قَوْلَهُ وَأَمِنَّا مِنَ الْإِلْبَاسِ لِمَا عُلِمَ مِنَ التَّعَادِي بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ» فَقَوْلُهُ: فَلَفَّ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ أَرَادَ بِهِ اللَّفَّ الَّذِي هُوَ لَقَبٌ لِلْمُحَسِّنِ الْبَدِيعِيِّ الْمُسَمَّى اللَّفُّ وَالنَّشْرُ وَلِذَلِكَ تَطَلَّبُوا لِهَذَا اللَّفِّ نَشْرًا وَتَصْوِيرًا لِلَّفِّ فِي الْآيَةِ مِنْ قَوْلِهِ قالُوا: مَعَ مَا بَيَّنَهُ وَهُوَ لَفٌّ إِجْمَالِيٌّ يُبَيِّنُهُ نَشْرَهُ الْآتِي بَعْدَهُ وَلِذَلِكَ لَقَّبُوهُ اللَّفُّ الْإِجْمَالِيُّ. ثُمَّ وَقَعَ نَشْرُ هَذَا اللَّفِّ بِقَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى فَعُلِمَ مِنْ حَرْفِ (أَوْ) تَوْزِيعُ النَّشْرِ إِلَى مَا يَلِيقُ بِكُلِّ فَرِيقٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ. وَقَالَ التفتازانيّ فِي شَرْحِ الْمِفْتَاحِ جَرَى الِاسْتِعْمَالُ فِي النَّفْيِ الْإِجْمَالِيِّ أَنْ يُذْكَرَ نَشْرُهُ بِكَلِمَةِ (أَوْ) .
Kazvînî Telhîsu'l-Miftâh'ta, el-Keşşâf sahibinin «Dinleyicinin her grubun sözünü kendisine döndüreceğine güvenerek ve iki grup arasındaki düşmanlık bilindiği için iltibasdan emin olarak iki sözü birbiriyle leffetmiştir (toplamıştır)» sözünden hareketle el-Keşşâf'ın kelamını esas alıp bu ayeti icmâlî leff ü neşr türünden saymıştır. el-Keşşâf sahibinin «iki sözü birbirine leffetti» ifadesiyle kastı, leff ü neşr adı verilen bediî sanatın unvanı olan lefftir. Bu sebeple onlar bu leff için bir neşr ve ayette { قالُوا } kavlinden itibaren açıkladığı şeyle birlikte leff için bir tasvir aramışlardır; bu, kendisinden sonra gelecek neşrin açıklayacağı icmâlî bir lefftir ve bu yüzden onu «icmâlî leff» olarak adlandırmışlardır. Sonra bu leffin neşri: { إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlar müstesna” kavliyle vaki olmuştur; böylece { أَوْ } harfinden, neşrin iki gruptan her birine layık olanına tevzi edildiği (dağıtıldığı) anlaşılmıştır. Teftâzânî Şerhu'l-Miftâh'ta şöyle demiştir: İcmâlî nefyin neşrinin { أَوْ } kelimesiyle zikredilmesi yaygın bir kullanım haline gelmiştir.
وَالْهُودُ جَمْعُ هَائِدٍ أَيْ مُتَّبِعِ الْيَهُودِيَّةِ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا [الْبَقَرَة: ٦٢] الْآيَةَ وَجَمْعُ فَاعِلٍ عَلَى فِعْلٍ غَيْرُ كَثِيرٍ وَهُوَ سَمَاعِيٌّ مِنْهُ قَوْلُهُمْ عَوَّذَ جَمْعُ عَائِذٍ وَهِيَ الْحَدِيثَةُ النِّتَاجِ مِنَ الظِّبَاءِ وَالْخَيْلِ وَالْإِبِلِ وَمِنْهُ أَيْضًا عَائِطٌ وَعَوْطٌ لِلْمَرْأَةِ الَّتِي بَقِيَتْ سِنِينَ لَمْ تَلِدْ، وَحَائِلٌ وَحَوْلٌ، وَبَازِلٌ وَبَزْلٌ، وَفَارِهٌ وَفُرْهٌ، وَإِنَّمَا جَاءَ هُودًا جَمْعًا مَعَ أَنَّهُ خَبَّرَ عَنْ ضَمِيرِهِ (كَانَ) وَهُوَ مُفْرَدٌ لِأَنَّ (مِنْ) مُفْرَدًا لَفَظًا وَمُرَادُ بِهِ الْجَمَاعَةُ فَجَرَى ضَمِيرُهُ عَلَى مُرَاعَاةِ لَفْظِهِ وَجَرَى خَبَرًا وَضَمِيرًا عَلَى مُرَاعَاةِ الْمَعْنى.
Hûd (الْهُودُ), Hâid (هَائِد) kelimesinin çoğuludur; yani Yahudiliğe tabi olan demektir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا } “Şüphesiz iman edenler ve Yahudileşenler...” [el-Bakara: 62] ayetinde daha önce geçmişti. Fâil (فَاعِل) vezninin fu'l (فُعْل) şeklinde çoğul yapılması çok yaygın olmayıp semaîdir (işitmeye dayalıdır); geyik, at ve develerden yeni yavrulamış olanlar için çoğulu «uveze» (عَوَّذ) gelen «âiz» (عَائِذ) sözleri bundandır. Yıllarca doğurmayan kadın için kullanılan «âıt» (عَائِط) ve «avt» (عَوْط), keza «hâil» (حَائِل) ve «havl» (حَوْل), «bâzil» (بَازِل) ve «bazl» (بَزْل), «fârih» (فَارِه) ve «fürh» (فُرْه) kelimeleri de bu kabildendir. { كانَ } fiilinin zamiri tekil olduğu halde «Hûden» lafzının onun haberi olarak çoğul gelmesinin sebebi şudur: { مَنْ } edatı lafzen tekildir, fakat onunla topluluk murat edilmiştir; bu sebeple fiilin zamiri lafzına riayet edilerek gelmiş, haberi ve diğer zamirler ise anlamına riayet edilerek getirilmiştir.
وَالْإِشَارَة ب تِلْكَ إِلَى الْقَوْلَةِ الصَّادِرَةِ مِنْهُمْ لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى
{ تِلْكَ } lafzı ile yapılan işaret, onlardan sadır olan: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremez” sözünedir.
كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ فَالْإِخْبَارُ عَنْهَا بِصِيغَةِ الْجَمْعِ إِمَّا لِأَنَّهَا لَمَّا كَانَتْ أُمْنِيَةَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ صَارَتْ إِلَى أَمَانِيَّ كَثِيرَةٍ وَإِمَّا إِرَادَةُ أَنَّ كُلَّ أَمَانِيهِمْ كَهَذِهِ وَمُعْتَادِهِمْ فِيهَا فَيَكُونُ مِنَ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ.
Zahir olan da budur. Ondan çoğul kalıbıyla haber verilmesi ya onlardan her birinin temennisi olduğu için birçok temenniye dönüşmesinden ya da bütün temennilerinin bunun gibi ve bundaki alışkanlıkları doğrultusunda olduğunu irade etmekten ileri gelir ki bu da beliğ teşbihten olur.
وَالْأَمَانِيُّ تَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ: لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ [الْبَقَرَة: ٧٨] وَجُمْلَةُ تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ مُعْتَرِضَةٌ.
Emânî (الْأَمَانِيُّ - kuruntular/temenniler), O'nun: { لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ } “Kitab'ı birtakım kuruntulardan başka bilmezler” [el-Bakara: 78] kavlinde geçmişti. { تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ } cümlesi ise itiraziyedir (ara cümledir).
وَقَوْلُهُ: قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ أَمْرٌ بِأَنْ يُجَابُّوا بِهَذَا وَلِذَلِكَ فَصَلَهُ لِأَنَّهُ فِي سِيَاقِ الْمُحَاوَرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها [الْبَقَرَة: ٣٠] الْآيَةَ وَأَتَى بِإِنَّ الْمُفِيدَةَ لِلشَّكِّ فِي صِدْقِهِمْ مَعَ الْقَطْعِ بِعَدَمِ الصِّدْقِ لِاسْتِدْرَاجِهِمْ حَتَّى يَعْلَمُوا أَنَّهُمْ غَيْرُ صَادِقِينَ حِينَ يَعْجِزُونَ عَنِ الْبُرْهَانِ لِأَنَّ كُلَّ اعْتِقَادٍ لَا يُقِيمُ مُعْتَقِدِهِ دَلِيلَ اعْتِقَادِهِ فَهُوَ اعْتِقَادٌ كَاذِبٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ لَهُ دَلِيلٌ لَاسْتَطَاعَ التَّعْبِيرَ عَنْهُ وَمِنْ بَابِ أَوْلَى لَا يَكُونُ صَادِقًا عِنْدَ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يُرَوِّجَ عَلَيْهِ اعْتِقَادَهُ.
{ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “De ki: Delilinizi getirin” kavli, onlara bu şekilde cevap verilmesini emretmektir; bu yüzden O'nun: { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها } “Dediler ki: Orada ... kılacak mısın?” [el-Bakara: 30] ayetinde geçtiği gibi karşılıklı konuşma bağlamında olduğu için cümleyi fasletti (bağlaçsız getirdi). Doğru olmadıkları kesin olduğu halde, onları delil getirmekten aciz kaldıklarında doğru olmadıklarını bilsinler diye derece derece köşeye sıkıştırmak (istidrâc) amacıyla, doğruluklarında şüphe ifade eden [şart edatını] getirdi. Çünkü inanan kişinin inancına delil getirmediği her inanç yalan bir inançtır; zira onun bir delili olsaydı onu ifade etmeye muktedir olurdu ve evleviyetle inancını kendisine kabul ettirmek istediği kimsenin nezdinde doğru olamaz.
وَ (بَلَى) إِبْطَالٌ لِدَعْوَاهُمَا. وَ (بَلَى) كَلِمَةٌ يُجَابُ بِهَا الْمَنْفِيُّ لِإِثْبَاتِ نَقِيضِ النَّفْيِ وَهُوَ الْإِثْبَاتُ سَوَاءٌ وَقَعَتْ بَعْدَ اسْتِفْهَامٍ عَنْ نَفْيِ وَهُوَ الْغَالِبُ أَوْ بَعْدَ خَبَرٍ مَنْفِيٍّ نَحْوَ أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ بَلى [الْقِيَامَة: ٣، ٤] ، وَقَوْلُ أَبِي حَيَّةَ النُّمَيْرِيِّ:
{ بَلَى } [kelimesi] her iki fırkanın iddiasını iptal etmektir. { بَلَى }, olumsuzluğun zıddı olan olumluluğu ispat etmek için olumsuz ifadeye cevap olarak verilen bir kelimedir; ister olumsuzluk içeren bir istifhamdan (sorudan) sonra gelsin -ki galip olan budur-, isterse: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ بَلى } “İnsan, onun kemiklerini toplayamayacağımızı mı sanır? Hayır, [toplarız]” [el-Kıyâme: 3-4] ayetinde ve Ebû Hayye en-Numeyrî'nin şu sözünde olduğu gibi olumsuz bir haberden sonra gelsin:
يُخْبِرُكَ الْوَاشُونَ أَنْ لَنْ أُحِبُّكُمْ ... بَلَى وَسُتُورُ اللَّهِ ذَاتُ الْمَحَارِمِ
Koğucular sana seni asla sevmeyeceğimi haber veriyorlar... / Hayır (bilakis)! Hürmet sahibi Allah'ın örtülerine andolsun ki!
وَقَوْلُهُ: مَنْ أَسْلَمَ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنِفَةٌ عَنْ (بَلَى) لِجَوَابِ سُؤَالِ مَنْ يَتَطَلَّبُ كَيْفَ نَقَضَ نَفْيَ دُخُولِ الْجَنَّةِ عَنْ غَيْرِ هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ أُرِيدَ بِهَا بَيَانُ أَنَّ الْجَنَّةَ لَيْسَتْ حِكْرَةً لِأَحَدٍ وَلَكِنْ إِنَّمَا يَسْتَحِقُّهَا مَنْ أَسْلَمَ إِلَخْ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَلَهُ أَجْرُهُ هُوَ فِي مَعْنَى لَهُ دُخُولُ الْجَنَّةِ وَهُوَ جَوَابُ الشَّرْطِ لِأَنَّ (مَنْ) شَرْطِيَّةٌ لَا مَحَالَةَ. وَمَنْ قُدِّرَ هُنَا فِعْلًا بَعْدَ (بَلَى) أَيْ يَدْخُلُهَا مَنْ أَسْلَمَ فَإِنَّمَا أَرَادَ تَقْدِيرَ مَعْنَى لَا تَقْدِيرَ إِعْرَابٍ إِذْ لَا حَاجَةَ لِلتَّقْدِيرٍ هُنَا.
{ مَنْ أَسْلَمَ } “Kim teslim ederse” kavli, bu iki fırkadan başkasının cennete girmesinin nefiy (inkâr) edilişinin nasıl bozulduğunu öğrenmek isteyenin sorusuna cevap olmak üzere { بَلَى } [kelimesinden] sonra gelen müste'nefe (başlangıç) cümlesidir. Bununla cennetin kimsenin inhisarında (tekelinde) olmadığı, bilakis onu ancak teslim olanın hak ettiği beyan edilmek istenmiştir; zira O'nun { فَلَهُ أَجْرُهُ } “onun mükâfatı vardır” kavli, ona cennete giriş vardır manasındadır ve şartın cevabıdır; çünkü { مَنْ } şüphesiz şart edatıdır. Burada { بَلَى } kelimesinden sonra bir fiil takdir eden kimse -yani “teslim olan kimse oraya girer”- irap takdiri değil sadece mana takdiri kastetmiştir; zira burada takdire ihtiyaç yoktur.
وَإِسْلَامُ الْوَجْهِ لِلَّهِ هُوَ تَسْلِيمُ الذَّاتِ لِأَوَامِرِ اللَّهِ تَعَالَى أَيْ شِدَّةُ الِامْتِثَالِ لِأَنَّ أَسْلَمَ بِمَعْنَى أَلْقَى السِّلَاحَ وَتَرَكَ الْمُقَاوَمَةَ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ [آل عمرَان: ٢٠] . وَالْوَجْهُ هُنَا الذَّاتُ عَبَّرَ عَنِ الذَّاتِ بِالْوَجْهِ لِأَنَّهُ الْبَعْضُ الْأَشْرَفُ مِنَ الذَّاتِ كَمَا قَالَ الشَّنْفَرِيُّ:
Yüzü Allah'a teslim etmek (islâmü'l-vech), nefsi Allah Teâlâ'nın emirlerine teslim etmek, yani tam bir boyun eğiştir; çünkü «esleme» (أَسْلَمَ), silahı bırakıp direnmekten vazgeçti manasındadır. Nitekim Yüce Allah: { فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ } “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da.'” [Âl-i İmrân: 20] buyurmuştur. Buradaki vech (الْوَجْهُ), zât (kendi benliği) demektir. Zâttan vech (yüz) diye bahsedilmiştir, çünkü o zâtın en şerefli parçasıdır; nitekim Şenferâ şöyle demiştir: