Binûn

2- Bakara Suresi — 36. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِذَا قَطَعُوا رَأْسِي وَفِي الرَّأْسِ أَكْثَرِيُُُّ

Başımı kestiklerinde, oysa benim çoğum baştadır.

وَمِنْ إِطْلَاقِ الْوَجْهِ عَلَى الذَّاتِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ [الرَّحْمَن: ٢٧] . وَأُطْلِقَ الْوَجْهُ عَلَى الْحَقِيقَةِ تَقُولُ جَاءَ بِالْأَمْرِ عَلَى وَجْهِهِ أَيْ عَلَى حَقِيقَتِهِ قَالَ الْأَعْشَى:

Vechin zât hakkında kullanılmasına bir örnek de Yüce Allah'ın: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } “Celâl ve ikram sahibi Rabbinin vechi (zâtı) bâki kalır” [er-Rahmân: 27] kavlidir. Vech, hakikat manasında da kullanılmıştır; nitekim «işi vechi üzere getirdi» dersin, yani hakikati üzere yaptı. el-A‘şâ şöyle demiştir:

وَأَوَّلُ الْحُكْمِ عَلَى وَجْهِهِ ... لَيْسَ قَضَاءٌ بِالْهَوَى الْجَائِرِ

Hükmü vechi (hakikati) üzere tevil etti / Yoksa haksız heva ile verilmiş bir hüküm değildir.

وَوُجُوهُ النَّاسِ أَشْرَافُهُمْ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (أَسْلَمَ) بِمَعْنَى أَخْلَصَ مُشْتَقًّا مِنَ السَّلَامَةِ أَيْ جَعْلِهِ سَالِمًا وَمِنْهُ وَرَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ [الزمر: ٢٩] .

İnsanların vücûhu (وُجُوهُ النَّاسِ), onların ileri gelenleri ve şereflileridir. { أَسْلَمَ } fiilinin ihlaslı oldu (أَخْلَصَ) manasında olup selametten türemiş olması da caizdir, yani onu salim (katışıksız) kıldı demektir; { وَرَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ } “bir adama tamamen bağlı bir adam” [ez-Zümer: 29] kavli de bundandır.

وَقَوْلُهُ: وَهُوَ مُحْسِنٌ جِيءَ بِهِ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ لِإِظْهَارِ أَنَّهُ لَا يُغْنِي إِسْلَامُ الْقَلْبِ وَحْدَهُ وَلَا الْعَمَلُ بِدُونِ إِخْلَاصٍ بَلْ لَا نَجَاةَ إِلَّا بِهِمَا وَرَحْمَةُ اللَّهِ فَوْقَ ذَلِكَ إِذْ لَا يَخْلُو امْرِؤٌ عَنْ تَقْصِيرٍ.

O'nun: { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “ve o iyilik eden biri olduğu halde” kavli; tek başına kalbin teslim olmasının yetmeyeceğini, ihlassız amelin de fayda vermeyeceğini, bilakis kurtuluşun ancak ikisiyle birlikte olacağını ve hiçbir insan kusurdan uzak olamayacağı için Allah'ın rahmetinin bunların fevkinde olduğunu ortaya koymak üzere hal cümlesi olarak getirilmiştir.

وَجَمْعُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ اعْتِبَارًا بِعُمُومِ (من) كَمَا أَفْرَاد الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ اعْتِبَارًا بِإِفْرَادِ اللَّفْظِ وَهَذَا مِنْ تَفَنُّنِ الْعَرَبِيَّةِ لِدَفْعِ سآمة التّكْرَار.

{ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara bir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır” kavlindeki zamirin çoğul kılınması { مَنْ } edatının umumiyeti (kapsayıcılığı) itibarıyladır; nitekim { وَجْهَهُ لِلَّهِ } “yüzünü Allah'a” ve { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “ve o iyilik eden biri olarak” kavillerindeki zamiri lafzın tekilliği itibarıyla tekil getirmiştir. Bu, tekrarın bıkkınlığını gidermek için Arapçanın üslup zenginliğindendir (tefennün).

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١١٣]

[Bakara Suresi (2), Âyet 113]

وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣)

{ وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir şey (esas) üzere değillerdir» dediler. Hristiyanlar da: «Yahudiler hiçbir şey üzere değillerdir» dediler. Oysa onlar Kitab'ı okuyorlar. Bilmeyenler de tıpkı onların söyledikleri gibi söyledi. Artık Allah, ihtilaf edip durdukları şey hakkında kıyamet günü aralarında hüküm verecektir.” (113)

مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى [الْبَقَرَة:

{ وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremez dediler” [el-Bakara:

١١١] لزيارة بَيَانِ أَنَّ الْمُجَازَفَةَ دَأْبُهُمْ وَأَنَّ رَمْيَ الْمُخَالِفِ لَهُمْ بِأَنَّهُ ضَالٌّ شَنْشَنَةٌ قَدِيمَةٌ فِيهِمْ فَهُمْ يَرْمُونَ الْمُخَالِفِينَ بِالضَّلَالِ لِمُجَرَّدِ الْمُخَالِفَةِ، فَقَدِيمًا مَا رَمَتِ الْيَهُودُ النَّصَارَى بِالضَّلَالِ وَرَمَتِ النَّصَارَى الْيَهُودَ بِمِثْلِهِ فَلَا تَعْجَبُوا مِنْ حُكْمِ كُلِّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ بِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ، وَفِي ذَلِكَ إِنْحَاءٌ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ وَتَطْمِينٍ لِخَوَاطِرِ الْمُسْلِمِينَ وَدَفْعِ الشُّبْهَةِ عَنِ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ يَتَّخِذُونَ مِنْ طَعْنِ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي الْإِسْلَامِ حُجَّةً لِأَنْفُسِهِمْ عَلَى مُنَاوَأَتِهِ وَثَبَاتًا عَلَى شِرْكِهِمْ.

111] kavline matuftur; maksat, ölçüsüzce konuşmanın (mücâzefe) onların adeti olduğunu, kendilerine muhalefet edeni sapıklıkla itham etmenin onlarda eski bir huy olduğunu daha fazla beyan etmektir. Zira onlar muhaliflerini sırf muhalefet ettikleri için sapıklıkla itham ederler. Eskiden beri Yahudiler Hristiyanları sapıklıkla, Hristiyanlar da Yahudileri aynı şeyle itham etmiştir. Dolayısıyla onların her bir fırkasının Müslümanların cennete giremeyeceğine hükmetmesine şaşmayın. Bunda Ehl-i Kitab'a yönelik bir kınama, Müslümanların gönüllerine bir teselli ve müşriklerin Ehl-i Kitab'ın İslâm'a dil uzatmasını İslâm'a düşmanlık etmek ve şirklerinde sebat göstermek için kendilerine bir delil edinmelerinden doğan şüpheyi bertaraf etme vardır.

وَالْمُرَادُ مِنَ الْقَوْلِ التَّصْرِيحُ بِالْكَلَامِ الدَّالِّ فَهُمْ قَدْ قَالُوا هَذَا بِالصَّرَاحَةِ حِينَ جَاءَ وَفْدُ نَجْرَانَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَفِيهِمْ أَعْيَانُ دِينِهِمْ مِنَ النَّصَارَى فَلَمَّا بَلَغَ مَقْدِمُهُمُُُ

Sözden (kavl) kastedilen, delalet eden kelamın açıkça ifade edilmesidir. Nitekim onlar, Necran heyeti -ki aralarında Hristiyanlardan dinlerinin ileri gelenleri de vardı- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiği vakit bunu açıkça söylemişlerdi. Onların gelişi

الْيَهُودَ أَتَوْهُمْ

Yahudilere ulaştığında, yanlarına geldiler;

وَهُمْ عِنْدَ النَّبِيءِ ﷺ فَنَاظَرُوهُمْ فِي الدِّينِ وَجَادَلُوهُمْ حَتَّى تَسَابُّوا فَكَفَرَ الْيَهُودُ بِعِيسَى وَبِالْإِنْجِيلِ وَقَالُوا لِلنَّصَارَى مَا أَنْتُمْ عَلَى شَيْءٍ فَكَفَرَ وَفْدُ نَجْرَانَ بِمُوسَى وَبِالتَّوْرَاةِ وَقَالُوا لِلْيَهُودِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ.

Onlar Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydılar. Din konusunda onlarla tartıştılar ve birbirlerine sövecek derecede münakaşa ettiler. Yahudiler İsa'yı ve İncil'i inkâr edip Hristiyanlara: «Siz hiçbir şey üzere değilsiniz» dediler. Bunun üzerine Necran heyeti de Musa'yı ve Tevrat'ı inkâr ederek Yahudilere: «Siz hiçbir şey üzere değilsiniz» dediler.

وَقَوْلُهُمْ عَلى شَيْءٍ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ وَالشَّيْءُ الْمَوْجُودُ هُنَا مُبَالَغَةٌ أَيْ لَيْسُوا عَلَى أَمْرٍ يُعْتَدُّ بِهِ. فَالشَّيْءُ الْمَنْفِيُّ هُوَ الْعُرْفِيُّ أَوْ بِاعْتِبَارِ صِفَةٍ مَحْذُوفَةٍ عَلَى حَدِّ قَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ:

Onların { عَلى شَيْءٍ } sözü, olumsuzluk bağlamında gelen bir nekredir (belirsiz kelimedir). Buradaki «şey» mübalağa ifade eder; yani kayda değer, itibar edilir bir esas üzere değillerdir. Nefyedilen şey, örfî olandır ya da Abbâs b. Mirdâs'ın şu sözündeki gibi mahzuf bir sıfat itibarıyladır:

وَقَدْ كُنْتُ فِي الْحَرْبِ ذَا تُدْرَأِ ... فَلَمْ أُعْطَ شَيْئًا وَلَمْ أُمْنَعْ

Savaşta ben ön safta savunan bir kimseydim / Bana hiçbir şey verilmedi, ama tamamen de menedilmedim.

أَيْ لَمْ أُعْطَ شَيْئًا نَافِعًا مُغْنِيًا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ وَلَمْ أُمْنَعْ، وَسُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ عَنِ الْكُهَّانِ فَقَالَ: «لَيْسُوا بِشَيْءٍ» ، فَالصِّيغَةُ صِيغَةُ عُمُومٍ وَالْمُرَادُ بِهَا فِي مَجَارِي الْكَلَامِ نَفِيُ شَيْءٍ يُعْتَدُّ بِهِ فِي الْغَرَضِ الْجَارِي فِيهِ الْكَلَامُ بِحَسَبِ الْمَقَامَاتِ فَهِيَ مُسْتَعْمَلَةٌ مَجَازًا كَالْعَامِّ الْمُرَادُ بِهِ الْخُصُوصُ أَيْ لَيْسُوا عَلَى حَظٍّ مِنَ الْحَقِّ فَالْمُرَادُ هُنَا لَيْسَتْ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْحَقِّ وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ صِحَّةِ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مِنَ الْكِتَابِ الشَّرْعِيِّ فَكُلُّ فَرِيقٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ رَمَى الْآخَرَ بِأَنَّ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْكِتَابِ لَا حَظَ فِيهِ مِنَ الْخَيْرِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ جِيءَ بِهَا لِمَزِيدِ التَّعَجُّبِ مِنْ شَأْنِهِمْ أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ وَكُلُّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ وَكُلُّ كِتَابٍ يَتْلُونَهُ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْحَقِّ لَوِ اتَّبَعَهُ أَهْلُهُ حَقَّ اتِّبَاعِهِ، وَلَا يَخْلُو أَهْلُ كِتَابِ حَقٍّ مِنْ أَنْ يَتَّبِعُوا بَعْضَ مَا فِي كِتَابِهِمْ أَوْ جُلَّ مَا فِيهِ فَلَا يُصَدَّقُ قَوْلُ غَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ.

Yani «bana faydalı ve tatmin edici bir şey verilmedi» demektir; zira «menedilmedim» sözü buna delildir. Resûlullah'a kâhinler sorulmuş da: «Onlar hiçbir şey değildir» buyurmuştur. Dolayısıyla kalıp umum ifade eden bir kalıptır; sözün akışında bununla kastedilen, makamlara göre söz konusu amaca dair kayda değer bir şeyin nefyedilmesidir. Bu da umum lafzın husus manasında kullanılması gibi mecazen kullanılmıştır; yani onlar haktan hiçbir nasip üzere değillerdir. Burada murat edilen, haktan hiçbir şey üzere olmadıklarıdır; bu da ellerindeki şer'i kitabın sahih olmadığından kinayedir. Zira iki fırkadan her biri diğerini elindeki kitapta hayırdan hiçbir pay bulunmamakla itham etmiştir; nitekim bundan sonra gelen: { وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ } “Oysa onlar Kitab'ı okuyorlar” kavli buna delalet eder. Çünkü { وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ } kavli, her iki fırka da Kitab'ı okuduğu halde ve okudukları her kitap -eğer ehli ona hakkıyla tabi olsaydı- hakkı içerdiği halde böyle söylemelerine duyulan şaşkınlığı artırmak için getirilmiş bir hal cümlesidir. Hak bir kitabın ehli, kitaplarındakilerin bir kısmına veya çoğuna uymaktan büsbütün uzak kalamaz; dolayısıyla başkalarının onların hiçbir şey üzere olmadıklarına dair sözü doğrulanamaz.

وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ الْحَالِيَّةِ لِأَنَّ دَلَالَتَهَا عَلَى الْهَيْئَةِ أَقْوَى مِنْ دَلَالَةِ الْحَالِ الْمُفْرَدَةِ لِأَنَّ الْجُمْلَةَ الْحَالِيَّةَ بِسَبَبِ اشْتِمَالِهَا عَلَى نِسْبَةٍ خَبَرِيَّةٍ تُفِيدُ أَنَّ مَا كَانَ حَقُّهُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا عُدِلَ بِهِ عَنِ الْخَبَرِ لِادِّعَاءِ أَنَّهُ مَعْلُومٌ اتِّصَافُ الْمُخْبَرِ عَنْهُ بِهِ فَيُؤْتَى بِهِ فِي مَوْقِعِ الْحَالِ الْمُفْرَدَةِ عَلَى اعْتِبَارِ التَّذْكِيرِ بِهِ وَلَفْتِ الذِّهْنِ إِلَيْهِ فَصَارَ حَالًا لَهُ.

Hal cümlesi getirilmiştir; çünkü onun heyete (duruma) delaleti müfred halin delaletinden daha kuvvetlidir. Zira hal cümlesi haberî bir nispet içermesi sebebiyle, aslen haber olması gereken şeyin, hakkında haber verilenin onunla nitelendiğinin bilindiği iddiasıyla haber olmaktan çıkarıldığını ifade eder; böylece onu hatırlatmak ve zihni ona çekmek mülahazasıyla müfred hal makamına getirilir ve onun hali haline gelir.

وَضَمِيرُ قَوْلِهِ: هُمْ عَائِدٌ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ وَقِيلَ عَائِدٌ إِلَى النَّصَارَى لِأَنَّهُمْ أَقْرَبُ مَذْكُورٍ.

O'nun { هُمْ } kavlindeki zamir her iki fırkaya dönmektedir. En yakın zikredilen oldukları için Hristiyanlara döndüğü de söylenmiştir.

وَالتَّعْرِيفُ فِي (الْكِتَابِ) جَعَلَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» تَعْرِيفَ الْجِنْسِ وَهُوَ يَرْمِي بِذَلِكَ إِلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ أَنَّهُمْ أَهْلُ عِلْمٍ كَمَا يُقَالُ لَهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ فِي مُقَابَلَةِ الْأُمِّيِّينَ، وَحَدَاهُ إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ عَقِبَهُ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ تَرَاجَمُوا بِالنِّسْبَةُُِ

{ الْكِتَابِ } kelimesindeki belirlilik takısını (harf-i tarifi) el-Keşşâf sahibi cins takısı saymıştır. O bununla, ümmîlerin karşısında kendilerine Ehl-i Kitap denildiği gibi onların ilim ehli olduklarının kastedildiğini hedefler. Onu buna sevk eden, hemen ardından gelen: { كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Bilmeyenler de tıpkı onların söyledikleri gibi söyledi” kavlidir. Mana şudur: Onlar birbirlerini

إِلَى نِهَايَةِ الضَّلَالِ

son derece sapıklıkla itham ettiler;

وَهُمْ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الَّذِينَ لَا يَلِيقُ بِهِمُ الْمُجَازَفَةُ وَمِنْ حَقِّهِمُ الْإِنْصَافُ بِأَنْ يُبَيِّنُوا مَوَاقِعَ الْخَطَأِ عِنْدَ مُخَالِفِيهِمْ.

Oysa onlar ölçüsüzce konuşmanın kendilerine yakışmadığı, muhaliflerinin hata ettiği noktaları açıklayarak insaflı davranmaları gereken ilim ehlindendirler.

وَجَعَلَ ابْنُ عَطِيَّةَ التَّعْرِيفَ لِلْعَهْدِ وَجَعَلَ الْمَعْهُودَ التَّوْرَاةَ أَيْ لِأَنَّهَا الْكِتَابُ الَّذِي يَقْرَأهُ الْفَرِيقَانِ. وَوَجْهُ التَّعْجِيبِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنَّ التَّوْرَاةَ هِيَ أَصْلٌ لِلنَّصْرَانِيَّةِ وَالْإِنْجِيلَ نَاطِقٌ بِحَقِّيَّتِهَا فَكَيْفَ يَسُوغُ لِلنَّصَارَى ادِّعَاءُ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِشَيْءٍ كَمَا فَعَلَتْ نَصَارَى نَجْرَانَ، وَأَنَّ التَّوْرَاةَ نَاطِقَةٌ بِمَجِيءِ رُسُلٍ بَعْدَ مُوسَى فَكَيْفَ سَاغَ لِلْيَهُودِ تَكْذِيبُ رَسُولِ النَّصَارَى.

İbn Atiyye ise harf-i tarifi ahd için kabul etmiş ve ma'hûd olanı (bilinen kitabı) Tevrat saymıştır; yani her iki grubun da okuduğu kitap odur. Bu veche göre şaşkınlık (taaccüp) sebebi şudur: Tevrat Hristiyanlığın aslıdır ve İncil onun hak olduğunu söylemektedir; öyleyse Necran Hristiyanlarının yaptığı gibi Hristiyanların onun hiçbir şey olmadığını iddia etmeleri nasıl caiz olabilir? Tevrat da Musa'dan sonra peygamberlerin geleceğini haber vermektedir; öyleyse Yahudilerin Hristiyanların peygamberini yalanlamaları nasıl caiz olmuştur?

وَإِذَا جُعِلَ الضَّمِيرُ عَائِدًا لِلنَّصَارَى خَاصَّةً يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْهُودُ التَّوْرَاةَ كَمَا ذَكَرْنَا أَوِ الْإِنْجِيلَ النَّاطِقَ بِأَحَقِّيَّةِ التَّوْرَاةِ وَفِي يَتْلُونَ دَلَالَةٌ عَلَى هَذَا لِأَنَّهُ يَصِيرُ التَّعَجُّبُ مُشْرَبًا بِضَرْبٍ مِنَ الِاعْتِذَارِ أَعْنِي أَنَّهُمْ يَقْرَأُونَ دون تدبر وهدا مِنَ التَّهَكُّمِ وَإِلَّا لَقَالَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ وَبِهَذَا يَتَبَيَّنُ أَنَّ لَيْسَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَارِدَةً لِلِانْتِصَارِ لِأَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ أَوْ كِلَيْهِمَا.

Eğer zamir sadece Hristiyanlara ait kılınırsa, ma'hûd olanın zikrettiğimiz gibi Tevrat olması veya Tevrat'ın hak olduğunu söyleyen İncil olması muhtemeldir. { يَتْلُونَ } fiilinde buna delalet vardır; çünkü bu takdirde hayret bir tür mazeretle iç içe geçmiş olur; yani onlar tefekkür etmeden okumaktadırlar ki bu da bir alaydır (tehekküm), aksi takdirde “onlar Kitab'ı bildikleri halde” derdi. Bununla anlaşılmaktadır ki bu ayet iki gruptan birini veya her ikisini savunmak için gelmemiştir.

وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ أَيْ يُشْبِهُ هَذَا الْقَوْلُ قَوْلَ فَرِيقٍ آخَرَ غَيْرَ الْفَرِيقَيْنِ وَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ هُمْ مُقَابِلُ الَّذِينَ يَتْلُونَ الْكِتَابَ وَأُرِيدَ بِهِمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ لِأَنَّهُمْ أُمِّيُّونَ وَإِطْلَاقُ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَارِدٌ فِي الْقُرْآنِ مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ الْآتِي: وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ [الْبَقَرَة:

{ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ } “Bilmeyenler de tıpkı onların söyledikleri gibi söyledi” kavli, yani bu söz o iki fırkadan başka bir fırkanın sözüne benzemektedir demektir. Bu «bilmeyenler», «Kitab'ı okuyanlar»ın mukabilidir; bunlarla Arap müşrikleri murat edilmiştir. Onlar ümmî oldukları için bilmezler. Müşrikler hakkında «bilmeyenler» ifadesinin kullanılması Kur'an'da mevcuttur; nitekim ileride gelecek olan: { وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ } “Bilmeyenler dediler ki: 'Allah bizimle konuşsa ya veya bize bir ayet (mucize) gelse ya!'” [el-Bakara:

١١٨] بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ [الْبَقَرَة: ١١٨] يَعْنِي كَذَلِكَ قَالَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَالْمَعْنَى هُنَا أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَذَّبُوا الْأَدْيَانَ كُلَّهَا الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ وَالْإِسْلَامَ وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّشْبِيهِ تَشْوِيهُ الْمُشَبَّهِ بِهِ بِأَنَّهُ مُشَابِهٌ لِقَوْلِ أَهْلِ الضَّلَالِ الْبَحْتِ.

118] kavli bundandır; zira { كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de tıpkı onların söyledikleri gibi söylemişti” [el-Bakara: 118] kavli buna delildir, yani Yahudiler ve Hristiyanlar da öyle söylemişti. Buradaki mana şudur: Müşrikler dinlerin hepsini; Yahudiliği, Hristiyanlığı ve İslâm'ı yalanladılar. Teşbihten maksat ise, benzeyenin sırf sapıklık ehlinin sözüne benzediğini göstererek çirkinliğini ortaya koymaktır.

وَهَذَا اسْتِطْرَادٌ لِلْإِنْحَاءِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِيمَا قَابَلُوا بِهِ الدَّعْوَةَ الْإِسْلَامِيَّةَ، أَيْ قَالُوا لِلْمُسْلِمِينَ مِثْلَ مَقَالَةِ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ وَقَدْ حَكَى الْقُرْآنُ مَقَالَتَهُمْ فِي قَوْلِهِ: إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩١] .

Bu, İslâm davetini karşıladıkları tavır sebebiyle müşrikleri kınamaya yönelik bir istidrattır; yani iki kitap ehlinin birbirine söylediği sözün aynısını Müslümanlara söylediler. Nitekim Kur'an onların bu sözünü: { إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “«Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir» dedikleri vakit” [el-En‘âm: 91] kavlinde nakletmiştir.

وَالتَّشْبِيهُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ الْكَافِ فِي كَذلِكَ تَشْبِيهٌ فِي الِادِّعَاءِ عَلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ وَالتَّقْدِيرُ مِثْلَ ذَلِكَ الْقَوْلِ الَّذِي قَالَتْهُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ، وَلِهَذَا يَكُونُ لَفْظُ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَأْكِيدًا لِمَا أَفَادَهُ كَافُ التَّشْبِيهِ وَهُوَ تَأْكِيدٌ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ الْمُشَابَهَةَ بَيْنَ قَوْلِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ وَبَيْنَ قَوْلِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مُشَابَهَةٌ تَامَّةٌ لِأَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قَدْ كَذَّبُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَالْمُسْلِمِينَ.

{ كَذلِكَ } lafzındaki «kâf» harfinden anlaşılan teşbih, onların hiçbir şey üzere olmadıklarını iddia etmedeki benzerliktir. Takdiri: «Yahudi ve Hristiyanların söylediği o sözün benzerini, bilmeyenler de söyledi» şeklindedir. Bu sebeple { مِثْلَ قَوْلِهِمْ } lafzı, teşbih kâfının ifade ettiği manayı tekittir; bu tekit, bilmeyenlerin sözü ile Yahudi ve Hristiyanların sözü arasındaki benzerliğin tam bir benzerlik olduğuna işaret eder. Çünkü onlar: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir” dediklerinde Yahudileri, Hristiyanları ve Müslümanları yalanlamış oldular.

وَتَقْدِيمُ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ وَهُوَ قالَ إِمَّا لِمُجَرَّدِ الاهتمام بِبَيَان الماثلة

Câr ve mecrûrun müteallakı olan { قالَ } fiilinin önüne takdim edilmesi ya sadece benzerliği beyan etmeye verilen önemden dolayıdır

وَإِمَّا لِيُغْنِيَ عَنْ حَرْفِ الْعَطْفِ فِي الِانْتِقَالِ مِنْ كَلَامٍ إِلَى كَلَامٍ إِيجَازًا بَدِيعًا لِأَنَّ مُفَادَ حَرْفِ الْعَطْفِ التَّشْرِيكُ وَمُفَادَ كَافِ التَّشْبِيهِ التَّشْرِيكُ إِذِ التَّشْبِيهُ تَشْرِيكٌ فِي الصِّفَةِ. وَلِأَجْلِ الِاهْتِمَامِ أَوْ لِزِيَادَتِهِ أَكَّدَ قَوْلَهُ كَذلِكَ بِقَوْلِهِ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَهُوَ صِفَةٌ أَيْضًا لِمَعْمُولِ قَالُوا الْمَحْذُوفِ أَيْ قَالُوا مَقُولًا مِثْلَ قَوْلِهِمْ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ كَذلِكَ تَأْكِيدًا لِمِثْلِ قَوْلِهِمْ وَتَعْتَبِرَ تَقْدِيمَهُ مِنْ تَأْخِيرٍ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ.

ya da bir sözden diğerine geçerken harika bir icaz ile atıf harfine ihtiyaç bırakmamak içindir; zira atıf harfinin faydası ortak kılmaktır, teşbih kâfının faydası da ortak kılmaktır, çünkü teşbih sıfatta ortak kılmaktır. Önemden veya onun ziyadeliğinden ötürü { كَذلِكَ } sözünü { مِثْلَ قَوْلِهِمْ } sözüyle tekit etmiştir; dolayısıyla bu da { قَالُوا } fiilinin mahzuf mef'ûlünün sıfatıdır, yani «onların sözü gibi bir söz söylediler» demektir. { كَذلِكَ } lafzını { مِثْلَ قَوْلِهِمْ } lafzının tekidi sayman ve takdimini tehir kabilinden kabul etmen de mümkündür; ancak birincisi daha açıktır.

وَجوز صَاحب «الْكَشْف» وَجَمَاعَةٌ أَنْ لَا يَكُونَ قَوْلُهُ: مِثْلَ قَوْلِهِمْ أَوْ قَوْلُهُ:

«el-Keşf» sahibi ve bir grup [âlim], O'nun: { مِثْلَ قَوْلِهِمْ } kavlinin veya O'nun:

كَذلِكَ تَأْكِيدًا لِلْآخَرِ وَأَنَّ مَرْجِعَ التَّشْبِيهِ إِلَى كَيْفِيَّةِ الْقَوْلِ وَمَنْهَجِهِ فِي صُدُورِهِ عَنْ هَوًى، وَمَرْجِعَ الْمُمَاثَلَةِ إِلَى الْمُمَاثَلَةِ فِي اللَّفْظِ فَيَكُونُ عَلَى كَلَامِهِ تَكْرِيرًا فِي التَّشْبِيهِ مِنْ جِهَتَيْنِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى قُوَّةِ التَّشَابُهِ.

{ كَذلِكَ } kavlinin diğerine tekit olmayıp, teşbihin merciinin sözün keyfiyetine ve hevadan kaynaklanma yöntemine, benzerliğin merciinin ise lafızdaki benzerliğe ait olmasını caiz görmüşlerdir; böylece onun kelamına göre benzerliğin kuvvetine delalet etmek için iki cihetten teşbihte bir tekrar yapılmış olur.

وَقَوْلُهُ: فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ الْآيَةَ، جَاءَ بِالْفَاءِ لِأَنَّ التَّوَعُّدَ بِالْحُكْمِ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَإِظْهَارُ مَا أَكَنَّتْهُ ضَمَائِرهُمْ مِنَ الْهَوَى وَالْحَسَدِ مُتَفَرِّعٌ عَنْ هَذِهِ الْمَقَالَاتِ وَمُسَبَّبٌ عَنْهَا وَهُوَ خَبَرٌ مُرَادٌ بِهِ التَّوْبِيخُ وَالْوَعِيدُ وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِإِضَافَةِ (بَيْنَ) رَاجِعٌ إِلَى الْفرق الثَّلَاث و (مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ) يَعُمُّ مَا ذُكِرَ وَغَيْرُهُ. وَالْجُمْلَة تذييل.

O'nun: { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “Artık Allah, aralarında hüküm verecektir...” ayetinde fâ harfiyle gelmiştir; çünkü kıyamet günü aralarında hüküm verileceğinin vaad edilmesi ve içlerinde gizledikleri heva ve hasedin ortaya konması bu sözlerden doğmakta (müteferri olmakta) ve onlara dayanmaktadır. Bu, kendisiyle azarlama ve tehdit murat edilen bir haberdir. { بَيْنَ } zarfına izafe edilen mecrur zamir üç gruba racidir; { مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “ihtilaf edip durdukları şey” ise zikredileni ve diğerlerini kapsar. Cümle tezyildir (tamamlayıcıdır).

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١١٤]

[Bakara Suresi (2), Âyet 114]

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١٤)

{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Allah'ın mescitlerinde O'nun adının anılmasına engel olan ve onların harap olmasına çalışan kimseden daha zalim kim olabilir? Bunların oralara korka korka girmekten başka [hakkı] olamaz. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır.” (114)

عَطْفٌ عَلَى وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ [الْبَقَرَة: ١١٣] بِاعْتِبَارِ مَا سَبَقَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَفَانِينِ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي الْجُرْاءَةِ وَسُوءِ الْمَقَالَةِ أَيْ أَنَّ قَوْلَهُمْ هَذَا وَمَا تَقَدَّمُهُ ظُلْمٌ وَلَا كَظُلْمِ مَنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ وَهَذَا اسْتِطْرَادٌ وَاقِعٌ مُعْتَرِضًا بَيْنَ ذِكْرِ أَحْوَالِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لِذِكْرِ مَسَاوِئِ الْمُشْرِكِينَ فِي سُوءِ تَلَقِّيهُمْ دَعْوَةَ الْإِسْلَامِ الَّذِي جَاءَ لِهَدْيِهِمْ وَنَجَاتِهِمْ.

{ وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ } “Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir şey üzere değillerdir» dediler” [el-Bakara: 113] ayetine, bundan önce geçen ve Ehl-i Kitab'ın cürette ve kötü sözdeki çeşit çeşit hallerine delalet eden ayetler itibarıyla matuftur; yani onların bu sözü ve daha önceki sözleri bir zulümdür, fakat Allah'ın mescitlerini engelleyenin zulmü gibi [büyük] bir zulüm yoktur. Bu, hidayetleri ve kurtuluşları için gelen İslâm davetini kötü karşılamadaki kötülüklerini zikretmek üzere müşriklerin kötülüklerini anlatan, Yahudi ve Hristiyanların hallerinin zikri arasına girmiş bir istidrattır.

وَالْآيَةُ نَازِلَةٌ فِي مُشْرِكِي الْعَرَبِ كَمَا فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ الَّذِي يَقْتَضِيهِ قَوْلُهُ: أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ الْآيَةَ كَمَا سَيَأْتِي وَهِيَ تُشِيرُ إِلَى مَنْعِ أَهْلِ مَكَّةَ النَّبِيءَ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ مِنَ الدُّخُولِ لِمَكَّةَ كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ

Ayet, Atâ'nın İbn Abbas'tan rivayetinde olduğu gibi Arap müşrikleri hakkında inmiştir. İleride geleceği üzere: { أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ } “Bunların oralara korka korka girmekten başka [hakkı] olamaz” ayetinin gerektirdiği de budur. Bu ayet, Sa‘d b. Muâz hadisinde geldiği gibi Mekkelilerin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Müslümanları Mekke'ye girmekten engellemelerine işaret etmektedir;

حِينَ دَخَلَ مَكَّةَ خِفْيَةً وَقَالَ لَهُ أَبُو جَهْلٍ: أَلَا أَرَاكَ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ آمِنًا وَقَدْ أَوَيْتُمُ الصِّبَاءَ، وَتَكَرَّرَ ذَلِكَ فِي عَامِ الْحُدَيْبِيَةِ.

nitekim [Sa'd] Mekke'ye gizlice girdiğinde Ebû Cehil ona: «Siz sapkınları barındırdığınız halde seni Beyt'i güven içinde tavaf ederken mi göreceğim?» demiştir. Bu durum Hudeybiye yılında da tekrarlanmıştır.

وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي بُخْتُنَصَّرَ مَلِكِ أَشُورَ وَغَزْوِهِ بَيْتَ الْمَقْدِسِ ثَلَاثَ غَزَوَاتٍ أَوَّلَاهَا فِي سَنَةِ ٦٠٦ قَبْلَ الْمَسِيحِ زَمَنَ الْمَلِكِ يَهُويَاقِيمَ مَلِكِ الْيَهُودِ سَبَى فِيهَا جَمْعًا مِنْ شَعْبِ إِسْرَائِيلَ. وَالثَّانِيَةُ بَعْدَ ثَمَانِ سِنِينَ سَبَى فِيهَا رُؤَسَاءَ المملكة وَالْملك يهواكين بْنَ يَهُويَاقِيمَ وَنَهَبَ الْمَسْجِدَ الْمُقَدَّسَ مِنْ جَمِيعِ نَفَائِسِهِ وَكُنُوزِهِ. وَالثَّالِثَةُ بَعْدَ عَشْرِ سِنِينَ فِي زَمَنِ الْمَلِكِ صِدْقِيَا فَأَسَرَ الْمَلِكَ وَسَمَلَ عَيْنَيْهِ وَأَحْرَقَ الْمَسْجِدَ الْأَقْصَى وَجَمِيعَ الْمَدِينَةِ وَسَبَى جَمِيعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَانْقَرَضَتْ بِذَلِكَ مَمْلَكَةُ يَهُوذَا وَذَلِكَ سَنَةَ ٥٧٨ قَبْلَ الْمَسِيحِ وَتُسَمَّى هَذِهِ الْوَاقِعَةُ بِالسَّبْيِ الثَّالِثِ فَهُوَ فِي كُلِّ ذَلِكَ قَدْ مَنَعَ مَسْجِدَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ مِنْ أَنْ يَذْكُرَ فِيهِ اسْمُ اللَّهِ وَتَسَبَّبَ فِي خَرَابِهِ.

Bir rivayette de Âsûr Kralı Buhtunnasr (Nebukadnezar) ve onun Beytülmakdis'e yaptığı üç sefer hakkında indiği söylenmiştir. Bunların birincisi, M.Ö. 606 yılında Yahudi Kralı Yehoyakim zamanında olup onda İsrailoğullarından bir topluluğu esir almıştır. İkincisi sekiz yıl sonra olup onda krallığın ileri gelenlerini ve Yehoyakim'in oğlu Kral Yehoyakin'i esir almış, Mescid-i Mukaddes'in bütün kıymetli eşyalarını ve hazinelerini yağmalamıştır. Üçüncüsü on yıl sonra Kral Sıdkiya zamanında olmuş, kralı esir edip gözlerini oymuş, Mescid-i Aksâ'yı ve bütün şehri yakmış, İsrailoğullarının tamamını esir etmiştir; böylece M.Ö. 578 yılında Yahuda Krallığı sona ermiştir. Bu olaya «üçüncü sürgün» (es-sebyü's-sâlis) adı verilir. İşte o, bütün bunlarda Beytülmakdis Mescidi'nde Allah'ın adının anılmasını engellemiş ve onun harap olmasına sebep olmuştur.

وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي غَزْوِ طَيْطَسَ الرُّومَانِيِّ لِأُورَشْلِيمَ سَنَةَ ٧٩ قَبْلَ الْمَسِيحِ فَخَرَّبَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَأَحْرَقَ التَّوْرَاةَ وَتَرَكَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ خَرَابًا إِلَى أَنْ بَنَاهُ الْمُسْلِمُونَ بَعْدَ فَتْحِ الْبِلَادِ الشَّامِيَّةِ. وَعَلَى هَاتَيْنِ الرِّوَايَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ لَا تَظْهَرُ مُنَاسَبَةٌ لِذِكْرِهَا عَقِبَ مَا تَقَدَّمَ فَلَا يَنْبَغِي بِنَاءُ التَّفْسِيرِ عَلَيْهِمَا. وَالْوَجْهُ هُوَ التَّعْوِيلُ عَلَى الرِّوَايَةِ الْأُولَى وَهِيَ الْمَأْثُورَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَالْمُنَاسِبَةُ أَنَّهُ بَعْدَ أَنْ وُفِّيَ أَهْلُ الْكِتَابِ حَقَّهُمْ مَنْ فَضْحِ نَوَايَاهُمْ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ وَأَهْلِهِ وَبَيَانِ أَنَّ تِلْكَ شَنْشَنَةٌ مُتَأَصِّلَةٌ فِيهِمْ مَعَ كُلِّ مَنْ جَاءَهُمْ بِمَا يُخَالِفُ هَوَاهُمْ وَكَانَ قَدْ أَشَارَ إِلَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ شَابُهُوهُمْ فِي ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ: مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ [الْبَقَرَة: ١٠٥] عَطَفَ الْكَلَامَ إِلَى بَيَانِ مَا تَفَرَّعَ عَنْ عَدَمِ وِدَادَةِ الْمُشْرِكِينَ نُزُولِ الْقُرْآنِ فَبَيَّنَ أَنَّ ظُلْمَهُمْ فِي ذَلِكَ لَمْ يَبْلُغْهُ أَحَدٌ مِمَّنْ قَبْلَهُمْ إِذْ مَنَعُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ وَسَدُّوا طَرِيقَ الْهُدَى وَحَالُوا بَيْنَ النَّاسِ وَبَيْنَ زِيَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي هُوَ فَخْرُهُمْ وَسَبَبُ مَكَانَتِهِمْ وَلَيْسَ هَذَا شَأْنُ طَالِبِ صَلَاحِ الْخَلْقِ بَلْ هَذَا شَأْنُ الْحَاسِدِ الْمُغْتَاظِ.

Bir rivayette de Roma komutanı Titus'un M.Ö. 79 yılında Kudüs'ü istilası hakkında indiği söylenmiştir; Titus Beytülmakdis'i harap etmiş, Tevrat'ı yakmış ve Şam diyarı fethedildikten sonra Müslümanlar tarafından inşa edilene kadar Beytülmakdis'i harabe halinde bırakmıştır. Bu son iki rivayete göre ayetin önceki geçenlerin ardından zikredilmesinin münasebeti belirgin olmamaktadır, bu yüzden tefsirin bu ikisi üzerine kurulması uygun değildir. Doğru olan vecih, İbn Abbas'tan nakledilen birinci rivayete dayanmaktır. [Ayetler arasındaki] münasebet şudur: Ehl-i Kitab'ın İslâm dini ve ehli hakkındaki niyetleri tam olarak ifşa edilip, hevalarına aykırı bir şey getiren herkese karşı bunun onlarda kökleşmiş bir huy olduğu açıklandıktan ve O'nun: { مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ehl-i Kitap'tan inkâr edenler de müşrikler de Rabbinizden size bir hayır indirilmesini istemezler” [el-Bakara: 105] kavlinde müşriklerin bu hususta onlara benzediğine işaret edildikten sonra söz, müşriklerin Kur'an'ın indirilmesini istememelerinden doğan şeylerin beyanına çevrildi. Böylece onların bu konudaki zulmüne kendilerinden öncekilerden hiç kimsenin ulaşmadığı açıklandı; zira onlar Allah'ın mescitlerine engel oldular, hidayet yolunu tıkadılar, insanlarla kendi iftiharları ve itibarlarının sebebi olan Mescid-i Haram'ı ziyaret etmeleri arasına girdiler. Bu, insanların ıslahını isteyenin tavrı değil, ancak öfkeden kuduran hasetçinin tavrıdır.

وَالِاسْتِفْهَامُ بِمَنْ إِنْكَارِيٌّ وَلَمَّا كَانَ أَصْلُ مَنْ أَنَّهَا نَكِرَةٌ مَوْصُوفَةٌ أَشُرِبَتْ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ وَكَانَ الِاسْتِفْهَامُ الْإِنْكَارِيُّ فِي مَعْنَى النَّفْيِ صَارَ الْكَلَامُ مِنْ وُقُوعِ النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَلِذَلِكَ فَسَّرُوهُ بِمَعْنَى لَا أَحَدَ أَظْلَمُ.

{ مَنْ } ile yapılan istifham (soru) inkâridir. { مَنْ } edatının aslı kendisine soru manası sindirilmiş mevsûf bir nekre olduğundan ve inkârî istifham da olumsuzluk manasında bulunduğundan, söz nefy bağlamında nekre vaki olması kabilinden olmuştur; bu sebeple müfessirler onu «daha zalim kimse yoktur» manasıyla açıklamışlardır.

وَالظُّلْمُ الِاعْتِدَاءُ عَلَى حَقِّ الْغَيْرِ بِالتَّصَرُّفِ فِيهِ بِمَا لَا يَرْضَى بِهِ وَيُطْلَقُ عَلَى وَضْعِ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُوضَعَ فِيهِ وَالْمَعْنَيَانِ صَالِحَانِ هُنَا.

Zulüm (الظُّلْمُ); başkasının hakkına, onun razı olmayacağı şekilde tasarruf ederek tecavüz etmektir. Bir şeyi konulmayı hak ettiği yerden başka bir yere koymak için de kullanılır ve her iki mana da burada geçerlidir.

وَإِنَّمَا كَانُوا أَظْلَمَ النَّاسِ لِأَنَّهُمْ أَتَوْا بِظُلْمٍ عَجِيبٍ فَقَدْ ظَلَمُوا الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَهُمْ أَحَقُّ النَّاسِ بِهِ وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِسُوءِ السُّمْعَةِ بَيْنَ الْأُمَمِ.

Onların insanların en zalimi olmaları, şaşılacak bir zulüm irtikâp etmelerindendir. Zira onlar, Mescid-i Haram'a insanların en layığı oldukları halde Müslümanlara [karşı oradan alıkoyarak] haksızlık ettiler ve milletler arasında kötü bir şöhrete [sahip olarak] kendi nefislerine de zulmettiler.

وَجَمَعَ الْمَسَاجِدَ وَإِنْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ مَنَعُوا الْكَعْبَةَ فَقَطْ إِمَّا لِلتَّعْظِيمِ فَإِنَّ الْجَمْعَ يَجِيءُ لِلتَّعْظِيمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ [الْفرْقَان: ٣٧] ، وَإِمَّا لِمَا فِيهِ مِنْ أَمَاكِنِ الْعِبَادَةِ وَهِيَ الْبَيْتُ وَالْمَسْجِدُ الْحَرَامُ وَمَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَالْحَطِيمُ، وَإِمَّا لِمَا يَتَّصِلُ بِهِ أَيْضًا مِنَ الْخَيْفِ وَمِنًى وَالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَكُلُّهَا مَسَاجِدُ وَالْإِضَافَةُ عَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ عَلَى مَعْنَى لَامِ التَّعْرِيفِ الْعَهْدِيِّ، وَإِمَّا لِقَصْدِ دُخُولِ جَمِيعِ مَسَاجِدِ اللَّهِ لِأَنَّهُ جَمْعٌ تَعَرَّفَ بِالْإِضَافَةِ وَوَقَعَ فِي سِيَاقِ مَنْعِ الَّذِي هُوَ فِي مَعْنَى النَّفْيِ لِيَشْمَلَ الْوَعِيدُ كُلَّ مُخَرِّبٍ لِمَسْجِدٍ أَوْ مَانِعٍ من الْعِبَادَة بتطيله عَنْ إِقَامَةِ الْعِبَادَاتِ وَيَدْخُلُ الْمُشْرِكُونَ فِي ذَلِكَ دُخُولًا أَوَّلِيًّا عَلَى حُكْمِ وُرُودِ الْعَامِّ عَلَى سَبَبٍ خَاصٍّ وَالْإِضَافَةُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ عَلَى مَعْنَى لَامِ الِاسْتِغْرَاقِ وَلَعَلَّ ضَمِيرَ الْجَمْعِ الْمَنْصُوبَ فِي قَوْلِهِ: أَنْ يَدْخُلُوها يُؤَيِّدُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمَسَاجِدِ مَسَاجِدُ مَعْلُومَةٌ لِأَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ لَا يَتَعَدَّى لِكُلِّ مَنْ مَنَعَ مَسْجِدًا إِذْ هُوَ عِقَابٌ دُنْيَوِيٌّ لَا يَلْزَمُ اطِّرَادُهُ فِي أَمْثَالِ الْمُعَاقَبِ. وَالْمُرَادُ مِنَ الْمَنْعِ مَنْعُ الْعِبَادَةِ فِي أَوْقَاتِهَا الْخَاصَّةِ بِهَا كَالطَّوَافِ وَالْجَمَاعَةِ إِذَا قُصِدَ بِالْمَنْعِ حِرْمَانُ فَرِيقٍ مِنَ الْمُتَأَهِّلِينَ لَهَا مِنْهَا. وَلَيْسَ مِنْهُ غَلْقُ الْمَسَاجِدِ فِي غَيْرِ أَوْقَاتِ الْجَمَاعَةِ لِأَنَّ صَلَاةَ الْفَذِّ لَا تُفَضَّلُ فِي الْمَسْجِدِ عَلَى غَيْرِهِ، وَكَذَلِكَ غَلْقُهَا مِنْ دُخُولِ الصِّبْيَانِ وَالْمُسَافِرِينَ لِلنَّوْمِ، وَقَدْ سُئِلَ ابْنُ عَرَفَةَ فِي دَرْسِ التَّفْسِيرِ عَنْ هَذَا فَقَالَ: غَلْقُ بَابِ الْمَسْجِدِ فِي غَيْرِ أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ حفظ وصيانة اهـ. وَكَذَلِكَ مَنْعُ غَيْرِ الْمُتَأَهِّلِ لِدُخُولِهِ وَقَدْ مَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ الْمُشْرِكِينَ الطَّوَافَ وَالْحَجَّ وَمَنَعَ مَالِكٌ الْكَافِرَ مِنْ دُخُولِ الْمَسْجِدِ وَمَعْلُومٌ مَنْعُ الْجُنُبِ وَالْحَائِضِ.

Müşrikler sadece Kâbe'ye engel oldukları halde "mescitler" çoğul olarak zikredilmiştir. Bu ya tazim içindir; zira çoğul, Yüce Allah'ın: { وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ } “Nûh kavmine gelince, resulleri yalanladıklarında onları boğduk” [el-Furkân: 37] kavlinde olduğu gibi tazim için gelebilir. Ya oradaki ibadet yerleri sebebiyledir ki bunlar Beytullah, Mescid-i Haram, Makam-ı İbrahim ve Hatîm'dir. Ya da oraya bitişik olan Hayf, Mina ve Meş'ar-i Haram gibi hepsi birer mescit olan yerler sebebiyledir. Bu vecihlere göre tamlama (izâfet), ahd-i zihnî bildiren lâm-ı tarif manasındadır. Ya da Allah'ın bütün mescitlerinin kastedilmesi içindir; çünkü bu, izâfetle marife kılınmış bir çoğuldur ve tehdidin herhangi bir mescidi tahrip eden veya ibadetlerin ikame edilmesini engelleyerek ibadeti tatil eden herkesi kapsaması amacıyla nefy manasındaki «men'» (engelleme) bağlamında vaki olmuştur. Genel ifadenin özel bir sebebe binaen gelmesi kuralı gereğince müşrikler buna öncelikli olarak dâhildir. Bu veche göre izâfet, istiğrak (kapsayıcılık) bildiren lâm manasındadır. O'nun: { أَنْ يَدْخُلُوها } kavlindeki mansûb çoğul zamiri, mescitlerden maksadın malum mescitler olduğunu teyit ediyor olabilir; zira bu tehdit mescidi engelleyen herkesi kapsamaz, çünkü bu cezalandırılan kimselerin benzerlerinde muttarit olması gerekmeyen dünyevi bir cezadır. Engellemeden kasıt ise, eğer engellemekle buna ehil olan bir topluluğun mahrum edilmesi hedefleniyorsa tavaf ve cemaat namazı gibi kendine has vakitlerdeki ibadetin engellenmesidir. Cemaat vakitleri dışında mescitlerin kilitlenmesi buna dâhil değildir; çünkü tek başına kılınan namaz mescitte başkasına göre daha faziletli kılınmamıştır. Aynı şekilde çocukların ve uyumak isteyen yolcuların girmesini önlemek için mescitlerin kapatılması da buna dâhil değildir. Nitekim İbn Arefe'ye tefsir dersinde bu sorulduğunda şöyle demiştir: «Namaz vakitleri dışında mescidin kapısının kilitlenmesi muhafaza ve korumadır» (son). Keza oraya girmeye ehil olmayanın engellenmesi de böyledir; nitekim Resûlullah müşriklerin tavaf etmesini ve hac yapmasını engellemiş, [İmam] Mâlik kâfirin mescide girmesini yasaklamış, cünüp ve hayızlı kimsenin engellendiği de bilinmektedir.

وَالسَّعْيُ أَصْلُهُ الْمَشْيُ ثُمَّ صَارَ مَجَازًا مَشْهُورًا فِي التَّسَبُّبِ الْمَقْصُودِ كَالْحَقِيقَةِ الْعُرْفِيَّةِ نَحْوَ ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى [النازعات: ٢٢] وَيُعَدَّى بِفِي الدَّالَّةِ عَلَى التَّعْلِيلِ نَحْوَ: سَعَيْتُ فِي حَاجَتِكَ فَالْمَنْعُ هُنَا حَقِيقَةٌ عَلَى الرِّوَايَةِ الْأُولَى الْمُتَقَدِّمَةِ فِي سَبَبِ النُّزُولِ وَالسَّعْيُ مَجَازٌ فِي التَّسَبُّبِ غَيْرِ الْمَقْصُودِ فَهُوَ مَجَازٌ عَلَى مَجَازٍ. وَأَمَّا عَلَى الرِّوَايَتَيْنِ الْأُخْرَيَيْنِ فَالْمَنْعُ مَجَازٌ وَالسَّعْيُ حَقِيقَةٌ لِأَنَّ بُخْتُنَصَّرَ وَطِيطَسَ لَمْ يَمْنَعَا أَحَدًا مِنَ الذِّكْرِ وَلَكِنَّهُمَا تَسَبَّبَا فِي الْخَرَابِ بِالْأَمْرِ بِالتَّخْرِيبِ فَأَفْضَى ذَلِكَ إِلَى الْمَنْعِ وَآلَ إِلَيْهِ.

Sa'y (السَّعْيُ) kelimesinin aslı yürümektir; daha sonra { ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى } “Sonra arkasını dönüp koşarak gitti/çaba gösterdi” [en-Nâziât: 22] ayetinde olduğu gibi örfî hakikat kabilinden kastedilen bir şeye sebep olma anlamında meşhur bir mecaz olmuştur. Sebep bildiren { فِي } harfiyle geçişli yapılır; nitekim «İhtiyacın için çabaladım (سَعَيْتُ فِي حَاجَتِكَ)» denilir. Nüzul sebebi hakkında daha önce geçen ilk rivayete göre buradaki men' (engelleme) hakikat, sa'y ise kastedilmemiş sebep olma anlamında mecazdır; dolayısıyla mecaz üstüne mecazdır. Diğer iki rivayete göre ise engelleme mecaz, sa'y hakikattir; çünkü Buhtunnasır ve Titus kimseyi zikirden alıkoymamışlar, ancak tahrip emri vererek harabiyete sebep olmuşlar, bu da engellemeye varmış ve ona müncer olmuştur.

وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ تُغْنِي عَن سُؤال ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: مَنْ أَظْلَمُ أَوْ عَنْ قَوْلِهِ: سَعى لِأَنَّ السَّامِعَ إِذَا عَلِمَ أَنَّ فَاعِلَ هَذَا أَظْلَمُ النَّاسِ أَوْ سَمِعَ هَذِهِ الْجُرْأَةَ وَهِيَ السَّعْيُ فِي الْخَرَابِ تَطَلَّبَ بَيَانُ جَزَاءِ مَنِ اتَّصَفَ بِذَلِكَ أَوْ فَعَلَ هَذَا. وَيَجُوزُ كَوْنُهَا اعْتِرَاضًا بَيْنَ مَنْ أَظْلَمُ وَقَوْلِهِ: لَهُمْ فِي الدُّنْيا

O'nun: { أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ } “İşte onların oraya korkarak girmekten başka hakları yoktur” kavli, { مَنْ أَظْلَمُ } veya { سَعى } sözünden doğan bir soruya cevap teşkil eden istînâfiyye bir cümledir. Çünkü dinleyen kimse bunu yapanın insanların en zalimi olduğunu öğrendiğinde yahut harabiyete çabalama cüretini işittiğinde, bu vasfa sahip olanın veya bunu yapanın cezasının beyan edilmesini ister. Bu cümlenin { مَنْ أَظْلَمُ } ile { لَهُمْ فِي الدُّنْيا } sözü arasında bir itirâziyye (ara cümle) olması da caizdir.

خِزْيٌ.

{ خِزْيٌ } “[dünyada bir] rezillik vardır.”

وَالْإِشَارَة بأولئك بَعْدَ إِجْرَاءِ الْأَوْصَافِ الثَّلَاثَةِ عَلَيْهِمْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمُ اسْتُحْضِرُوا بِتِلْكَ الْأَوْصَافِ لِيُخْبَرَ عَنْهُمْ بَعْدَ تِلْكَ الْإِشَارَةِ بِخَبَرِهِمْ جَدِيرُونَ بِمَضْمُونِهِ عَلَى حَدِّ مَا تَقَدَّمَ فِي أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْجُمَلِ لَيْسَ هُوَ بَيَانُ جَزَاءِ فِعْلِهِمْ أَوِ التَّحْذِيرِ مِنْهُ بَلِ الْمَقْصُودُ بَيَانُ هَاتِهِ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ مِنْ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ بَعْدَ بَيَانِ عَجَائِبِ أَهْلِ الْكِتَابِ ثُمَّ يُرَتِّبُ الْعِقَابَ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى تَعْلَمَ جَدَارَتَهُمْ بِهِ وَقَدْ ذَكَرَ لَهُمْ عُقُوبَتَيْنِ دُنْيَوِيَّةً وَهِيَ الْخَوْفُ وَالْخِزْيُ وَأُخْرَوِيَّةً وَهِيَ الْعَذَابُ الْعَظِيمُ.

Bu üç vasfın onlara yüklenmesinden sonra { أُولئِكَ } ile işaret edilmesi; daha önce { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [el-Bakara: 5] ayetinde geçtiği üzere, bu işaretin ardından kendilerine içeriğini hak ettikleri bir haber verilmek üzere o vasıflarla zihinlerde hazır kılındıklarına dikkat çekmek içindir. Bu da göstermektedir ki bu cümlelerden maksat sadece onların fiillerinin cezasını beyan etmek veya bundan sakındırmak değil; aksine Ehl-i Kitab'ın acayiplikleri beyan edildikten sonra müşriklerin hallerinden bu şaşırtıcı durumu ortaya koymak, ardından da buna layık oldukları bilinsin diye cezayı buna bina etmektir. Nitekim onlar için biri dünyevi olan korku ve rezillik, diğeri ise uhrevi olan büyük azap olmak üzere iki ceza zikretmiştir.

وَمَعْنَى مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ أَنَّهُمْ لَا يَكُونُ لَهُمْ بَعْدَ هَذِهِ الْفِعْلَةِ أَنْ يَدْخُلُوا تِلْكَ الْمَسَاجِدَ الَّتِي مَنَعُوهَا إِلَّا وَهُمْ خَائِفُونَ فَإِنَّ مَا كَانَ إِذَا وَقَعَ أَنْ وَالْمُضَارِعُ فِي خَبَرِهَا تَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْمُسْتَقْبَلِ وَإِنَّ كَانَ لَفْظُ (كَانَ) لَفْظَ الْمَاضِي وَأَنْ هَذِهِ هِيَ الَّتِي تَسْتَتِرُ عِنْدَ مَجِيءِ اللَّامِ نَحْوَ مَا كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ فَلَا إِشْعَارَ لِهَذِهِ الْجُمْلَةِ بِمُضِيٍّ.

{ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ } “Onların oraya korkarak girmekten başka hakları yoktur” ifadesinin manası; bu fiillerinden sonra, menettikleri o mescitlere ancak korku içinde girebilecekleridir. Çünkü { مَا كَانَ } yapısının haberinde { أَنْ } ve muzari fiil yer aldığında, { كَانَ } lafzı mazi olsa bile geleceğin nefyine delalet eder. Buradaki { أَنْ }, lâm geldiğinde { مَا كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ } örneğinde olduğu gibi gizlenen { أَنْ } edatıdır; dolayısıyla bu cümlenin geçmiş zamana dair bir hissettirmesi yoktur.

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ لِلِاسْتِحْقَاقِ أَيْ مَا كَانَ يَحِقُّ لَهُمُ الدُّخُولُ فِي حَالَةٍ إِلَّا فِي حَالَةِ الْخَوْف فهم حقيقيون بِهَا وَأَحْرِيَاءُ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَهَذَا وَعِيدٌ بِأَنَّهُمْ قَدَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَنْ تُرْفَعَ أَيْدِيهِمْ مِنَ التَّصَرُّفِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَشَعَائِرِ اللَّهِ هُنَاكَ وَتَصِيرَ لِلْمُسْلِمِينَ فَيَكُونُوا بَعْدَ ذَلِكَ لَا يَدْخُلُونَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِلَّا خَائِفِينَ، وَوَعْدٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ وَعْدَهُ فَكَانُوا يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ خَائِفِينَ وَجِلِينَ حَتَّى نَادَى مُنَادِي النَّبِيءِ ﷺ «مَنْ دَخَلَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فَهُوَ آمِنٌ» فَدَخَلَهُ الْكَثِيرُ مِنْهُمْ مَذْعُورِينَ أَنْ يُؤْخَذُوا بِالسَّيْفِ قَبْلَ دُخُولِهِمْ.

O'nun: { لَهُمْ } kavlindeki lâm (لِ) istihkak (hak ediş) içindir; yani onların korku hali dışında herhangi bir halde girmeye hakları yoktur, zira Allah Teâlâ'nın ilminde onlar buna layık ve müstahaktırlar. Bu, Allah'ın onların ellerini Mescid-i Haram'daki ve oradaki Allah'ın şeâirindeki tasarruftan çekmelerini, buraların Müslümanlara geçmesini ve bundan sonra Mescid-i Haram'a ancak korkarak girebilmelerini takdir ettiğine dair bir tehdit; müminler için de bir vaattir. Nitekim Allah vaadini doğrulamış ve Mekke'nin fethi günü müşrikler korku ve dehşet içinde kalmışlardır; ta ki Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] münadisi: «Kim Mescid-i Haram'a girerse güvendedir» diye sesleninceye kadar. Bunun üzerine onların birçoğu girmeden önce kılıçtan geçirilecekleri korkusuyla ve dehşet içinde oraya girmişlerdir.

وَعَلَى تَفْسِيرِ مَساجِدَ اللَّهِ بِالْعُمُومِ يَكُونُ قَوْلُهُ: مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها أَيْ مَنَعُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ فِي حَالِ أَنَّهُمْ كَانَ يَنْبَغِي لَهُمْ أَنْ يُدْخُلُوهَا خَاشِعِينَ مِنَ اللَّهِ فيفسر الْخَوْف بالخشعية مِنَ اللَّهِ فَلِذَلِكَ كَانُوا ظَالِمِينَ بِوَضْعِ الْجَبَرُوتِ فِي مَوْضِعِ الْخُضُوعِ فَاللَّامُ عَلَى هَذَا فِي قَوْلِهِ مَا كانَ لَهُمْ لِلِاخْتِصَاصِ وَهَذَا الْوَجْهُ وَإِنْ فَرَضَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِلَّا أَنَّ مَكَانَ اسْمِ الْإِشَارَةِ الْمُؤْذِنِ بِأَنَّ مَا بَعْدَهُ تَرَتَّبَ عَمَّا قَبْلَهُ يُنَافِيهِ لِأَنَّ هَذَا الِابْتِغَاءَ مُتَقَرِّرٌ وَسَابِقٌ عَلَى الْمَنْعِ وَالسَّعْيِ فِي الْخَرَابِ.

{ مَساجِدَ اللَّهِ } ifadesinin umum (genellik) üzere tefsirine göre O'nun: { مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها } kavli; Allah'tan korkup boyun eğerek girmeleri gerekirken Allah'ın mescitlerine engel oldular anlamına gelir ve korku, Allah'tan huşû duyma şeklinde tefsir edilir. Bu sebeple onlar boyun eğme makamında zorbalık takınarak zalim olmuşlardır. Buna göre { مَا كانَ لَهُمْ } kavlindeki lâm ihtisas içindir. Bu vecih, her ne kadar birçok müfessir tarafından öne sürülmüş olsa da, kendisinden sonrakinin öncesine terettüp ettiğini bildiren işaret isminin konumu buna aykırıdır; zira bu gereklilik zaten sabittir ve engellemeden ve harabiyete çabalamadan öncedir.

وَقَوْلُهُ: لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ اسْتِئْنَافٌ ثَانٍ وَلَمْ يَعْطِفْ عَلَى مَا قَبْلَهُ ليَكُون مَقْصُودا الِاسْتِئْنَاف اهْتِمَامًا بِهِ لِأَنَّ الْمَعْطُوفَ لِكَوْنِهِ تَابِعًا لَا يَهْتَمُّ بِهِ السَّامِعُونَ كَمَالَ الِاهْتِمَامِ وَلِأَنَّهُ يَجْرِي مِنَ الِاسْتِئْنَافِ الَّذِي قَبْلَهُ مَجْرَى الْبَيَانِ مِنَ الْمُبِينِ فَإِنَّ الْخِزْيَ خَوْفٌ وَالْخِزْيُ الذُّلُّ وَالْهَوَانُ وَذَلِكَ مَا نَالَ صَنَادِيدَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ مِنَ الْقَتْلِ الشَّنِيعِ وَالْأَسْرِ، وَمَا نَالَهُمْ يَوْمَ

O'nun: { لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ } “Onlar için dünyada bir rezillik vardır” kavli ikinci bir istînâftır. Kendisinden öncekine atfedilmemiştir ki ona gösterilen ihtimam sebebiyle istînâf olarak bizzat kastedilsin; zira atfedilen söz tâbi olduğundan dinleyenler ona tam bir ihtimam göstermezler ve ayrıca bu söz kendisinden önceki istînâfa göre açıklananın açıklaması mesabesindedir. Zira hızy (خِزْيٌ) korkudur; hızy zillet ve horluk demektir. Bu da Bedir günü müşriklerin elebaşlarının başına gelen feci ölüm ve esaret ile

فَتْحِ مَكَّةَ مِنْ خِزْيِ الِانْهِزَامِ.

Mekke'nin fethi günü hezimet rezilliğinden nasiplerine düşendir.

وَقَوْلُهُ: وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ عُطِفَتْ عَلَى مَا قَبْلَهَا لِأَنَّهَا تَتْمِيمٌ لَهَا إِذِ الْمَقْصُودُ مِنْ مَجْمُوعِهِمَا أَنَّ لَهُمْ عَذَابَيْنِ عَذَابًا فِي الدُّنْيَا وَعَذَابًا فِي الْآخِرَةِ.

O'nun: { وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Ahirette de onlar için büyük bir azap vardır” kavli, öncesini tamamladığı için kendisinden öncekine atfedilmiştir; zira ikisinin toplamından maksat, onlar için biri dünyada diğeri ahirette olmak üzere iki azabın bulunmasıdır.

وَعِنْدِي أَنَّ نُزُولَ هَذِهِ الْآيَةِ مُؤْذِنٌ بِالِاحْتِجَاجِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مِنْ سَبَبِ انْصِرَافِ النَّبِيءِ عَنِ اسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ بَعْدَ هِجْرَتِهِ فَإِنَّ مَنْعَهُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَشَدُّ مِنَ اسْتِقْبَالِ غَيْرِ الْكَعْبَةِ فِي الصَّلَاةِ عَلَى حَدِّ قَوْله تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢١٧] .

Bana göre bu ayetin nüzulü, Peygamber'in hicretinden sonra Kâbe'ye yönelmekten yüz çevirmesinin sebebi hususunda müşriklere karşı delil getirmeyi bildirmektedir. Zira onların Müslümanları Mescid-i Haram'dan menetmeleri, namazda Kâbe'den başkasına yönelmekten daha ağırdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: 'Onda savaşmak büyük bir günahtır. Allah yolundan alıkoymak, O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek ve oranın halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür'” [el-Bakara: 217].

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١١٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 115]

وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥)

{ وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Doğu da Batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz dönün, Allah'ın yüzü (rızası/zatı) oradadır. Şüphesiz Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.” (115)

لَمَّا جَاءَ بِوَعِيدِهِمْ وَوَعَدَ الْمُؤْمِنِينَ عَطَفَ عَلَى ذَلِكَ تَسْلِيَةَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى خُرُوجِهِمْ مِنْ مَكَّةَ وَنِكَايَةَ الْمُشْرِكِينَ بِفَسْخِ ابْتِهَاجِهِمْ بِخُرُوجِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهَا وَانْفِرَادِهِمْ هُمْ بِمَزِيَّةِ جِوَارِ الْكَعْبَةِ فَبَيَّنَ أَنَّ الْأَرْضَ كُلَّهَا لِلَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهَا مَا تَفَاضَلَتْ جِهَاتُهَا إِلَّا بِكَوْنِهَا مَظِنَّةً لِلتَّقَرُّبِ إِلَيْهِ تَعَالَى وَتَذَكُّرِ نِعَمِهِ وَآيَاتِهِ الْعَظِيمَةِ فَإِذَا كَانَتْ وِجْهَةُ الْإِنْسَانِ نَحْوَ مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى فَأَيْنَمَا تَوَلَّى فَقَدْ صَادَفَ رِضَى اللَّهِ تَعَالَى كَانَتْ وِجْهَتَهُ الْكُفْرُ وَالْغُرُورُ وَالظُّلْمُ فَمَا يُغْنِي عَنْهُ الْعِيَاذُ بِالْمَوَاضِعِ الْمُقَدَّسَةِ بَلْ هُوَ فِيهَا دَخِيلٌ لَا يَلْبَثُ أَنْ يُقْلَعَ مِنْهَا قَالَ تَعَالَى: وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ [الْأَنْفَال: ٣٤]

[Allah] müşrikleri tehdit edip müminleri müjdeledikten sonra buna, müminlerin Mekke'den çıkışları sebebiyle teselli edilmesini ve müminlerin oradan çıkışına sevinip Kâbe'ye komşuluk ayrıcalığıyla baş başa kaldıklarını sanan müşriklerin bu sevinçlerini bozarak onları kahretmeyi atfetmiştir. Böylece bütün yeryüzünün Allah Teâlâ'ya ait olduğunu, yönlerinin ancak O'na yaklaşmaya, nimetlerini ve büyük ayetlerini hatırlamaya vesile olması hasebiyle birbirinden üstün olabileceğini beyan etmiştir. Dolayısıyla insanın yönelişi Allah Teâlâ'nın rızasına doğru olduğunda nereye dönerse dönsün Allah Teâlâ'nın rızasına kavuşmuş olur; fakat yönelişi inkâr, gurur ve zulüm olduğunda mukaddes mekânlara sığınması ona hiçbir fayda sağlamaz, bilakis o orada bir sığıntıdır ve çok geçmeden oradan sökülüp atılacaktır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “Onlar O'nun velileri değillerdi; O'nun velileri ancak takva sahipleridir” [el-Enfâl: 34].

وَقَالَ ﷺ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ: «نَحْنُ أَحَقُّ بِمُوسَى مِنْهُمْ» .

Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] de İsrâiloğulları hakkında şöyle buyurmuştur: «Biz Mûsâ'ya onlardan daha layığız».

فَالْمُرَادُ مِنَ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فِي الْآيَةِ تَعْمِيمُ جِهَاتِ الْأَرْضِ لِأَنَّهَا تَنْقَسِمُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَسِيرِ الشَّمْسِ قسمَيْنِ قسم يبتدىء مِنْ حَيْثُ تَطْلُعُ الشَّمْسُ وَقِسْمٌ يَنْتَهِي فِي حَيْثُ تَغْرُبُ وَهُوَ تَقْسِيمٌ اعْتِبَارِيٌّ كَانَ مَشْهُورًا عِنْدَ الْمُتَقَدِّمِينَ لِأَنَّهُ الْمَبْنِيُّ عَلَى الْمُشَاهَدَةِ مُنَاسِبٌ لِجَمِيعِ النَّاسِ وَالتَّقْسِيمُ الذَّاتِيُّ لِلْأَرْضِ هُوَ تَقْسِيمُهَا إِلَى شَمَالِيٍّ وَجَنُوبِيٍّ لِأَنَّهُ تَقْسِيمٌ يَنْبَنِي عَلَى اخْتِلَافِ آثَارِ الْحَرَكَةِ الْأَرْضِيَّةِ.

Ayetteki { الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } ifadesinden maksat, yeryüzünün yönlerini genellemektir. Çünkü yeryüzü güneşin seyrine göre iki kısma ayrılır: Bir kısmı güneşin doğduğu yerden başlar, diğer kısmı ise battığı yerde biter. Bu, gözleme dayalı ve bütün insanlara uygun olduğu için öncekiler nezdinde meşhur olan itibari bir taksimdir. Yeryüzünün zatî taksimi ise kuzey ve güney olarak taksim edilmesidir; zira bu, yer hareketinin eserlerinin farklılığına dayanan bir taksimdir.

وَقَدْ قِيلَ إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِذْنٌ لِلرَّسُولِ ﷺ بِأَنْ يَتَوَجَّهَ فِي الصَّلَاةِ إِلَى أَيَّةِ جِهَةٍ شَاءَ، وَلَعَلَّ مُرَادَ هَذَا الْقَائِلِ أَنَّ الْآيَةَ تُشِيرُ إِلَى تِلْكَ الْمَشْرُوعِيَّةِ لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ قُبَيْلَ نَسْخِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِذِ الشَّأْنُ تَوَالِي نُزُولِ الْآيَاتِ وَآيَةُ نَسْخِ الْقِبْلَةِ قَرِيبَةُ الْمَوْقِعِ مِنْ هَذِهِ، وَالْوَجْهُ أَنْ يَكُونَ مَقْصِدُ الْآيَةِ عَامًّا كَمَا هُوَ الشَّأْنُ فَتَشْمَلُ الْهِجْرَةَ مِنْ مَكَّةَ وَالِانْصِرَافَ

Bu ayetin, Resûl'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] namazda dilediği herhangi bir yöne yönelebileceğine dair bir izin olduğu da söylenmiştir. Bu görüş sahibinin maksadı muhtemelen ayetin bu meşruiyete işaret ettiğidir; çünkü zahir olan, ayetin Beytülmakdis'e yönelmenin neshedilmesinden hemen önce inmiş olmasıdır; zira esas olan ayetlerin birbiri ardınca inmesidir ve kıblenin neshine dair ayet de bu ayete yakın bir konumdadır. Uygun olan vecih ise, kural olduğu üzere ayetin maksadının genel olmasıdır; böylece hem Mekke'den hicreti hem de Kâbe'ye yönelmekten

عَنِ اسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ.

yüz çevirmeyi kapsar.

وَتَقْدِيمُ الظَّرْفِ لِلِاخْتِصَاصِ أَيْ أَنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ تَعَالَى فَقَطْ لَا لَهُمْ، فَلَيْسَ لَهُمْ حَقٌّ فِي مَنْعِ شَيْءٍ مِنْهَا عَنْ عِبَادِ اللَّهِ الْمُخْلِصِينَ.

Zarfın öne alınması ihtisas (tahsis) içindir; yani yeryüzü onlara değil, yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir. Dolayısıyla oradan herhangi bir şeyi Allah'ın ihlâslı kullarından men etmeye hiçbir hakları yoktur.

ووَجْهُ اللَّهِ بِمَعْنَى الذَّاتِ وَهُوَ حَقِيقَةٌ لُغَوِيَّةٌ تَقُولُ: لِوَجْهِ زَيْدٍ أَيْ ذَاتِهِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ [الْبَقَرَة: ١١٢] وَهُوَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ عَمَلِهِ فَحَيْثُ أَمَرَهُمْ بِاسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَرِضَاهُ مَنُوطٌ بِالِامْتِثَالِ لِذَلِكَ، وَهُوَ أَيْضًا كِنَايَةٌ رَمْزِيَّةٌ عَنْ رِضَاهُ بِهِجْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ فِي سَبِيلِ الدِّينِ لِبِلَادِ الْحَبَشَةِ ثُمَّ لِلْمَدِينَةِ وَيُؤَيِّدُ كَوْنَ الْوَجْهِ بِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ فِي التَّذْيِيلِ: إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ فَقَوْلُهُ: واسِعٌ تَذْيِيلٌ لِمَدْلُولٍ وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ وَالْمُرَادُ سَعَةُ مُلْكِهِ أَوْ سَعَةُ تَيْسِيرِهِ وَالْمَقْصُودُ عَظَمَةُ اللَّهِ، أَنه لَا جِهَةَ لَهُ وَإِنَّمَا الْجِهَاتُ الَّتِي يُقْصَدُ مِنْهَا رِضَى اللَّهِ تَفْضُلُ غَيْرَهَا وَهُوَ عَلِيمٌ بِمَنْ يَتَوَجَّهُ لِقَصْدِ مَرْضَاتِهِ، وَقَدْ فُسِّرَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِأَنَّهَا الْمُرَادُ بِهَا الْقِبْلَةُ فِي الصَّلَاة.

{ وَجْهُ اللَّهِ } ذات anlamındadır ve bu lügat bakımından bir hakikattir; nitekim O'nun: { مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } [el-Bakara: 112] kavlinde daha önce geçtiği üzere «Zeyd'in vechi için (لِوَجْهِ زَيْدٍ)» yani onun zatı için denir. Burada ise O'nun ameli/rızası hakkında kinayedir; zira onlara Beytülmakdis'e yönelmelerini emrettiğinde rızası buna uymaya bağlıdır. Aynı zamanda müminlerin din uğruna Habeşistan'a, sonra da Medine'ye hicret etmelerinden razı olduğuna dair sembolik bir kinayedir. Vech kelimesinin bu manada olduğunu fezlekede yer alan { إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ } kavli de teyit etmektedir. O'nun: { واسِعٌ } sözü, { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } ifadesinin medlûlüne ait bir fezlekedir; maksat mülkünün genişliği veya kolaylaştırmasının genişliğidir. Asıl kastedilen ise Allah'ın azametidir; O'nun için bir cihet (yön) yoktur, bilakis Allah'ın rızasının gözetildiği cihetler diğerlerinden üstün olur ve O, Kendi rızasını gözeterek yönelenleri çok iyi bilendir. Bu ayetin namazdaki kıble anlamına geldiği de tefsir edilmiştir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١١٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 116]

وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (١١٦)

{ وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ } “'Allah çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir.” (116)

الضَّمِيرُ الْمَرْفُوعُ بِقَالُوا عَائِدٌ إِلَى جَمِيعِ الْفِرَقِ الثَّلَاثِ وَهِيَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِشَارَةً إِلَى ضَلَالٍ آخَرَ اتَّفَقَ فِيهِ الْفِرَقُ الثَّلَاث.

{ قَالُوا } fiilindeki merfû zamir, her üç fırkanın da üzerinde birleştiği başka bir sapıklığa işaret etmek üzere Yahudiler, Hristiyanlar ve [müşrikleri kastederek] bilmeyenlerin tamamına dönmektedir.

وَقد قرىء بِالْوَاوِ (وَقَالُوا) عَلَى أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ وَقالَتِ الْيَهُودُ [الْبَقَرَة: ١١٣] وَهِيَ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ بِدُونِ وَاوِ عَطْفٍ وَكَذَلِكَ ثَبَتَتِ الْآيَةُ فِي الْمُصْحَفِ الْإِمَامِ الْمُوَجَّهِ إِلَى الشَّامِ فَتَكُونُ اسْتِئْنَافًا كَأَنَّ السَّامِعَ بَعْدَ أَنْ سَمِعَ مَا مَرَّ مِنْ عَجَائِبِ هَؤُلَاءِ الْفِرَقِ الثَّلَاثِ جَمْعًا وَتَفْرِيقًا تَسَنَّى لَهُ أَنْ يَقُولَ لَقَدْ أَسْمَعْتَنَا مِنْ مُسَاوِيهِمْ عَجَبًا فَهَلِ انْتَهَتْ مُسَاوِيهِمْ أَمْ لَهُمْ مَسَاوٍ أُخْرَى لِأَنَّ مَا سَمِعْنَاهُ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهَا مَسَاوٍ لَا تَصْدُرُ إِلَّا عَنْ فِطَرٍ خَبِيثَةٍ.

{ وَقَالُوا } lafzı, O'nun: { وَقالَتِ الْيَهُودُ } [el-Bakara: 113] kavline matuf olarak vâv ile okunmuştur ve bu, cumhurun kıraatidir. İbn Âmir ise atıf vâvı olmaksızın okumuştur; nitekim ayet Şam'a gönderilen Mushaf-ı İmam'da da böyle sabittir. Bu takdirde istînâf olur; sanki dinleyen kimse bu üç fırkanın gerek toplu gerek ayrı ayrı geçen acayipliklerini işittikten sonra şöyle deme imkânı bulmuştur: «Bize onların kötülüklerinden şaşılacak şeyler dinlettin; peki onların kötülükleri bitti mi yoksa başka kötülükleri de var mı? Çünkü işittiklerimiz, bunların ancak habis fıtratların eseri olabilecek kötülükler olduğunu bildirmektedir.»

وَقَدِ اجْتَمَعَ عَلَى هَذِهِ الضَّلَالَةِ الْفِرَقُ الثَّلَاثُ كَمَا اتَّفَقُوا عَلَى مَا قَبْلَهَا، فَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَ الْمُشْرِكُونَ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ فَتَكُونُ هَاتِهِ الْآيَةُ رُجُوعًا إِلَى جَمْعِهِمْ فِي قَرَنٍ إِتْمَامًا لِجَمْعِ أَحْوَالِهِمُ الْوَاقِعِ فِي قَوْلِهِ: مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ [الْبَقَرَة: ١٠٥] وَفِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ [الْبَقَرَة: ١١٣] . وَقَدْ خُتِمَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِآيَةٍ جَمَعَتِ الْفَرِيقَ الثَّالِثَ فِي مَقَالَةٍ أُخْرَى وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ [الْبَقَرَة: ١١٨] إِلَى قَوْلِهِ:

Kendisinden öncekinde ittifak ettikleri gibi bu sapıklıkta da her üç fırka birleşmiştir: Yahudiler «Üzeyir Allah'ın oğludur» demiş, Hristiyanlar «Mesih Allah'ın oğludur» demiş, müşrikler de «Melekler Allah'ın kızlarıdır» demişlerdir. Dolayısıyla bu ayet, O'nun: { مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ } [el-Bakara: 105] kavlinde ve: { كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ } [el-Bakara: 113] kavlinde geçen onların hallerini birleştirmenin bir tamamlayıcısı olarak onları aynı kefeye koymaya bir dönüştür. Bu ayet ise üçüncü fırkayı başka bir sözde birleştiren şu ayet ile sonlanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ } [el-Bakara: 118] kavlinden şu kavline kadar:

كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ [الْبَقَرَة: ١١٨] .

{ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ } “Kendilerinden öncekiler de tıpkı onların söyledikleri gibi söylemişti. Kalpleri birbirine benzedi” [el-Bakara: 118].

وَالْقَوْلُ هُنَا عَلَى حَقِيقَتِهِ وَهُوَ الْكَلَامُ اللِّسَانِيُّ وَلِذَلِكَ نَصَبَ الْجُمْلَةَ وَأُرِيدَ أَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا ذَلِكَ أَيْضًا لِأَنَّ الْغَالِبَ فِي الْكَلَامِ أَنْ يَكُونَ عَلَى وَفْقِ الِاعْتِقَادِ.

Buradaki kavil (söz) hakikat anlamında olup dille yapılan konuşmadır; bu yüzden cümleyi nasbetmiştir ve aynı zamanda buna inandıkları da kastedilmiştir, zira sözün genel olarak inanca uygun olması esastır.

وَقَوْلُهُ: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً جَاءَ بِلَفْظِ (اتَّخَذَ) تَعْرِيضًا بِالِاسْتِهْزَاءِ بِهِمْ بِأَنَّ كَلَامَهُمْ لَا يَلْتَئِمُ لِأَنَّهُمْ أَثْبَتُوا وَلَدًا لِلَّهِ وَيَقُولُونَ اتَّخَذَهُ اللَّهُ.

O'nun: { اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “Allah çocuk edindi” kavli, sözlerinin birbirini tutmadığına dair onlarla alay etme tariziyle { اتَّخَذَ } (edindi) lafzıyla gelmiştir; çünkü onlar Allah'a bir çocuk nispet etmekte ve «Allah onu edindi» demektedirler.

وَالِاتِّخَاذُ الِاكْتِسَابُ وَهُوَ يُنَافِي الْوَلَدِيَّةَ إِذِ الْوَلَدِيَّةُ تُولَدُ بِدُونِ صُنْعٍ فَإِذَا جَاءَ الصُّنْعُ جَاءَتِ الْعُبُودِيَّةُ لَا مَحَالَةَ وَهَذَا التَّخَالُفُ هُوَ مَا يُعَبَّرُ عَنْهُ فِي عِلْمِ الْجَدَلِ بِفَسَادِ الْوَضْعِ وَهُوَ أَنْ يَسْتَنْتِجَ وُجُودَ الشَّيْءِ مِنْ وُجُودِ ضِدِّهِ كَمَا يَقُولُ قَائِلٌ: الْقَتْلُ جِنَايَةٌ عَظِيمَةٌ فَلَا تُكَفَّرُ مِثْلُ الرِّدَّةِ.

İttihâz (edinme) iktisap (kazanma/yapma) demektir; bu ise evlat olma vasfıyla çelişir. Çünkü çocuk olmak, bir yapaylık/sonradan kazanım olmaksızın doğmakla gerçekleşir; yapaylık devreye girdiğinde ise kaçınılmaz olarak kölelik/kulluk ortaya çıkar. Bu çelişki, cedel ilminde «fesâdü'l-vaz'» olarak adlandırılan durumdur ki o da bir şeyin varlığını zıddının varlığından çıkarmaktır; nitekim birinin «Öldürmek büyük bir cinayettir, dolayısıyla irtidat gibi kefaretle örtülemez» demesi gibi.

وَأَصْلُ هَذِهِ الْمَقَالَةِ بِالنِّسْبَةِ للْمُشْرِكين ناشىء عَنْ جَهَالَةٍ وَبِالنِّسْبَةِ لأهل الْكِتَابَيْنِ ناشىء عَنْ تَوَغُّلِهِمَا فِي سُوءِ فَهْمِ الدِّينِ حَتَّى تَوَهَّمُوا التَّشْبِيهَاتِ وَالْمَجَازَاتِ حَقَائِقَ فَقَدْ وَرَدَ وَصْفُ الصَّالِحِينَ بِأَنَّهُمْ أَبْنَاءُ اللَّهِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ وَوَرَدَ فِي كِتَابِ النَّصَارَى وَصْفُ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ أَبُو عِيسَى وَأَبُو الْأُمَّةِ فَتَلَقَّفَتْهُ عُقُولٌ لَا تَعْرِفُ التَّأْوِيلَ وَلَا تُؤَيِّدُ اعْتِقَادَهَا بِوَاضِحِ الدَّلِيلِ فَظَنَّتْهُ عَلَى حَقِيقَتِهِ.

Bu sözün aslı müşrikler açısından cehaletten, iki Ehl-i Kitap açısından ise teşbih ve mecazları hakikat sanacak derecede dinin yanlış anlaşılmasında derinleşmelerinden kaynaklanmaktadır. Nitekim salih kimselerin teşbih yoluyla Allah'ın oğulları olarak vasfedilmesi vaki olmuş, Hristiyanların kitabında da Allah Teâlâ'nın İsa'nın ve ümmetin babası olarak vasfedilmesi yer almıştır. Tevili bilmeyen ve inancını açık bir delille desteklemeyen zihinler de bunu kaparak hakikat zannetmişlerdir.

جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ ١٤ مِنْ سِفْرِ التَّثْنِيَةِ «أَنْتُمْ أَوْلَادٌ لِلرَّبِّ إِلَهِكُمْ لَا تَخْمِشُوا أَجْسَامَكُمْ» وَفِي إِنْجِيلِ مَتَّى الْإِصْحَاحِ ٥ «طُوبَى لِصَانِعِي السَّلَامِ لِأَنَّهُمْ أَبْنَاءُ اللَّهِ يُدْعَوْنَ» وَفِيهِ «وَصَلُّوا لِأَجْلِ الَّذِينَ يُسِيئُونَ إِلَيْكُمْ وَيَطْرُدُونَكُمْ لِكَيْ تَكُونُوا أَبْنَاءَ أَبِيكُمُ الَّذِي فِي السَّمَاوَاتِ» وَفِي الْإِصْحَاحِ ٦ «انْظُرُوا إِلَى طُيُورِ السَّمَاءِ إِنَّهَا لَا تَزْرَعُ وَلَا تَحْصُدُ وَلَا تَجْمَعُ إِلَى مَخَازِنَ وَأَبُوكُمُ السَّمَاوِيُّ يَقُوتُهَا» وَتَكَرَّرَ ذَلِكَ فِي الْأَنَاجِيلِ غَيْرَ مَرَّةٍ فَفَهِمُوهَا بِسُوءِ الْفَهْمِ عَلَى ظَاهِرِ عِبَارَتِهَا وَلَمْ يُرَاعُوا أُصُولَ الدِّيَانَةِ الَّتِي تُوجِبُ تَأْوِيلَهَا أَلَا تَرَى أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمَّا جَاءَتْهُمْ أَمْثَالُ هَاتِهِ الْعِبَارَاتِ أَحْسَنُوا تَأْوِيلَهَا وَتَبَيَّنُوا دَلِيلَهَا كَمَا

Tevrat'ın Tesniye Kitabı'nın 14. Bâbında: «Siz Tanrınız Rabbin çocuklarısınız; bedenlerinizi yaralamayacaksınız» denilmiştir. Matta İncili'nin 5. Bâbında: «Ne mutlu barışı sağlayanlara, çünkü onlara Tanrı'nın çocukları denecek» ve yine orada: «Size kötülük edenler ve sizi kovanlar için dua edin ki göklerdeki Babanızın çocukları olasınız» denilmiştir. 6. Bâbında ise: «Gökteki kuşlara bakın; ne ekerler, ne biçerler, ne de ambarlara toplarlar. Göklerdeki Babanız onları besler» denilmiştir. Bu ifadeler İncillerde defalarca tekrarlanmıştır; onlar da yanlış bir anlayışla bu sözleri lafzî zahirine göre anlamış, tevil edilmesini zorunlu kılan dinin temel ilkelerini gözetmemişlerdir. Görmez misin ki Müslümanlar kendilerine bu tür ifadeler geldiğinde onları güzelce tevil etmişler ve delilini açıkça ortaya koymuşlardır; nitekim

فِي الْحَدِيثِ: «الْخَلْقُ عِيَالُ اللَّهِ» .

hadiste: «Yaratılmışlar Allah'ın ıyâlidir (bakmakla yükümlü olduğu ailesi gibidir)» buyrulmuştur.

وَقَوْلُهُ: سُبْحانَهُ تَنْزِيهٌ لِلَّهِ عَنْ شَنِيعِ هَذَا الْقَوْلِ. وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْوَلَدِيَّةَ نَقْصٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَإِنْ كَانَتْ كَمَالًا فِي الشَّاهِدِ لِأَنَّهَا إِنَّمَا كَانَتْ كَمَالًا فِي الشَّاهِدِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا تَسُدُّ بَعْضَ نَقَائِصِهِ عِنْدَ الْعَجْزِ وَالْفَقْرِ وَتَسُدُّ مَكَانَهُ عِنْدَ الِاضْمِحْلَالِ وَاللَّهُ مُنَزَّهٌ عَنْ جَمِيعِ ذَلِكَ فَلَوْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ لَآذَنَ بِالْحُدُوثِ وَبِالْحَاجَةِ إِلَيْهِ.

O'nun: { سُبْحانَهُ } kavli, Allah'ı bu çirkin sözden tenzih etmektir. Bunda evlat edinmenin görünür âlemde (şâhidde) bir kemal sayılsa bile Allah Teâlâ hakkında bir noksanlık olduğuna işaret vardır. Zira görünür âlemde kemal sayılması, ancak acizlik ve fakirlik durumunda kişinin bazı noksanlarını kapatması ve yok olup gittiğinde yerini doldurması bakımındandır; Allah ise bütün bunlardan münezzehtir. Şayet O'nun bir çocuğu olsaydı, bu sonradan yaratılmışlığı ve ona olan ihtiyacı gösterirdi.

وَقَوْلُهُ: بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِضْرَابٌ عَنْ قَوْلِهِمْ لِإِبْطَالِهِ، وَأَقَامَ الدَّلِيلَ عَلَى الْإِبْطَالِ بِقَوْلِهِ: لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ وَاللَّامُ لِلْمُلْكِ وَ (مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ) أَيْ مَا هُوَ مَوْجُودٌ فَإِنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ هِيَ مَجْمُوعُ الْعَوَالِمِ العلوية والسفلية.

O'nun: { بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavli, onların sözünü iptal etmek için bir idrâbdır (vazgeçiştir). İptalin delilini ise { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } sözüyle ikame etmiştir. Cümle iptidâî bir istînâftır, lâm (لِ) mülkiyet içindir; { مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ise var olan şeyler demektir, çünkü gökler ve yer yüce ve aşağı bütün âlemlerin toplamıdır.

و (مَا) مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ تَقَعُ عَلَى الْعَاقِلِ وَغَيْرِهِ وَعَلَى الْمَجْمُوعِ وَهَذَا هُوَ الْأَصَحُّ الَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ فِي «الْمُفَصَّلِ» وَاخْتَارَهُ الرَّضِيُّ. وَقِيلَ: (مَا) تَغْلِبُ أَوْ تَخْتَصُّ بِغَيْرِ الْعُقَلَاء وَمن تخْتَص بِالْعُقَلَاءِ وَرُبَّمَا اسْتُعْمِلَ كُلٌّ مِنْهُمَا فِي الْآخَرِ وَهَذَا هُوَ الْمُشْتَهَرُ بَيْنَ النُّحَاةِ وَإِنْ كَانَ ضَعِيفًا وَعَلَيْهِ فَهُمْ يُجِيبُونَ عَلَى نَحْوِ هَاتِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهَا مِنْ قَبِيلِ التَّغْلِيبِ تَنْزِيلًا لِلْعُقَلَاءِ فِي كَوْنِهِمْ مِنْ صُنْعِ اللَّهِ بِمَنْزِلَةٍ مُسَاوِيَةٍ لِغَيْرِهِ مِنْ بَقِيَّةِ الْمَوْجُودَاتِ تَصْغِيرًا لِشَأْنِ كُلِّ مَوْجُودٍ.

{ مَا } umûm (genellik) lafızlarındandır; akıl sahipleri için de başkaları için de ve hepsinin toplamı için de kullanılır. Doğru olan ve el-Mufassal'da benimsenip Radî'nin de tercih ettiği görüş budur. Bir görüşe göre { مَا } çoğunlukla gayr-i akiller içindir veya onlara has kılınır, { مَنْ } ise akıllılara has kılınır; bazen de her biri diğerinin yerine kullanılır. Zayıf olsa da nahivciler arasında meşhur olan görüş budur. Buna göre onlar bu tür ayetlere; akıl sahiplerinin Allah'ın yaratması olmaları bakımından diğer varlıklarla eşit bir konuma indirilmesi ve her varlığın şanının küçültülmesi suretiyle tağlîb kabilinden olduğu şeklinde cevap verirler.

وَالْقُنُوتُ الْخُضُوعُ وَالِانْقِيَادُ مَعَ خَوْفٍ وَإِنَّمَا جَاءَ قانِتُونَ بِجَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ الْمُخْتَصِّ بِالْعُقَلَاءِ تَغْلِيبًا لِأَنَّهُمْ أَهْلُ الْقُنُوتِ عَنْ إِرَادَةٍ وَبَصِيرَةٍ.

Kunût (الْقُنُوتُ), korkuyla beraber boyun eğmek ve itaat etmektir. { قانِتُونَ } lafzının akıl sahiplerine mahsus olan cem-i müzekker sâlim kalıbıyla gelmesi, onların irade ve basiretle kunût eden kimseler olmaları sebebiyle tağlîb yoluyladır.

وَالْمُضَافُ إِلَيْهِ الْمَحْذُوفُ بَعْدَ (كُلٍّ) دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ كُلُّ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَيِ الْعُقَلَاءُ لَهُ قَانِتُونَ وَتَنْوِينُ (كُلٍّ) تَنْوِينُ عِوَضٍ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها

{ كُلٌّ } lafzından sonraki hazfedilmiş muzafun ileyhe, O'nun: { مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavli delalet etmiştir; yani göklerde ve yerde ne varsa hepsi -yani akıl sahipleri- O'na boyun eğmiştir. { كُلٌّ } kelimesindeki tenvin, muzafun ileyhin yerini tutan bedel tenvinidir ve bunun açıklaması Yüce Allah'ın bu suredeki: { لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها } [el-Bakara: 148]

[الْبَقَرَة: ١٤٨] فِي هَذِهِ السُّورَةِ.

kavlinde gelecektir.

وَفِي قَوْلِهِ: لَهُ قانِتُونَ حُجَّةٌ ثَالِثَةٌ عَلَى انْتِفَاءِ الْوَلَدِ لِأَنَّ الْخُضُوعَ مِنْ شِعَارِ الْعَبِيدِ أَمَّا الْوَلَدُ فَلَهُ إِدْلَالٌ عَلَى الْوَالِدِ وَإِنَّمَا يَبَرُّ بِهِ وَلَا يَقْنُتُ، فَكَانَ إِثْبَاتُ الْقُنُوتِ كِنَايَةً عَنِ انْتِفَاءِ الْوَلَدِيَّةِ بِانْتِفَاءِ لَازِمِهَا لِثُبُوتِ مُسَاوِي نَقِيضِهِ وَمُسَاوِي النَّقِيضِ نَقِيضٌ وَإِثْبَاتُ النَّقِيضِ يَسْتَلْزِمُ نَفْيَ مَا هُوَ نَقِيضٌ لَهُ.

O'nun: { لَهُ قانِتُونَ } kavlinde çocuk iddiasının nefyine dair üçüncü bir delil vardır; zira boyun eğmek kulların/kölelerin şiarıdır. Evlat ise babasına karşı nazlanabilir; ona sadece iyilik eder, kunût etmez (köle gibi mutlak boyun eğmez). Dolayısıyla kunûtun ispatı, zıddının denginin sübutuyla lazımı nefyedilerek evlatlığın nefyine kinaye olmuştur; zıddın dengi de zıttır ve bir zıddın ispatı diğer zıddın nefyini gerektirir.

وَفَصْلُ جُمْلَةِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ لِقَصْدِ اسْتِقْلَالِهَا بِالِاسْتِدْلَالِ حَتَّى لَا يَظُنَّ السَّامِعُ أَنَّهَا مُكَمِّلَةٌ لِلدَّلِيلِ الْمَسُوقِ لَهُ قَوْلُهُ: لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.

{ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ } cümlesinin fasledilmesi (atıfsız getirilmesi), delil getirmede müstakil olması maksadıyla yapılmıştır; ta ki dinleyen kimse bunun { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavlinin sevk edildiği delili tamamlayıcı olduğunu zannetmesin.

وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَا بَعْضُ الْفُقَهَاءِ عَلَى أَنَّ مَنْ مَلَكَ وَلَدَهُ أَعْتَقَ عَلَيْهِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ نَفْيَ الْوَلَدِيَّةِ بِإِثْبَاتِ الْعُبُودِيَّةِ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى تَنَافِي الْمَاهِيَّتَيْنِ وَهُوَ استرواح حسن.

Bazı fakihler bu ayetten hareketle, çocuğuna mâlik olan kimsenin onu azat etmiş sayılacağına delil getirmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ çocukluğun nefyini kulluğun/köleliğin ispatıyla yapmıştır, bu da iki mahiyetin birbiriyle bağdaşmadığına delalet eder ki bu güzel bir istinbattır.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١١٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 117]

بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧)

{ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O, göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır (bedî'). Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol' der, o da hemen oluverir.” (117)

هُوَ بِالرَّفْعِ خَبْرٌ لِمَحْذُوفٍ عَلَى طَرِيقَةِ حَذْفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ لِاتِّبَاعِ الِاسْتِعْمَالِ كَمَا تَقَدَّمَ

Bu [kelime], daha önce geçtiği gibi kullanıma tâbi olmak üzere müsnedin ileyhin hazfi kuralına göre merfû olup mahzuf bir [mübtedânın] haberidir;

فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: صُمٌّ بُكْمٌ [الْبَقَرَة: ١٨] وَذَلِكَ مِنْ جِنْسِ مَا يُسَمُّونَهُ بِالنَّعْتِ الْمَقْطُوعِ.

nitekim Yüce Allah'ın: { صُمٌّ بُكْمٌ } “Sağırdırlar, dilsizdirler” [el-Bakara: 18] kavlinde de böyledir ve bu, onların «na't-ı maktû'» (kesintili sıfat) dedikleri türdendir.

وَالْبَدِيعُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِبْدَاعِ وَهُوَ الْإِنْشَاءُ عَلَى غَيْرِ مِثَالٍ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ إِنْشَاءِ الْمُنْشَآتِ عَلَى غَيْرِ مِثَالٍ سَابِقٍ وَذَلِكَ هُوَ خَلْقُ أُصُولِ الْأَنْوَاعِ وَمَا يَتَوَلَّدُ مِنْ مُتَوَلِّدَاتِهَا، فَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ إِبْدَاعٌ وَخَلْقُ الْأَرْضِ إِبْدَاعٌ وَخَلْقُ آدَمَ إِبْدَاعٌ وَخَلْقُ نِظَامِ التَّنَاسُلِ إِبْدَاعٌ. وَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ فَقِيلَ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ بَدَعَ الْمُجَرَّدِ مِثْلَ قَدَرَ إِذَا صَحَّ وَوَرَدَ بَدَعَ بِمَعْنَى قَدَرَ بِقِلَّةٍ أَوْ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ أَبْدَعَ وَمَجِيءُ فَعِيلٍ مِنْ أَفْعَلَ قَلِيلٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرو بن معديكرب:

Bedî' (الْبَدِيعُ), ibdâ' (إِبْدَاع) kökünden türemiştir; ibdâ' ise bir örneği olmaksızın var etmektir. Dolayısıyla varlıkların önceden geçmiş bir örneği olmaksızın yaratılmasından ibarettir ki bu da türlerin asıllarının ve onlardan türeyenlerin yaratılmasıdır. Göklerin yaratılması bir ibdâ'dır, yerin yaratılması bir ibdâ'dır, Âdem'in yaratılması bir ibdâ'dır ve üreme nizamının yaratılması bir ibdâ'dır. Bu kelime «fâil» manasında «faîl» kalıbındadır; kable (قَدَرَ) gibi sülasi mücerred olan beda'a (بَدَعَ) kökünden türediği söylenmiştir -şayet sahih ise ve az da olsa beda'a fiili kable manasında gelmişse-; yahut ebde'a (أَبْدَعَ) fiilinden türemiştir ki «ef'ale» (أَفْعَلَ) kalıbından «faîl» kalıbının gelmesi azdır. Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözü de bundandır:

أَمِنْ رَيْحَانَةَ الدَّاعِي السَّمِيعُ ... يُؤَرِّقُنِي وَأَصْحَابِي هُجُوعُ (١)

Reyhâne tarafından seslenen o işittirici (çağırıcı) mı / Arkadaşlarım uykudayken beni uykusuz bırakan? (١)

يُرِيدُ الْمَسْمَعَ، وَمِنْهُ أَيْضًا قَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

[Şair burada] işittireni (müsmi') kastetmektedir. Ka'b b. Züheyr'in şu sözü de bundandır:

سَقَاكَ بِهَا الْمَأْمُونُ كَأْسًا رَوِيَّةً ... فَأَنْهَلَكَ الْمَأْمُونُ مِنْهَا وَعَلَّكَ

el-Me'mûn onunla sana suya kandırıcı bir kadeh içirdi / el-Me'mûn ondan sana ilk yudumu da sonraki yudumları da içirdi.

أَيْ كَأْسًا مَرْوِيَّةً. فَيَكُونُ هُنَا مِمَّا جَاءَ قَلِيلًا وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Yani suya kandırılmış (merviyye) bir kadeh [demektir]. Dolayısıyla bu, [kural dışı olarak] az gelen kullanımlardan olur. Yüce Allah'ın şu kavlinde bununla ilgili açıklamayı daha önce yapmıştık:

إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ [الْبَقَرَة: ٣٢] وَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ: بَشِيراً وَنَذِيراً [الْبَقَرَة: ١١٩] . وَقَدْ قِيلَ فِي الْبَيْتِ تَأْوِيلَاتٌ مُتَكَلَّفَةٌ وَالْحَقُّ أَنَّهُ اسْتِعْمَالٌ قَلِيلٌ حُفِظَ فِي أَلْفَاظٍ مِنَ الْفَصِيحِ غَيْرِ قَلِيلَةٍ مِثْلِ النَّذِيرِ وَالْبَشِيرِ إِلَّا أَنَّ قِلَّتَهُ لَا تُخْرِجُهُ عَنِ الْفَصَاحَةِ لِأَنَّ شُهْرَتَهُ تَمْنَعُ مِنْ جَعْلِهِ غَرِيبًا. وَأَمَّا كَوْنُهُ مُخَالِفًا لِلْقِيَاسِ فَلَا يَمْنَعُ مِنِ اسْتِعْمَالِهِ إِلَّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُوَلَّدِ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَقِيسَ عَلَيْهِ فِي مَادَّةٍ أُخْرَى.

{ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz Sen, her şeyi hakkıyla bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin” [el-Bakara 32]; Yüce Allah'ın { بَشِيراً وَنَذِيراً } “müjdeleyici ve uyarıcı olarak” [el-Bakara 119] kavlinde de gelecektir. Beyit hakkında zorlama teviller yapılmıştır. Doğrusu şu ki bu, fasih dilde nezîr ve beşîr gibi azımsanmayacak miktarda kelimede nakledilmiş az rastlanan bir kullanımdır. Ancak azlığı onu fesahatten çıkarmaz; zira bilinirliği ve meşhur oluşu onun garip sayılmasına engeldir. Kıyasa aykırı oluşuna gelince; bu durum -muvelled (son dönem/sonradan yetişen) birinin başka bir kökte buna kıyas yapması durumu hariç- onun kullanılmasını engellemez.

وَذَهَبَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِلَى أَنَّ بَدِيعَ هُنَا صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ مَأْخُوذٌ مِنْ بَدُعَ بِضَمِّ الدَّالِّ أَيْ كَانَتِ الْبَدَاعَةُ صِفَةً ذَاتِيَّةً لَهُ بِتَأْوِيلِ بَدَاعَةِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّتِي هِيَ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ فَأُضِيفَتْ إِلَى فَاعِلِهَا الْحَقِيقِيِّ عَلَى جَعْلِهِ مُشَبَّهًا بِالْمَفْعُولِ بِهِ وَأَجْرِيَتِ الصِّفَةُ عَلَى اسْمِ

el-Keşşâf sahibi, buradaki «bedî'» kelimesinin dâl harfinin ötresiyle «bedu'a» (بَدُعَ) fiilinden türetilmiş bir sıfat-ı müşebbehe olduğu görüşüne gitmiştir; yani yaratıklarından olan göklerin ve yerin bedî' (harikulade/eşsiz) olması teviliyle, bedâat O'nun zâtî bir sıfatı olmuştur; böylece sıfat, mef'ûlün bihe benzetilerek hakiki fâiline izafe edilmiş ve sıfat, lâfza-i

الْجَلَالَةِ ليَكُون ضَمِيره فاعلالها لَفْظًا عَلَى نَحْوِ زَيْدٌ حَسَنُ الْوَجْهِ كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ بَدِيعُ الشِّعْرِ، أَيْ بَدِيعَةٌ سَمَاوَاتُهُ.

celâle isnat edilmiştir; ta ki zamiri lafzan onun faili olsun; tıpkı "Zeydün hasenü'l-vech" (Zeyd yüzü güzel olandır) dendiği ve falan kimse "bedîu'ş-şi'r" (şiiri harika olan) denildiği gibi, yani gökleri harika olandır.

وَأَمَّا بَيْتُ عَمْرٍو فَإِنَّمَا عَيَّنُوهُ لِلتَّنْظِيرِ وَلَمْ يُجَوِّزُوا فِيهِ احْتِمَالَ أَنْ يَكُونَ السَّمِيعُ بِمَعْنَى الْمَسْمُوعِ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا أَنَّهُ لَمْ يَرِدْ سَمِيعٌ بِمَعْنَى مَسْمُوعٍ مَعَ أَنَّ فَعِيلًا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ غَيْرُ مُطَّرِدٍ. الثَّانِي أَنَّ سَمِيعٌ وَقَعَ وَصْفًا لِلذَّاتِ وَهُوَ الدَّاعِي وَحُكْمُ سَمِعَ إِذَا دَخَلَتْ عَلَى مَا لَا يَسْمَعُ أَنْ تَصِيرَ مِنْ أَخَوَات ظَنَّ فَيَلْزَمُ مَجِيءُ مَفْعُولٍ ثَانٍ بَعْدَ النَّائِبِ الْمُسْتَتِرِ وَهُوَ مَفْقُودٌ الثَّالِثُ أَنَّ الْمَعْنَى لَيْسَ عَلَى وَصْفِ الدَّاعِي بِأَنَّهُ مَسْمُوعٌ بَلْ عَلَى وَصْفِهِ بِأَنَّهُ مُسْمِعٌ أَيِ الدَّاعِي الْقَاصِدُ لِلْإِسْمَاعِ الْمُعْلِنُ لِصَوْتِهِ وَذَلِكَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُ دَاعٍ فِي أَمْرٍ مُهِمٍّ.

Amr'ın beytine gelince, onlar bunu sadece örnek getirmek için tayin etmişler ve onda «semî'» (السَّمِيعُ) kelimesinin «mesmû'» (مَسْمُوع) manasında olma ihtimaline birtakım gerekçelerle cevaz vermemişlerdir: Birincisi, «faîl» kalıbının «mef'ûl» manasında gelişi kurallı (muttarid) olmadığı gibi, «semî'» kelimesi de «mesmû'» manasında vârit olmamıştır. İkincisi, «semî'» burada zâtın yani çağıranın (dâî) sıfatı olarak vaki olmuştur; işitmeyen bir şeye dahil olduğunda «semia» (سَمِعَ) fiilinin hükmü «zanne» (ظَنَّ) grubundan olmasıdır; bu takdirde müstetir nâib-i fâilden sonra ikinci bir mef'ûlün gelmesi gerekir ki bu yoktur. Üçüncüsü, mana dâînin (çağıranın) işitilen olduğunu nitelemek üzere değil, bilakis işittiren olduğunu nitelemek üzeredir; yani sesini duyurmayı kasteden ve sesini yükselten dâîdir ki bu da onun önemli bir hususta çağrıda bulunduğunu gösterir.

وَوَصْفُ اللَّهِ تَعَالَى بِبَدِيعِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مُرَادٌ بِهِ أَنه بديع مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ وَفِي هَذَا الْوَصْفِ اسْتِدْلَالٌ عَلَى نَفْيِ بُنُوَّةِ مَنْ جَعَلُوهُ ابْنًا لِلَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ خَالِقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِمَا، فَلَا شَيْءَ مِنْ تِلْكَ الْمَوْجُودَاتِ أَهْلٌ لِأَنْ يَكُونَ وَلَدًا لَهُ بَلْ جَمِيعُ مَا بَيْنَهُمَا عَبِيدٌ لِلَّهِ تَعَالَى كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْبَقَرَة: ١١٦] وَلِهَذَا رُتِّبَ نَفْيُ الْوَلَدِ عَلَى كَونه بديع السَّمَوَات وَالْأَرْضِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠] بِقَوْلِهِ: بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ.

Allah Teâlâ'nın göklerin ve yerin bedîi olarak nitelenmesinden maksat, göklerde ve yerde bulunan yaratılmışların bedîi (eşsiz yaratıcısı) olmasıdır. Bu nitelemede, Allah Teâlâ'ya çocuk isnat edenlerin bu iddiasını nefyetmeye dair bir delil vardır; zira O Teâlâ göklerin, yerin ve bu ikisindekilerin yaratıcısı olunca, bu varlıklardan hiçbir şey O'nun çocuğu olmaya lâyık olamaz; bilakis ikisi arasındaki her şey, daha önce { بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilakis, göklerde ve yerde ne varsa O'nundur” [el-Bakara: 116] kavlinde geçtiği gibi Allah Teâlâ'nın kullarıdır/köleleridir. Bu sebepledir ki En'âm Suresi'nde [101] çocuk edinmenin nefyi, O'nun göklerin ve yerin bedîi olmasına bina edilerek şöyle buyrulmuştur: { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “O, göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. Eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır.”

وَقَوْلُهُ: وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ إِلَخْ كَشْفٌ لِشُبْهَةِ النَّصَارَى وَاسْتِدْلَالٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَتَّخِذُ وَلَدًا بَلْ يُكَوِّنُ الْكَائِنَاتِ كُلَّهَا بِتَكْوِينٍ وَاحِدٍ وَكُلُّهَا خَاضِعَةٌ لِتَكْوِينِهِ وَذَلِكَ أَنَّ النَّصَارَى تَوَهَّمُوا أَنَّ مَجِيءَ الْمَسِيحِ مِنْ غَيْرِ أَبٍ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ ابْنُ اللَّهِ فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ تَكْوِينَ أَحْوَالِ الْمَوْجُودَاتِ مِنْ لَا شَيْءَ أَعْجَبُ مِنْ ذَلِكَ وَأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَى التَّكْوِينِ وَالتَّقْدِيرِ سَوَاءٌ فِي ذَلِكَ مَا وُجِدَ بِوَاسِطَةٍ تَامَّةٍ أَوْ نَاقِصَةٍ أَوْ بِلَا وَاسِطَةٍ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [آل عمرَان: ٥٩] فَلَيْسَ تَخَلُّقُ عِيسَى مِنْ أُمٍّ دُونَ أَبٍ بِمُوجِبِ كَوْنِهِ ابْنَ الله تَعَالَى.

O'nun: { وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol' der, o da hemen oluverir.” kavli, Hristiyanların şüphesini açığa çıkarıp çürütmekte ve O'nun çocuk edinmediğine, bilakis bütün varlıkları tek bir yaratma (tekvîn) ile var ettiğine ve hepsinin O'nun tekvînine boyun eğdiğine delil getirmektedir. Zira Hristiyanlar, Mesih'in babasız dünyaya gelmesini onun Allah'ın oğlu olduğuna delil zannetmişlerdi; Allah Teâlâ ise varlıkların hallerini yoktan var etmenin bundan daha hayret verici olduğunu, ister tam veya noksan bir vasıtayla meydana gelmiş olsun, isterse vasıtasız olsun bütün bunların tekvîn ve takdire raci olduğunu beyan etmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol' dedi, o da hemen oluverdi.” [Âl-i İmrân: 59]. Dolayısıyla İsa'nın babasız bir anneden yaratılması, Allah Teâlâ'nın oğlu olmasını gerektirmez.

و (كَانَ) فِي الْآيَةِ تَامَّةٌ لَا تَطْلُبُ خَبَرًا أَيْ يَقُولُ لَهُ: إِيجَدْ فَيُوجَدُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْقَوْلَ وَالْمَقُولَ وَالْمُسَبَّبُ هُنَا تَمْثِيلٌ لِسُرْعَةِ وُجُودِ الْكَائِنَاتِ عِنْدَ تَعَلُّقِ الْإِرَادَةِ وَالْقُدْرَةِ بِهِمَا بِأَنْ شَبَّهَ فِعْلَ اللَّهِ

Ayetteki (kâne / كَانَ) tam fiildir, haber istemez; yani ona: "Varlık sahasına çık" der, o da var olur. Zahir olan şudur ki buradaki söz (kavl), söylenen söz (makûl) ve buna bağlı netice (müsebbeb); irade ve kudretin varlıklara taalluk ettiği anda onların süratle var olmasını anlatan bir temsildir. Şöyle ki Allah