تَعَالَى بِتَكْوِينِ شَيْءٍ وَحُصُولِ الْمُكَوَّنِ عَقِبَ ذَلِكَ بِدُونِ مُهْلَةٍ بِتَوَجُّهِ الْآمِرِ لِلْمَأْمُورِ بِكَلِمَةِ الْأَمْرِ وَحُصُولِ امْتِثَالِهِ عَقِبَ ذَلِكَ لِأَنَّ تِلْكَ أَقْرَبُ الْحَالَاتِ الْمُتَعَارَفَةِ الَّتِي يُمْكِنُ التَّقْرِيبُ بِهَا فِي الْأُمُورِ الَّتِي لَا تَتَّسِعُ اللُّغَةُ لِلتَّعْبِيرِ عَنْهَا وَإِلَى نَحْوِ هَذَا مَالَ صَاحِبُ
Teâlâ'nın bir şeyi var etmesi ve bunun akabinde yaratılanın gecikmeksizin meydana gelmesi; emredenin emredilene emir kelimesiyle yönelmesine ve onun da derhal emre uymasına benzetilmiştir. Zira bu, dilin ifade etmekte yetersiz kaldığı hususlarda zihne yaklaştırmak için kullanılabilecek bilinen durumların en yakınıdır.
«الْكَشَّافِ» وَنَظَرَهُ بِقَوْلِ أَبِي النَّجْمِ:
«el-Keşşâf» sahibi de buna meyletmiş ve bunu Ebü'n-Necm'in şu sözüyle örneklendirmiştir:
إِذْ قَالَتِ الْأَنْسَاعُ لِلْبَطْنِ الْحَقِ ... قُدُمًا فَآضَتْ كَالْفَنِيقِ الْمُحْنَقِ (١)
Semer ipleri karına: 'Öne doğru kavuş!' deyince, o da hapsedilmiş semiz bir aygır deve gibi oldu. (١)
وَالَّذِي يُعَيِّنُ كَوْنَ هَذَا تَمْثِيلًا أَنَّهُ لَا يُتَصَوَّرُ خِطَابُ مَنْ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ بِأَنْ يَكُونَ مَوْجُودًا فَلَيْسَ هَذَا التَّقْرِيرُ الصَّادِرُ مِنَ الزَّمَخْشَرِيِّ مَبْنِيًّا عَلَى مَنْعِ الْمُعْتَزِلَةِ قِيَامَ صِفَةِ الْكَلَامِ بِذَاتِهِ تَعَالَى إِذْ لَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يُلْجِئُهُمْ إِلَى اعْتِبَارِ قِيَامِ صِفَةِ الْكَلَامِ إِذْ كَانَ يُمْكِنُهُمْ تَأْوِيلُهُ بِمَا تَأَوَّلُوا بِهِ آيَاتٍ كَثِيرَةً وَلِذَلِكَ سَكَتَ عَنْهُ ابْنُ الْمُنِيرِ خِلَافًا لِمَا يُوهِمُهُ كَلَامُ ابْن عَطِيَّة.
Bunun bir temsil olduğunu kesinleştiren husus şudur ki, mevcut olmayan bir kimseye "var ol" diye hitap edilmesi tasavvur olunamaz. Zemahşerî'den sâdır olan bu açıklama, Mu'tezile'nin kelâm sıfatının Yüce Allah'ın zâtı ile kâim olmasını reddetmesi esasına dayalı değildir; zira ayette onları kelâm sıfatının kâim olduğunu kabul etmeye mecbur bırakacak bir durum yoktur, çünkü pek çok ayeti tevil ettikleri gibi bunu da tevil etmeleri mümkündü. Bu sebeple İbn Atıyye'nin sözünün vehmettirdiğinin aksine, İbnü'l-Müneyyir bu konuda sessiz kalmıştır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَةٌ ١١٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 118]
وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨)
{ وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Bilmeyenler dediler ki: 'Allah bizimle konuşsa ya, yahut bize bir ayet (mucize) gelse ya!' Onlardan öncekiler de tıpkı onların söyledikleri gibi söylemişti. Kalpleri birbirine benzedi. Biz ayetleri, kesin bilgiyle inanan bir topluluk için apaçık gösterdik.” (118)
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً [الْبَقَرَة: ١١٦] الْمَعْطُوفِ عَلَى قَوْلِهِ: وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى [الْبَقَرَة: ١١٣] . لِمُنَاسَبَةِ اشْتِرَاكِ الْمُشْرِكِينَ وَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فِي الْأَقْوَالِ وَالْعَقَائِدِ الضَّالَّةِ إِلَّا أَنَّهُ قَدَّمَ قَوْلَ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي الْآيَةِ الْمَاضِيَةِ وَهِيَ وَقالَتِ الْيَهُودُ لأَنهم الَّذين ابتدأوا بِذَلِكَ أَيَّامَ مُجَادَلَتِهِمْ فِي تَفَاضُلِ أَدْيَانِهِمْ وَيَوْمَئِذٍ لَمْ يَكُنْ لِلْمُشْرِكِينَ مَا يُوجِبُ الِاشْتِغَالَ بِذَلِكَ إِلَى أَنْ جَاءَ الْإِسْلَامُ فَقَالُوا مِثْلَ قَوْلِ أَهْلِ الْكِتَابِ.
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى } “Yahudiler: 'Hristiyanlar [doğru] bir temel üzerinde değiller' dediler” [el-Bakara: 113] kavline matuf olan { وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “'Allah çocuk edindi' dediler” [el-Bakara: 116] kavline atıftır. Bu, müşriklerin, Yahudilerin ve Hristiyanların sapık söz ve inançlarda müşterek olmaları münasebetiyle yapılmıştır. Ancak geçen { وَقالَتِ الْيَهُودُ } ayetinde Ehl-i Kitab'ın sözünü öne almıştı; zira onlar dinlerinin üstünlüğü konusunda tartıştıkları günlerde bu işi ilk başlatanlardı; o günlerde ise müşriklerin, İslam gelene kadar bu meseleyle meşgul olmalarını gerektirecek bir durumları yoktu; [İslam gelince] onlar da Ehl-i Kitab'ın sözünün benzerini söylediler.
وَجَمَعَ الْكُلَّ فِي وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فَرِيقٌ مِنَ الثَّلَاثَةِ فِيهِ مُقْتَبَسًا مِنَ الْآخَرِ بل جَمِيعه ناشىء مِنَ الْغُلُوِّ فِي تَقْدِيسِ الْمَوْجُودَاتِ الْفَاضِلَةِ وَمَنْشَؤُهُ سُوءُ الْفَهْمِ فِي الْعَقِيدَةِ سَوَاءٌ كَانَتْ مَأْخُوذَةً مِنْ كِتَابٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي مَنْشَأِ قَوْلُُِ
{ وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “'Allah çocuk edindi' dediler” [ifadesinde] hepsini bir araya toplamıştır. Ancak bu üç fırkadan hiçbiri bu iddiayı diğerinden iktibas etmiş (almış) değildir; bilakis tamamı, faziletli varlıkları kutsamadaki aşırılıktan (aşırı yüceltmeden) ileri gelmektedir. Bunun menşei ise -ister iki kitap ehlinin sözünün menşei bahsinde geçtiği gibi bir kitaptan alınmış olsun...- inançtaki yanlış anlamadır.
أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً أَمْ مَأْخُوذَةً مِنْ أَقْوَالِ قَادَتِهِمْ كَمَا قَالَتِ الْعَرَبُ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ.
{ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } sözlerinin menşei hakkında geçtiği üzere- bir kitaptan alınmış olsun, isterse Arapların: "Melekler Allah'ın kızlarıdır" demesi gibi önderlerinin sözlerinden alınmış olsun.
وَقَدَّمَ قَوْلَ الْمُشْرِكِينَ هُنَا لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ أَعْلَقُ بِالْمُشْرِكِينَ إِذْ هُوَ جَدِيدٌ فِيهِمْ وَفَاشٍ بَيْنَهُمْ، فَلَمَّا كَانُوا مُخْتَرِعِي هَذَا الْقَوْلِ نُسِبَ إِلَيْهِمْ، ثُمَّ نُظِرَ بِهِمُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، إِذْ قَالُوا مِثْلَ ذَلِكَ لِرُسُلِهِمْ.
Burada müşriklerin sözünü öne almıştır; çünkü bu söz müşriklere daha çok yapışıktır, zira bu onların arasında yeni ve yaygındır. Bu sözü uyduranlar kendileri olduğu için onlara nispet edilmiş, sonra onlardan öncekiler yani Yahudiler ve Hristiyanlar da peygamberlerine buna benzer şeyler söyledikleri için onlarla bir tutulmuştur.
ولَوْلا هُنَا حَرْفُ تَحْضِيضٍ قُصِدَ مِنْهُ التَّعْجِيزُ وَالِاعْتِذَارُ عَنْ عَدَمِ الْإِصْغَاءِ لِلرَّسُولِ اسْتِكْبَارًا بِأَنَّ عَدُّوا أَنْفُسَهُمْ أَحْرِيَاءَ بِالرِّسَالَةِ وَسَمَاعِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَهَذَا مُبَالَغَةٌ فِي الْجَهَالَةِ
Buradaki «levlâ» (ولَوْلا), kendilerini peygamberliğe ve Allah Teâlâ'nın kelâmını bizzat işitmeye lâyık görerek kibirlenmek suretiyle aciz bırakma ve Peygamber'e kulak vermemeye mazeret bulma maksadı taşıyan bir tahdîd (teşvik/meydan okuma) edatıdır; bu ise cehalette aşırı gitmektir;
لَا يَقُولُهَا أَهْلُ الْكِتَابِ الَّذِينَ أَثْبَتُوا الرِّسَالَةَ وَالْحَاجَةَ إِلَى الرُّسُلِ.
peygamberliği ve peygamberlere olan ihtiyacı ikrar eden Kitap ehli bunu söylemez.
وَقَوْلُهُ: أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ أَرَادُوا مُطْلَقَ آيَةٍ فَالتَّنْكِيرُ لِلنَّوْعِيَّةِ وَحِينَئِذٍ فَهُوَ مُكَابَرَةٌ وَجُحُودٌ لِمَا جَاءَهُمْ مِنَ الْآيَاتِ وَحَسْبُكَ بِأَعْظَمِهَا وَهُوَ الْقُرْآنُ وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ مِنَ التَّنْكِيرِ وَقَدْ سَأَلُوا آيَاتٍ مُقْتَرَحَاتٍ وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاء: ٩٠] الْآيَاتِ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّ الْآيَاتِ هِيَ عَجَائِبُ الْحَوَادِثِ أَوِ الْمَخْلُوقَاتِ وَمَا دَرَوْا أَنَّ الْآيَةَ الْعِلْمِيَّةَ الْعَقْلِيَّةَ أَوْضَحُ الْمُعْجِزَاتِ لِعُمُومِهَا وَدَوَامِهَا وَقَدْ تَحَدَّاهُمُ الرَّسُولُ بِالْقُرْآنِ فَعَجَزُوا عَنْ مُعَارَضَتِهِ وَكَفَاهُمْ بِذَلِكَ آيَةً لَوْ كَانُوا أَهْلَ إِنْصَافٍ.
{ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ } “Yahut bize bir ayet (mucize) gelse ya!” kavlinde ise mutlak bir ayet/mucize kastetmişlerdir; dolayısıyla nekrelik (belirsizlik) tür bildirmek içindir. Bu durumda bu, kendilerine gelen ayetlere -ki en büyüğü olan Kur'an sana yeter- karşı bir inatlaşma ve inkârdır; nekrelikten açıkça anlaşılan da budur. Nitekim onlar teklifî (keyfî) mucizeler istemiş ve { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “Dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız'” [el-İsrâ: 90] ve devamındaki ayetlerde olduğu gibi söylemişlerdir. Onlar ayetleri sadece olağanüstü hadiseler veya varlıklar sanmaktadırlar; oysa ilmî ve aklî mucizenin, umumi ve daimi olması sebebiyle mucizelerin en açığı olduğunu bilememişlerdir. Peygamber onlara Kur'an ile meydan okumuş, onlar ise onun benzerini getirmekten aciz kalmışlardır; eğer insaf ehli olsalardı bu onlara bir ayet (mucize) olarak yeterdi.
وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ أَيْ كَمِثْلِ مَقَالَتِهِمْ هَذِهِ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ مِثْلَ قَوْلِهِمْ. وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهْمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَقَدْ قَالَ الْيَهُودُ لِمُوسَى: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً [الْبَقَرَة: ٥٥] وَسَأَلَ النَّصَارَى عِيسَى هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ [الْمَائِدَة: ١١٢] .
O'nun: { كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ } kavli, yani onların bu sözünün bir benzerini, onlardan önceki ümmetler de tıpkı onların sözü gibi söylemişlerdi demektir. Onlardan öncekilerden maksat Yahudiler ve Hristiyanlardır; nitekim Yahudiler Musa'ya: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } “Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız” [el-Bakara: 55] demişler; Hristiyanlar da İsa'dan: { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ } “Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?” [el-Mâide: 112] diye talepte bulunmuşlardı.
وَفِي هَذَا الْكَلَام تَسْلِيَة للنبيء ﷺ بِأَنَّ مَا لَقِيَهُ مِنْ قَوْمِهِ مِثْلُ مَا لَاقَاهُ الرُّسُلُ قَبْلَهُ وَلِذَلِكَ أُرْدِفَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ [الْبَقَرَة: ١١٩] الْآيَةَ. ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ وَاقِعَةً مَوْقِعَ الْجَوَابِ لِمَقَالَةِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ وَهُوَ جَوَابٌ إِجْمَالِيٌّ اقْتَصَرَ فِيهِ عَلَى تَنْظِيرِ حَالِهِمْ بِحَالِ مَنْ قَبْلَهُمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ التَّنْظِيرُ كِنَايَةً عَنِ الْإِعْرَاضِ عَنْ جَوَابِ مَقَالِهِمْ وَأَنَّهُ لَا يَسْتَأْهِلُ أَنْ يُجَابَ لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِمَرْتَبَةِ مَنْ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَيْسَتْ أَفْهَامُهُمْ بِأَهْلٍ لِإِدْرَاكِ مَا فِي نُزُولِ الْقُرْآنِ مِنْ أَعْظَمِ آيَةٍ وَتَكُونُ جُمْلَةُ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ تَقْرِيرًا أَيْ تَشَابَهَتْ عُقُولُهُمْ فِي الْأَفْنِ وَسُوءِ النَّظَرِ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ تَعْلِيلًا لِلْإِعْرَاضِ عَنْ جَوَابِهِمْ بِأَنَّهُمْ غَيْرُ أَهْلٍ لِلْجَوَابِ لِأَنَّ أَهْلَ الْجَوَابِ هُمُ الْقَوْمُ الَّذِينَ
Bu sözde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli vardır; zira kavminden gördüğü muamele, kendisinden önceki peygamberlerin gördüğünün aynısıdır. Bu sebeple bu ayetin peşinden { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ } “Şüphesiz biz seni hak ile gönderdik” [el-Bakara: 119] ayeti getirilmiştir. Ayrıca { كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ } cümlesinin, bilmeyenlerin o sözüne verilmiş bir cevap konumunda olması da caizdir. Bu, onların durumunu öncekilerin durumuna benzetmekle yetinilen icmâlî bir cevaptır; dolayısıyla bu benzetme, onların sözüne cevap vermekten yüz çevrildiğine ve onların buna cevap verilmeye lâyık olmadıklarına kinayedir; çünkü onlar Allah'ın kendileriyle konuşacağı mertebede değillerdir ve anlayışları da Kur'an'ın inişindeki o en büyük ayeti kavramaya elverişli değildir. { تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ } cümlesi bir pekiştirme (takrir) olur; yani akılları anlayışsızlık ve kötü bakışta birbirine benzemiştir. { قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } cümlesi ise onların cevaba ehil olmadıklarını belirterek kendilerine cevap vermekten yüz çevrilmesinin gerekçesi olur; çünkü cevaba ehil olanlar,
يُوقِنُونَ وَقَدْ بَيَّنَتْ لَهُمْ آيَاتُ الْقُرْآنِ بِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنَ الدَّلَائِلِ، وَأَمَّا هَؤُلَاءِ فَلَيْسُوا أَهْلًا لِلْجَوَابِ لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِقَوْمٍ يُوقِنُونَ بَلْ دَيْدَنُهُمُ الْمُكَابَرَةُ.
kesin bilgiyle inanan (yakîn sahibi) kimselerdir; Kur'an ayetleri de içerdikleri delillerle onlara apaçık beyan edilmiştir. Bunlara gelince, onlar cevaba lâyık değillerdir; çünkü onlar kesin bilgiye ulaşmak isteyen bir topluluk değildir, bilakis onların âdeti inatlaşmaktır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ كَذلِكَ (قَالَ) إِلَى آخِرِهَا مُعْتَرِضَةً بَيْنَ جُمْلَةِ وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ وَبَيْنَ جُمْلَةِ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ وَتُجْعَلُ جُمْلَةُ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ هِيَ الْجَوَابَ عَنْ مَقَالَتِهِمْ. وَالْمَعْنَى لَقَدْ أَتَتْكُمُ الْآيَةُ وَهِيَ آيَاتُ الْقُرْآنِ وَلَكِنْ لَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الَّذِينَ يُوقِنُونَ أَيْ دُونَكُمْ فَيَكُونُ عَلَى وِزَانِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ [العنكبوت: ٥١] . وَوَقَعَ الْإِعْرَاضُ عَنْ جَوَابِ قَوْلِهِمْ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ لِأَنَّهُ بَدِيهِيُّ الْبُطْلَانِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى
{ كَذلِكَ } (قَالَ) cümlesinin sonuna kadar, { وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } cümlesi ile { قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ } cümlesi arasında bir ara cümle (itiraziyye) olması ve { قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ } cümlesinin onların sözüne verilen cevap kılınması da caizdir. Mana şöyledir: Ayet -ki o Kur'an ayetleridir- elbette size gelmiştir; fakat siz değil, ancak yakîn sahibi olanlar onu akleder. Bu takdirde Yüce Allah'ın şu kavlinin ölçüsünde olur: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ } “Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi?” [el-Ankebût: 51]. Onların { لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ } “Allah bizimle konuşsa ya!” sözüne cevap vermekten ise yüz çevrilmiştir; zira bu sözün bâtıllığı apaçıktır (bedîhîdir); nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى
رَبَّنا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً
رَبَّنا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bize melekler indirilseydi ya da Rabbimizi görseydik ya!' dediler. Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar.”
[الْفرْقَان: ٢١] .
[el-Furkân: 21].
وَالْقَوْلُ فِي مَرْجِعِ التَّشْبِيهِ وَالْمُمَاثَلَةِ مِنْ قَوْلِهِ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ عَلَى نَحْوِ الْقَوْلِ فِي الْآيَةِ الْمَاضِيَةِ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ [الْبَقَرَة: ١١٣] .
{ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ } kavlindeki teşbih ve benzetmenin merciine dair söz, önceki ayette geçen { كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ } “Bilmeyenler de tıpkı onların söyledikleri gibi söylemişti” [el-Bakara: 113] kavlindeki söz gibidir.
وَقَوْلِهِ: تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ تَقْرِيرٌ لِمَعْنَى قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ، أَيْ كَانَتْ عُقُولُهُمْ مُتَشَابِهَةً فِي الْأَفْنِ وَسُوءِ النَّظَرِ فَلِذَا اتَّحَدُوا فِي الْمَقَالَةِ. فَالْقُلُوبُ هُنَا بِمَعْنَى الْعُقُولِ كَمَا هُوَ الْمُتَعَارَفُ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ.
{ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ } kavli ise { قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ } manasını pekiştirmektedir; yani akılları anlayışsızlık ve kötü bakışta birbirine benzemiştir, bu yüzden de aynı sözü söylemişlerdir. Buradaki «kalpler» (el-Kulûb), Arap dilinde bilindiği üzere akıllar manasındadır.
وَقَوْلُهُ تَشابَهَتْ صِيغَةٌ مِنْ صِيَغِ التَّشْبِيهِ وَهِيَ أَقْوَى فِيهِ مِنْ حُرُوفِهِ وَأَقْرَبُ بِالتَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، وَمِنْ مَحَاسِنِ مَا جَاءَ فِي ذَلِك قَول الصابىء:
{ تَشابَهَتْ } kavli teşbih sîgalarından biridir; bu hususta teşbih edatlarından daha güçlüdür ve beliğ teşbihe daha yakındır. Bu hususta gelen güzel örneklerden biri Sâbî'nin şu sözüdür:
تَشَابَهَ دَمْعِي إِذْ جَرَى وَمُدَامَتِي ... فَمِنْ مِثْلِ مَا فِي الْكَأْسِ عَيْنِي تَسْكُبُ
Aktığı zaman gözyaşım ile şarabım birbirine benzedi / Kadehtekinin benzerini gözüm döküyor.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ جُعِلَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى مُمَاثِلَيْنِ لِلْمُشْرِكِينَ فِي هَذِهِ الْمَقَالَةِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ أَعْرَقُ فِيهَا إِذْ هُمْ أَشْرَكُوا مَعَ اللَّهِ غَيْرَهُ فَلَيْسَ ادِّعَاؤُهُمْ وَلَدًا لِلَّهِ بِأَكْثَرَ مِنِ ادِّعَائِهِمْ شَرِكَةَ الْأَصْنَامِ مَعَ الله فِي الإلاهية فَكَانَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى مُلْحَقَيْنِ بِهِمْ لِأَنَّ دَعْوَى الِابْنِ لِلَّهِ طَرَأَتْ عَلَيْهِمْ وَلَمْ تَكُنْ مِنْ أَصْلِ مِلَّتِهِمْ وَبِهَذَا الْأُسْلُوبِ تَأَتَّى الرُّجُوعُ إِلَى بَيَانِ أَحْوَالِ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ الْخَاصَّةِ بِهِمْ وَذَلِكَ مِنْ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ.
Bu ayette Yahudiler ve Hristiyanlar bu söz hususunda müşriklere benzetilmiştir; çünkü müşrikler bu konuda daha köklüdür, zira onlar Allah ile birlikte başkasına ortak koşmuşlardır; dolayısıyla onların Allah'a çocuk isnat etmeleri, putların ilahlıkta Allah'a ortak olduğunu iddia etmelerinden daha ileri değildir. Yahudiler ve Hristiyanlar ise onlara dahil edilmişlerdir; çünkü Allah'a çocuk isnat etme iddiası onlara sonradan ârız olmuş olup dinlerinin aslında yoktu. Bu üslupla, iki Kitap ehlinin kendilerine has hallerinin beyanına geri dönülmüş olmaktadır ki bu da «reddü'l-acüz ale's-sadr» (sonu başa bağlama) sanatındandır.
وَجِيءَ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ فِي يُوقِنُونَ لِدَلَالَتِهِ عَلَى التَّجَدُّدِ وَالِاسْتِمْرَارِ كِنَايَةً عَنْ كَوْنِ الْإِيمَانِ خُلُقًا لَهُمْ فَأَمَّا الَّذِينَ دَأْبُهُمُ الْإِعْرَاضُ عَنِ النَّظَرِ وَالْمُكَابَرَةِ بَعْدَ ظُهُورِ الْحَقِّ فَإِنَّ الْإِعْرَاضَ يَحُولُ دُونَ حُصُولِ الْيَقِينِ وَالْمُكَابَرَةُ تَحُولُ عَنِ الِانْتِفَاعِ بِهِ فَكَأَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ فَأَصْحَابُ هَذَيْنِ الْخُلُقَيْنِ لَيْسُوا مِنَ الْمُوقِنِينَ.
{ يُوقِنُونَ } ifadesinde, imanın onlar için bir ahlâk haline geldiğine kinaye olarak yenilenme ve devamlılığa delalet etmesi için muzari fiil getirilmiştir. Düşünmekten yüz çevirmeyi ve hak ortaya çıktıktan sonra inatlaşmayı âdet edinenlere gelince, yüz çevirme kesin bilginin (yakîn) meydana gelmesine engel olur, inatlaşma ise ondan faydalanmaya mâni olur; dolayısıyla sanki hiç meydana gelmemiş gibi olur. Bu sebeple bu iki huyu taşıyanlar yakîn sahibi kimselerden değildir.
وَتَبْيِينُ الْآيَاتِ هُوَ مَا جَاءَ مِنَ الْقُرْآنِ الْمُعْجِزِ لِلْبَشَرِ الَّذِي تَحَدَّى بِهِ جَمِيعَهُمْ فَلَمْ يَسْتَطِيعُوا الْإِتْيَانَ بِمِثْلِهِ كَمَا تَقَدَّمَ،
Ayetlerin açıklanması (tebyînü'l-âyât), daha önce geçtiği üzere, Kur'an'ın insanları aciz bırakan ve hepsine meydan okuduğu halde benzerini getiremedikleri yönüdür.
وَفِي الْحَدِيثِ: «مَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ نَبِيءٌ إِلَّا أُوتِيَ مِنَ الْآيَاتِ مَا مِثْلُهُ آمَنَ عَلَيْهِ الْبَشَرُ وَإِنَّمَا كَانَ الَّذِي أُوتِيتُ وَحْيًا أَوْحَى اللَّهُ إِلَيَّ فَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَكْثَرَهُمْ تَابِعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Peygamberlerden hiçbir peygamber yoktur ki kendisine insanların benzerine iman edeceği ayetler/mucizeler verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir. Bu sebeple kıyamet gününde taraftarı en çok olan peygamber olmayı ümit ediyorum.»
فَالْمَعْنَى قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ مِنْ شَأْنِهِمْ أَنْ يُوقِنُوا وَلَا يُشَكِّكُوا أَنْفُسَهُمْ أَوْ يُعْرِضُوا حَتَّى يَحُولَ ذَلِكَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِيقَانِ أَوْ يَكُونَ الْمَعْنَى قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُظْهِرُونَ الْيَقِينَ وَيَعْتَرِفُونَ بِالْحَقِّ لَا لِقَوْمٍ مِثْلِكُمْ من المكابرين.
Buna göre mana: Biz ayetleri, şanları kesin bilgiye ulaşmak olan, şüpheye düşmeyip yüz çevirmeyen -ki bu durum yakîne ulaşmalarına engel olmasın- bir kavim için açıkladık demektir; yahut mana: Biz ayetleri sizin gibi inatçılar için değil, yakîni ortaya koyan ve hakkı itiraf eden bir topluluk için açıkladık şeklinde olur.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١١٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 119]
إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ (١١٩)
{ إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ } “Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Sen cehennemliklerden sorumlu tutulacak değilsin.” (119)
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ حِكَايَاتِ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ، الْقَصْدُ مِنْهَا تَأْنِيسُ الرَّسُولِ ﵊ مِنْ أَسَفِهِ عَلَى مَا لَقِيَهُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِمَّا يُمَاثِلُ مَا لَقِيَهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ كَانَ يَوَدُّ أَنْ يُؤْمِنَ بِهِ أَهْلُ الْكِتَابِ فَيَتَأَيَّدُ بِهِمُ الْإِسْلَامُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فَإِذَا هُوَ يَلْقَى مِنْهُمْ مَا لَقِيَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَوْ أَشَدَّ وَقَدْ
Bu, müşriklerin ve Ehl-i Kitab'ın hallerinin anlatımı arasında yer alan itirazi bir cümledir; bundan maksat, Ehl-i Kitap'tan gördüğü -müşriklerden gördüklerine benzer- muameleden ötürü duyduğu üzüntü karşısında Resûlullah'ı aleyhisselâm teselli etmektir. O, müşriklere karşı İslam güçlensin diye Ehl-i Kitab'ın kendisine inanmasını çok arzu ediyordu; fakat bir de baktı ki onlardan, müşriklerden gördüğünün benzerini yahut daha şiddetlisini görmektedir. Nitekim
قَالَ «لَوْ آمَنَ بِي عَشَرَةٌ مِنَ الْيَهُودِ لَآمَنَ بِي الْيَهُودُ كُلُّهُمْ»
şöyle buyurmuştur: «Eğer Yahudilerden on kişi bana iman etseydi, Yahudilerin hepsi bana iman ederdi.»
فَكَانَ لِتَذْكِيرِ اللَّهِ إِيَّاهُ بِأَنَّهُ أَرْسَلَهُ تَهْدِئَةً لِخَاطِرِهِ الشَّرِيفِ وَعَذَرَ لَهُ إِذْ أَبْلَغَ الرِّسَالَةَ وَتَطْمِينٌ لِنَفْسِهِ بِأَنَّهُ غير مسؤول عَنْ قَوْمٍ رَضُوا لِأَنْفُسِهِمْ بِالْجَحِيمِ. وَفِيهِ تَمْهِيدٌ لِلتَّأْيِيسِ مِنْ إِيمَانِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى.
Dolayısıyla Allah'ın, kendisini gönderdiğini ona hatırlatması; onun yüce gönlünü teskin etmek, tebliğ görevini yerine getirdiği için mazeretini kabul etmek ve kendileri için cehennemi seçmiş bir topluluktan sorumlu olmadığı hususunda içini rahatlatmak içindir. Bunda ayrıca Yahudi ve Hristiyanların iman etmelerinden ümidi kesmeye bir hazırlık vardır.
وَجِيءَ بِالتَّأْكِيدِ وَإِن كَانَ النَّبِي لَا يَتَرَدَّدُ فِي ذَلِكَ لِمَزِيدِ الِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ وَبَيَانِ أَنَّهُ يُنَوِّهُ بِهِ لِمَا تَضَمَّنَهُ مِنْ تَنْوِيهِ شَأْنِ الرَّسُولِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan hiç şüphe etmediği halde cümlenin tekitli getirilmesi, bu habere verilen önemin fazlalığından ve Resûl'ün şanını yüceltmeyi içerdiği için onun değerini ortaya koymaktan ileri gelmektedir.
وَجِيءَ بِالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ ضَمِيرُ الْجَلَالَةِ تَشْرِيفًا لِلنَّبِيءِ ﷺ بِعِزِّ الْحُضُورِ لِمَقَامِ التَّكَلُّمِ مَعَ الْخَالِقِ تَعَالَى وَتَقَدَّسَ كَأَنَّ اللَّهَ يُشَافِهُهُ بِهَذَا الْكَلَامِ بِدُونِ وَاسِطَةٍ فَلِذَا لَمْ يَقُلْ لَهُ إِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَكَ.
Müsnedün ileyhin celâlet zamiri [olarak "Biz"] getirilmesi, Yüce ve Mukaddes olan Yaratıcı ile bizzat konuşma makamının şerefiyle Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem taltif etmek içindir; sanki Allah bu sözü vasıtasız olarak bizzat onun yüzüne hitaben söylemektedir. Bu sebepledir ki ona: "Şüphesiz Allah seni gönderdi" dememiştir.
وَقَوْلُهُ: بِالْحَقِّ مُتَعَلق بأرسلناك. وَالْحَقُّ هُوَ الْهُدَى وَالْإِسْلَامُ وَالْقُرْآنُ وَغَيْرُ ذَلِكَ من وُجُوه الْحق المعجزات وَهِيَ كُلُّهَا مُلَابَسَةٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ فِي رِسَالَتِهِ بَعْضُهَا بِمُلَابَسَةِ التَّبْلِيغِ وَبَعْضُهَا بِمُلَابَسَةِ التَّأْيِيدِ. فَالْمَعْنَى أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ وَأَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ مُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ.
{ بِالْحَقِّ } kavli, «erselnâke» (أَرْسَلْناكَ) fiiline mütealliktir. Hak ise hidayet, İslam, Kur'an ve mucizeler gibi hakkın diğer tezahürleridir; bunların hepsi risaletinde Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem eşlik etmiştir; bir kısmı tebliğ yönüyle, bir kısmı da teyit yönüyle onunla beraberdir. Mana şudur: Sen gerçekten Allah'ın elçisisin ve Kur'an da Allah'tan indirilmiş haktır.
وَقَوْلُهُ: بَشِيراً وَنَذِيراً حَالَانِ وَهُمَا بِزِنَةٍ فَعِيلٍ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مَأْخُوذَانِ مِنْ بَشَّرَ الْمُضَاعَفِ وَأَنْذَرَ الْمَزِيدِ فَمَجِيئُهُمَا مِنَ الرُّبَاعِيِّ عَلَى خِلَافِ الْقِيَاسِ كَالْقَوْلِ فِي بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْبَقَرَة: ١١٧] الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا، وَقِيلَ: الْبَشِيرُ مُشْتَقٌّ مِنْ بَشَرَ الْمُخَفَّفِ الشِّينِ مِنْ بَابِ نَصَرَ وَلَا دَاعِيَ إِلَيْهِ.
{ بَشِيراً وَنَذِيراً } kavli iki hâldir; her ikisi de şeddeli «beşşera» (بَشَّرَ) ve mezîd «enzera» (أَنْذَرَ) fiillerinden türemiş fâil manasında «faîl» veznindedir. Dolayısıyla bu iki kelimenin rubâî fiilden bu şekilde gelmesi, az önce geçen { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [el-Bakara: 117] hakkındaki söz gibi kıyasa aykırıdır. «Beşîr» kelimesinin, «nasara» babından şîni şeddesiz «beşera» (بَشَرَ) fiilinden türediği de söylenmiştir; ancak buna bir gerek yoktur.
وَقَوْلُهُ: وَلا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ الْوَاوُ لِلْعَطْفِ وَهُوَ إِمَّا عَلَى جُمْلَةِ إِنَّا أَرْسَلْناكَ أَوْ عَلَى الْحَالِ فِي قَوْلِهِ: بَشِيراً وَنَذِيراً وَيَجُوزُ كَوْنُ الْوَاوِ لِلْحَالِ.
{ وَلا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ } “Cehennemliklerden sen sorumlu değilsin / Cehennemlikleri sorma” kavlindeki vav (وَ) harfi atıf içindir; bu da ya { إِنَّا أَرْسَلْناكَ } “Şüphesiz biz seni gönderdik” cümlesine ya da { بَشِيراً وَنَذِيراً } “müjdeleyici ve uyarıcı olarak” kavlindeki hâle matuftur. Vav'ın hâl [vavı] olması da caizdir.
قَرَأَ نَافِعٌ وَيَعْقُوبُ بِفَتْحِ الْفَوْقِيَّةِ وَسُكُونِ اللَّامِ عَلَى أَنَّ (لَا) حَرْفُ نَهْيٍ جَازِمٌ لِلْمُضَارِعِ وَهُوَ عَطْفُ إِنْشَاءٍ عَلَى خَبَرٍ وَالسُّؤَالُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي الِاهْتِمَامِ وَالتَّطَلُّعِ إِلَى مَعْرِفَةِ الْحَالِ مَجَازًا مُرْسَلًا بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ لِأَنَّ الْمَعْنَى بِالشَّيْءِ الْمُتَطَلِّعِ لِمَعْرِفَةِ أَحْوَالِهِ يَكْثُرُ مِنَ السُّؤَالِ عَنْهُ، أَوْ هُوَ كِنَايَةٌ عَنْ فَظَاعَةِ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ وَالْكَافِرِينَ حَتَّى إِنَّ الْمُتَفَكِّرَ فِي مَصِيرِ حَالِهِمْ يَنْهَى عَنِ الِاشْتِغَالِ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا أَحْوَالٌ لَا يُحِيطُ بِهَا الْوَصْفُ وَلَا يَبْلُغُ إِلَى كُنْهِهَا الْعَقْلُ فِي
Nâfi ve Ya‘kūb, üstteki harfin (te) fethası ve lâmın sükûnu ile [«ve lâ tes’el» (وَلَا تَسْأَلْ) şeklinde], (lâ) harfinin muzariyi cezmeden nehiy harfi olması üzere okumuşlardır. Bu, inşâî bir cümlenin haberî bir cümleye atfıdır. Buradaki soru (suâl), lüzum alâkasıyla mecâz-ı mürsel olarak durumu öğrenmeye merak duyup önemsemek anlamında kullanılmıştır. Çünkü bir şeyi önemseyen ve onun durumlarını öğrenmek isteyen kimse, onun hakkında çokça soru sorar. Yahut bu, müşriklerin ve kâfirlerin durumlarının vahametinden kinayedir; öyle ki onların akıbetini düşünen kimseye bu işle meşgul olması yasaklanır. Çünkü bu durumlar, vahameti ve çirkinliği bakımından
فَظَاعَتِهَا وَشَنَاعَتِهَا، وَذَلِكَ أَنَّ النَّهْيَ عَنِ السُّؤَالِ يَرِدُ لِمَعْنَى تَعْظِيمِ أَمْرِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ نَحْوَ قَوْلِ عَائِشَةَ: «يُصَلِّي أَرْبَعًا فَلَا تَسْأَلُ عَنْ حُسْنِهِنَّ وَطُولِهِنَّ» وَلِهَذَا شَاعَ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلْقَاءُ الْمَسَائِلِ الصَّعْبَةِ بِطَرِيقَةِ السُّؤَالِ نَحْوَ (فَإِنْ قُلْتَ) لِلِاهْتِمَامِ.
tavsifin kuşatamayacağı ve aklın künhüne varamayacağı hallerdir. Zira soru sormaktan nehyetmek, hakkında soru sorulan şeyin durumunun büyüklüğünü ifade etmek için gelir; nitekim Âişe'nin [radıyallâhu anhâ]: «Dört rekât kılardı ki, onların güzelliğini ve uzunluğunu hiç sorma!» sözünde olduğu gibidir. Bu sebeple ilim ehli arasında, zor meseleleri önemine binaen (mesela "Eğer dersen ki..." şeklinde) soru üslubuyla ortaya koymak yaygınlaşmıştır.
وَقَرَأَهُ جُمْهُورُ الْعَشَرَةِ بِضَمِّ الْفَوْقِيَّةِ وَرَفْعِ اللَّامِ عَلَى أَنَّ (لَا) نَافِيَةٌ أَيْ لَا يَسْأَلُكَ اللَّهُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ وَهُوَ تَقْرِيرٌ لِمَضْمُونِ إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ وَالسُّؤَالُ كِنَايَةٌ عَنِ الْمُؤَاخَذَةِ وَاللَّوْمِ مِثْلُ
On kıraat imamının cumhuru ise üstteki harfin (te) zammesi ve lâmın ref'i ile [«ve lâ tüs’elü» (وَلَا تُسْأَلُ) şeklinde], (lâ) harfinin nâfiye (olumsuzluk harfi) olması üzere okumuştur; yani: "Allah sana cehennemlikleri sormayacaktır / onlardan seni sorumlu tutmayacaktır." Bu, { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ } “Şüphesiz biz seni hak ile gönderdik” ifadesinin içeriğinin bir teyididir. Buradaki suâl (soru sorma), şu hadiste olduğu gibi hesaba çekme ve kınamadan kinayedir:
قَوْله ﷺ: «وكلكم مسؤول عَنْ رَعِيَّتِهِ»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hepiniz güttüğünüzden sorumlusunuz» sözü.
أَيْ لَسْتَ مُؤَاخَذًا بِبَقَاءِ الْكَافِرِينَ عَلَى كُفْرِهِمْ بَعْدَ أَنْ بَلَّغْتَ لَهُمُ الدَّعْوَةَ.
Yani: Onlara daveti tebliğ ettikten sonra kâfirlerin küfürleri üzere kalmalarından dolayı sen hesaba çekilecek değilsin.
وَمَا قِيلَ إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي نَهْيِهِ ﷺ عَنِ السُّؤَالِ عَنْ حَالِ أَبَوَيْهِ فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ اسْتِنَادٌ لِرِوَايَةٍ وَاهِيَةٍ وَلَوْ صَحَّتْ لَكَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى ذَلِكَ مُجَافِيًا لِلْبَلَاغَةِ إِذْ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ قَوْلَهُ:
Ayetin, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem anne babasının ahiretteki durumunu sormaktan nehyedilmesi hakkında indiğine dair söylenen söze gelince; bu, çürük bir rivayete dayanmaktadır. Sahih olsaydı bile, ayeti buna hamletmek belagate aykırı olurdu. Zira bilindiği üzere Allah Teâlâ'nın:
إِنَّا أَرْسَلْناكَ تَأْنِيسٌ وَتَسْكِينٌ فَالْإِتْيَانُ مَعَهُ بِمَا يُذَكِّرُ الْمُكَدِّرَاتِ خُرُوجٌ عَنِ الْغَرَضِ وَهُوَ مِمَّا يُعَبَّرُ عَنْهُ بِفساد الْوَضع.
{ إِنَّا أَرْسَلْناكَ } “Şüphesiz biz seni gönderdik” kavli bir teselli ve gönül ferahlatmadır; dolayısıyla bununla birlikte üzücü şeyleri hatırlatan bir ifadenin getirilmesi amacın dışına çıkmaktır ve bu durum «fesâdü'l-vaz'» (sözün makama uygunsuzluğu) olarak ifade edilen kusurlardandır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٢٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 120]
وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٢٠)
{ وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Sen onların dinlerine uymadıkça ne Yahudiler ne de Hristiyanlar asla senden razı olmazlar. De ki: 'Şüphesiz Allah'ın hidayeti, asıl hidayetin ta kendisidir.' Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, andolsun ki Allah'tan sana ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” (120)
عَطْفٌ عَلَى قَوْله: وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ [الْبَقَرَة: ١١٩] أَوْ عَلَى إِنَّا أَرْسَلْناكَ [الْبَقَرَة: ١١٩] وَقَدْ جَاءَ هَذَا الْكَلَامُ الْمُؤَيِّسُ مِنْ إِيمَانِهِمْ بَعْدَ أَنْ قَدَّمَ قَبْلَهُ التَّأْنِيسَ وَالتَّسْلِيَةَ عَلَى نَحْوِ مَجِيءِ الْعِتَابِ بَعْدَ تَقْدِيمِ الْعَفْوِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التَّوْبَة: ٤٣] وَهَذَا مِنْ كَرَامَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ ﷺ.
{ وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ } [el-Bakara: 119] kavline veya { إِنَّا أَرْسَلْناكَ } [el-Bakara: 119] kavline matuftur. Onların iman etmesinden ümit kestiren bu hitap, öncesinde teselli ve gönül ferahlatma sunulduktan sonra gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin; onlara niçin izin verdin?” [et-Tevbe: 43] kavlinde affın önceden sunulup ardından sitemin gelmesi gibidir. Bu da Allah Teâlâ'nın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bir ikramıdır.
وَالنَّفْيُ بِلَنْ مُبَالغَة فِي التأييس لِأَنَّهَا لنفي الْمُسْتَقْبل وتأبيده.
«Len» (لَنْ) edatıyla yapılan nefiy (olumsuzluk), ümit kesmede mübalağa ifade eder; zira bu edat geleceği nefyetmek ve onu ebedileştirmek içindir.
وَالْمِلَّةُ بِكَسْرِ الْمِيمِ الدِّينُ وَالشَّرِيعَةُ وَهِيَ مَجْمُوعُ عَقَائِدَ وَأَعْمَالٍ يَلْتَزِمُهَا طَائِفَةٌ مِنَ النَّاسِ يَتَّفِقُونَ عَلَيْهَا وَتَكُونُ جَامِعَةً لَهُمْ كَطَرِيقَةٍ يَتَّبِعُونَهَا، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهَا مُشْتَقَّةٌ مِنْ أَمَلَّ الْكِتَابَ فَسُمِّيَتِ الشَّرِيعَةُ مِلَّةً لِأَنَّ الرَّسُولَ أَوْ وَاضِعَ الدِّينِ يُعْلِمُهَا لِلنَّاسِ وَيُمْلِلُهَا عَلَيْهِمْ كَمَا سُمِّيَتْ دِينًا بِاعْتِبَارِ قَبُولِ الْأُمَّةِ لَهَا وَطَاعَتِهِمْ وَانْقِيَادِهِمْ.
Mîmin kesresiyle «Millet» (الْمِلَّةُ); din ve şeriat demektir. O da bir insan topluluğunun benimsediği, üzerinde ittifak ettiği ve takip ettikleri bir yol olarak onları bir araya getiren inançlar ve ameller bütünüdür. Kelimenin «emelle'l-kitâbe» (kitabı yazdırdı/dikte etti) ifadesinden türemiş olması da muhtemeldir; zira şeriate millet denmiştir, çünkü peygamber veya dini koyan zat onu insanlara bildirir ve onlara yazdırır/öğretir; nitekim ümmetin onu kabul etmesi, ona itaat ve inkıyadı bakımından da din olarak isimlendirilmiştir.
وَمَعْنَى الْغَايَةِ فِي حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ الْكِنَايَةُ عَنِ الْيَأْسِ مِنِ اتِّبَاعِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لِشَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ يَوْمَئِذٍ لِأَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا لَا يَرْضَوْنَ إِلَّا بِاتِّبَاعِهِ مِلَّتَهُمْ فَهُمْ لَا يَتَّبِعُونَ مِلَّتَهُ، وَلَمَّا كَانَ اتِّبَاعُ النَّبِيءِ مِلَّتَهُمْ مُسْتَحِيلًا كَانَ رِضَاهُمْ عَنْهُ كَذَلِكَ عَلَى حَدِّ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ
{ حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ } “onların dinine uymadıkça” kavlindeki gaye (hedef/sınır) manası, o gün Yahudi ve Hristiyanların İslam şeriatına tabi olmalarından ümit kesilmesinden kinayedir. Çünkü onlar ancak Peygamber'in kendi dinlerine uymasıyla razı olacaklarsa, bu durumda onun dinine tabi olmazlar. Peygamber'in onların dinine uyması imkânsız olduğuna göre, onların ondan razı olmaları da imkânsızdır; tıpkı:
فِي سَمِّ الْخِياطِ
iğne deliğinden [geçinceye kadar]
[الْأَعْرَاف: ٤٠] وَقَوْلُهُ: لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ مَا أَعْبُدُ [الْكَافِرُونَ: ٢، ٣] وَالتَّصْرِيحُ بِلَا النَّافِيَةِ بَعْدَ حَرْفِ الْعَطْفِ فِي قَوْلِهِ: وَلَا النَّصارى لِلتَّنْصِيصِ عَلَى استقلالهم بِالنَّفْيِ وَعدم الِاقْتِنَاعُ بِاتِّبَاعِ حَرْفِ الْعَطْفِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُظَنُّ بِهِمْ خِلَافُ ذَلِكَ لِإِظْهَارِهِمْ شَيْئًا مِنَ الْمَوَدَّةِ لِلْمُسْلِمِينَ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى [الْمَائِدَة: ٨٢] وَقَدْ تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالنَّبِيءِ لِأَنَّهُ غَيْرُ مُتَّبِعٍ مِلَّتَهُمْ وَأَنَّهُمْ لَا يُصَدِّقُونَ الْقُرْآنَ لِأَنَّهُ جَاءَ بِنَسْخِ كِتَابَيْهِمْ.
“deve iğne deliğinden geçinceye kadar” [el-A'râf: 40] kavli ve { لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ مَا أَعْبُدُ } “Ben sizin taptıklarınıza tapmam. Siz de benim taptığıma tapacak değilsiniz” [el-Kâfirûn: 2-3] kavli gibi. { وَلَا النَّصارى } kavlinde atıf harfinden sonra nâfiye olan «lâ» (لا) harfinin açıkça zikredilmesi, onların nefiyle bağımsız olduklarını vurgulamak ve yalnızca atıf harfine tabi olmakla yetinmemek içindir. Zira Müslümanlara bir miktar sevgi göstermelerinden ötürü Hristiyanlar hakkında bunun aksinin düşünülmesi muhtemeldi; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } “İman edenlere sevgice en yakın olanların da 'Biz Hristiyanlarız' diyenler olduğunu görürsün” [el-Mâide: 82]. Bu ayet, onların kendi dinlerine uymadığı için Peygamber'e iman etmeyeceklerini ve kendi kitaplarını neshettiği için de Kur'an'ı tasdik etmeyeceklerini içermektedir.
وَقَوْلُهُ: قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى أَمْرٌ بِالْجَوَابِ عَمَّا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: وَلَنْ تَرْضى مِنْ خُلَاصَةِ أَقْوَالٍ لَهُمْ يَقْتَضِي مَضْمُونُهَا أَنَّهُمْ لَا يُرْضِيهِمْ شَيْءٌ مِمَّا يَدْعُوهُمُ النَّبِيءُ إِلَيْهِ إِلَّا أَنْ يَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ مِلَّتَهُمْ هُدًى فَلَا ضَيْرَ عَلَيْهِ إِنِ اتَّبَعَهَا مِثْلَ قَوْلِهِمْ:
{ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti, asıl hidayetin ta kendisidir” kavli; { وَلَنْ تَرْضى } kavlinin kapsadığı ve içeriği gereği Peygamber'in kendilerini davet ettiği şeylerden sadece kendi dinine uyması dışında hiçbir şeyden razı olmayacakları ve kendi dinlerinin hidayet olduğunu, dolayısıyla ona uyarsa kendisine bir zarar gelmeyeceğini ileri süren sözlerinin özüne bir cevap emridir; nitekim onların şu sözleri gibi:
لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى [الْبَقَرَة: ١١١] وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ التَّلَوُّنِ فِي الْإِعْرَاضِ عَنِ الدَّعْوَةِ وَلِذَلِكَ جِيءَ فِي جَوَابِهِمْ بِمَا هُوَ الْأُسْلُوبُ فِي الْمُجَاوَبَةِ مِنْ فِعْلِ الْقَوْلِ بِدُونِ حَرْفِ الْعَطْفِ.
{ لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” [el-Bakara: 111] ve davetten yüz çevirmede sergiledikleri diğer döneklikler. Bu sebeple onlara verilen cevapta, cevaplaşma üslubunun gereği olarak atıf harfi olmaksızın kavil (söyleme) fiili getirilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا قَدْ قَالُوا مَا تَضَمَّنَتْهُ الْآيَةُ مِنْ قَوْلِهِ: حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ.
Ayetin { حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ } “onların dinine uymadıkça” kavlinde içerilen sözü bizzat söylemiş olmaları da muhtemeldir.
وهُدَى اللَّهِ مَا يُقَدِّرُهُ لِلشَّخْصِ مِنَ التَّوْفِيقِ أَيْ قُلْ لَهُمْ لَا أَمْلِكُ لَكُمْ هُدًى إِلَّا أَنْ يَهْدِيَكُمُ اللَّهُ، فَالْقَصْرُ حَقِيقِيٌّ.
«Hüda'llâh» (الله هُدَى - Allah'ın hidayeti), Allah'ın kişiye takdir ettiği tevfiktir; yani onlara de ki: "Allah sizi hidayete erdirmedikçe ben sizin için bir hidayete güç yetiremem." Bu durumda kasr (hasr) hakikîdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهُدَى اللَّهِ الَّذِي أَنْزَلَهُ إِلَيَّ هُوَ الْهُدَى يَعْنِي أَنَّ الْقُرْآنَ هُوَ الْهُدَى إِبْطَالًا لِغُرُورِهِمْ بِأَنَّ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْمِلَّةِ هُوَ الْهُدَى وَأَنَّ مَا خَالَفَهُ ضَلَالٌ. وَالْمَعْنَى أَنَّ الْقُرْآنَ هُوَ الْهُدَى وَمَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ لَيْسَ مِنَ الْهُدَى لِأَنَّ أَكْثَرَهُ مِنَ الْبَاطِلِ. فَإِضَافَةُ الْهُدَى إِلَى اللَّهِ تَشْرِيفٌ، وَالْقَصْرُ إِضَافِيٌّ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ مَا هُمْ عَلَيْهِ يَوْمَئِذٍ شَيْءٌ حَرَّفُوهُ وَوَضَعُوهُ، فَيَكُونُ الْقَصْرُ إِمَّا حَقِيقِيًّا ادِّعَائِيًّا بِأَنْ يُرَادَ هُوَ الْهُدَى الْكَامِلُ فِي الْهِدَايَةِ فَهُدَى غَيْرِهِ مِنَ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ
Allah'ın hidayetinden maksadın "bana indirdiği hidayet" yani Kur'an olması da caizdir; bu, onların üzerinde bulundukları dinin hidayet olduğu ve ona muhalif olanın dalalet olduğu yönündeki gururlarını boşa çıkarmak içindir. Mana şudur: Kur'an hidayetin ta kendisidir, sizin üzerinde bulunduğunuz şey ise hidayetten değildir, zira onun çoğu bâtıldır. Hidayetin Allah'a izafe edilmesi teşrif içindir, kasr ise izâfîdir. Bunda, onların o gün üzerinde bulundukları şeyin tahrif edip uydurdukları bir şey olduğuna bir tariz (dokundurma) vardır. Dolayısıyla kasr ya hidayet hususunda kâmil hidayetin bu olduğu kastedilerek hakikî-iddiaî olur; zira diğer semavi kitapların hidayeti
بِالنِّسْبَةِ إِلَى هُدَى الْقُرْآنِ كُلًّا هُدًى لِأَنَّ هُدَى الْقُرْآنِ أَعَمُّ وَأَكْمَلُ فَلَا يُنَافِي إِثْبَاتَ الْهِدَايَةِ لِكِتَابِهِمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ [الْمَائِدَة: ٤٤] وَقَوْلُهُ: وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ [الْمَائِدَة: ٤٦] وَإِمَّا قَصْرًا إِضَافِيًّا أَيْ هُوَ الْهُدَى دُونَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ مِلَّةٍ مُبْدَلَةٍ مَشُوبَةٍ بِضَلَالَاتٍ وَبِذَلِكَ أَيْضًا لَا يَنْتَفِي الْهُدَى عَنْ كَثِيرٍ من التعاليم والنصائح الصَّالِحَةِ الصَّادِرَةِ عَنِ الْحُكَمَاءِ وَأَهْلِ الْعُقُولِ الرَّاجِحَةِ وَالتَّجْرِبَةِ لَكِنَّهُ هُدًى نَاقِصٌ.
Kur'an'ın hidayetine nispetle [adeta] hiç hidayet değildir; çünkü Kur'an'ın hidayeti daha şamil ve daha kâmildir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda hidayet ve nur vardır” [el-Mâide: 44] ve { وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ } “Ona, içinde hidayet ve nur bulunan ve önündeki Tevrat'ı tasdik eden İncil'i verdik” [el-Mâide: 46] kavillerinde olduğu gibi onların kitapları için hidayetin sabit kılınmasıyla çelişmez. Yahut [kasr] izâfîdir; yani: "Asıl hidayet, sizin üzerinde bulunduğunuz tahrif edilmiş ve dalaletlerle karışmış din değil, [Kur'an'dır]." Bu suretle, hakîmlerden, üstün akıl ve tecrübe sahiplerinden sadır olan birçok yararlı öğreti ve nasihatten de hidayet nefyedilmiş olmaz; fakat o noksan bir hidayettir.
وَقَوْلُهُ: هُوَ الْهُدى الضَّمِير ضمير فصل. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْهُدَى تَعْرِيفُ الْجِنْسِ
{ هُوَ الْهُدى } kavlindeki zamir, fasıl zamiridir. «el-Hüdâ» (الْهُدى) kelimesindeki elif-lâm ise cins tarifidir ve
الدَّالِّ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ فَفِيهِ طَرِيقَانِ مِنْ طُرُقِ الْحَصْرِ هُمَا ضَمِيرُ الْفَصْلِ وَتَعْرِيفُ الْجُزْأَيْنِ وَفِي الْجَمْعِ بَيْنَهُمَا إِفَادَةُ تَحْقِيقِ مَعْنَى الْقَصْرِ وَتَأْكِيدِهِ لِلْعِنَايَةِ بِهِ فَأَيُّهُمَا اعْتَبَرْتَهُ طَرِيقَ قَصْرٍ كَانَ الْآخَرُ تَأْكِيدًا لِلْقَصْرِ وَلِلْخَبَرِ أَيْضًا.
istiğrak (bütün fertleri kapsama) bildirir. Dolayısıyla burada hasr (kasr) yollarından iki yol vardır: Fasıl zamiri ve cümlenin iki ögesinin (mübteda ve haberin) marife olması. Bu ikisinin bir araya getirilmesi, kasr anlamının tahakkukunu ve ona verilen öneme binaen tekit edilmesini ifade eder. Bunlardan hangisini kasr yolu kabul ederseniz, diğeri kasrın ve aynı zamanda haberin tekidi olur.
وَالتَّوْكِيدُ بِأَنَّ لِتَحْقِيقِ الْخَبَرِ وَتَحْقِيقِ نِسْبَتِهِ وَإِبْطَالِ تَرَدُّدِ الْمُتَرَدِّدِ لِأَنَّ الْقَصْرَ الْإِضَافِيَّ لَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ رَدَّ اعْتِقَادِ الْمُخَاطَبِ قَدْ لَا يَتَفَطَّنُ الْمُخَاطَبُ إِلَى مَا يَقْتَضِيهِ مِنَ التَّأْكِيدِ فَزِيدَ هُنَا مُؤَكَّدٌ آخَرُ وَهُوَ حَرْفُ (إِنَّ) اهْتِمَامًا بِتَأْكِيدِ هَذَا الْحُكْمِ. فَقَدِ اجْتَمَعَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ عِدَّةُ مُؤَكِّدَاتٍ هِيَ: حَرْفُ إِنَّ وَالْقَصْرُ، إِذِ الْقَصْرُ تَأْكِيدٌ على تَأْكِيد مَا فِي «الْمِفْتَاحِ» فَهُوَ فِي قُوَّةِ مُؤَكِّدَيْنِ، مَعَ تَأْكِيدِ الْقَصْرِ بِضَمِيرِ الْفَصْلِ وَهِيَ تَنْحَلُّ إِلَى أَرْبَعَةِ مُؤَكِّدَاتٍ لِأَنَّ الْقَصْرَ بِمَنْزِلَةِ تَأْكِيدَيْنِ وَقَدِ انْضَمَّ إِلَيْهِمَا تَأْكِيدُ الْقَصْرِ بِضَمِيرِ الْفَصْلِ وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ (إِنَّ) .
«İnne» (إِنَّ) ile yapılan tekit ise haberi ve nispetini pekiştirmek, tereddüt edenin tereddüdünü ortadan kaldırmak içindir. Çünkü izâfî kasr ile muhatabın inancını reddetmek hedeflendiğinde, muhatap onun gerektirdiği tekidin farkına varamayabilir; bu sebeple bu hükmü pekiştirmeye verilen önemden ötürü buraya bir diğer müekkid olan (inne) harfi eklenmiştir. Dolayısıyla bu cümlede birden fazla tekit edatı toplanmıştır: «İnne» harfi ve kasr; zira kasr, *el-Miftâh* adlı eserde belirtildiği üzere tekit üzerine tekittir, dolayısıyla iki tekit gücündedir; buna kasrın fasıl zamiriyle pekiştirilmesi de eklenince bunlar dört tekide ayrışır. Çünkü kasr iki tekit mesabesindedir, bunlara fasıl zamiriyle kasrın tekidi ve cümlenin (inne) harfiyle tekidi katılmıştır.
وَلَعَلَّ الْآيَةَ تُشِيرُ إِلَى أَنَّ اسْتِقْبَالَ النَّبِيءِ ﷺ فِي الصَّلَاةِ إِلَى الْقِبْلَةِ الَّتِي يَسْتَقْبِلُهَا الْيَهُودُ لِقَطْعِ مَعْذِرَةِ الْيَهُودِ كَمَا سَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ [الْبَقَرَة: ١٤٣] ، فَأَعْلَمَ رَسُولَهُ بِقَوْلِهِ: وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُلِينُ مِنْ تَصَلُّبِ الْيَهُودِ فِي عِنَادِهِمْ فَتَكُونُ إِيمَاءً إِلَى تَمْهِيدِ نَسْخِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ.
Belki de ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, ancak Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde geri dönenden ayırt edelim diye kıldık” [el-Bakara: 143] kavlinde geleceği üzere Yahudilerin mazeretini kesmek amacıyla Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem namazda Yahudilerin yöneldiği kıbleye yönelmesine işaret etmektedir. Allah Resûlü'ne: { وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى } “Yahudiler de Hristiyanlar da asla senden razı olmazlar” kavliyle bunun Yahudilerin inatlarındaki katılığını yumuşatmayacağını bildirmiştir; böylece bu ayet Beyt-i Makdis'e yönelmenin neshedilmesine bir hazırlık ima etmektedir.
وَقَوْلُهُ: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ. اللَّامُ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ وَذَلِكَ تَوْكِيدٌ لِلْخَبَرِ وَتَحْقِيقٌ لَهُ. وَعَبَّرَ عَنْ طَرِيقَتِهِمْ هُنَالِكَ بِالْمِلَّةِ نَظَرًا لِاعْتِقَادِهِمْ وَشُهْرَةِ ذَلِكَ عِنْدَ الْعَرَبِ، وَعَبَّرَ عَنْهَا هُنَا بِالْأَهْوَاءِ بَعْدَ أَنْ مَهَّدَ لَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى فَإِنَّ الْهَوَى
{ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “Sana gelen ilimden sonra onların hevalarına uyacak olursan” kavlindeki lâm (لَ), kaseme hazırlık (müvattıe li'l-kasem) içindir ve bu, haberi pekiştirmek ve kesinleştirmek içindir. Orada onların yolunu, inançlarına ve bunun Araplar arasındaki şöhretine binaen «millet» (din) kelimesiyle ifade etmişti; burada ise { إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “Şüphesiz Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir” kavliyle zemin hazırladıktan sonra «ehvâ» (hevâlar/arzular) olarak ifade etti. Çünkü hevâ,
رَأَيٌ نَاشِئٌ عَنْ شَهْوَةٍ لَا عَنْ دَلِيلٍ، وَلِهَذَا لَمْ يُؤْتَ بِالضَّمِيرِ الرَّاجِعِ لِلْمِلَّةِ وَعَبَّرَ عَنْهَا بِالِاسْمِ الظَّاهِرِ فَشَمِلَتْ أَهْوَاؤُهُمُ التَّكْذِيبَ بِالنَّبِيءِ وَبِالْقُرْآنِ وَاعْتِقَادَهُمْ أَنَّ مِلَّتَهُمْ لَا يَنْقُضُهَا شَرْعٌ آخَرُ.
delilden değil, nefsani arzudan doğan bir görüştür. Bu sebeple «millet»e dönen bir zamir getirilmemiş, açık isimle ifade edilmiştir; böylece onların hevâları, Peygamber'i ve Kur'an'ı yalanlamalarını ve kendi dinlerini başka hiçbir şeriatın neshedemeyeceği yönündeki inançlarını kapsamıştır.
وَقَوْلُهُ: مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ تَحْذِيرٌ لِكُلِّ مَنْ تَلَقَّى الْإِسْلَامَ أَنْ لَا يَتَّبِعَ بَعْدَ الْإِسْلَامِ أَهْوَاءَ الْأُمَمِ الْأُخْرَى، جَاءَ عَلَى طَرِيقَةِ تَحْذِيرِ النَّبِيءِ ﷺ مِثْلَ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] وَهُوَ جَوَابُ الْقَسَمِ وَدَلِيلُ جَوَابِ الشَّرْطِ لِأَنَّ اللَّامَ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ فَالْجَوَابُ لَهَا. وَجِيءَ بِإِنِ الشَّرْطِيَّةِ الَّتِي تَأْتِي فِي مَوَاقِعِ عَدَمِ الْقَطْعِ بِوُقُوعِ شَرْطِهَا لِأَنَّ هَذَا فَرْضٌ ضَعِيفٌ فِي شَأْنِ النَّبِيءِ وَالْمُسْلِمِينَ.
{ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Allah'tan sana ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” kavli, İslam'ı kabul eden herkese, İslam'dan sonra diğer ümmetlerin hevalarına uymamaları için bir uyarıdır; tıpkı: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” [ez-Zümer: 65] kavlinde olduğu gibi Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem uyarma üslubuyla gelmiştir. Bu, kasemin cevabıdır ve şartın cevabına delalet etmektedir; çünkü lâm kaseme hazırlık içindir, dolayısıyla cevap ona aittir. Şartının gerçekleşmesi kesin olmayan durumlarda gelen şart edatı «in» (إِنْ) getirilmiştir; çünkü bu, Peygamber ve Müslümanlar hakkında zayıf bir varsayımdır.
وَالْوَلِيُّ الْقَرِيبُ وَالْحَلِيفُ. وَالنَّصِيرُ كُلُّ مَنْ يُعِينُ أَحَدًا عَلَى مَنْ يُرِيدُ بِهِ ضُرَّا وَكِلَاهُمَا
«Velî» (الْوَلِيُّ), yakın ve müttefik demektir. «Nasîr» (النَّصِيرُ) ise, bir kimseye zarar vermek isteyene karşı ona yardım eden herkes demektir. Her ikisi de
فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ.
fâil manasında «faîl» veznindedir.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِنَ اللَّهِ مُتَعَلِّقَةٌ بِوَلِيٍّ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى مَانِعٍ مِنْ عِقَابِهِ وَيُقَدَّرُ مِثْلُهُ بَعْدَ وَلا نَصِيرٍ أَيْ نَصِيرٌ مِنَ اللَّهِ.
{ مِنَ اللَّهِ } kavlindeki «min» (مِنْ) harfi, O'nun azabından engelleyen manasını tazammun ettiği için «veliy» kelimesine mütealliktir. { وَلا نَصِيرٍ } kavlinden sonra da benzeri takdir edilir; yani: "Allah'a karşı [seni koruyacak] bir yardımcı."
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ وَلِيٍّ مُؤَكِّدَةٌ لِلنَّفْيِ. وَعَطْفُ النَّصِيرِ عَلَى الْوَلِيِّ احْتِرَاسٌ لِأَنَّ نَفْيَ الْوَلِيِّ لَا يَقْتَضِي نَفْيَ كُلِّ نَصِيرٍ إِذْ لَا يَكُونُ لِأَحَدٍ وَلِيٌّ لِكَوْنِهِ دَخِيلًا فِي قَبِيلَةٍ وَيَكُونُ أَنْصَارُهُ مِنْ جِيرَتِهِ. وَكَانَ الْقَصْدُ مِنْ نَفْيِ الْوِلَايَةِ التَّعْرِيضَ بِهِمْ فِي اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ فَنَفَى ذَلِكَ عَنْهُمْ حَيْثُ لَمْ يَتَّبِعُوا دَعْوَةَ الْإِسْلَامِ ثُمَّ نَفَى الْأَعَمَّ مِنْهُ وَهَذِهِ نُكْتَةُ عَدَمِ الِاقْتِصَارِ عَلَى نَفْيِ الْأَعَمِّ.
{ مِنْ وَلِيٍّ } kavlindeki «min» (مِنْ) olumsuzluğu pekiştirmektedir. «Nasîr»in «veliy» üzerine atfedilmesi ihtirâzdır (sakınmadır); çünkü velînin nefyedilmesi her yardımcının nefyedilmesini gerektirmez. Zira bir kabileye sonradan katılmış olması sebebiyle bir kimsenin velîsi (yakını) olmayabilir ama komşularından yardımcıları bulunabilir. Velayetin nefyedilmesinden maksat, kendilerinin Allah'ın oğulları ve sevgilileri oldukları yönündeki inançlarına dokundurma yapmaktır; dolayısıyla İslam davetine uymadıkları için bu vasfı onlardan nefyetmiş, ardından ondan daha genel olanı nefyetmiştir. Sadece daha genel olanı nefyetmekle yetinmemenin nükHarvard/inceliği budur.
وَقَدِ اشْتَمَلَتْ جُمْلَةُ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ إِلَى آخِرِهَا عَلَى تَحْذِيرٍ مِنَ الطَّمَعِ فِي اسْتِدْنَاءِ الْيَهُودِ أَوِ النَّصَارَى بِشَيْءٍ مِنَ اسْتِرْضَائِهِمْ طَمَعًا فِي إِسْلَامِهِمْ بِتَأَلُّفِ قُلُوبِهِمْ فَأَكَّدَ ذَلِكَ التَّحْذِيرَ بِعَشَرَةِ مُؤَكِّدَاتٍ وَهِيَ الْقَسَمُ الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِاللَّامِ الْمُوَطِّئَةِ لِلْقَسَمِ. وَتَأْكِيدُ جُمْلَةِ الْجَزَاءِ بِإِنَّ وَبِلَامِ الِابْتِدَاءِ فِي خَبَرِهَا. وَاسْمِيَّةُ جُمْلَةِ الْجَزَاءِ وَهِيَ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ. وَتَأْكِيدُ النَّفْيِ بِمِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْ وَلِيٍّ. وَالْإِجْمَالُ ثُمَّ التَّفْصِيلُ بِذِكْرِ اسْمِ الْمَوْصُولِ وَتَبْيِينِهِ بِقَوْلِهِ مِنَ الْعِلْمِ. وَجَعْلُ الَّذِي جَاءَ (أَيْ أُنْزِلَ إِلَيْهِ) هُوَ الْعِلْمُ كُلُّهُ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِغَيْرِهِ لِنُقْصَانِهِ. وَتَأْكِيدُ مِنْ وَلِيٍّ بِعَطْفِ وَلا نَصِيرٍ الَّذِي هُوَ آيِلٌ إِلَى مَعْنَاهُ وَإِنِ اخْتَلَفَ مَفْهُومُهُ، فَهُوَ كالتأكيد بالمرادف.
{ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ } cümlesi sonuna kadar, kalplerini ısındırarak İslam'a girmelerini ummak maksadıyla Yahudi veya Hristiyanları bir şeyle razı edip kendilerine yakınlaştırma arzusuna karşı bir uyarıyı ihtiva etmiştir; bu sebeple bu uyarı on tekit ile pekiştirilmiştir: Kaseme hazırlık bildiren lâmın delalet ettiği kasem (yemin); ceza cümlesinin «inne» ile ve haberindeki ibtida lâmı ile tekidi; ceza cümlesinin { مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } şeklinde isim cümlesi olması; { مِنْ وَلِيٍّ } kavlindeki «min» ile olumsuzluğun tekidi; ism-i mevsul zikredilip { مِنَ الْعِلْمِ } kavliyle açıklanarak önce mücmel sonra mufassal getirilmesi; noksanlığından dolayı başkasına itibar edilmediği için gelen şeyin (kendisine indirilenin) ilmin bütünü kılınması; kavramı farklı olsa da aynı anlama varan { وَلا نَصِيرٍ } ifadesinin atfedilmesiyle { مِنْ وَلِيٍّ } ifadesinin pekiştirilmesi ki bu eş anlamlı ile yapılan tekit gibidir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٢١]
[Bakara Suresi (2), Ayet 121]
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٢١)
{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Kendilerine kitap verdiğimiz kimseler, onu hakkını vererek okurlar; işte onlar ona iman ederler. Kim de onu inkâr ederse, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” (121)
اسْتِئْنَاف ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى [الْبَقَرَة: ١٢٠] مَعَ قَوْلِهِ: إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى [الْبَقَرَة: ١٢٠] لِتَضَمُّنِهِ أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى لَيْسُوا يَوْمَئِذٍ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْهُدَى؟ كَأَنَّ سَائِلًا سَأَلَ: كَيْفَ وَهُمْ مُتَمَسِّكُونَ بِشَرِيعَةٍ؟ وَمَنِ الَّذِي هُوَ عَلَى هُدًى مِمَّنِ اتَّبَعَ هَاتَيْنِ الشَّرِيعَتَيْنِ؟ فَأُجِيبُ بِأَنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَتَلَوْهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ هُمُ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِهِ.
Bu, { وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى } [el-Bakara: 120] kavli ile birlikte { إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } [el-Bakara: 120] kavlinden doğan bir isti'nâftır; zira bu sözler Yahudi ve Hristiyanların o gün hiçbir hidayet üzere olmadıklarını içermektedir. Sanki bir soran: "Bir şeriate tutunmuş oldukları halde nasıl böyle olur? Bu iki şeriate uyanlardan hidayet üzere olan kimdir?" diye sormuş; buna cevaben de kendilerine kitap verilen ve onu hakkıyla okuyanların ancak ona iman edenler olduğu bildirilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اعْتِرَاضًا فِي آخِرِ الْكَلَامِ لِبَيَانِ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ الصَّادِقِينَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لِقَصْدِ إِبْطَالِ اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ عَلَى التَّمَسُّكِ بِالْإِيمَانِ بِالْكِتَابِ، وَهُوَ يَنْظُرُ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ
Kelamın sonunda, Ehl-i Kitap'tan samimi müminlerin durumunu açıklamak ve onların kitaba iman üzere oldukları yönündeki inançlarını boşa çıkarmak maksadıyla bir itiraz (ara cümle) olması da caizdir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavline bakmaktadır: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ }
[الْبَقَرَة: ٩١] إِلَخْ. وَهُوَ صَدْرُ هَاتِهِ الْمُحَاوَرَاتِ وَمَا تَخَلَّلَهَا مِنَ الْأَمْثَالِ وَالْعِبَرِ وَالْبَيَانِ. فَقَوْلُهُ:
“Onlara: 'Allah'ın indirdiğine iman edin' denildiğinde, 'Biz bize indirilene iman ederiz' derler ve ondan ötesini inkâr ederler” [el-Bakara: 91] ilâ ahirih. Bu ayet, bu karşılıklı hitapların ve araya giren darb-ı mesellerin, ibretlerin ve açıklamaların başlangıcıdır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın:
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ فَذْلَكَةٌ لِمَا تَقَدَّمَ وَجَوَابٌ قَاطِعٌ لِمَعْذِرَتِهِمُ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَهُوَ مِنْ بَابِ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ. وَلِأَحَدِ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ وَلَمْ تُعْطَفْ لِأَنَّهَا فِي مَعْنَى الْجَوَابِ، وَلِأَنَّ الْمَحْكِيَّ بِهَا مُبَايِنٌ لِمَا يُقَابِلُهُ الْمُتَضَمِّنُ لَهُ قَوْلُهُ: قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَلَمَّا انْتُقِلَ مِنْهُ إِلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً [الْبَقَرَة: ١١٦] وَقَوْلُهُ: وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ١١٨] . وَقَوْلُهُ: يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ حَالٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِذْ هُمُ الْآنَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ. وَانْتَصَبَ حَقَّ تِلاوَتِهِ عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ وَإِضَافَتُهُ إِلَى الْمَصْدَرِ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ أَيْ تِلَاوَة حَقًا.
{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz” kavli, geçmiş açıklamaların bir fezlekesi (özeti) ve onların önceki mazeretlerini kesip atan kesin bir cevaptır; bu da «raddü'l-acüz ale's-sadr» (sonu başa bağlama) kabilindendir. Bu iki gerekçeden biri sebebiyle cümle atfedilmeyip fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir); çünkü cevap manasındadır ve onunla nakledilen durum, { قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } “Bize indirilene iman ederiz dediler” kavlinin içerdiği karşıt duruma ve oradan intikal edilen { وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “Allah çocuk edindi dediler” [el-Bakara: 116] ile { وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Bilmeyenler dedi ki” [el-Bakara: 118] kavillerine aykırıdır. { يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ } kavli, kendilerine kitap verilenlerden hâldir; zira onlar şu anda onu hakkıyla okumaktadırlar. { حَقَّ تِلاوَتِهِ } ifadesi mef'ûl-i mutlak olarak mansuptur ve masdara izafe edilmesi, sıfatın mevsufa izafesi kabilindendir; yani: «tilâveten hakkan» (hakkıyla bir okuyuşla).
و (الْحق) هُنَا ضِدُّ الْبَاطِلِ أَيْ تِلَاوَةً مُسْتَوْفِيَةً قِوَامَ نَوْعِهَا لَا يَنْقُصُهَا شَيْءٌ مِمَّا يُعْتَبَرُ فِي التِّلَاوَةِ وَتِلْكَ هِيَ التِّلَاوَةُ بِفَهْمِ مَقَاصِدِ الْكَلَامِ الْمَتْلُوِّ فَإِنَّ الْكَلَامَ يُرَادُ مِنْهُ إِفْهَامُ السَّامِعِ فَإِذَا تَلَاهُ الْقَارِئُ وَلَمْ يَفْهَمْ جَمِيعَ مَا أَرَادَهُ قَائِلُهُ كَانَتْ تِلَاوَتُهُ غَامِضَةً، فَحَقُّ التِّلَاوَةِ هُوَ الْعِلْمُ بِمَا فِي الْمَتْلُوِّ.
Buradaki «el-Hakk» (الْحق), bâtılın zıddıdır; yani kendi türünün bütün gereklerini eksiksiz yerine getiren, tilavette muteber sayılan şeylerden hiçbirinin eksik olmadığı bir okuyuştur. Bu da okunan kelamın maksatlarını anlayarak yapılan tilavettir. Zira kelamdan maksat dinleyene meramı anlatmaktır; okuyucu onu okur da söyleyenin kastettiği her şeyi anlamazsa, onun tilaveti kapalı kalır. Dolayısıyla tilavetin hakkı, okunan metinde bulunan şeylerin bilinmesidir.
وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ جُمْلَةٌ هِيَ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ وَهُوَ اسْمُ الْمَوْصُولِ، وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي تَعْرِيفِهِمْ دُونَ الضَّمِيرِ وَغَيْرِهِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْأَوْصَافَ الْمُتَقَدِّمَةَ الَّتِي اسْتُحْضِرُوا
{ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } kavli, ism-i mevsul olan mübtedanın haberi olan bir cümledir. Onları tanıtmada zamir ve benzeri yerine işaret isminin getirilmesi, kendileriyle hazır kılınıp
بِوَاسِطَتِهَا حَتَّى أُشِيرَ إِلَيْهِمْ بِاتِّصَافِهِمْ بِهَا هِيَ الْمُوجِبَةُ لِجَدَارَتِهِمْ بِالْحُكْمِ الْمُسْنَدِ لِاسْمِ الْإِشَارَةِ عَلَى حَدِّ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] فَلَا شَكَّ أَنَّ تِلَاوَتَهُمُ الْكِتَابَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ تُثْبِتُ لَهُمْ أَوْحَدِيَّتَهُمْ بِالْإِيمَانِ بِذَلِكَ الْكِتَابِ لِأَنَّ إِيمَانَ غَيْرِهِمْ بِهِ كَالْعَدَمِ. فَالْقَصْرُ ادِّعَائِيٌّ. فَضَمِيرُ بِهِ رَاجِعٌ إِلَى (الْكِتَابِ) مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ. وَإِذَا كَانُوا هُمُ الْمُؤْمِنِينَ بِهِ كَانُوا مُؤْمِنِينَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ لِانْطِبَاقِ الصِّفَاتِ الَّتِي فِي كُتُبِهِمْ عَلَيْهِ وَلِأَنَّهُمْ مَأْخُوذٌ عَلَيْهِمُ الْعَهْدُ أَنْ يُؤْمِنُوا بِالرَّسُولِ الْمُقَفَّى وَأَنْ يَجْتَهِدُوا فِي التَّمْيِيزِ بَيْنَ الصَّادِقِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْكَذَبَةِ حَتَّى يَسْتَيْقِنُوا انْطِبَاقَ الصِّفَاتِ عَلَى النَّبِيءِ الْمَوْعُودِ بِهِ فَمِنْ هُنَا قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ إِنَّ ضَمِيرَ بِهِ عَائِدٌ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ مُعَادٌ.
bu vasıflarla nitelenmiş olarak kendilerine işaret edilen geçmiş sıfatların; { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [el-Bakara: 5] ayetinde olduğu gibi işaret ismine isnat edilen hükme layık olmalarını gerektiren şey olduğuna dikkat çekmek içindir. Şüphe yok ki onların kitabı hakkıyla okumaları, o kitaba iman etme hususunda eşsiz olduklarını sabit kılar; çünkü onların dışındakilerin o kitaba imanı yok hükmündedir. Dolayısıyla buradaki kasr iddiaîdir. { بِهِ } ifadesindeki zamir, { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } kavlindeki «el-Kitâb»a racidir. Onlar o kitaba iman eden kimseler olunca, kitaplarındaki vasıflar kendisine uyduğu için ve sonradan gelecek peygambere iman edeceklerine dair kendilerinden söz alındığı, peygamberlerin doğrusu ile yalancısını ayırt etmek için çaba gösterip vadedilen peygamberin vasıflarının tam olarak uyduğuna kesin kanaat getirmeleri gerektiği için Muhammed'e de sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmiş olurlar. Buradan hareketle bazı müfessirler, öncesinde açık bir merci geçmemiş olmasına rağmen { بِهِ } ifadesindeki zamirin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem döndüğünü söylemişlerdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ الضَّمِيرُ مِنْ قَوْلِهِ: يُؤْمِنُونَ بِهِ إِلَى الْهُدَى فِي قَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٢٠] أَيْ يُؤْمِنُونَ بِالْقُرْآنِ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ فَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِالْبَاءِ رَاجِعٌ لِلْكِتَابِ فِي قَوْلِهِ: آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْمُرَادُ بِهِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ وَاللَّامُ لِلْجِنْسِ، أَوِ التَّوْرَاةِ فَقَطْ لِأَنَّهَا مُعْظَمُ الدِّينَيْنِ وَالْإِنْجِيلُ تَكْمِلَةٌ فَاللَّامُ لِلْعَهْدِ. وَمِنْ هَؤُلَاءِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ مِنَ الْيَهُودِ وَعَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ وَتَمِيمٌ الدَّارِيُّ مِنَ النَّصَارَى.
{ يُؤْمِنُونَ بِهِ } kavlindeki zamirin, { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } [el-Bakara: 120] kavlindeki hidayete dönmesi de caizdir; yani Kur'an'ın Allah'tan indirilmiş olduğuna iman ederler. Bâ (بِ) harfiyle mecrur olan zamir, { آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } kavlindeki kitaba racidir; bundan maksat Tevrat ve İncil'dir ve elif-lâm cins içindir; yahut iki dinin en büyüğü olduğu ve İncil de bir tamamlayıcı sayıldığı için yalnızca Tevrat'tır, bu durumda elif-lâm ahd içindir. Yahudilerden Abdullah b. Selâm, Hristiyanlardan da Adî b. Hâtim ile Temîm ed-Dârî bu kimselerdendir.
وَالْقَوْلُ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ كَالْقَوْلِ فِي أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُوَ تَصْرِيحٌ بِحُكْمِ مَفْهُومِ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَفِيهِ اكْتِفَاءٌ عَنِ التَّصْرِيحِ بِحُكْمِ الْمَنْطُوقِ وَهُوَ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ بِهِ هُمُ الرَّابِحُونَ فَفِي الْآيَةِ إِيجَازٌ بَدِيعٌ لِدَلَالَتِهَا عَلَى أَنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ دُونَ غَيْرِهِمْ فَهُمْ كَافِرُونَ فَالْمُؤْمِنُونَ بِهِ هُمُ الْفَائِزُونَ وَالْكَافِرُونَ هم الخاسرون.
{ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Kim de onu inkâr ederse, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir” kavli hakkındaki söz, { أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } hakkındaki söz gibidir; bu, { أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } ifadesinin mefhumunun hükmünü açıkça beyan etmektir. Bunda mantûkun hükmünü, yani ona iman edenlerin kazançlı çıkanlar olduğunu açıkça belirtmekten kifayet edilmiştir. Dolayısıyla ayette harika bir îcâz vardır; zira ayet, kendilerine kitap verilenlerden onu hakkıyla okuyanların başkaları değil bizzat inananlar olduğunu, diğerlerinin ise kâfir olduğunu, dolayısıyla ona inananların kurtuluşa erenler, inkâr edenlerin ise hüsrana uğrayanlar olduğunu göstermektedir.
[١٢٢، ١٢٣]
[122, 123]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ١٢٢ إِلَى ١٢٣]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 122-123]
يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣)
{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣) } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın. (122) Ve öyle bir günden sakının ki, hiçbir kimse başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden fidye kabul edilmez, ona şefaat fayda vermez ve onlara yardım da edilmez. (123)”
أُعِيدَ نِدَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ نِدَاءَ التَّنْبِيهِ وَالْإِنْذَارِ وَالتَّذْكِيرِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّكْرِيرِ فِي الْغَرَضِ الَّذِي سِيقَ الْكَلَامُ الْمَاضِي لِأَجْلِهِ، فَإِنَّهُ ابْتَدَأَ نِدَاءَهُمْ أَوَّلًا بِمِثْلِ هَاتِهِ الْمَوْعِظَةِ فِي ابْتِدَاءِ التَّذْكِيرِ
İsrailoğullarına yapılan nida, geçmiş sözün kendisi için sevk edildiği amaca uygun olarak bir tekrar üslubuyla uyarı, ikaz ve hatırlatma nidası olarak yinelenmiştir. Zira hatırlatmanın başlangıcında onlara ilk olarak bu vaazın benzeriyle nida etmeye başlanmıştı.
بِأَحْوَالِهِمُ الْكَثِيرَةِ خَيْرِهَا وَشَرِّهَا عَقِبَ قَوْلِهِ: وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ [الْبَقَرَة: ٤٦] فَذِكْرُ مِثْلِ هَاتِهِ الْجُمْلَةِ هُنَاكَ كَذِكْرِ الْمَطْلُوبِ فِي صِنَاعَةِ الْمَنْطِقِ قَبْلَ إِقَامَةِ الْبُرْهَانِ وَذِكْرُهَا هُنَا كَذِكْرِ النَّتِيجَةِ فِي الْمَنْطِقِ عَقِبَ الْبُرْهَانِ تَأْيِيدًا لِمَا تَقَدَّمَ وَفَذْلَكَةً لَهُ وَهُوَ مِنْ ضُرُوبِ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ.
{ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ } [Bakara: 46] kavlinin ardından onların iyisiyle kötüsüyle pek çok hâllerini [hatırlatmakla başlamıştı]. Dolayısıyla bu cümlenin benzerinin orada zikredilmesi, mantık ilminde delil getirilmeden önce iddia edilen meselenin zikredilmesi gibidir. Burada zikredilmesi ise öncekileri pekiştirmek ve bir özet sunmak üzere mantıkta delilin ardından neticenin zikredilmesi gibidir ve bu, redde'l-acüz ale's-sadr (sonu başa bağlama) sanatının türlerindendir.
وَقَدْ أُعِيدَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِالْأَلْفَاظِ الَّتِي ذكرت بهَا هُنَا لَك لِلتَّنْبِيهِ عَلَى نُكْتَةِ التَّكْرِيرِ لِلتَّذْكِيرِ وَلَمْ يُخَالِفْ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ إِلَّا من التَّرْتِيبِ بَيْنَ الْعَدْلِ وَالشَّفَاعَةِ فَهُنَالِكَ قَدَّمَ وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ [الْبَقَرَة: ٤٨] وَأَخَّرَ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ [الْبَقَرَة: ٤٨] وَهُنَا قَدَّمَ وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَأَخَّرَ لَفْظَ الشَّفَاعَةِ مُسْنَدًا إِلَيْهِ تَنْفَعُها وَهُوَ تَفَنُّنٌ وَالتَّفَنُّنُ فِي الْكَلَامِ تَنْتَفِي بِهِ سَآمَةُ الْإِعَادَةِ مَعَ حُصُولِ الْمَقْصُودِ مِنَ التَّكْرِيرِ. وَقَدْ حَصُلَ مَعَ التَّفَنُّنِ نُكْتَةٌ لَطِيفَةٌ إِذْ جَاءَتِ الشَّفَاعَةُ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ مُسْنَدًا إِلَيْهَا الْمَقْبُولِيَّةُ فَقُدِّمَتْ عَلَى الْعَدْلِ بِسَبَبِ نَفْيِ قَبُولِهَا وَنَفْيُ قَبُولِ الشَّفَاعَةِ لَا يَقْتَضِي نَفْيَ أَخْذِ الْفِدَاءِ فَعَطَفَ نَفْيَ أَخَذِ الْفِدَاءِ لِلِاحْتِرَاسِ، وَأَمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَدَّمَ الْفِدَاءَ لِأَنَّهُ أُسْنِدَ إِلَيْهِ الْمَقْبُولِيَّةُ وَنَفْيُ قَبُولِ الْفِدَاءِ لَا يَقْتَضِي نَفْيَ نَفْعِ الشَّفَاعَةِ فَعَطَفَ نَفْيَ نَفْعِ الشَّفَاعَةِ عَلَى نَفْيِ قَبُولِ الْفِدَاءِ لِلِاحْتِرَاسِ أَيْضًا.
Bu ayet, hatırlatma amaçlı tekrarın inceliğine dikkat çekmek için orada zikredildiği lafızlarla yinelenmiştir. İki ayet arasında sadece adl (fidye) ile şefaat arasındaki sıralama farkı vardır: Zira orada { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ } [Bakara: 48] öne alınmış, { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } [Bakara: 48] sona bırakılmıştır; burada ise { وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ } öne alınmış, kendisine { تَنْفَعُها } fiili isnad edilen şefaat lafzı ise sona bırakılmıştır. Bu bir tefennün (üslup çeşitliliği) sanatıdır; sözdeki üslup çeşitliliği ile tekrarın asıl gayesi hasıl olurken tekrarın vereceği bıkkınlık da giderilmiş olur. Bu üslup çeşitliliği ile birlikte latif bir nükte de ortaya çıkmıştır: Önceki ayette şefaate makbuliyet isnad edilmiş ve kabulünün nefyedilmesi sebebiyle fidyeden önce getirilmiştir. Şefaatin kabul edilmeyişi fidyenin alınmayışını gerektirmediği için, ihtiraz (yanlış anlamayı önleme) amacıyla fidyenin alınmayışı ona atfedilmiştir. Bu ayette ise fidyeye makbuliyet isnad edildiği için fidye öne alınmıştır; fidyenin kabul edilmeyişi şefaatin fayda vermeyişini gerektirmediği için, yine ihtiraz amacıyla şefaatin fayda vermeyişi fidyenin kabul edilmeyişine atfedilmiştir.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ الَّذِي نُفِيَ عَنْهُ أَنْ يَكُونَ مَقْبُولًا قَدْ جُعِلَ فِي الْآيَتَيْنِ أَوَّلًا وَذُكِرَ الْآخَرُ بَعْدَهُ. وَأَمَّا نَفْيُ الْقَبُولِ مَرَّةً عَنِ الشَّفَاعَةِ وَمَرَّةً عَنِ الْعَدْلِ فَلِأَنَّ أَحْوَالَ الْأَقْوَامِ فِي طَلَبِ الْفِكَاكِ عَنِ الْجُنَاةِ تَخْتَلِفُ، فَمَرَّةً يُقَدِّمُونَ الْفِدَاءَ فَإِذَا لَمْ يُقْبَلْ قَدَّمُوا الشُّفَعَاءَ، وَمَرَّةً يُقَدِّمُونَ
Özetle, kabul edilmesi nefyolunan şey her iki ayette de ilk sıraya konulmuş, diğeri ise onun ardından zikredilmiştir. Kabulün nefyedilmesinin bir yerde şefaate, diğer yerde ise fidyeye yönelik olmasına gelince; çünkü suçluları kurtarma hususunda toplulukların tutumları farklılık gösterir. Kimi zaman önce fidyeyi sunarlar, kabul edilmeyince aracıları öne sürerler; kimi zaman da
الشُّفَعَاءَ فَإِذَا لَمْ تُقْبَلْ شَفَاعَتُهُمْ عَرَضُوا الْفِدَاءَ.
önce aracıları öne sürerler, onların şefaati kabul edilmeyince fidyeyi teklif ederler.
وَقَوْلُهُ: وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ مُرَادٌ مِنْهُ أَنَّهُ لَا عَدْلَ فَيُقْبَلُ وَلَا شَفَاعَةَ شَفِيعٍ يَجِدُونَهُ فَتُقْبَلُ شَفَاعَتُهُ لِأَنَّ دَفْعَ الْفِدَاءِ مُتَعَذِّرٌ وَتَوَسُّطَ الشَّفِيعِ لِمِثْلِهِمْ مَمْنُوعٌ إِذْ لَا يَشْفَعُ الشَّفِيعُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ اللَّهُ لَهُ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ فَيَكُونُ نَفْيُ نَفْعِ الشَّفَاعَةِ هُنَا مِنْ بَابِ قَوْلِهِ:
Ayetteki { وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ } “kimseden fidye kabul edilmez ve ona şefaat fayda vermez” kavlinden murat; kabul edilecek bir fidye bulunmadığı gibi, bulabilecekleri ve şefaati kabul görecek bir şefaatçinin şefaatinin de bulunmadığıdır. Çünkü fidye ödemek imkânsızdır, onlar gibiler için bir şefaatçinin aracı olması ise yasaktır; zira şefaatçi ancak Allah'ın izin verdiği kimseye şefaat edebilir. İbn Afe şöyle demiştir: Burada şefaatin faydasının nefyedilmesi, şairin şu sözü kabilindendir:
على لَا حب لَا يَهْتَدِي بِمَنَارِهِ يُرِيدُ أَنَّهَا كِنَايَةٌ عَنْ نَفْيِ الْمَوْصُوفِ بِنَفْيِ صِفَتِهِ الْمُلَازِمَةِ
«alâ lâhibin lâ yehtedî bi-menârihî» (işaretleriyle yol bulunamayan belirgin bir yol üzerinde...) [mısraı kabilindendir]. [İbn Arefe] bununla; mevsûfun ayrılmaz niteliğini nefyetmek suretiyle bizzat mevsûfun kendisini nefyetmekten kinaye olduğunu kastetmektedir.
لَهُ كَقَوْلِهِمْ:
tıpkı şu sözlerinde olduğu gibi:
وَلَا تَرَى الضَّبَّ بِهَا يَنْجَحِرُ (١) وَهُوَ مَا يُعَبِّرُ عَنْهُ الْمَنَاطِقَةُ بِأَنَّ السَّالِبَةَ تَصْدُقُ مَعَ نَفْيِ الْمَوْضُوعِ وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ وَأَمَّا أَنْ يَكُونَ اسْتِعْمَالًا فِي أَصْلِ الْعَرَبِيَّةِ فَلَا وَالْمَنَاطِقَةُ تَبِعُوا فِيهِ أَسَالِيبَ الْيُونَانِ.
“Orada kertenkelenin deliğe girdiğini göremezsin.” (1) Mantıkçıların “olumsuz önerme, konunun yokluğuyla da doğru olur” şeklinde ifade ettikleri husus budur. Bu durum ancak kinaye yoluyla gerçekleşir; yoksa Arapçanın asıl kullanımında böyle bir durum söz konusu değildir ve mantıkçılar bu hususta Yunan üslubuna uymuşlardır.
وَالْقَوْلُ فِي بَقِيَّةِ الْآيَاتِ مُسْتَغْنًى عَنْهُ بِمَا تَقَدَّمَ فِي نَظِيرَتِهَا.
Ayetlerin geri kalanı hakkındaki açıklama, benzeri olan ayette daha önce geçen açıklamalar sebebiyle burada tekrar edilmeye ihtiyaç bırakmamıştır.
وَهُنَا خَتَمَ الْحِجَاجَ مَعَ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَذَلِكَ مِنْ براعة المقطع.
Burada bu surede Ehl-i Kitap ile yapılan tartışma sona ermiştir ki bu da berâat-i makta (sözü güzelce tamamlama) sanatındandır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٢٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 124]
وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤)
{ وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤) } “Hani Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları eksiksiz tamamlamıştı. [Rabbi:] 'Seni insanlara önder yapacağım' buyurdu. [İbrahim:] 'Soyumdan da [önderler yap]' dedi. [Rabbi:] 'Benim ahdim zalimlere ermez' buyurdu. (124)”
لَمَّا كَمُلَتِ الْحُجَجُ نُهُوضًا عَلَى أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ وَمُشْرِكِي الْعَرَبِ فِي عَمِيقِ ضَلَالِهِمْ بِإِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْإِسْلَامِ، وَتَبْيِنِ سُوءِ نَوَايَاهُمُ الَّتِي حَالَتْ دُونَ الِاهْتِدَاءِ بِهَدْيِهِ وَالِانْتِفَاعِ بِفَضْلِهِ، وَسَجَّلَ ذَلِكَ عَلَى زُعَمَاءِ الْمُعَانِدِينَ أَعْنِي الْيَهُودَ ابْتِدَاءً بِقَوْلِهِ: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ [الْبَقَرَة: ٤٠] مَرَّتَيْنِ، وَأَدْمَجَ مَعَهُمُ النَّصَارَى اسْتِطْرَادًا مَقْصُودًا، ثُمَّ أُنْصِفَ الْمُنْصِفُونَ مِنْهُمُ الَّذِينَ يَتْلُونَ الْكِتَابَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ، انْتَقَلَ إِلَى تَوْجِيهِ التَّوْبِيخِ وَالتَّذْكِيرِ إِلَى الْعَرَبِ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ أَفْضَلُ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَأَنَّهُمْ يَتَعَلَّقُونَ بِمِلَّتِهِ، وَأَنَّهُمْ زَرْعُ إِسْمَاعِيلَ وَسَدَنَةُ الْبَيْتِ الَّذِي بَنَاهُ، وَكَانُوا قَدْ وُخِزُوا بِجَانِبٍ مِنَ التَّعْرِيضِ فِي خِلَالِ الْمُحَاوَرَاتِ الَّتِي جَرَتْ مَعَ أَهْلِ الْكِتَابِ لِلصِّفَةِ الَّتِي جَمَعَتْهُمْ وَإِيَّاهُمْ مِنْ حَسَدِ النَّبِيءِ وَالْمُسْلِمِينَ عَلَى مَا أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ مِنْ خَيْرٍ، وَمِنْ قَوْلِهِمْ لَيْسَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى شَيْءٍ، وَمِنْ قَوْلِهِمُ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً [الْبَقَرَة:
İki kitap ehline (Yahudi ve Hristiyanlara) ve Arap müşriklerine karşı, İslam'dan yüz çevirerek düştükleri derin sapıklıkları, onun hidayetine ermelerine ve lütfundan yararlanmalarına engel olan kötü niyetlerinin açıklanması hususunda deliller eksiksiz olarak ortaya konulup; bu durum, inatçıların önderleri olan Yahudilere başta iki defa { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ } [Bakara: 40] denilerek tescil edildikten, kasıtlı bir istitrad (konu dışı geçiş) ile Hristiyanlar da onlara dâhil edildikten ve ardından onlardan kitabı hakkıyla okuyan insaflı kimselerin hakkı teslim edildikten sonra; söz, İbrahim'in en faziletli zürriyeti olduklarını, onun dinine bağlı bulunduklarını, İsmail'in nesli ve onun inşa ettiği Beyt'in hizmetkârları olduklarını iddia eden Araplara yönelik bir kınama ve hatırlatmaya intikal etmiştir. Araplar, Peygamber'e ve Müslümanlara kendilerine indirilen hayırdan ötürü haset etme, “Müslümanlar hiçbir şey üzerinde değildir” deme ve { اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } [Bakara: 116] “Allah çocuk edindi” deme gibi Ehl-i Kitap ile aralarındaki ortak vasıflar sebebiyle,
١١٦] ، وَمِنْ قَوْلِهِمْ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ [الْبَقَرَة: ١١٨] . فَلَمَّا أَخَذَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى حَظَّهُمْ مِنَ الْإِنْذَارِ وَالْمَوْعِظَةِ كَامِلًا فِيمَا اخْتَصُّوا بِهِ، وَأَخَذُوا مَعَ الْمُشْرِكِينَ حَظَّهُمْ مِنْ ذَلِكَ فِيمَا اشْتَرَكُوا فِيهِ تَهَيَّأَ الْمَقَامُ لِلتَّوَجُّهِ إِلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ لِإِعْطَائِهِمْ حَظَّهُمْ مِنَ الْمَوْعِظَةِ كَامِلًا فِيمَا
...116] ve onların { لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ } [Bakara: 118] “Allah bizimle konuşsa ya!” sözlerinden [dolayı tescil edilip]; Yahudi ve Hristiyanlar kendilerine has konularda uyarı ve öğütten paylarını eksiksiz olarak aldıklarında ve ortak oldukları hususlarda da bu payı müşriklerle birlikte aldıklarında; Arap müşriklerine yönelerek kendilerine...