اخْتَصُّوا بِهِ، فَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِ فَضَائِلِ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْزِلَتِهِ عِنْدَ رَبِّهِ وَدَعْوَتِهِ لِعَقِبِهِ عَقِبَ ذِكْرِ أَحْوَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، هِيَ الِاتِّحَادُ فِي الْمَقْصِدِ، فَإِنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ تَذْكِيرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالنِّعَمِ وَالتَّخْوِيفِ، تَحْرِيضُهُمْ عَلَى الْإِنْصَافِ فِي تَلَقِّي الدَّعْوَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ وَالتَّجَرُّدِ مِنَ الْمُكَابَرَةِ وَالْحَسَدِ وَتَرْكِ الْحُظُوظِ الدُّنْيَوِيَّةِ لِنَيْلِ السَّعَادَةِ الْأُخْرَوِيَّةِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ مَوْعِظَةُ الْمُشْرِكِينَ ابْتِدَاءً وَبَنِي إِسْرَائِيلَ تَبَعًا لَهُ، لِأَنَّ الْعَرَبَ أَشَدُّ اخْتِصَاصًا بِإِبْرَاهِيمَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ يَزِيدُونَ عَلَى نَسَبِهِمْ إِلَيْهِ بِكَوْنِهِمْ حَفَظَةَ حَرَمِهِ، وَمُنْتَمِينَ قَدِيمًا لِلْحَنِيفِيَّةِ وَلَمْ يَطْرَأْ عَلَيْهِمْ دِينٌ يُخَالِفُ الْحَنِيفِيَّةَ بِخِلَافِ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ.
has konulardaki vaaz paylarını tam olarak vermek için makam hazır hâle gelmiştir. İsrailoğullarının hâllerinin zikrinin hemen ardından İbrahim'in faziletlerinin, Rabbi katındaki makamının ve nesli için yaptığı duanın zikredilmesinin münasebeti, gaye birliğidir. Zira İsrailoğullarına nimetlerin hatırlatılması ve korkutulmasından maksat; onları İslam davetini kabulde insaflı olmaya, inat ve hasetten arınmaya, ahiret saadetini elde etmek için dünyevi menfaatleri terk etmeye teşvik etmektir. İbrahim kıssasının zikredilmesinden maksat ise bidayeten müşriklere, tebean da İsrailoğullarına vaaz etmektir. Çünkü Araplar İbrahim'e daha özel bir bağ ile bağlıdır; zira onlar onun soyundan gelmenin yanı sıra onun harem bölgesinin koruyucularıdır, eskiden beri Hanifliğe mensupturlar ve iki kitap ehlinin aksine onların üzerine Hanifliğe aykırı bir din sonradan gelmemiştir.
فَحَقِيقٌ أَنْ نَجْعَلَ قَوْلَهُ وَإِذِ ابْتَلى عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَة: ٣٠] كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ افْتِتَاحُهُ بِإِذْ عَلَى نَحْوِ افْتِتَاحِ ذِكْرِ خَلْقِ آدَمَ بِقَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فَإِنَّ الْأَوَّلَ تَذْكِيرٌ بِنِعْمَةِ الْخَلْقِ الْأَوَّلِ وَقَدْ وَقَعَ عَقِبَ التَّعَجُّبِ مِنْ كُفْرِ الْمُشْرِكِينَ بِالْخَالِقِ فِي قَوْلِهِ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٨] ، عُقِّبَتْ تِلْكَ التَّذْكِرَةُ بإنذار من كيفر بِآيَاتِ اللَّهِ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ بِقَوْلِهِ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً [الْبَقَرَة: ٣٨] الْآيَةَ، ثُمَّ خُصَّ مِنْ بَيْنِ
Dolayısıyla { وَإِذِ ابْتَلى } kavlini, Yüce Allah'ın { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [Bakara: 30] kavline matuf kılmak gayet yerindedir; nitekim Âdem'in yaratılışının { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } kavliyle başlatıldığı gibi bunun da { إِذْ } ile başlatılmış olması buna delalet eder. Zira birincisi, ilk yaratılış nimetini hatırlatmadır ve müşriklerin Yaratıcı'yı inkâr etmelerine şaşırma ifadesi olan { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } [Bakara: 28] kavlinden hemen sonra gelmiştir. Bu hatırlatma, Âdem'in neslinden Allah'ın ayetlerini inkâr edenlerin { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } [Bakara: 38] ayetiyle uyarılmasıyla devam etmiştir. Sonra
ذُرِّيَّةِ آدَمَ بَنُو إِسْرَائِيلَ الَّذِينَ عُهِدَ إِلَيْهِمْ عَلَى لِسَانِ مُوسَى عَهْدُ الْإِيمَانِ وَتَصْدِيقُ الرَّسُولِ الَّذِي يَجِيءُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ، لِأَنَّهُمْ صَارُوا بِمَنْزِلَةِ الشُّهَدَاءِ عَلَى ذُرِّيَّةِ آدَمَ. فَتَهَيَّأَ الْمَقَامُ لِتَذْكِيرِ الْفَرِيقَيْنِ بِأَبِيهِمُ الْأَقْرَبِ وَهُوَ إِبْرَاهِيمُ أَيُّ وَجْهٍ يَكُونُ الْمَقْصُودُ بِالْخِطَابِ فِيهِ ابْتِدَاءً الْعَرَبَ، وَيَضُمُّ الْفَرِيقَ الْآخَرَ مَعَهُمْ فِي قَرَنٍ، وَلِذَلِكَ كَانَ مُعْظَمُ الثَّنَاءِ عَلَى إِبْرَاهِيمَ بِذِكْرِ بِنَاءِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ وَمَا تَبِعَهُ إِلَى أَنْ ذُكِرَتِ الْقِبْلَةُ وَسَطَ ذَلِكَ، ثُمَّ طَوَى بِالِانْتِقَالِ إِلَى ذِكْرِ سَلَفِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِقَوْلِهِ: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ [الْبَقَرَة: ١٣٣] لِيُفْضِيَ إِلَى قَوْلِهِ: وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا [الْبَقَرَة: ١٣٥] فَيَرْجِعُ إِلَى تَفْضِيلِ الْحَنِيفِيَّةِ وَالْإِعْلَامِ بِأَنَّهَا أَصْلُ الْإِسْلَامِ وَأَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَيْسُوا فِي شَيْءٍ مِنْهَا وَكَذَلِكَ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى.
Âdem'in nesli arasından, Musa'nın lisanı üzere iman etme ve yanlarındakini doğrulayıcı olarak gelecek Resul'ü tasdik etme ahdi alınan İsrailoğulları tahsis edilmiştir; çünkü onlar Âdem'in nesli üzerine şahitler mesabesindedirler. Böylece iki fırkaya da en yakın ataları olan İbrahim'i hatırlatmak için makam hazır olmuştur; öyle ki buradaki hitabın asıl muhatabı başlangıçta Araplardır, diğer fırka ise onlarla birlikte aynı bağlamda birleştirilmiştir. Bu sebepledir ki İbrahim'e yönelik övgülerin çoğu, Beyt-i Haram'ın inşası ve buna bağlı hususların zikredilmesiyle olmuş, bu esnada kıble konusu da araya girmiştir. Sonra { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ } [Bakara: 133] kavliyle İsrailoğullarının geçmişlerinin zikrine geçilmiş, bu da { وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا } [Bakara: 135] kavline ulaşmış, böylece Hanifliğin faziletine, onun İslam'ın aslı olduğuna ve müşriklerin olduğu gibi Yahudi ve Hristiyanların da ondan hiçbir nasibi bulunmadığına geri dönülmüştür.
وَقَدِ افْتَتَحَ ذِكْرَ هَذَيْنِ الطَّوْرَيْنِ بِفَضْلِ ذِكْرِ فَضْلِ الْأَبَوَيْنِ آدَمَ وَإِبْرَاهِيمَ، فَجَاءَ الْخَبَرَانِ عَلَى أُسْلُوبٍ وَاحِدٍ عَلَى أَبْدَعِ وَجْهٍ وَأَحْكَمِ نَظْمٍ. فَتَعَيَّنَ أَنَّ تَقْدِيرَ الْكَلَامِ وَاذْكُرْ إِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ.
Bu iki devrenin zikrine, iki ata olan Âdem ve İbrahim'in faziletinin zikriyle başlanmış, böylece iki haber aynı üslup üzere en mükemmel biçimde ve en sağlam bir tertiple gelmiştir. Dolayısıyla sözün takdiri: “Hatırla o zamanı ki, Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle imtihan etmişti” şeklinde belirlenmiş olur.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذِ ابْتَلى عُطِفَ عَلَى قَوْله نِعْمَتِيَ [الْبَقَرَة: ١٢٢] أَيِ اذْكُرُوا نِعْمَتِي وَابْتِلَائِي
İnsanlardan bazıları { وَإِذِ ابْتَلى } kavlinin, { نِعْمَتِيَ } [Bakara: 122] kavline matuf olduğunu ileri sürmüşlerdir; yani “Nimetimi ve İbrahim'i imtihan edişimi
إِبْرَاهِيمَ، وَيَلْزَمُهُ تَخْصِيصُ هَاتِهِ الْمَوْعِظَةِ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَتَخَلَّلَ وَاتَّقُوا يَوْماً
hatırlayın” demektir. Ancak bu görüş, bu vaazın sadece İsrailoğullarına tahsis edilmesini gerektirir; ayrıca matuf ile matufun aleyh arasına { وَاتَّقُوا يَوْماً }
[الْبَقَرَة: ١٢٣] بَيْنَ الْمَعْطُوفَيْنِ وَذَلِكَ يُضَيِّقُ شُمُولَ الْآيَةِ، وَقَدْ أُدْمِجَ فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي وَقَوْلُهُ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ.
[Bakara: 123] girmiştir ve bu da ayetin şümulünü daraltır. Oysa bu bağlamın içine onun { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } sözü ile [Rabbin] { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } kavli de dâhil edilmiştir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَقْصِدٌ آخَرُ وَهُوَ تَمْهِيدُ الِانْتِقَالِ إِلَى فَضَائِلِ الْبَلَدِ الْحَرَامِ وَالْبَيْتِ الْحَرَامِ، لِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَى الَّذِينَ عَجِبُوا مِنْ نَسْخِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَتَذَرَّعُوا بِذَلِكَ إِلَى الطَّعْنِ فِي الْإِسْلَامِ بِوُقُوعِ النَّسْخِ فِيهِ، وَإِلَى تَنْفِيرِ عَامَّةِ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنِ اتِّبَاعِهِ لِأَنَّهُ غَيَّرَ قِبْلَتَهُمْ لِيُظْهِرَ لَهُمْ أَنَّ الْكَعْبَةَ هِيَ أَجْدَرُ بِالِاسْتِقْبَالِ وَأَنَّ اللَّهَ اسْتَبْقَاهَا لِهَذِهِ الْأُمَّةِ تَنْبِيهًا عَلَى مَزِيَّةِ هَذَا الدِّينِ.
Bu ayette bir diğer gaye daha vardır ki o da Belde-i Haram'ın ve Beyt-i Haram'ın faziletlerine intikal için bir zemin hazırlamaktır; böylece Beytülmakdis'e yönelme hükmünün neshedilmesini hayretle karşılayan, bunu İslam'da neshin vuku bulduğu gerekçesiyle ona dil uzatmak ve kıblelerini değiştirdiği için Ehl-i Kitabın avamını ona uymaktan nefret ettirmek üzere vesile edinen kimselere karşı delil ikame edilmiş olur. Ta ki Kâbe'nin yönelinmeye daha layık olduğu ve Allah'ın bu dinin meziyetine dikkat çekmek üzere onu bu ümmete sakladığı kendilerine gösterilsin.
وَالِابْتِلَاءُ افْتِعَالٌ مِنَ الْبَلَاءِ، وَصِيغَةُ الِافْتِعَالِ هُنَا لِلْمُبَالَغَةِ وَالْبَلَاءُ الِاخْتِبَارُ وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ [الْبَقَرَة: ٤٩] ، وَهُوَ مَجَازٌ مَشْهُورٌ فِيهِ لِأَنَّ الَّذِي يُكَلِّفُ غَيْرَهُ بِشَيْءٍ يَكُونُ تَكْلِيفُهُ مُتَضَمِّنًا انْتِظَارَ فِعْلِهِ أَوْ تَرْكِهِ فَيَلْزَمُهُ الِاخْتِبَارُ فَهُوَ مَجَازٌ عَلَى مَجَازٍ، وَالْمُرَادُ هُنَا التَّكْلِيفُ لِأَنَّ اللَّهَ كَلَّفَهُ بِأَوَامِرَ وَنَوَاهٍ إِمَّا مِنَ الْفَضَائِلِ وَالْآدَابِ وَإِمَّا مِنَ الْأَحْكَامِ التَّكْلِيفِيَّةِ الْخَاصَّةِ بِهِ، وَلَيْسَ فِي إِسْنَادِ الِابْتِلَاءِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِشْكَالٌ بَعْدَ أَنْ عَرَفْتَ أَنَّهُ مَجَازٌ فِي التَّكْلِيفِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ اسْتِعَارَةً تَمْثِيلِيَّةً، وَكَيْفَمَا كَانَ فَطَرِيقُ التَّكْلِيفِ وَحْيٌ لَا مَحَالَةَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ أُوحِيَ إِلَيْهِ بِنُبُوءَةٍ لِتَتَهَيَّأَ نَفْسُهُ لِتَلَقِّي الشَّرِيعَةِ فَلَمَّا امْتَثَلَ
İbtilâ (اِبْتِلَاء), belâ kökünden iftiâl veznindedir; buradaki iftiâl vezni mübalağa içindir. Belâ ise denemek, imtihan etmektir ve daha önce { وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } [Bakara: 49] kavlinde geçmişti. Bu, onda meşhur bir mecazdır; zira başkasına bir şey teklif eden kimsenin bu teklifi, onun yapmasını veya terk etmesini beklemeyi içerir ve dolayısıyla bu durum bir imtihanı gerektirir; öyleyse bu mecaz üstüne mecazdır. Buradaki murat ise mükellef tutmaktır; çünkü Allah onu birtakım emir ve yasaklarla mükellef kılmıştır ki bunlar ya faziletler ve edeplerden ya da ona has mükellefiyet hükümlerindendir. İbtilânın Yüce Allah'a isnad edilmesinde, onun mükellef kılma anlamında bir mecaz olduğunu bildikten sonra hiçbir müşkillik yoktur; dilerseniz bunu temsili istiare de yapabilirsiniz. Her ne olursa olsun, teklifin yolu şüphesiz vahiydir. Bu da gösterir ki İbrahim'e, nefsi şeriatı kabule hazırlansın diye bir peygamberlik vahiy olunmuş; o da emrolunduğu şeyi yerine getirince
مَا أُمِرَ بِهِ أُوحِيَ إِلَيْهِ بِالرِّسَالَةِ وَهِيَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً فَتَكُونُ جُمْلَةُ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً بَدَلَ بَعْضٍ مِنْ جُمْلَةِ وَإِذِ ابْتَلى، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِابْتِلَاءُ هُوَ الْوَحْيُ بِالرِّسَالَةِ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً تَفْسِيرًا لِابْتَلَى.
ona risalet vahyedilmiştir. Bu risalet, Yüce Allah'ın { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } kavlinde yer almaktadır. Dolayısıyla { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } cümlesi, { وَإِذِ ابْتَلى } cümlesinden bedel-i ba'z olur. İbtilânın risalet vahyi olması ve { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } kavlinin de ibtilânın tefsiri olması da caizdir.
وَالْإِمَامُ الرَّسُول والقدوة.
İmam; resul ve kendisine uyulan önderdir.
و (إِبْرَاهِيم) اسْمُ الرَّسُولِ الْعَظِيمِ الْمُلَقَّبِ بِالْخَلِيلِ وَهُوَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ تَارَحَ (وَتُسَمِّي الْعَرَبُ تَارَحَ آزَرَ) بْنَ نَاحُورَ بْنِ سُرُوجِ، ابْن رَعْوِ، ابْن فَالِحَ، ابْن عَابِرَ ابْن شَالِحَ ابْن أَرْفِكْشَادَ، ابْن سَامِ ابْن نُوحٍ هَكَذَا تَقُولُ التَّوْرَاةُ. وَمَعْنَى إِبْرَاهِيمَ فِي لُغَةِ الْكَلْدَانِيِّينَ أَبٌ رَحِيمٌ أَوْ أَبٌ رَاحِمٌ قَالَهُ السُّهَيْلِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ، وَفِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اسْمَ إِبْرَاهِيمَ إِبْرَامُ وَأَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَوْحَى إِلَيْهِ وَكَلَّمَهُ أَمَرَهُ أَنْ يُسَمَّى إِبْرَاهِيمَ لِأَنَّهُ يَجْعَلُهُ أَبَا لِجُمْهُورٍ مِنَ الْأُمَمِ، فَمَعْنَى إِبْرَاهِيمَ عَلَى هَذَا أَبُو أُمَمٍ كَثِيرَةٍ.
İbrahim (إِبْرَاهِيم), Halîl lakaplı ulu peygamberin adıdır; o, Terah'ın oğludur (Araplar Terah'a Âzer der), o da Nâhor'un, o Serûc'un, o Ra'u'nun, o Fâlih'in, o Âbir'in, o Şâlih'in, o Erfahşed'in, o Sâm'ın, o da Nûh'un oğludur. Tevrat böyle demektedir. Keldânîlerin dilinde İbrahim'in anlamı 'merhametli baba' veya 'şefkatli baba' demektir; bunu es-Süheylî ve İbn Atıyye söylemiştir. Tevrat'ta ise İbrahim'in adının İbrâm olduğu, Allah'ın ona vahyedip konuştuğunda onu milletlerin çoğuna baba kılacağı için kendisine İbrahim adını vermesini emrettiği geçer; buna göre İbrahim'in anlamı 'pek çok milletin babası' demektir.
وُلِدَ فِي أُورِ الْكَلْدَانِيِّينَ سَنَةَ ١٩٩٦ سِتٍّ وَتِسْعِينَ وَتِسْعِمِائَةٍ وَأَلْفٍ قَبْلَ مِيلَادِ الْمَسِيحِ، ثُمَّ انْتَقَلَ بِهِ وَالِدُهُ إِلَى أَرْضِ كَنْعَانَ (وَهِيَ أَرْضُ الْفِنِيقِيِّينَ) فَأَقَامُوا بِحَارَانَ (هِيَ حَوْرَانُ)
Milattan önce 1996 yılında Keldânîlerin Ur şehrinde doğmuş, ardından babası onu Kenan diyarına (Fenikelilerin diyarına) götürmüş, Hârân'da (Havrân'da) ikamet etmişlerdir.
ثُمَّ خَرَجَ مِنْهَا لِقَحْطٍ أَصَابَ حَارَانَ فَدَخَلَ مِصْرَ وَزَوْجُهُ سَارَّةُ وَهُنَالِكَ رَامَ مَلِكُ مِصْرَ افْتِكَاكَ سَارَّةَ فَرَأَى آيَةً صَرَفَتْهُ عَنْ مَرَامِهِ فَأَكْرَمَهَا وَأَهْدَاهَا جَارِيَةً مِصْرِيَّةً اسْمُهَا هَاجَرُ وَهِيَ أُمُّ وَلَدِهِ إِسْمَاعِيلَ، وَسَمَّاهُ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ إِبْرَاهِيمَ، وَأَسْكَنَ ابْنَهُ إِسْمَاعِيلَ وَأُمَّهُ هَاجَرَ بِوَادِي مَكَّةَ ثُمَّ لَمَّا شَبَّ إِسْمَاعِيلُ بَنَى إِبْرَاهِيمُ الْبَيْتَ الْحَرَامَ هُنَالِكَ.
Sonra Hârân'a isabet eden bir kıtlık sebebiyle oradan çıkmış ve eşi Sâre ile birlikte Mısır'a girmiştir. Orada Mısır kralı Sâre'yi zorla almak istemiş, fakat kendisini bu emelinden vazgeçiren bir mucize görmüş; bunun üzerine ona ikramda bulunmuş ve kendisine Hâcer adında Mısırlı bir cariye hediye etmiştir ki o, oğlu İsmail'in annesidir. Allah bundan sonra ona İbrahim adını vermiştir. İbrahim oğlu İsmail'i ve annesi Hâcer'i Mekke vadisine yerleştirmiş; ardından İsmail büyüyünce İbrahim orada Beyt-i Harâm'ı inşa etmiştir.
وَتُوُفِّيَ إِبْرَاهِيمُ سَنَةَ ١٧٧٣ ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ وَسَبْعِمِائَةٍ وَأَلْفٍ قَبْلَ مِيلَادِ الْمَسِيحِ.
İbrahim, Milattan önce 1773 yılında vefat etmiştir.
وَفِي اسْمِهِ لُغَاتٌ لِلْعَرَبِ: إِحْدَاهَا إِبْرَاهِيمُ وَهِيَ الْمَشْهُورَةُ وَقَرَأَ بِهَا الْجُمْهُورُ، وَالثَّانِيَةُ إِبْرَاهَامُ وَقَعَتْ فِي قِرَاءَةِ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ حَيْثُمَا وَقَعَ اسْمُ إِبْرَاهِيمَ، الثَّالِثَةُ إِبْرَاهِمُ وَقَعَتْ فِي رَجَزٍ لِزَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ:
Arapların dilinde onun isminde birkaç söyleyiş vardır: Birincisi, meşhur olan ve cumhurun okuduğu İbrâhîm'dir. İkincisi, İbrâhâm'dır; İbn Âmir'den rivayetle Hişâm'ın kıraatinde İbrahim isminin geçtiği her yerde böyle geçmiştir. Üçüncüsü, İbrâhim'dir; Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'in şu recezinde yer almıştır:
عُذْتُ بِمَا عاذ بِهِ إِبْرَاهِيم ... مُسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةِ وَهُوَ قَائِمْ
“Sığındım İbrâhim'in sığındığı şeye... Kâbe'ye yönelmiş ayakta dururken.”
وَذَكَرَ أَبُو شَامَةَ فِي شَرْحِ حِرْزِ الْأَمَانِيِّ عَنِ الْفَرَّاءِ فِي إِبْرَاهِيمَ سِتَّ لُغَاتٍ:
Ebû Şâme, Şerhu Hırzi'l-Emânî'de Ferrâ'dan naklen İbrahim isminde altı söyleyiş zikretmiştir:
إِبْرَاهِيمُ، إِبْرَاهَامُ، إِبْرَاهُومُ، إِبْرَاهِمُ، (بِكَسْرِ الْهَاءِ) ، إِبْرَاهَمُ (بِفَتْحِ الْهَاءِ) إِبْرَاهُمُ (بِضَمِّ الْهَاءِ) .
İbrâhîm, İbrâhâm, İbrâhûm, İbrâhim (he'nin kesresiyle), İbrâhem (he'nin fethasıyla), İbrâhum (he'nin dammesiyle).
وَلَمْ يَقْرَأْ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ الْعَشَرَةِ إِلَّا بِالْأُولَى وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ بِالثَّانِيَةِ فِي ثَلَاثَةٍ وَثَلَاثِينَ مَوْضِعًا سَيَقَعُ التَّنْبِيهُ عَلَيْهَا فِي مَوَاضِعِهَا، وَمَعَ اخْتِلَافِ هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ فَهُوَ لَمْ يُكْتَبْ فِي
On kurrânın cumhuru yalnızca birincisiyle okumuştur; bazısı ise yerlerinde dikkat çekilecek olan otuz üç yerde ikincisiyle okumuştur. Bu kıraatlerin farklılığına rağmen,
مُعْظَمِ الْمَصَاحِفِ الْأَصْلِيَّةِ إِلَّا إِبْرَاهِيمُ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ، قَالَ أَبُو عَمْرٍو الدَّانِيُّ لَمْ أَجِدْ فِي مَصَاحِفِ الْعِرَاقِ وَالشَّامِ مَكْتُوبًا إِبْرَاهَمَ بِمِيمٍ بَعْدَ الْهَاءِ وَلَمْ يُكْتَبْ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمَصَاحِفِ إِبْرَاهَامُ بِالْأَلْفِ بَعْدِ الْهَاءِ عَلَى وَفْقِ قِرَاءَةِ هِشَامٍ، قَالَ أَبُو زُرْعَةَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ ذَكْوَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا خُلَيْدٍ الْقَارِئَ يَقُولُ فِي الْقُرْآنِ سِتَّةٌ وَثَلَاثُونَ مَوْضِعًا إِبْرَاهَامُ قَالَ أَبُو خُلَيْدٍ:
asıl mushafların çoğunda yâ harfinin sübutuyla yalnızca İbrâhîm (إِبْرَاهِيمُ) olarak yazılmıştır. Ebû Amr ed-Dânî şöyle demiştir: Irak ve Şam mushaflarında he harfinden sonra mîm ile İbrâhem şeklinde yazıldığını görmedim; hiçbir mushafta da Hişâm'ın kıraatine uygun olarak he'den sonra elif ile İbrâhâm şeklinde yazılmamıştır. Ebû Zür'a şöyle demiştir: Abdullah b. Zekvân'ın şöyle dediğini işittim: Kurra Ebû Huleyd'in 'Kur'an'da otuz altı yerde İbrâhâm geçer' dediğini duydum. Ebû Huleyd dedi ki:
فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ فَقَالَ عِنْدَنَا مُصْحَفٌ قَدِيمٌ فَنَظَرَ فِيهِ ثُمَّ أَعْلَمَنِي أَنَّهُ وَجَدَهَا فِيهِ كَذَلِكَ، وَقَالَ أَبُو بَكْرِ ابْن مِهْرَانَ رُوِيَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: إِنَّ أهل دمشق يقرأون إِبْرَاهَامَ وَيَدَّعُونَ أَنَّهَا قِرَاءَةُ عُثْمَانَ ﵁ فَقَالَ مَالِكٌ هَا مُصْحَفُ عُثْمَانَ عِنْدِي ثُمَّ دَعَا بِهِ فَإِذَا فِيهِ كَمَا قَرَأَ أَهْلُ دِمَشْقَ.
Bunu Mâlik b. Enes'e anlattım, o da 'Yanımızda kadim bir mushaf var' dedi, ona baktı ve bana onda da aynen böyle bulduğunu bildirdi. Ebû Bekr b. Mihrân ise şöyle demiştir: Mâlik b. Enes'ten rivayet edildiğine göre kendisine: 'Şam ehli İbrâhâm diye okuyor ve bunun Osman'ın (radıyallâhu anh) kıraati olduğunu iddia ediyorlar' denildi; bunun üzerine Mâlik: 'İşte Osman'ın mushafı yanımda' dedi, sonra onu getirtti; bir de baktı ki Şam ehlinin okuduğu gibidir.
وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ وَهُوَ لَفْظُ (إِبْرَاهِيمُ) لِأَنَّ الْمَقْصُودَ تَشْرِيفُ إِبْرَاهِيمَ بِإِضَافَةِ اسْمِ رَبٍّ إِلَى اسْمِهِ مَعَ مُرَاعَاةِ الْإِيجَازِ فَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ وَإِذِ ابْتَلَى اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ.
Mef'ûl olan (İbrahim) lafzının öne alınması, îcâz kuralına riayet edilerek Rab isminin onun ismine izafe edilmesi suretiyle İbrahim'i taltif etmek içindir; bu sebeple 'Rabbi İbrahim'i imtihan ettiğinde' yerine 'Ve iz ibtelâllâhu İbrâhîm' dememiştir.
وَالْكَلِمَاتُ الْكَلَامُ الَّذِي أَوْحَى اللَّهُ بِهِ إِلَى إِبْرَاهِيمَ إِذِ الْكَلِمَةُ لَفْظٌ يَدُلُّ عَلَى مَعْنًى وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا الْجُمَلُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠] ، وَأَجْمَلَهَا هُنَا إِذْ لَيْسَ الْغَرَضُ تَفْصِيلَ شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ وَلَا بَسْطَ الْقِصَّةِ وَالْحِكَايَةِ وَإِنَّمَا الْغَرَضُ بَيَانُ فَضْلِ إِبْرَاهِيمَ بِبَيَانِ ظُهُورِ عَزْمِهِ وَامْتِثَالِهِ لِتَكَالِيفٍ فَأَتَى بِهَا كَامِلَةً فَجُوزِيَ بِعَظِيمِ الْجَزَاءِ، وَهَذِهِ عَادَةُ الْقُرْآنِ فِي إِجْمَالِ مَا لَيْسَ بِمَحَلِّ الْحَاجَةِ، وَلَعَلَّ جَمْعَ الْكَلِمَاتِ جَمْعُ السَّلَامَةِ يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَا أُصُولُ الْحَنِيفِيَّةِ وَهِيَ قَلِيلَةُ الْعَدَدِ كَثِيرَةُ الْكُلْفَةِ، فَلَعَلَّ مِنْهَا الْأَمْرَ بِذَبْحِ وَلَدِهِ، وَأَمَرَهُ بِالِاخْتِتَانِ، وَبِالْمُهَاجَرَةِ بِهَاجَرَ إِلَى شَقَّةٍ بَعِيدَةٍ وَأَعْظَمُ ذَلِكَ أَمْرُهُ بِذَبْحِ وَلَدِهِ إِسْمَاعِيلَ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ إِلَيْهِ فِي الرُّؤْيَا، وَقَدْ سُمِّيَ ذَلِكَ بَلَاءٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ [الصافات: ١٠٦] .
Kelimat (كَلِمَاتٍ), Allah'ın İbrahim'e vahyettiği kelamdır; zira kelime bir manaya delalet eden lafızdır ve Yüce Allah'ın { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } [Mü'minûn: 100] kavlinde olduğu gibi burada da cümleler kastedilmiştir. Burada bunlar mücmel bırakılmıştır; çünkü amaç İbrahim'in şeriatını ayrıntılı olarak açıklamak veya kıssa ve hikâyeyi uzatmak değil, aksine İbrahim'in azminin ortaya çıkışını ve mükellefiyetleri eksiksiz yerine getirişini beyan ederek onun faziletini açıklamak ve bu sayede büyük bir mükâfatla ödüllendirildiğini bildirmektir. İhtiyaç duyulmayan hususları mücmel bırakmak Kur'an'ın adetidir. Belki de kelimat lafzının cemi müennes salim olarak gelmesi, bundan maksadın sayıca az fakat meşakkati çok olan Hanifliğin esasları olduğunu ihsas ettirmektedir. Muhtemelen bunlardan biri oğlunu kurban etme emri, sünnet olma emri ve Hâcer ile uzak bir mesafeye hicret etme emridir; bunların en büyüğü ise Allah'ın ona rüyada vahyetmesiyle oğlu İsmail'i kurban etme emridir. Nitekim bu durum Yüce Allah'ın { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ } [Sâffât: 106] kavlinde bela (apaçık bir imtihan) olarak isimlendirilmiştir.
وَقَوْلُهُ: فَأَتَمَّهُنَّ جِيءَ فِيهِ بِالْفَاءِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْفَوْرِ فِي الِامْتِثَالِ وَذَلِكَ مِنْ شِدَّةِ الْعَزْمِ. وَالْإِتْمَامُ فِي الْأَصْلِ الْإِتْيَانُ بِنِهَايَةِ الْفِعْلِ أَوْ إِكْمَالُ آخِرِ أَجْزَاءِ الْمَصْنُوعِ.
{ فَأَتَمَّهُنَّ } kavlinde fâ (فَ) harfinin getirilmesi, emre uymada acele etmeye delalet etmek içindir ve bu da azmin kuvvetindendir. İtmâm (tamamlama), aslen bir fiilin nihayetine erdirilmesi veya üretilen bir şeyin son parçalarının ikmal edilmesidir.
وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ أَتَمَّ إِلَى ضَمِيرِ (كَلِمَاتٍ) مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، وَهُوَ مِنْ تَعْلِيقِ الْفِعْلِ بِحَاوِي الْمَفْعُولِ لِأَنَّهُ كَالْمَكَانِ لَهُ وَفِي مَعْنَى الْإِتْمَامِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى [النَّجْم: ٣٧] ، وَقَوْلُهُ: قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا [الصافات: ١٠٥] ، فَالْإِفْعَالُ هُنَا بِمَعْنَى إِيقَاعِ الْفِعْلِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَتَمِّ وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْهَمْزِ التَّصْيِيرَ أَيْ صَيَّرَهَا تَامَّةً بَعْدَ أَنْ كَانَتْ نَاقِصَةً إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ فَعَلَ بَعْضَهَا ثُمَّ أَتَى بِالْبَعْضِ الْآخَرِ، فَدَلَّ قَوْلُهُ: فَأَتَمَّهُنَّ مَعَ إِيجَازِهِ عَلَى الِامْتِثَالِ وَإِتْقَانِهِ وَالْفَوْرِ فِيهِ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ هِيَ الْمَقْصُودُ مِنْ جُزْءِ الْقِصَّةِ فَيَكُونُ عَطْفُهَا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ ابْتُلَى
Etemme (أَتَمَّ) fiilinin (kelimeler) zamirine geçişli kılınması aklî mecazdır; bu da fiilin, mef'ûlü içine alan şeye bağlanması kabilindendir, zira o onun mekânı gibidir. İtmâm anlamında Yüce Allah'ın { وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } [Necm: 37] kavli ile { قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } [Sâffât: 105] kavli bulunmaktadır. Dolayısıyla buradaki if'âl babı, fiili en tam ve mükemmel şekilde meydana getirmek anlamındadır; buradaki hemzeden murat bir şeyi başka bir hâle dönüştürmek, yani noksan olduktan sonra onları tam hâle getirdi demek değildir; zira bir kısmını yapıp sonra diğer kısmını yerine getirdiği kastedilmemiştir. Böylece { فَأَتَمَّهُنَّ } kavli, vecizliğiyle birlikte emre uymaya, bunu mükemmel bir şekilde yapmaya ve bunda acele etmeye delalet etmiştir. Bu cümle kıssa parçasının asıl maksadıdır; dolayısıyla onun atfedilmesi, tıpkı senin 'falancayı çağırdım, o da icabet etti' demen gibi,
فَامْتَثَلَ كَقَوْلِكَ دَعَوْتُ فُلَانًا فَأَجَابَ.
imtihan olunduğunu ve derhal emre uyduğunu göstermek içindir.
وَجُمْلَةُ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَمَّا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ مِنْ تَعْظِيمِ الْخَبَرِ وَالتَّنْوِيهِ بِهِ، لِمَا يَقْتَضِيه ظَرْفُ (إِذْ) مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى قِصَّةٍ مِنَ الْأَخْبَارِ التَّارِيخِيَّةِ الْعَظِيمَةِ فَيَتَرَقَّبُ السَّامِعُ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى اقْتِصَاصِهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفَصْلُ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُقَاوَلَةِ لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مُجَاوَبَةٌ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: ابْتَلى.
{ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } cümlesi, { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ } kavlinin haberi tazim etme ve şanını yüceltme gereğinden doğan bir istînâf-ı beyânîdir; çünkü (إِذْ) zarfı, büyük tarihi haberlerden bir kıssaya işaret etmeyi gerektirir ve dinleyici bu kıssanın anlatılmasından ne netice çıkacağını merakla bekler. Bu cümlenin mukavele (karşılıklı konuşma) üslubuyla fasl edilmiş olması da caizdir; çünkü bu söz, { ابْتَلى } kavlinin delalet ettiği şeye bir cevaptır.
وَالْإِمَامُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْأَمِّ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَهُوَ الْقَصْدُ وَهُوَ وَزْنُ فَعَّالٍ مِنْ صِيَغِ الْآلَةِ سَمَاعًا كَالْعِمَادِ وَالنِّقَابِ وَالْإِزَارِ وَالرِّدَاءِ، فَأَصْلُهُ مَا يَحْصُلُ بِهِ الْأَمُّ أَيِ الْقَصْدُ وَلَمَّا كَانَ الدَّالُّ عَلَى الطَّرِيقِ يَقْتَدِي بِهِ السائر دَلَّ الْإِمَامُ عَلَى الْقُدْوَةِ وَالْهَادِي.
İmam (إِمَام), hezenin fethasıyla emm (أَمّ) kökünden türemiştir ki o da kastetmektir; imâd, nikāb, izâr ve ridâ gibi semâî olarak alet kalıplarından olan fiâl (فِعَال) veznindedir. Aslı, kendisiyle kastedilen/yönelinen şey demektir. Yolu gösterene yolcu uyduğu için imam, önder ve yol gösterici anlamına gelmiştir.
وَالْمُرَادُ بِالْإِمَامِ هُنَا الرَّسُولُ فَإِنَّ الرِّسَالَةَ أَكْمَلُ أَنْوَاعِ الْإِمَامَةِ وَالرَّسُولُ أَكْمَلُ أَفْرَادِ هَذَا النَّوْعِ. وَإِنَّمَا عدل عَن التَّعْبِير بِرَسُولًا إِلَى إِماماً لِيَكُونَ ذَلِكَ دَالًّا عَلَى أَنَّ رِسَالَتَهُ تَنْفَعُ
Burada imamdan maksat resuldür; zira risalet, imamlığın en mükemmel türüdür ve resul de bu türün en mükemmel ferdidir. 'Resul' ifadesi yerine 'imam' ifadesine yönelinmesi, onun risaletinin tebliğ yoluyla
الْأُمَّةَ الْمُرْسَلَ إِلَيْهَا بِطَرِيقِ التَّبْلِيغِ، وَتَنْفَعُ غَيْرَهُمْ مِنَ الْأُمَمِ بِطَرِيقِ الِاقْتِدَاءِ، فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ رَحَلَ إِلَى آفَاقٍ كَثِيرَةٍ فَتَنَقَّلَ مِنْ بِلَادِ الْكَلْدَانِ إِلَى الْعِرَاقِ وَإِلَى الشَّامِ وَالْحِجَازِ وَمِصْرَ، وَكَانَ فِي جَمِيعِ مَنَازِلِهِ مَحَلَّ التَّبْجِيلِ وَلَا شَكَّ أَنَّ التَّبْجِيلَ يَبْعَثُ عَلَى الِاقْتِدَاءِ، وَقَدْ قِيلَ إِنَّ دِينَ بَرْهَمَا الْمُتَّبَعَ فِي الْهِنْدِ أَصْلُهُ مَنْسُوبٌ إِلَى اسْمِ إِبْرَاهَمَ ﵇ مَعَ تَحْرِيفٍ أُدْخِلَ عَلَى ذَلِكَ الدِّينِ كَمَا أُدْخِلَ التَّحْرِيفُ عَلَى الْحَنِيفِيَّةِ، وَلِيَتَأَتَّى الْإِيجَازُ فِي حِكَايَةِ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ الْآتِي وَمِنْ ذُرِّيَّتِي، فَيَكُونُ قَدْ سَأَلَ أَنْ يَكُونَ فِي ذُرِّيَّتِهِ الْإِمَامَةُ بِأَنْوَاعِهَا مِنْ رِسَالَةٍ وَمُلْكٍ وَقُدْوَةٍ عَلَى حَسَبِ التَّهَيُّؤِ فِيهِمْ، وَأَقَلُّ أَنْوَاعِ الْإِمَامَةِ كَوْنُ الرَّجُلِ الْكَامِلِ قُدْوَةً لِبَنِيهِ وَأَهْلِ بَيْتِهِ وَتَلَامِيذِهِ.
kendisine gönderildiği ümmete fayda sağladığı gibi, uyulma yoluyla diğer ümmetlere de fayda sağladığını göstermek içindir. Zira İbrahim (aleyhisselâm) pek çok diyara yolculuk yapmış; Keldani memleketinden Irak'a, Şam'a, Hicaz'a ve Mısır'a geçmiş ve konakladığı her yerde hürmet görmüştür. Hiç şüphe yok ki hürmet, tabi olmayı doğurur. Hindistan'da tabi olunan Brahmanizm dininin aslının, İbrahim (aleyhisselâm)'ın ismine nispet edildiği, tıpkı Hanifliğe tahrifat sokulduğu gibi o dine de tahrifat sokulduğu söylenmiştir. Bir diğer sebep de İbrahim'in gelecekte anlatılacak olan { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } sözünün aktarılmasında îcâzın sağlanmasıdır; böylece o, neslinde elverişlilik durumlarına göre risalet, mülk ve rehberlik gibi imamlığın her türünün bulunmasını istemiş olur. İmamlığın en alt mertebesi ise kâmil bir kişinin oğullarına, ev halkına ve talebelerine örnek/önder olmasıdır.
وَقَوْلُهُ: قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي جَوَابٌ صَدَرَ مِنْ إِبْرَاهِيمَ فَلِذَا حُكِيَ بِقَالَ دُونَ عَاطِفٍ عَلَى طَرِيقِ حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [الْبَقَرَة: ٣٠] وَالْمَقُولُ مَعْطُوفٌ عَلَى خِطَابِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ يُسَمُّونَهُ عَطْفَ التَّلْقِينِ وَهُوَ عَطْفُ الْمُخَاطَبِ كَلَامًا عَلَى مَا وَقَعَ فِي كَلَامِ الْمُتَكَلِّمِ تَنْزِيلًا لِنَفْسِهِ فِي مَنْزِلَةِ الْمُتَكَلِّمِ يُكْمِلُ لَهُ شَيْئًا تَرَكَهُ الْمُتَكَلِّمُ إِمَّا عَنْ غَفْلَةٍ وَإِمَّا عَنِ اقْتِصَارٍ فَيُلَقِّنُهُ السَّامِعُ تَدَارُكَهُ بِحَيْثُ يَلْتَئِمُ مِنَ الْكَلَامَيْنِ كَلَامٌ تَامٌّ فِي اعْتِقَادِ الْمُخَاطَبِ.
{ قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } kavli, İbrahim'den sadır olan bir cevaptır; bundan dolayı Yüce Allah'ın { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } [Bakara: 30] kavlinde daha önce geçtiği üzere diyalogların aktarılması üslubunca atıf harfi olmaksızın { قالَ } ile aktarılmıştır. Söylenen söz, Yüce Allah'ın ona hitabına matuftur; buna atf-ı telkîn (telkin atfı) derler. Bu, muhatabın kendini mütekellim makamına koyarak, mütekellimin ya bir gafletten ya da sözü kısa kesmesinden ötürü bıraktığı bir şeyi onun için tamamlamak üzere sözünü mütekellimin sözüne atfetmesidir; böylece dinleyici bunu telkin ederek telafi eder ve iki sözden muhatabın kanaatinde tam bir kelam meydana gelir.
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ قَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ «بَايَعْتُ النَّبِيءَ عَلَى شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ- إِلَخْ- فَشَرَطَ عَلَيَّ وَالنُّصْحِ لِكُلِّ مُسْلِمٍ» ، وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنِ الزُّبَيْرِ لِلَّذِي سَأَلَهُ فَلَمْ يُعْطِهِ
Sahih hadiste Cerîr b. Abdullah şöyle demiştir: «Nebi'ye Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmek üzere -hadisin sonuna kadar- biat ettim; o da bana her Müslümana nasihat etmeyi şart koştu.» İbnü'z-Zübeyr'in, kendisinden bir şey isteyip de vermediği adama söylediği söz de bu kabildendir;
فَقَالَ لَعَنَ اللَّهُ نَاقَةً حَمَلَتْنِي إِلَيْكَ فَقَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ «إِنَّ وَرَاكِبَهَا» ، وَقَدْ لَقَّبُوهُ عَطْفَ التَّلْقِينِ كَمَا فِي «شرح التفتازانيّ عَلَى الْكَشَّافِ» وَذَلِكَ لِأَنَّ أَكْثَرَ وُقُوعِ مِثْلِهِ فِي مَوْقِعِ الْعَطْفِ، وَالْأَوْلَى أَنْ تُحْذَفَ كَلِمَةُ عَطْفَ وَنُسَمِّي هَذَا الصِّنْفَ مِنَ الْكَلَامِ بِاسْمِ التَّلْقِينِ وَهُوَ تَلْقِينُ السَّامِعِ الْمُتَكَلِّمِ مَا يَرَاهُ حَقِيقًا بِأَنْ يُلْحِقَهُ بِكَلَامِهِ، فَقَدْ يَكُونُ بِطَرِيقَةِ الْعَطْفِ وَهُوَ الْغَالِبُ كَمَا هُنَا، وَقَدْ يَكُونُ بِطَرِيقَةِ الِاسْتِفْهَامِ الإنكاري وَالْحَال كَقَوْل تَعَالَى: قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً [الْبَقَرَة: ١٧٠] فَإِنَّ الْوَاوَ مَعَ (لَوِ) الْوَصْلِيَّةِ وَاوُ الْحَالِ وَلَيْسَ وَاوَ الْعَطْفِ فَهُوَ إِنْكَارٌ عَلَى إِلْحَاقِهِمُ الْمُسْتَفْهَمَ عَنْهُ بِقَوْلِهِمْ وَدَعْوَاهُمْ، وَقَدْ يَكُونُ بِطَرِيقَةِ الِاسْتِثْنَاءِ
adam: 'Beni sana taşıyan deveye Allah lanet etsin!' deyince İbnü'z-Zübeyr: 'Ve onun binicisine de!' demiştir. Taftâzânî'nin Keşşâf Hâşiyesi'nde geçtiği gibi buna 'atf-ı telkîn' unvanını vermişlerdir; çünkü böylesi çoğunlukla atıf mevkiinde vuku bulur. Ancak en uygun olanı 'atıf' kelimesini kaldırıp bu tür kelama sadece 'telkîn' adını vermektir; o da dinleyicinin, mütekellime onun sözüne eklenmesini uygun gördüğü şeyi telkin etmesidir. Bu bazen burada olduğu gibi çoğunlukla atıf yoluyla olur; bazen de inkârî istifham ve hâl yoluyla olur, tıpkı Yüce Allah'ın: { قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً } [Bakara: 170] kavlinde olduğu gibi. Zira vasliye olan { لَوْ } ile birlikte gelen vav, atıf vavı değil hâl vavıdır; dolayısıyla bu, hakkında soru sorulan hususun onların sözlerine ve iddialarına eklenmesine yönelik bir inkârdır. Bazen de istisna yoluyla olur;
كَقَوْلِ الْعَبَّاسِ لَمَّا قَالَ النَّبِيءُ ﷺ فِي حَرَمِ مَكَّةَ «لَا يُعْضَدُ شَجَرُهُ» فَقَالَ الْعَبَّاسُ إِلَّا الْإِذْخِرَ لِبُيُوتِنَا وَقَيْنِنَا،
Nebi ﷺ Mekke haremi hakkında «Ağacı koparılmaz» buyurduğunda Abbas'ın «Evlerimiz ve demircilerimiz için olan ızhır otu müstesna» demesi gibi.
وَلِلْكَلَامِ الْمَعْطُوفِ عَطْفَ التَّلْقِينِ مِنَ الْحُكْمِ حُكْمُ
Atf-ı telkîn (telkin atfı) yoluyla matuf olan kelamın hükmü,
الْكَلَامِ الْمَعْطُوفِ هُوَ عَلَيْهِ خَبَرًا وَطَلَبًا، فَإِذَا كَانَ كَمَا هُنَا عَلَى طَرِيقِ الْعَرْضِ عُلِمَ إِمْضَاءُ الْمُتَكَلِّمِ لَهُ إِيَّاهُ، بِإِقْرَارِهِ كَمَا فِي الْآيَةِ أَوِ التَّصْرِيحِ بِهِ كَمَا وَقَعَ فِي الْحَدِيثِ «إِلَّا الْإِذْخِرَ» ، ثُمَّ هُوَ فِي الْإِنْشَاءِ إِذَا عُطِفَ مَعْمُولُ الْإِنْشَاءِ يَتَضَمَّنُ أَنَّ الْمَعْطُوفَ لَهُ حُكْمُ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَلَمَّا كَانَ الْمُتَكَلِّمُ بِالْعَطْفِ فِي الْإِنْشَاءِ هُوَ الْمُخَاطَبُ بِالْإِنْشَاءِ لَزِمَ تَأْوِيلُ عَطْفِ التَّلْقِينِ فِيهِ بِأَنَّهُ عَلَى إِرَادَةِ الْعَطْفِ عَلَى مَعْمُولٍ لَازِمِ الْإِنْشَاءِ فَفِي الْأَمْرِ إِذَا عَطَفَ الْمَأْمُورُ مَفْعُولًا عَلَى مَفْعُولِ الْآمِرِ كَانَ الْمَعْنَى زِدْنِي مِنَ الْأَمْرِ فَأَنَا بِصَدَدِ الِامْتِثَالِ وَكَذَا فِي الْمَنْهِيِّ. وَالْمَعْطُوفُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ أَيْ وَبَعْضٌ مِنْ ذُرِّيَّتِي أَوْ وَجَاعِلُ بَعْضٍ مِنْ ذُرِّيَّتِي.
haber ve talep olma bakımından kendisine atfedilen matufun aleyh kelamın hükmüdür. Dolayısıyla buradaki gibi arz yoluyla olduğunda, ayette olduğu gibi mütekellimin onu ikrar etmesiyle veya hadiste «İzhır hariç» şeklinde geçtiği gibi açıkça tasrih etmesiyle onu geçerli kıldığı anlaşılır. Sonra bu durum inşâî sözde, inşanın mamulü atfedildiğinde matufun matufun aleyh ile aynı hükme sahip olmasını içerir. İnşâî sözde atfı yapan mütekellim bizzat inşaya muhatap olan kişi olduğuna göre, buradaki atf-ı telkînin inşanın lâzımının mamulüne atıf iradesiyle tevil edilmesi gerekir. Nitekim emirde, emredilen kişi âmirin mefulü üzerine bir meful atfettiğinde anlam: '[Bana] emir bakımından daha fazlasını ver, zira ben icabet etme durumundayım' demek olur; aynı durum nehiyde de geçerlidir. Matuf ise makamın delalet ettiği mahzuf bir kelimedir; yani '[ve zürriyetimden bir kısmı da]' veya '[ve zürriyetimden bir kısmını da kılacaksın]' demektir.
وَالذُّرِّيَّةُ نَسْلُ الرَّجُلِ وَمَا تَوَالَدَ مِنْهُ وَمِنْ أَبْنَائِهِ وَبَنَاتِهِ، وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ إِمَّا مِنَ الذَّرِّ اسْمًا وَهُوَ صِغَارُ النَّمْلِ، وَإِمَّا مِنَ الذَّرِّ مَصْدَرًا بِمَعْنَى التَّفْرِيقِ، وَإِمَّا مِنَ الذُّرَى وَالذَّرْوِ (بِالْيَاءِ وَالْوَاوِ) وَهُوَ مَصْدَرُ ذَرَتِ الرِّيحُ إِذَا سَفَتْ، وَإِمَّا مِنَ الذَّرْءِ بِالْهَمْزِ وَهُوَ الْخَلْقُ، فَوَزْنُهَا إِمَّا فُعْلِيَّةُ بِوَزْنِ النَّسَبِ إِلَى ذَرٍّ وَضَمِّ الذَّالِ فِي النَّسَبِ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ كَمَا قَالُوا فِي النَّسَبِ إِلَى دَهْرٍ دُهْرِيٍّ بِضَمِّ الدَّالِّ، وَإِمَّا فُعِّيلَةٌ أَوْ فُعُّولَةٌ مِنَ الذُّرَى أَوِ الذَّرْوِ أَوِ الذَّرْءِ بِإِدْغَامِ الْيَائَيْنِ أَوِ الْيَاءِ مَعَ الْوَاوِ أَوِ الْيَاءِ مَعَ الْهَمْزَةِ بَعْدَ قَلْبِهَا يَاءً وَكُلُّ هَذَا تَصْرِيفٌ لِاشْتِقَاقِ الْوَاضِعِ فَلَيْسَ قِيَاسَ التَّصْرِيفِ.
Zürriyet (الذُّرِّيَّةُ); kişinin nesli, kendisinden ve oğulları ile kızlarından doğup türeyenlerdir. Bu kelime ya karınca yavrusu anlamına gelen isim olan zer (الذَّرّ) kökünden ya dağıtmak anlamında mastar olan zer (الذَّرّ) kökünden ya da rüzgârın savurması anlamına gelen 'zereti'r-rîhu' fiilinin mastarı olan zürâ ve zerv (الذُّرَى وَالذَّرْو) (ya ve vav ile) kökünden ya da yaratmak anlamına gelen hemzeli zer' (الذَّرْء) kökünden türetilmiştir. Vezni ise: Ya 'zer' kelimesine nisbet vezniyle 'fu'liyyetün'dür ve dahr (دَهْر) kelimesine nisbette dal harfini zammeli olarak duhriyy (دُهْرِيّ) dedikleri gibi kural dışı olarak nisbette zâl harfi zammelenmiştir; ya da zürâ, zerv yahut zer' kökünden iki ya'nın idgamı veya ya ile vavın yahut ya'ya dönüştürüldükten sonra ya ile hemzenin idgamı suretiyle 'fu'îletün' veya 'fu''ûletün' veznindedir. Bütün bunlar vaz'ı yapanın iştikakına dayalı bir sarf tasarrufudur, sarf kıyası (genel kuralı) değildir.
وَإِنَّمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي وَلَمْ يَقُلْ وَذُرِّيَّتِي لِأَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ حِكْمَةَ اللَّهِ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ لَمْ تَجْرِ بِأَنْ يَكُونَ جَمِيعَ نَسْلِ أَحَدٍ مِمَّنْ يَصْلُحُونَ لِأَنْ يُقْتَدَى بِهِمْ فَلَمْ يَسْأَلْ مَا هُوَ مُسْتَحِيلٌ عَادَةً لِأَنَّ سُؤَالَ ذَلِكَ لَيْسَ مِنْ آدَابِ الدُّعَاءِ.
İbrahim'in [sadece] 'Ve zürriyetimi de' demeyip { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “zürriyetimden de” demesi, bu âlemde Allah'ın hikmetinin bir kimsenin neslinin tamamının kendilerine uyulmaya elverişli kimseler olması şeklinde cereyan etmediğini bilmesinden dolayıdır; bu sebeple âdeten imkânsız olan bir şeyi istememiştir, zira böyle bir talepte bulunmak dua âdâbından değildir.
وَإِنَّمَا سَأَلَ لِذَرِّيَّتِهِ وَلَمْ يَقْصُرِ السُّؤَالَ عَلَى عَقِبِهِ كَمَا هُوَ الْمُتَعَارَفُ فِي عَصَبِيَّةِ الْقَائِلِ
Talebi zürriyeti için yapmış, söz söyleyenin asabiyetinde (kabilecilik anlayışında) örf olduğu üzere talebi [sadece] kendi erkek soyuyla sınırlandırmamıştır;
لِأَبْنَاءِ دِينِهِ عَلَى الْفِطْرَةِ الَّتِي لَا تَقْتَضِي تَفَاوُتًا فَيَرَى أَبْنَاءَ الِابْنِ وَأَبْنَاءَ الْبِنْتِ فِي الْقُرْبِ مِنَ الْجِدِّ بَلْ هُمَا سَوَاءٌ فِي حُكْمِ الْقَرَابَةِ، وَأَمَّا مَبْنَى الْقَبَلِيَّةِ فَعَلَى اعْتِبَارَاتٍ عُرْفِيَّةٍ تَرْجِعُ إِلَى النُّصْرَةِ وَالِاعْتِزَازِ فَأَمَّا قَوْلُ:
[Zira o,] aralarında bir ayrım gerektirmeyen fıtrat üzere dininin mensupları için [böyle istemiştir]. Dolayısıyla dedeye yakınlık bakımından oğlun çocukları ile kızın çocuklarını bir görür; aksine her ikisi de akrabalık hükmünde eşittir. Kabileciliğin temeli ise yardımlaşma ve güç kazanmaya dayanan örfî kabullere dayanır. Şu söze gelince:
بَنُونَا بَنُو أَبْنَائِنَا وَبَنَاتُنَا ... بَنُوهُنَّ أَبْنَاءُ الرِّجَالِ الْأَبَاعِدِ
«Oğullarımız oğullarımızın çocuklarıdır, kızlarımızın çocukları ise uzak erkeklerin çocuklarıdır.»
فَوَهْمٌ جَاهِلِيٌّ، وَإِلَّا فَإِنَّ بَنِي الْأَبْنَاءِ أَيْضًا بَنُوهُمْ أَبْنَاءُ النِّسَاءِ الْأَبَاعِدِ، وَهَلْ يَتَكَوَّنُ نَسْلٌ إِلَّا مِنْ أَبٍ وَأُمٍّ. وَكَذَا قَوْلُ:
Bu, Câhiliye zihniyetinin bir kuruntusudur; yoksa oğulların çocukları da aynı şekilde yabancı kadınların çocuklarıdır. Zaten bir nesil baba ve anneden başkasından mı meydana gelir? Keza şu söz de:
وَإِنَّمَا أُمَّهَاتُ النَّاسِ أَوْعِيَةٌ ... فِيهَا خُلِقْنَ وَلِلْأَبْنَاءِ أَبْنَاءُ
«İnsanların anneleri ancak birer kaptır / İçlerinde yaratılmışlardır; oğullar ise babaların çocuklarıdır.»
فَذَلِكَ سَفْسَطَةٌ. وَقَدْ
Bu da bir safsatadır. Nitekim
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلَّذِي سَأَلَهُ عَنِ الْأَحَقِّ بِالْبَرِّ مِنْ أَبَوَيْهِ «أُمُّكَ ثُمَّ أُمُّكَ ثُمَّ أُمُّكَ ثُمَّ أَبُوكَ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ebeveyninden hangisinin iyilik görmeye daha lâyık olduğunu soran kimseye: «Annen, sonra annen, sonra annen, sonra baban» buyurmuştur.
وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْنٍ [لُقْمَان: ١٤] .
Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: { وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْنٍ } “Biz insana anne babasını tavsiye ettik; annesi onu zaaf üstüne zaafla taşımıştır.” [Lokmân: 14].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ اسْتِجَابَةٌ مَطْوِيَّةٌ بِإِيجَازٍ وَبَيَانٍ لِلْفَرِيقِ الَّذِي تَتَحَقَّقُ فِيهِ دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِي لَا تَتَحَقَّقُ فِيهِ بِالِاقْتِصَارِ عَلَى أَحَدِهِمَا لِأَنَّ حُكْمَ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ يَثْبُتُ نَقِيضُهُ لِلْآخَرِ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِيجَازِ، وَإِنَّمَا لَمْ يُذْكَرِ الصِّنْفُ الَّذِي تَحَقَّقَ فِيهِ الدَّعْوَةُ لِأَنَّ الْمَقْصِدَ ذِكْرُ الصِّنْفِ الْآخَرِ تَعْرِيضًا بِأَنَّ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ يَوْمَئِذٍ أَنَّهُمْ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ وَهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ وَمُشْرِكُو الْعَرَبِ هُمُ الَّذِينَ يُحْرَمُونَ مَنْ دَعْوَتِه، قَالَ تَعَالَى: مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ [آل عمرَان: ٦٧، ٦٨] وَلِأَنَّ الْمُرَبِّي يَقْصِدُ التَّحْذِيرَ مِنَ الْمَفَاسِدِ قَبْلَ الْحَثِّ عَلَى الْمَصَالِحِ، فَبَيَانُ الَّذِينَ لَا تَتَحَقَّقُ فِيهِمُ الدَّعْوَةُ أَوْلَى مِنْ بَيَانِ الْآخَرِينَ.
Yüce Allah'ın { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Benim ahdim zalimlere erişmez” buyruğu, îcaz (özlü anlatım) yoluyla üstü örtülü bir icabet ve İbrahim'in duasının gerçekleşeceği grup ile gerçekleşmeyeceği grubun sadece birine yer verilerek açıklanmasıdır; çünkü îcaz yöntemi uyarınca iki zıttan birinin hükmü zikredildiğinde diğerine zıddı sabit olur. Duanın gerçekleştiği sınıfın zikredilmeyişi ise, asıl maksadın diğer sınıfı zikretmek olması nedeniyledir; bu da o gün İbrahim'e en yakın insanlar olduklarını iddia edenlerin —ki onlar Ehl-i Kitap ve Arap müşrikleridir— onun duasından mahrum kalacak kimseler olduğuna üstü kapalı bir tarizde bulunmak içindir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ } “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, hanîf bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi. Doğrusu insanların İbrahim'e en yakın olanı, ona uyanlardır.” [Âl-i İmrân: 67-68]. Ayrıca terbiye eden kimse, maslahatlara teşvik etmeden önce mefsedetlerden sakındırmayı amaçlar; dolayısıyla duanın kendilerinde gerçekleşmeyeceği kimseleri açıklamak, diğerlerini açıklamaktan daha önceliklidir.
ويَنالُ مُضَارِعُ نَالَ نَيْلًا بِالْيَاءِ إِذَا أَصَابَ شَيْئًا وَالْتَحَقَ بِهِ أَيْ لَا يُصِيبُ عَهْدِيَ الظَّالِمِينَ أَيْ لَا يَشْمَلُهُمْ، فَالْعَهْدُ هُنَا بِمَعْنَى الْوَعْدِ الْمُؤَكَّدِ. وَسُمِّيَ وَعْدُ اللَّهِ عَهْدًا لِأَنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ وَعْدَهُ كَمَا أَخْبَرَ بِذَلِكَ فَصَارَ وَعْدُهُ عَهْدًا وَلِذَلِكَ سَمَّاهُ النَّبِيءُ عَهْدًا
Yenâlü (يَنالُ), ya ile 'nâle neylen' fiilinin muzarisidir ve bir şeye isabet edip ona kavuştuğu zaman kullanılır; yani 'Ahdim zalimlere isabet etmez', diğer bir deyişle onları kapsamaz. Buradaki ahd (عَهْد) ise tekit edilmiş vaad anlamındadır. Allah'ın vaadine ahid denilmiştir; zira Allah bildirdiği üzere vaadinden dönmez, dolayısıyla vaadi bir ahid hükmündedir. Nitekim Nebi [de]
فِي قَوْلِهِ «أَنْشُدُكَ عَهْدُكُ وَوَعْدُكُ»
«Senden ahdini ve vaadini niyaz ederim» kavlinde onu ahid diye isimlendirmiştir.
، أَيْ لَا يَنَالُ وَعْدِي بِإِجَابَةِ دَعَوْتِكَ الظَّالِمِينَ مِنْهُمْ، وَلَا يَحْسُنُ أَنْ يُفَسَّرَ الْعَهْدُ هُنَا بِغَيْرِ هَذَا وَإِنْ كَانَ فِي مَوَاقِعَ مِنَ الْقُرْآنِ أُرِيدَ بِهِ غَيْرُهُ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ الْعَهْدِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
Yani: 'Duana icabet yönündeki vaadim onlardan zalim olanlara erişmez.' Kur'an'ın kimi yerlerinde onunla başka bir anlam kastedilmiş olsa da burada ahdin bundan başka bir şekilde tefsir edilmesi uygun değildir. Ahid kelimesinin zikri A'râf Suresi'nde gelecektir.
وَمِنْ دِقَّةِ الْقُرْآنِ اخْتِيَارُ هَذَا اللَّفْظِ هُنَا لِأَنَّ الْيَهُودَ زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَهِدَ لِإِبْرَاهِيمَ عَهْدًا بِأَنَّهُ مَعَ ذُرِّيَّتِهِ فَفِي ذِكْرِ لَفْظِ الْعَهْدِ تَعْرِيضٌ بِهِمْ وَإِنْ كَانَ صَرِيحَ الْكَلَامِ لِتَوْبِيخِ الْمُشْرِكِينَ.
Kur'an'ın inceliğindendir ki burada bu lafız seçilmiştir; çünkü Yahudiler Allah'ın İbrahim'e, onun zürriyetiyle beraber olacağına dair bir ahitte bulunduğunu iddia etmişlerdi. Dolayısıyla kelamın sarih ifadesi müşrikleri azarlamaya yönelik olsa bile ahid lafzının zikredilmesinde onlara (Yahudilere) üstü kapalı bir tariz bulunmaktadır.
وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ ابْتِدَاءً الْمُشْرِكُونَ أَيِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ إِذْ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ قَالَ تَعَالَى:
Zalimlerden öncelikli olarak kastedilen müşriklerdir; yani Allah'a şirk koşmak suretiyle kendilerine zulmetmiş olanlardır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] وَالظُّلْمُ يَشْمَلُ أَيْضًا عَمَلَ الْمَعَاصِي الْكَبَائِرِ كَمَا وَقَعَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ [الصافات: ١١٣] وَقَدْ وَصَفَ الْقُرْآنُ الْيَهُودَ بِوَصْفِ الظَّالِمِينَ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [الْمَائِدَة: ٤٥] فَالْمُرَادُ بِالظُّلْمِ الْمَعَاصِي الْكَبِيرَةُ وَأَعْلَاهَا الشِّرْكُ بِاللَّهِ تَعَالَى.
{ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür.” [Lokmân: 13]. Zulüm aynı zamanda büyük günahları işlemeyi de kapsar; nitekim Yüce Allah'ın: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ } “Her ikisinin zürriyetinden iyilik yapan da var, açıkça kendine zulmeden de.” [Sâffât: 113] kavlinde bu şekilde geçmiştir. Kur'an, Yahudileri de: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” [Mâide: 45] kavlinde zalim vasfıyla nitelemiştir. Dolayısıyla zulümden maksat büyük günahlardır ve bunların en büyüğü Yüce Allah'a şirk koşmaktır.
وَفِي الْآيَةِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ يَوْمئِذٍ لَيْسُوا جَدِيرِينَ بِالْإِمَامَةِ لِاتِّصَافِهِمْ بِأَنْوَاعٍ مِنَ الظُّلْمِ كَالشِّرْكِ وَتَحْرِيفِ الْكِتَابِ وَتَأْوِيلِهِ عَلَى حَسَبِ شَهَوَاتِهِمْ وَالِانْهِمَاكِ فِي الْمَعَاصِي حَتَّى إِذَا عَرَضُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَصْفِ عَلِمُوا انْطِبَاقَهُ عَلَيْهِمْ.
Ayette, o günkü Ehl-i Kitap ve müşriklerin şirk, kitabı tahrif etme, onu kendi hevalarına göre tevil etme ve günahlara dalma gibi zulüm türleriyle vasıflanmış olmalarından ötürü imamete lâyık olmadıklarına bir dikkat çekme vardır; öyle ki kendilerini bu vasıfla tarttıklarında bunun üzerlerine tam oturduğunu anlarlar.
وَإِنَاطَةُ الْحُكْمِ بِوَصْفِ الظَّالِمِينَ إِيمَاءً إِلَى عِلَّةِ نَفْيِ أَنْ يَنَالَهُمْ عَهْدُ اللَّهِ فَيَفْهَمُ مِنَ الْعِلَّةِ أَنَّهُ إِذَا زَالَ وَصْفُ الظُّلْمِ نَالَهُمُ الْعَهْدُ.
Hükmün zalimler vasfına bağlanması, Allah'ın ahdinin onlara erişmesinin nefyedilmesindeki illete (gerekçeye) bir işarettir; dolayısıyla illetten, zulüm vasfı ortadan kalktığında ahdin onlara erişeceği anlaşılır.
وَفِي الْآيَةِ أَنَّ الْمُتَّصِفَ بِالْكَبِيرَةِ لَيْسَ مُسْتَحِقًّا لِإِسْنَادِ الْإِمَامَةِ إِلَيْهِ أَعَنَى سَائِرَ وِلَايَاتِ الْمُسْلِمِينَ: الْخِلَافَةُ وَالْإِمَارَةُ وَالْقَضَاءُ وَالْفَتْوَى وَرِوَايَةُ الْعَلَمِ وَإِمَامَةُ الصَّلَاةِ وَنَحْوَ ذَلِكَ. قَالَ فَخْرُ الدِّينِ: قَالَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَالْمُتَكَلِّمِينَ الْفَاسِقُ حَالَ فِسْقِهِ لَا يَجُوزُ عَقْدُ الْإِمَامَةِ لَهُ. وَفِي «تَفْسِيرِ ابْنِ عَرَفَةَ» تَسْلِيمُ ذَلِكَ. وَنَقَلَ ابْنُ عَرَفَةَ عَنِ الْمَازِرِيِّ وَالْقُرْطُبِيُّ عَنِ الْجُمْهُورِ إِذَا عُقِدَ لِلْإِمَامِ عَلَى وَجْهٍ صَحِيحٍ ثُمَّ فَسَقَ وَجَارَ فَإِنْ كَانَ فِسْقُهُ بِكُفْرٍ وَجَبَ خَلْعُهُ وَأَمَّا بِغَيْرِهِ مِنَ الْمَعَاصِي فَقَالَ الْخَوَارِجُ وَالْمُعْتَزِلَةُ وَبَعْضُ أَهْلِ السُّنَّةِ يَخْلَعُ وَقَالَ جُمْهُورُ أَهْلِ السُّنَّةِ لَا يُخْلَعُ بِالْفِسْقِ وَالظُّلْمِ وَتَعْطِيلِ الْحُدُودِ وَيَجِبُ وَعْظُهُ وَتَرْكُ طَاعَتِهِ فِيمَا لَا تَجِبُ فِيهِ طَاعَةٌ وَهَذَا مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى خَلْعِهِ فَإِنْ لَمْ يُقْدَرْ عَلَيْهِ إِلَّا بِفِتْنَةٍ وَحَرْبٍ فَاتَّفَقُوا عَلَى مَنْعِ الْقِيَامِ عَلَيْهِ وَأَنَّ الصَّبْرَ عَلَى جَوْرِهِ أَوْلَى مِنَ اسْتِبْدَالِ الْأَمْنِ بِالْخَوْفِ وَإِرَاقَةِ الدِّمَاءِ انطلاق أَيْدِي السُّفَهَاءِ وَالْفُسَّاقِ فِي الْأَرْضِ وَهَذَا حُكْمُ كُلِّ وِلَايَةٍ فِي قَوْلِ عُلَمَاءِ السُّنَّةِ، وَمَا نُقِلَ عَن أبي حينفة مِنْ جَوَازِ كَوْنِ الْفَاسِقِ خَلِيفَةً وَعَدَمِ جَوَازِ كَوْنِهِ قَاضِيًا قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ الْجَصَّاصُ هُوَ خَطَأٌ فِي النَّقْلِ.
Ayette, büyük günah işleyenin imamet makamına getirilmeye lâyık olmadığına delil vardır; yani Müslümanların bütün velayetleri: hilafet, emirlik, kaza (yargı), fetva, ilim rivayeti, namaz imamlığı ve benzerleri buna dâhildir. Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: 'Fukaha ve mütekellimînin cumhuru, fâsık bir kimseye fıskı hâlindeyken imamet akdi yapılmasının caiz olmadığını söylemiştir.' İbn Arafe'nin tefsirinde de bu kabul edilmiştir. İbn Arafe el-Mâzerî'den, Kurtubî de cumhurdan şunu nakletmiştir: İmam için sahih bir şekilde akid yapıldıktan sonra fıska ve zulme saparsa; şayet fıskı küfür sebebiyle ise azledilmesi vaciptir. Küfür dışındaki günahlar sebebiyle ise Hâricîler, Mutezile ve Ehl-i Sünnet'ten bazıları azledileceğini söylemiş; Ehl-i Sünnet cumhuru ise fısk, zulüm ve hadleri tatil etme sebebiyle azledilemeyeceğini, ona vaaz-u nasihat edilmesi ve itaatin vacip olmadığı hususlarda kendisine itaat edilmemesi gerektiğini belirtmiştir. Bu durum onu azletmeye güç yetirildiği takdirdedir; şayet ancak fitne ve savaşla azledilebilecekse, ona karşı ayaklanmanın caiz olmadığı, onun zulmüne sabretmenin emniyeti korkuyla değiştirmekten, kan dökmekten ve yeryüzünde beyinsizler ile fâsıkların elinin serbest kalmasından daha evla olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Ehl-i Sünnet âlimlerinin kavline göre bu, her velayet makamının hükmüdür. Ebû Hanîfe'den nakledilen fâsıkın halife olmasının caiz, kadı olmasının ise caiz olmadığı şeklindeki rivayete gelince, Ebû Bekir er-Râzî el-Cessâs bunun nakilde bir hata olduğunu söylemiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعَشَرَةِ (عَهْدِي) بِفَتْحِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ وَهُوَ وَجْهٌ مِنَ الْوُجُوهِ فِي يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ بِإِسْكَان الْيَاء.
On kıraat imamından cumhur, mütekellim ya'sının vecihlerinden biri olarak { عَهْدِيَ } kelimesini mütekellim ya'sını fethalı okumuştur. Hamza ve Hafs ise ya'yı sükûn ile [ahdî şeklinde] okumuştur.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٢٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 125]
وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥)
{ وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “Hani o Evi (Kâbe'yi) insanlar için bir sığınak ve güven yeri yapmıştık. 'Siz de İbrahim'in makamından bir namazgâh edinin' [demiştik]. İbrahim ve İsmail'e: 'Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için Evimi temiz tutun' diye ahit vermiştik (emretmiştik).” (125)
تَدَرُّجٌ فِي ذِكْرِ مَنْقَبَةِ إِبْرَاهِيمَ إِذْ جَعَلَ اللَّهُ بَيْتَهُ بِهَذِهِ الْفَضِيلَة. و (إِذْ) أَضَافَهَا إِلَى جَلَالَتِهِ فَقَالَ: (بَيْتِي) ، وَاسْتِهْلَالٌ لِفَضِيلَةِ الْقِبْلَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، فَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ على ابْتَلى [الْبَقَرَة: ١٢٤] وَأُعِيدَتْ (إِذْ) لِلتَّنْبِيهِ عَلَى
Allah'ın, onun evini bu faziletle donatması vesilesiyle İbrahim'in menkıbesinin zikrindeki bir derecelenmedir. (O evi) celaline izafe ederek { بَيْتِيَ } “Evimi” buyurmuştur; aynı zamanda İslâm kıblesinin faziletine bir başlangıçtır. Buradaki vav harfi { ابْتَلى } [Bakara: 124] fiiline matuftur. { إِذْ } lafzı ise şuna dikkat çekmek için tekrarlanmıştır:
اسْتِقْلَالِ الْقِصَّةِ وَأَنَّهَا جَدِيرَةٌ بِأَنْ تُعَدَّ بِنِيَّةٍ أُخْرَى، وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى حُصُولِ مَضْمُونِ هَذِهِ بَعْدَ حُصُولِ الْأُخْرَى أَوْ قَبْلَهُ إِذْ لَا غَرَضَ فِي ذَلِكَ فِي مَقَامِ ذِكْرِ الْفَضَائِلِ، وَلِأَنَّ الْوَاوَ لَا تُفِيدُ تَرْتِيبًا.
Kıssanın müstakilliğine ve başka bir niyetle (müstakil bir anlatım olarak) sayılmaya lâyık olduğuna dikkat çekmek içindir. Bunun muhtevasının diğerinden sonra mı yoksa önce mi gerçekleştiğine ise bakılmaz; çünkü faziletlerin zikredildiği makamda bunda bir gaye yoktur ve zira vav harfi tertip (sıralama) ifade etmez.
وَالْبَيْتُ اسْمُ جِنْسٍ لِلْمَكَانِ الْمُتَّخَذِ مَسْكَنًا لِوَاحِدٍ أَوْ عَدَدٍ مِنَ النَّاسِ فِي غَرَضٍ مِنَ الْأَغْرَاضِ، وَهُوَ مَكَانٌ مِنَ الْأَرْضِ يُحِيطُ بِهِ مَا يُمَيِّزُهُ عَنْ بَقِيَّةِ بُقْعَتِهِ مِنَ الْأَرْضِ لِيَكُونَ السَّاكِنُ مُسْتَقِلًّا بِهِ لِنَفْسِهِ وَلِمَنْ يَتْبَعُهُ فَيَكُونُ مُسْتَقِرًّا لَهُ وَكُنَّا يَكُنَّهُ مِنَ الْبَرْدِ وَالْحَرِّ وَسَاتِرًا يَسْتَتِرُ فِيهِ عَنِ النَّاسِ ومحطا لأثاثه وشؤونه، وَقَدْ يَكُونُ خَاصًّا وَهُوَ الْغَالِبُ وَقَدْ يَكُونُ لِجَمَاعَةٍ مِثْلَ دَارِ النَّدْوَةِ فِي الْعَرَبِ وَخَيْمَةِ الِاجْتِمَاعِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقَدْ يَكُونُ مُحِيطَ الْبَيْتِ مِنْ حَجَرٍ وَطِينٍ كَالْكَعْبَةِ وَدَارِ النَّدْوَةِ، وَقَدْ يَكُونُ مِنْ أَدِيمٍ مِثْلَ الْقِبَابِ، وَقَدْ يَكُونُ مِنْ نَسِيجِ صُوفٍ أَوْ شَعْرٍ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها [النَّحْل:
Beyt (ev); insanlardan bir kişi veya bir topluluk için herhangi bir maksatla mesken edinilen yerin cins ismidir. Sakin olan kimsenin bizzat kendisi ve maiyeti için bağımsız kalabilmesi; kendisi için bir yerleşim yeri, soğuktan ve sıcaktan koruyan bir sığınak, insanlardan gizleneceği bir örtü, eşyaları ve işleri için bir durak olması maksadıyla yeryüzünün diğer parçalarından kendisini ayıran unsurlarla çevrelenmiş bir yerdir. Çoğunlukla olduğu gibi şahsa özel olabileceği gibi, Araplardaki Dârü'n-Nedve ve İsrâiloğulları'ndaki Toplanma Çadırı gibi bir topluluğa da ait olabilir. Evin çevresi Kâbe ve Dârü'n-Nedve gibi taş ve çamurdan olabileceği gibi, kubbeler (çadırlar) gibi deriden de olabilir; yün veya kıl dokumadan da olabilir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها } [Nahl:
٨٠] ، وَلَا يَكُونُ بَيْتًا إِلَّا إِذَا كَانَ مَسْتُورًا أَعْلَاهُ عَنِ الْحَرِّ وَالْقَرِّ وَذَلِكَ بِالسَّقْفِ لِبُيُوتِ الْحَجَرِ وَبُيُوتِ الْأَدِيمِ وَالْخِيَامِ.
80 “ve sizin için davarların derilerinden, hafif bulduğunuz evler yaptı”]. Üst tarafı sıcaktan ve soğuktan örtülü olmadıkça ev sayılmaz; bu da taş evler, deri evler ve çadırlar için tavanla sağlanır.
وَالْبَيْتُ عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ عَلَى الْكَعْبَةِ كَمَا غُلِبَ النَّجْمُ عَلَى الثُّرَيَّا. وَأَصْلُ أَلِ الَّتِي فِي الْأَعْلَامِ بِالْغَلَبَةِ هِيَ أَلِ الْعَهْدِيَّةِ وَذَلِكَ إِذَا كَثُرَ عَهْدُ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ جِنْسٍ بَيْنَ طَائِفَةٍ أَوْ قَوْمٍ صَارَ اسْمُ جِنْسِهِ مَعَ أَلِ الْعَهْدِيَّةِ كَالْعَلَمِ لَهُ ثُمَّ قَدْ يَتَعَهَّدُونَ مَعَ ذَلِكَ الْمَعْنَى الْأَصْلِيِّ كَمَا فِي النَّجْمِ لِلثُّرَيَّا وَالْكِتَابِ لِلْقُرْآنِ وَالْبَيْتِ لِلْكَعْبَةِ، وَقَدْ يُنْسَى الْمَعْنَى الْأَصْلِيَّ إِمَّا بِقِلَّةِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ كَالصَّعِقِ عَلَمٌ عَلَى خُوَيْلِدِ بْنِ نُفَيْلٍ وَإِمَّا بِانْحِصَارِ الْجِنْسِ فِيهِ كَالشَّمْسِ.
el-Beyt (الْبَيْتُ), tıpkı en-Necm (النَّجْم) kelimesinin Süreyyâ yıldızı için galebe yoluyla özel isim olması gibi, Kâbe için galebe yoluyla özel isimdir. Galebe yoluyla oluşan özel isimlerdeki elif-lamın (el takısının) aslı ise ahdî olan eliftir; bir topluluk veya kavim arasında bir cinsin fertlerinden biri çokça bilinip tanındığında, cins ismi ahdiyye olan elif-lam ile birlikte o fert için özel isim gibi olur. Sonra bununla birlikte Süreyyâ için en-Necm, Kur'an için el-Kitâb ve Kâbe için el-Beyt örneklerinde olduğu gibi bazen asıl anlamı da gözetirler; bazen de Huveylid b. Nüfeyl için özel isim olan es-Saık (الصَّعِق) gibi ona duyulan ihtiyacın azlığı sebebiyle yahut eş-Şems (güneş) gibi cinsin tek bir fertte toplanması sebebiyle asıl anlam unutulur.
وَالْكَعْبَةُ بَيْتٌ بَنَاهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ لِعِبَادَةِ اللَّهِ وَحْدَهُ دُونَ شَرِيكٍ فَيَأْوِي إِلَيْهِ مَنْ يَدِينُ بِالتَّوْحِيدِ وَيَطُوفُ بِهِ مَنْ يَقْصِدُ تَعْظِيمَ اللَّهِ تَعَالَى وَلِذَلِكَ أَضَافَهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِاعْتِبَارِ هَذَا الْمَعْنَى كَمَا قَالَ: أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَفِي قَوْلِهِ: عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ [إِبْرَاهِيم: ٣٧] وَقَدْ عُرِفَتِ الْكَعْبَةُ بَاسِمِ الْبَيْتِ مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ قَالَ زُهَيْرٌ:
Kâbe, İbrahim aleyhisselâm'ın ortağı olmaksızın yalnızca Allah'a ibadet edilmesi için inşa ettiği bir evdir; dolayısıyla tevhide inanan kimse oraya sığınır, Yüce Allah'ı tazim etmeyi kasteden kimse de onun etrafında tavaf eder. İşte bu sebeple Allah: { أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ } “Tavaf edenler için Evimi temiz tutun” buyruğunda ve { عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ } “Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılmaları için senin hürmetli Evinin yanında...” [İbrâhîm: 37] kavlinde olduğu gibi bu mana bakımından onu Zât-ı Teâlâ'sına izafe etmiştir. Kâbe Câhiliye döneminden itibaren 'el-Beyt' ismiyle bilinmekteydi. Züheyr şöyle demiştir:
فَأَقْسَمْتُ بِالْبَيْتِ الَّذِي طَافَ حَوْلَهُ ... رِجَالٌ بَنَوْهُ مِنْ قُرَيْشٍ وَجُرْهُمِ
«Kureyş ve Cürhüm'den onu inşa eden adamların etrafında tavaf ettiği o Ev'e yemin ettim ki...»
وَالْمَثَابَةُ مَفْعَلَةٌ مِنْ ثَابَ يَثُوبُ إِذَا رَجَعَ وَيُقَالُ مَثَابَةٌ وَمُثَابٌ مِثْلَ مَقَامَةٍ وَمَقَامٍ، وَالْمُرَادُ بِالْمَثَابَةِ أَنَّهُ يَقْصِدُهُ النَّاسُ بِالتَّعْظِيمِ وَيَلُوذُونَ بِهِ.
Mesâbe (مَثَابَة); döndü anlamına gelen 'sâbe yesûbü' (ثَابَ يَثُوبُ) fiilinden 'mef'ale' veznindedir; makâme ve makâm gibi mesâbe ve mesâb denir. Mesâbe ile kastedilen, insanların tazimle oraya yönelmesi ve ona sığınmasıdır.
وَالْمُرَادُ مِنَ النَّاسِ سُكَّانُ مَكَّةَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ وَكُلُّ مَنْ يُجَاوِرُهُمْ وَيَدْخُلُ فِي حَلِفِهِمْ، فَتَعْرِيفُ النَّاسِ لِلْجِنْسِ الْمَعْهُودِ، وَتَعْلِيقٌ لِلنَّاسِ بِمَثَابَةٍ عَلَى التَّوْزِيعِ أَيْ يَزُورُهُ نَاسٌ وَيَذْهَبُونَ فَيَخْلُفُهُمْ نَاسٌ.
İnsanlardan (en-nâs) maksat, Mekke sakinlerinden İsmail'in zürriyeti ile onlara komşu olan ve onların hilfine (ittifakına) giren herkestir; dolayısıyla en-nâs kelimesinin marifeliği bilinen cins içindir. 'Li'n-nâs' ifadesinin 'mesâbeten' kelimesine taalluku ise tevzi (paylaştırma/dönüşümlü olma) üzeredir; yani birtakım insanlar onu ziyaret edip gider, ardından onların yerine başkaları gelir.
وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا ذِكْرَ مَنْقَبَةِ الْبَيْتِ وَالْمِنَّةُ عَلَى سَاكِنِيهِ كَانَ الْغَرَضُ التَّذْكِيرَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ أَنْ جَعْلَهُ لَا يَنْصَرِفُ عَنْهُ قَوْمٌ إِلَّا وَيَخْلُفُهُمْ قَوْمٌ آخَرُونَ، فَكَانَ الَّذِينَ يَخْلُفُونَ الزَّائِرِينَ قَائِمِينَ مَقَامَهُمْ بِالنِّسْبَةِ لِلْبَيْتِ وَسُكَّانِهِ، وَيَجُوزُ حَمْلُ تَعْرِيفِ النَّاسِ عَلَى الْعَهْدِ أَيْ يَثُوبُ إِلَيْهِ النَّاسُ الَّذِينَ أَلِفُوهُ وَهُمْ كُمَّلُ الزَّائِرِينَ فَهُمْ يَعُودُونَ إِلَيْهِ مِرَارًا، وَكَذَلِكَ كَانَ الشَّأْنُ عِنْدَ الْعَرَبِ.
Bundan maksat Beyt'in menkıbesini ve orada oturanlara yapılan lütfu zikretmek olunca, gaye Allah'ın bir topluluk oradan ayrıldığında mutlaka yerlerine başka bir topluluğun geçmesini sağlamak suretiyle bahşettiği nimeti hatırlatmaktır. Böylece ziyaretçilerin ardından gelenler, Beyt ve sakinleri açısından onların yerine geçmiş olmaktadır. en-Nâs kelimesindeki marifeliğin ahde hamledilmesi de caizdir; yani orayı tanıyan ve oraya alışkın olan kimseler —ki bunlar kâmil ziyaretçilerdir— oraya tekrar döner ve orayı defalarca ziyaret ederler; nitekim Arapların nezdinde durum böyleydi.
وَالْأَمْنُ مَصْدَرٌ أَخْبَرَ بِهِ عَنِ الْبَيْتِ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ سَبَبُ أَمْنٍ فَجُعِلَ كَأَنَّهُ نَفْسُ الْأَمْنِ مُبَالَغَةً. وَالْأَمْنُ حُفِظُ النَّاسِ مِنَ الْأَضْرَارِ فَتَشْرِيدُ الدَّعَّارِ وَحِرَاسَةُ الْبِلَادِ وَتَمْهِيدُ السُّبُلِ وَإِنَارَةُ الطُّرُقِ أَمْنٌ، وَالِانْتِصَافُ مِنَ الْجُنَاةِ وَالضَّرْبُ عَلَى أَيْدِي الظَّلَمَةِ وَإِرْجَاعُ الْحُقُوقِ إِلَى أَهْلِهَا أَمْنٌ، فَالْأَمْنُ يُفَسَّرُ فِي كُلِّ حَالٍ بِمَا يُنَاسِبُهُ، وَلَمَّا كَانَ الْغَالِبُ عَلَى أَحْوَالِ الْجَاهِلِيَّةِ أَخَذَ الْقَوِيِّ مَالَ الضَّعِيفِ وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمْ تَحَاكُمٌ وَلَا شَرِيعَةٌ كَانَ الْأَمْنُ يَوْمَئِذٍ هُوَ الْحَيْلُولَةُ بَيْنَ الْقَوِيِّ وَالضَّعِيفِ، فَجعل الله لَهُم الْبَيْتَ أَمْنًا لِلنَّاسِ يَوْمَئِذٍ أَيْ يَصُدُّ الْقَوِيَّ عَنْ أَنْ يَتَنَاوَلَ فِيهِ الضَّعِيفَ قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ [العنكبوت: ٦٧] فَهَذِهِ مِنَّةٌ عَلَى أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَأَمَّا فِي الْإِسْلَامِ فَقَدْ أَغْنَى اللَّهُ تَعَالَى بِمَا شَرَعَهُ مِنْ أَحْكَامِهِ وَمَا أَقَامَهُ مِنْ حُكَّامِهِ فَكَانَ ذَلِكَ أَمْنًا كَافِيًا. قَالَ السُّهَيْلِيُّ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً [آل عمرَان: ٩٧] إِنَّمَا هُوَ إِخْبَارٌ عَنْ تَعْظِيمِ حُرْمَتِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ نِعْمَةٌ مِنْهُ تَعَالَى عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ فَكَانَ فِي ذَلِكَ مَصْلَحَةٌ لِذَرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ ﵇.
Emn (أَمْن) mastardır; emniyet sebebi olması hasebiyle Beyt'e haber kılınmış ve mübalağa yoluyla bizzat emniyetin kendisi kılınmıştır. Emniyet, insanların zararlardan korunmasıdır; bozguncuların dağıtılması, beldelerin korunması, yolların düzeltilmesi ve yolların aydınlatılması bir emniyettir. Suçlulardan hakkın alınması, zalimlerin elinin engellenmesi ve hakların sahiplerine iade edilmesi bir emniyettir. Dolayısıyla emniyet her durumda kendisine uygun olan şekilde tefsir edilir. Câhiliye durumlarına galip olan husus güçlünün zayıfın malını alması iken ve aralarında ne bir muhakeme ne de bir şeriat bulunmazken, o gün emniyet güçlü ile zayıf arasına engel koymaktı. Bu yüzden Allah o gün onlar için Beyt'i insanlar için bir emniyet kılmıştır; yani güçlünün orada zayıfa el uzatmasını engellemiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } “Görmediler mi ki, çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken biz orayı güvenli bir harem kıldık?” [Ankebût: 67]. Bu, Câhiliye ehline bir lütuftur. İslâm'da ise Yüce Allah vazettiği hükümleriyle ve tayin ettiği yöneticileriyle [buna] ihtiyaç bırakmamıştır; böylece bu kâfi bir emniyet olmuştur. Süheylî şöyle demiştir: 'Yüce Allah'ın: { مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “İbrahim'in makamı; kim oraya girerse güvende olur” [Âl-i İmrân: 97] kavli, Yüce Allah'ın Mekke ehline bir nimeti olarak Câhiliye döneminde onun hürmetinin tazim edildiğini haber vermektedir; bunda da İsmail aleyhisselâm'ın zürriyeti için bir maslahat bulunmaktaydı.'
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَأَضْرَابِهَا عَلَى حُكْمِ إِقَامَةِ الْحُدُودِ وَالْعُقُوبَاتِ فِي الْحَرَمِ وَسَيَأْتِي تَفْصِيلُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْبَقَرَة: ١٩١] الْآيَةَ وَلَيْسَ مِنْ غَرَضِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Fukaha bu ayet ve benzerleriyle Harem bölgesinde hadlerin ve cezaların tatbik edilmesi hükmüne istidlalde bulunma hususunda ihtilaf etmiştir; bunun ayrıntısı Yüce Allah'ın: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Mescid-i Haram'ın yanında onlarla savaşmayın” [Bakara: 191] ayetinde gelecektir ve bu ayetin maksatları arasında yer almamaktadır.
وَالْمُرَادُ مِنَ الْجَعْلِ فِي الْآيَةِ إِمَّا الْجَعْلُ التَّكْوِينِيُّ لِأَنَّ ذَلِكَ قَدَّرَهُ اللَّهُ وَأَوْجَدَ أَسْبَابَهُ فَاسْتَقَرَّ ذَلِكَ بَيْنَ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ وَيَسَّرَهُمْ إِلَى تَعْظِيمِهِ، وَإِمَّا الْجَعْلُ أَنْ أَمَرَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ بِذَلِكَ فَأَبْلَغَهُ إِبْرَاهِيمُ ابْنَهُ إِسْمَاعِيلَ وَبَثَّهُ فِي ذُرِّيَّتِهِ فَتَلْقَاهُ أَعْقَابُهُمْ تَلَقِّي الْأُمُورِ الْمُسَلَّمَةِ، فَدَامَ ذَلِكَ الْأَمْنُ فِي الْعُصُورِ وَالْأَجْيَالِ مِنْ عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِلَى أَنْ أَغْنَى اللَّهُ عَنْهُ بِمَا شَرَعَ
Ayetteki kılmaktan (el-ce'l) maksat; ya tekvînî kılmadır, çünkü bunu Allah takdir etmiş ve sebeplerini var kılmıştır, böylece bu durum Câhiliye ehli arasında yerleşmiş ve onları orayı tazim etmeye muvaffak kılmıştır; ya da kılmaktan maksat Allah'ın bunu İbrahim'e emretmesi, İbrahim'in de oğlu İsmail'e tebliğ edip zürriyeti arasında yayması ve onların nesillerinin de bunu tartışmasız kabul gören esaslar olarak benimsemesidir. Böylece bu emniyet İbrahim aleyhisselâm döneminden itibaren asırlar ve nesiller boyunca sürmüş, nihayetinde Allah vazettiği hükümlerle buna ihtiyaç bırakmamıştır;
مِنْ أَحْكَامِ الْأَمْنِ فِي الْإِسْلَامِ فِي كُلِّ مَكَانٍ وَتَمَّ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَا يُرِيبُكُمْ مَا حَدَثَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مِنَ الْخَوْفِ فِي حِصَارِ الْحَجَّاجِ فِي فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ وَلَا مَا حَدَثَ فِيهِ مِنَ الرُّعْبِ وَالْقَتْلِ وَالنَّهْبِ فِي زَمَنِ الْقَرَامِطَةِ حِينَ غَزَاهُ الْحَسَنُ ابْن بَهْرَامَ الْجُنَّابِيُّ (نِسْبَةٌ إِلَى بَلْدَةٍ يُقَالُ لَهَا جُنَّابَةُ بِتَشْدِيدِ
İslâm'da her yerde geçerli olan emniyet hükümleriyle buna ihtiyaç bırakmamış ve Yüce Allah'ın muradı tamamlanmıştır. Dolayısıyla İbnü'z-Zübeyr fitnesinde Haccâc'ın kuşatması esnasında Mescid-i Haram'da meydana gelen korku veya Karmatîlerin reisi el-Hasan b. Behrâm el-Cünnâbî (şeddeli
النُّونِ) كَبِيرُ الْقَرَامِطَةِ إِذْ قَتَلَ بِمَكَّةَ آلَافًا مِنَ النَّاسِ وَكَانَ يَقُولُ لَهُمْ يَا كِلَابُ أَلَيْسَ قَالَ لَكُمْ مُحَمَّدٌ الْمَكِّيُّ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً [آل عمرَان: ٩٧] أَيُّ أَمْنٍ هُنَا؟ وَهُوَ جَاهِلٌ غَبِيٌّ لِأَنَّ اللَّهَ أَرَادَ الْأَمْرَ بِأَنْ يَجْعَلَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ مَأْمَنًا فِي مُدَّةِ الْجَاهِلِيَّةِ إِذْ لَمْ يَكُنْ لِلنَّاسِ وَازِعٌ عَنِ الظُّلْمِ، أَوْ هُوَ خَبَرٌ مُرَادٌ بِهِ الْأَمْرُ مِثْلَ وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] .
nûn ile Cünnâbe adlı beldeye nisbetle) oraya saldırdığında Mekke'de binlerce insanı katledip onlara: 'Ey köpekler! Mekkeli Muhammed size { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } [Âl-i İmrân: 97 “kim oraya girerse güvende olur”] dememiş miydi? Nerede burada emniyet?' dediği Karmatîler döneminde orada meydana gelen dehşet, katliam ve yağma sizi şüpheye düşürmesin. Zira o câhil ve ahmak biridir; çünkü Allah insanların zulümden caydırıcı bir otoriteye sahip olmadığı Câhiliye döneminde Mescid-i Haram'ın bir sığınak kılınmasını murat etmiştir yahut bu, { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi başlarına üç kur' beklerler” [Bakara: 228] ayetinde olduğu gibi kendisiyle emir kastedilmiş bir haberdir.
وَقَوْلُهُ: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ بِصِيغَةِ الْمَاضِي عَطْفًا عَلَى جَعَلْنَا فَيَكُونُ هَذَا الِاتِّخَاذُ مِنْ آثَارِ ذَلِكَ الْجَعْلِ فَالْمَعْنَى أَلْهَمْنَا النَّاسَ أَنْ يَتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلَّى، أَوْ أَمَرْنَاهُمْ بِذَلِكَ عَلَى لِسَانِ إِبْرَاهِيمَ فَامْتَثَلُوا وَاتَّخَذُوهُ، فَهُوَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى حُصُولِ الْجَعْلِ بِطَرِيقِ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ جَعَلْنَا ذَلِكَ فَاتَّخَذُوا، وَقَرَأَهُ بَاقِي الْعَشَرَةِ بِكَسْرِ الْخَاءِ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ أَيْ قُلْنَا اتَّخِذُوا بِقَرِينَةِ الْخِطَابِ فَيَكُونُ الْعَامِلُ الْمَعْطُوفُ مَحْذُوفًا بِالْقَرِينَةِ وَبَقِيَ مَعْمُولُهُ كَقَوْلِ لَبِيَدٍ:
Yüce Allah'ın { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “İbrahim'in makamından bir namazgâh edinin” kavlini Nâfi' ve İbn Âmir, { جَعَلْنَا } fiiline atıfla mazi sığasıyla [ittehazû / edindiler şeklinde] okumuştur; dolayısıyla bu edinme o kılmanın eserlerinden biri olur. Bu durumda anlam: 'İnsanlara İbrahim'in makamından bir namazgâh edinmelerini ilham ettik' yahut 'İbrahim'in diliyle onlara bunu emrettik, onlar da icabet edip orayı edindiler' şeklinde olur; dolayısıyla bu, delâlet-i iktizâ yoluyla kılmanın gerçekleştiğine delalet etmek içindir, sanki 'Biz öyle kıldık, onlar da edindiler' denilmiş gibidir. On kıraat imamının geri kalanı ise hitap karinesiyle 'kavlin takdiri' üzerine (yani 'edinin dedik' takdiriyle) hâ harfini kesreli olarak emir sığasıyla okumuştur; böylece matuf olan âmil karine sebebiyle hazfedilmiş, mamulü ise bâkî kalmıştır. Tıpkı Lebîd'in şu sözünde olduğu gibi:
فَعَلَا فُرُوعُ الْأَيْهَقَانِ وَأَطْفَلَتْ ... بِالْجَلْهَتَيْنِ ظِبَاؤُهَا وَنَعَامُهَا
«Eyhekan bitkisinin dalları boy verdi; iki vadinin kenarında ceylanları yavruladı ve deve kuşları da [yumurtladı].»
أَرَادَ وَبَاضَتْ نَعَامُهَا فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ لِأَفْرَاخِ الطَّيْرِ أَطْفَالٌ، فَمَآلُ الْقِرَاءَتَيْنِ إِلَى مُفَادٍ وَاحِدٍ.
Burada 've deve kuşları da yumurtladı' demek istemiştir; zira kuş yavruları için 'etfelet' (yavruladı) denilmez. Dolayısıyla iki kıraatin neticesi aynı anlama varmaktadır.
ومقام إِبْرَاهِيمَ يُطْلَقُ عَلَى الْكَعْبَةِ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَقُومُ عِنْدَهَا يَعْبُدُ اللَّهَ تَعَالَى وَيَدْعُو إِلَى تَوْحِيدِهِ، قَالَ زَيْدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ:
Makam-ı İbrahim (مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ), İbrahim Yüce Allah'a ibadet etmek ve O'nun tevhidini tebliğ etmek üzere yanında durduğu (kıyam ettiği) için Kâbe hakkında da kullanılır. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl şöyle demiştir:
عُذْتُ بِمَا عَاذَ بِهِ إِبْرَاهِمْ ... مُسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةِ وَهُوَ قَائِمْ
«İbrahim'in, Kâbe'ye yönelmiş ayaktayken sığındığı şeye sığındım.»
وَبِهَذَا الْإِطْلَاقِ جَاءَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً [آل عمرَان:
Bu kullanım, Yüce Allah'ın: { مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } [Âl-i İmrân:
٩٧] إِذِ الدُّخُولُ مِنْ عَلَائِقِ الْبَيْتِ، وَيُطْلَقُ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ عَلَى الْحَجْرِ الَّذِي كَانَ يَقِفُ عَلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ ﵇ حِينَ بِنَائِهِ الْكَعْبَةَ لِيَرْتَفِعَ لِوَضْعِ الْحِجَارَةِ فِي أَعْلَى الْجِدَارِ كَمَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ، وَقَدْ ثَبَتَتْ آثَارُ قَدَمَيْهِ فِي الْحَجَرِ. قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ رَأَيْتُ فِي الْمَقَامِ أَثَرَ أَصَابِعِهِ وَأَخْمَصَ قَدَمَيْهِ غَيْرَ أَنَّهُ أَذْهَبَهُ مَسْحُ النَّاسِ بِأَيْدِيهِمْ، وَهَذَا الْحَجَرُ يُعْرَفُ إِلَى الْيَوْمِ بِالْمَقَامِ، وَقَدْ رَكَعَ النَّبِيءُ ﷺ فِي مَوْضِعِهِ رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ طَوَافِ الْقُدُومِ فَكَانَ الرُّكُوعُ عِنْدَهُ مِنْ سُنَّةِ الْفَرَاغِ مِنَ الطَّوَافِ.
97 “İbrahim'in makamı; kim oraya girerse güvende olur”] kavlinde de vârit olmuştur; zira girmek ancak Ev'in özelliklerindendir. Makam-ı İbrahim, Buhârî'nin tahric ettiği üzere İbrahim aleyhisselâm'ın Kâbe'yi inşa ederken duvarın üst kısmına taş koymak üzere yükselmek için üzerine bastığı taş hakkında da kullanılır. Ayak izleri bu taşta sabit kalmıştır. Enes b. Mâlik: 'Makamda onun parmaklarının ve ayak tabanlarının izini gördüm; ancak insanların elleriyle sürmesi onu giderdi' demiştir. Bu taş günümüze kadar 'Makam' olarak bilinmektedir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem kudûm tavafından sonra onun bulunduğu yerde iki rekât namaz kılmıştır; dolayısıyla onun yanında rükû etmek tavafı tamamlamanın sünneti olmuştur.
وَالْمُصَلَّى مَوْضِعُ الصَّلَاةِ وَصَلَاتُهُمْ يَوْمَئِذٍ الدُّعَاءُ وَالْخُضُوعُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَكَانَ إِبْرَاهِيمُُُ
Musallâ (مُصَلَّى), namaz kılınan / dua edilen yerdir; onların o günkü namazı ise dua ve Yüce Allah'a boyun eğmekti. İbrahim
قَدْ وَضَعَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ حَوْلَ الْكَعْبَةِ وَوَضَعَ الْحَجَرَ الَّذِي كَانَ يَرْتَفِعُ عَلَيْهِ لِلْبِنَاءِ حَوْلَهَا فَكَانَ الْمُصَلَّى عَلَى الْحَجَرِ الْمُسَمَّى بِالْمَقَامِ فَذَلِكَ يَكُونُ الْمُصَلَّى مُتَّخَذًا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ عَلَى كِلَا الْإِطْلَاقَيْنِ.
Mescid-i Haram'ı Kâbe'nin etrafına yerleştirmiş, inşaat için üzerine çıktığı taşı da onun yanına koymuştu; dolayısıyla namazgâh 'Makam' adı verilen taşın yanındaydı. Böylece musallâ her iki ıtlaka (anlama) göre de Makam-ı İbrahim'den edinilmiş olmaktadır.
وَالْقِرَاءَتَانِ تَقْتَضِيَانِ أَنَّ اتِّخَاذَ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلَّى كَانَ مِنْ عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَلَمْ يَكُنِ الْحَجَرُ الَّذِي اعْتَلَى عَلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ فِي الْبِنَاءِ مَخْصُوصًا بِصَلَاةٍ عِنْدَهُ وَلَكِنَّهُ مَشْمُولٌ لِلصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ بَقِيَ الْأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ إِلَى أَنْ كَانَ عَامُ حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَوْ عَامُ الْفَتْحِ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَمَعَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ثُمَّ سُنَّتِ الصَّلَاةُ عِنْدَ الْمَقَامِ فِي طَوَافِ الْقُدُومِ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ:
İki kıraat, Makam-ı İbrahim'in musallâ (namazgâh) edinilmesinin İbrahim aleyhisselâm'ın döneminden beri var olduğunu iktiza etmektedir. İbrahim'in inşaat esnasında üzerine çıktığı taş, yanında namaz kılınmaya tahsis edilmiş değildi; bilakis Mescid-i Haram'daki namaza dâhildi. İslâm geldiğinde, Veda Haccı yılına yahut Fetih yılına kadar bu durum böyle devam etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid-i Haram'a girdi ve yanında Ömer b. el-Hattâb vardı; ardından kudûm tavafında Makam'ın yanında namaz kılmak sünnet kılındı. Buhârî, Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir:
«وَافَقْتُ رَبِّي فِي ثَلَاثٍ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوِ اتَّخَذْنَا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى فَنَزَلَتْ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى، وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ تُثِيرُ مَعْنًى آخَرَ لِلْآيَةِ وَهِيَ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ مُوَجَّهًا لِلْمُسْلِمِينَ فَتَكُونُ جُمْلَةُ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى مُعْتَرِضَةً بَيْنَ جُمْلَةِ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَجُمْلَةِ وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ اعْتِرَاضًا اسْتِطْرَادِيًّا، وَلِلْجَمْعِ بَيْنَ الِاحْتِمَالَاتِ الثَّلَاثَةِ فِي الْآيَةِ يَكُونُ تَأْوِيلُ قَوْلِ عُمَرَ «فَنَزَلَتْ» أَنَّهُ نَزَلَ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ شَرْعُ الصَّلَاةِ عِنْدَ حَجَرِ الْمَقَامِ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ مَشْرُوعًا لَهُمْ لِيَسْتَقِيمَ الْجَمْعُ بَيْنَ مَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاتَّخَذُوا بِصِيغَةِ الْمَاضِي وَبِصِيغَةِ الْأَمْرِ فَإِنَّ صِيغَةَ الْمَاضِي لَا تَحْتَمِلُ غَيْرَ حِكَايَةِ مَا كَانَ فِي زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ وَصِيغَةَ الْأَمْرِ تَحْتَمِلُ ذَلِكَ وَتَحْتَمِلُ أَنْ يُرَادَ بِهَا مَعْنَى التَّشْرِيعِ لِلْمُسْلِمِينَ، إِعْمَالًا لِلْقُرْآنِ بِكُلِّ مَا تَحْتَمِلُهُ أَلْفَاظُهُ حَسْبَمَا بَيَّنَاهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ.
«Rabbime üç hususta muvafakat ettim: 'Ey Allah'ın Resûlü! Makam-ı İbrahim'i namazgâh edinsek ya!' dedim; bunun üzerine { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “Siz de İbrahim'in makamından bir namazgâh edinin” ayeti indi.» Bu rivayet, ayet için başka bir anlam daha ortaya çıkarmaktadır; o da hitabın Müslümanlara yönelik olmasıdır. Bu durumda { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } cümlesi, { جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ } cümlesi ile { وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ } cümlesi arasında istıtrâdî (konu dışı ara söz kabilinden) bir itiraziyye (ara cümle) olur. Ayetteki üç ihtimali cem etmek (birleştirmek) için Ömer'in «bunun üzerine indi» sözünün tevili; Makam taşının yanında namaz kılmanın daha önce Müslümanlara meşru kılınmamışken sonradan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e meşru kılınarak inmiş olmasıdır. Ta ki hem mazi kipiyle { وَاتَّخَذُوا } hem de emir kipiyle { وَاتَّخِذُوا } şeklindeki iki kıraatin anlamını birleştirmek tutarlı olsun. Zira mazi kipi, İbrahim zamanında olanı hikâye etmekten başkasına ihtimal taşımazken, emir kipi hem bunu hem de dokuzuncu mukaddimede açıkladığımız üzere Kur'an'ı lafızlarının ihtimal taşıdığı tüm manalara hamletme kuralı gereğince Müslümanlara teşri kılınma anlamını kastetmeye ihtimal taşır.
وَقَوْلُهُ: وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ، الْعَهْدُ أَصْلُهُ الْوَعْدُ الْمُؤَكَّدُ وُقُوعَهُ وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَة: ١٢٤] ، فَإِذَا عُدِّيَ بِإِلَى كَانَ بِمَعْنَى الْوَصِيَّةِ الْمُؤَكِّدِ عَلَى الْمُوصَى الْعَمَلِ بِهَا فَعَهِدَ هُنَا بِمَعْنَى أَرْسَلَ عَهْدًا إِلَيْهِ أَيْ أَرْسَلَ إِلَيْهِ يَأْخُذُ مِنْهُمْ عَهْدًا، فَالْمَعْنَى وَأَوْصَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ.
Yüce Allah'ın: { وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ } “İbrahim ve İsmail'e de ahdettik” kavline gelince; Ahid (عَهْد) kelimesinin aslı, vuku bulması pekiştirilmiş sözdür. Bu husus az önce Yüce Allah'ın: { قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } [Bakara: 124] “Zalimler ahdime eremez, dedi” kavlinde geçmişti. Bu fiil 'ilâ' (إِلَى) harf-i ceri ile geçişli kılındığında, vasiyet edilen kimsenin onun gereğini yerine getirmesi pekiştirilen bir vasiyet/emir anlamı kazanır. Buradaki ahdettik (عَهِدْنَا) ifadesi, ona bir ahit gönderdi, yani onlardan söz almak üzere ona [vahy] gönderdi manasındadır. Buna göre mana: «Ve İbrahim ile İsmail'e vasiyet ettik / emrettik» demektir.
وَقَوْلُهُ: أَنْ طَهِّرا أَنْ تَفْسِيرِيَّةَ لِأَنَّ الْوَصِيَّةَ فِيهَا مَعْنَى الْقَوْلِ دُونَ حُرُوفِهِ فَالتَّفْسِيرُ لِلْقَوْلِ الضِّمْنِيِّ وَالْمُفَسِّرِ هُوَ مَا بَعْدَ (أَنْ) فَلَا تَقْدِيرَ فِي الْكَلَامِ وَلَوْلَا قَصْدُ حِكَايَةِ الْقَوْلِ لَمَا جَاءَ بَعْدَ (أَنْ) بِلَفْظِ الْأَمْرِ، وَلَقَالَ بِتَطْهِيرِ بَيْتِي إِلَخْ.
Yüce Allah'ın: { أَنْ طَهِّرا } “İkiniz temizleyin diye” kavlindeki 'en' (أَنْ) tefsiriyye edatıdır. Çünkü vasiyette, kavil (söz) lafzı bulunmasa da onun manası vardır; dolayısıyla tefsir zımnî kavle aittir ve tefsir eden de 'en' edatından sonra gelen kısımdır. Bu sebeple kelamda bir takdir (gizli öge) yoktur. Eğer sözün hikâye edilmesi kastedilmemiş olsaydı, 'en' edatından sonra emir lafzıyla gelinmez, 'beytimi temizlemekle' vb. denilirdi.
وَالْمُرَادُ مِنْ تَطْهِيرِ الْبَيْتِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ لَفْظُ التَّطْهِيرِ مِنْ مَحْسُوسٍ بِأَنْ يُحْفَظَ مِنَ الْقَاذُورَاتِ وَالْأَوْسَاخِ لِيَكُونَ الْمُتَعَبِّدُ فِيهِ مُقْبِلًا عَلَى الْعِبَادَةِ دُونَ تَكْدِيرٍ، وَمِنْ تَطْهِيرٍ مَعْنَوِيٍّ
Evin temizlenmesinden murat, tathir (temizleme) lafzının delalet ettiği şeydir: Maddi temizlik olarak, orada ibadet edenin herhangi bir rahatsızlık duymadan ibadete yönelebilmesi için pisliklerden ve kirlerden korunmasıdır. Manevi temizlik olarak ise,
وَهُوَ أَنْ يُبْعَدَ عَنْهُ مَا لَا يَلِيقُ بِالْقَصْدِ مِنْ بِنَائِهِ مِنَ الْأَصْنَامِ وَالْأَفْعَالِ الْمُنَافِيَةِ لِلْحَقِّ كَالْعُدْوَانِ وَالْفُسُوقِ، وَالْمُنَافِيَةِ لِلْمُرُوءَةِ كَالطَّوَافِ عُرْيًا دُونَ ثِيَابِ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ.
Putlardan ve düşmanlık ile fısk gibi hakka aykırı fiillerden ve erkeklerle kadınların elbisesiz, çıplak tavaf etmeleri gibi mürüvvete aykırı davranışlardan, yani [Kâbe'nin] inşa ediliş maksadına yakışmayan her şeyden uzak tutulmasıdır.
وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَيْسُوا أَهْلًا لِعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُطَهِّرُوهُ مِمَّا يَجِبُ تَطْهِيرُهُ مِنْهُ قَالَ تَعَالَى: وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ [الْأَنْفَال: ٣٤] وَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ [التَّوْبَة: ٢٨] .
Bunda, müşriklerin Mescid-i Haram'ı imar etmeye ehil olmadıklarına dair üstü kapalı bir dokundurma vardır; zira onlar Mescid'i temizlenmesi gereken şeylerden temizlememişlerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } [Enfâl: 34] “Oysa onlar O'nun velileri (hizmetkârları) değillerdi. O'nun velileri ancak takva sahipleridir” ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } [Tevbe: 28] “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir.”
وَالطَّائِفُونَ وَالْعَاكِفُونَ وَالرَّاكِعُونَ وَالسَّاجِدُونَ أَصْنَافُ الْمُتَعَبِّدِينَ فِي الْبَيْتِ مِنْ طَوَافٍ وَاعْتِكَافٍ وَصَلَاةٍ، وَهُمْ أَصْنَافُ الْمُتَلَبِّسِينَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ سَوَاءٌ انْفَرَدَتْ بَعْضُ الطَّوَائِفِ بِبَعْضِ هَذِهِ الصِّفَاتِ أَوِ اجْتَمَعَتِ الصِّفَاتُ فِي طَائِفَةٍ أَوْ طَوَائِفٍ، وَذَلِكَ كُلُّهُ فِي الْكَعْبَةِ قَبْلَ وَضْعِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَهَؤُلَاءِ هُمْ إِسْمَاعِيلُ وَأَبْنَاؤُهُ وَأَصْهَارُهُ مِنْ جُرْهُمٍ وَكُلُّ مَنْ آمَنَ بِدِينِ الْحَنِيفِيَّةِ مِنْ جِيرَانِهِمْ.
Tavaf edenler, itikâfa girenler, rükû edenler ve secde edenler; tavaf, itikâf ve namaz kılmak suretiyle Ev'de ibadet edenlerin zümreleridir. Bunlar, söz konusu vasıflarla muttasıf olan sınıflardır; ister bazı topluluklar bu vasıfların bazısıyla müstakil olsun, isterse bu vasıflar tek bir toplulukta veya birden fazla toplulukta toplanmış olsun. Bütün bunlar Mescid-i Haram kurulmadan önce Kâbe'de gerçekleşmekteydi. Bunlar da İsmail, oğulları, Cürhümlülerden olan hısımları ve komşularından Haniflik dinine iman eden herkes idi.
وَقَدْ جَمَعَ الطَّائِفَ وَالْعَاكِفَ جَمْعَ سَلَامَةِ، وَجَمْعَ الرَّاكِعَ وَالسَّاجِدَ جَمْعَ تَكْسِيرٍ، تَفَنُّنًا فِي الْكَلَامِ وَبُعْدًا عَنْ تَكْرِيرِ الصِّيغَةِ أَكْثَرَ مِنْ مَرَّةٍ بِخِلَافِ نَحْوَ قَوْلِهِ: مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ قانِتاتٍ تائِباتٍ [التَّحْرِيم: ٥] الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [الْأَحْزَاب: ٣٥] الْآيَةَ، وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ «جَمَعَ الطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ جَمْعَ سَلَامَةٍ لِأَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَى لَفْظِ الْفِعْلِ بِمَنْزِلَةِ يَطُوفُونَ أَيْ يُجَدِّدُونَ الطَّوَافَ لِلْإِشْعَارِ بِعِلَّةِ تَطْهِيرِ الْبَيْتِ وَهُوَ قُرْبُ هَذَيْنِ مِنَ الْبَيْتِ بِخِلَافِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ فَإِنَّهُ لَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَا فِي الْبَيْتِ وَلَا عِنْدَهُ فَلِذَلِكَ لَمْ يُجْمَعْ جَمْعَ سَلَامَةٍ» ، وَهَذَا الْكَلَامُ يُؤْذِنُ بِالْفَرْقِ بَيْنَ جَمْعِ السَّلَامَةِ وَجَمْعِ التَّكْسِيرِ مِنْ حَيْثُ الْإِشْعَارِ بِالْحُدُوثِ وَالتَّجَدُّدِ، وَيَشْهَدُ لَهُ كَلَامُ أَبِي الْفَتْحِ ابْن جِنِّي فِي «شَرْحِ الْحَمَاسَةِ» عِنْدَ قَوْلِ الْأَحْوَصِ الْأَنْصَارِيِّ:
Kelamda sanat ve güzellik sağlamak, lafız kalıbını birden fazla tekrarlamaktan kaçınmak amacıyla 'tâif' ve 'âkif' kelimeleri kurallı çoğul (cem-i müzekker-i sâlim), 'râki'' ve 'sâcid' kelimeleri ise kuralsız çoğul (cem-i teksir) olarak getirilmiştir. Bu durum, Yüce Allah'ın: { مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ قانِتاتٍ تائِباتٍ } [Tahrîm: 5] “Müslüman, mümin, itaatkâr, tövbekâr...” ayeti ile { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } [Ahzâb: 35] “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar...” ayetinin hilafınadır. İbn Arafe şöyle demiştir: «Tavaf edenleri ve itikâfa girenleri kurallı çoğul yaptı; çünkü bu, Ev'in temizlenme gerekçesini, yani bu iki grubun Ev'e yakınlığını hissettirmek üzere 'tavaf ediyorlar' yani tavafı sürekli yeniliyorlar manasındaki fiil lafzına daha yakındır. Rükû ve secdede ise durum böyle değildir; zira bu ikisinin mutlaka Ev'de veya Ev'in yanında olması gerekmez, işte bu yüzden kurallı çoğul yapılmamıştır.» Bu söz, meydana geliş (hudûs) ve yenilenmeyi (teceddüd) hissettirme bakımından kurallı çoğul ile kuralsız çoğul arasındaki farka işaret etmektedir. Ebü'l-Feth İbn Cinnî'nin, el-Ahvas el-Ensârî'nin şu beyti hakkındaki Şerhu'l-Hamâse'sindeki sözü de bunu desteklemektedir:
فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ عَنْ مُتَخَمِّطٍ ... تُخْشَى بَوَادِرُهُ عَلَى الْأَقْرَانِ
«O [yerinden] ayrıldığı zaman, akranlarına karşı öfkesinin taşkınlıklarından korkulan celalli bir yiğidin yanından ayrılır.»
قَالَ أَبُو الْفَتْحِ: «جَازَ أَنْ يَتَعَلَّقَ عَلَى بِبَوَادِرِ، وَإِنْ كَانَ جَمْعًا مُكَسَّرًا وَالْمَصْدَرُ إِذَا كُسِرَ بَعُدَ بِتَكْسِيرِهِ عَنْ شِبْهِ الْفِعْلِ، وَإِذَا جَازَ تَعَلُّقُ الْمَفْعُولِ بِهِ بِالْمَصْدَرِ مُكَسَّرًا نَحْوَ «مَوَاعِيدُ عُرْقُوبٍ أَخَاهُ» كَانَ تَعَلُّقُ حَرْفِ الْجَرِّ بِهِ أَجْوَزَ» . فَصَرِيحُ كَلَامِهِ أَنَّ التَّكْسِيرَ يُبْعِدُ مَا هُوَ بِمَعْنَى الْفِعْلِ عَنْ شِبْهِ الْفِعْلِ.
Ebü'l-Feth şöyle demiştir: «'Alâ' (عَلَى) harf-i cerinin 'bevâdir'e bağlanması caiz olmuştur; her ne kadar kuralsız çoğul (cem-i mükesser) olsa da. Çünkü masdar kuralsız çoğul yapıldığında bu çoğaltma sebebiyle fiile benzemekten uzaklaşır. 'Urkub'un kardeşine vadetmesi' örneğindeki gibi mef'ûlün bih'in kuralsız çoğul yapılmış masdara bağlanması caiz olduğuna göre, harf-i cerin ona bağlanması evleviyetle caiz olur.» Onun bu açık ifadesi göstermektedir ki kuralsız çoğul yapmak, fiil manasında olan şeyi fiile benzemekten uzaklaştırır.
وَخُولِفَ بَيْنَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ زِيَادَةٌ فِي التَّفَنُّنِ وَإِلَّا فَإِنَّ السَّاجِدَ يُجْمَعُ عَلَى سُجَّدٍ إِلَّا أَنَّ الْأَكْثَرَ فِيهِمَا إِذَا اقْتَرَنَا أَنْ يُخَالَفَ بَيْنَ صِيغَتَيْهِمَا قَالَ كُثَيِّرٌ:
Üslup zenginliğini artırmak için rükû ile secde [kalıpları] arasında farklılık gözetilmiştir; aksi takdirde 'sâcid' kelimesi 'sücced' şeklinde de çoğul yapılır. Ancak bu iki kelime bir arada geldiğinde çoğunlukla kalıplarının farklı getirilmesi esastır. Kuseyyir şöyle demiştir:
لَوْ يَسْمَعُونَ كَمَا سَمِعْتُ كَلَامَهَا ... خَرُّوا لِعَزَّةَ رُكَّعًا وَسُجُودَا
«Benim onun sözünü işittiğim gibi işitselerdi, Azze için rükû ve secde ederek yere kapanırlardı.»
وَقَدْ عَلِمْتُمْ مِنَ النَّحْوِ وَالصَّرْفِ أَنَّ جَمْعَ فَاعِلٍ عَلَى فُعُولٍ سَمَاعِيٌّ فَمِنْهُ شُهُودٌ وَهُجُوعٌ وَهُجُودٌ وَسُجُودٌ.
Nahiv ve sarf ilminden bildiğiniz üzere, 'fâil' vezninin 'fuûl' kalıbında çoğul yapılması semâîdir (işitmeye dayalıdır); 'şühûd', 'hücû'', 'hücûd' ve 'sücûd' kelimeleri bundandır.
وَلَمْ يَعْطِفِ السُّجُودَ عَلَى (الركع) لِأَن الوصفين مُتَلَازِمَانِ وَلَوْ عَطَفَ لَتُوُهِّمَ أَنَّهُمَا وصفان مفترقان.
Secde edenler (السُّجُود) kelimesini rükû edenler (الرُّكَّعِ) kelimesi üzerine [atf harfiyle] bağlamamıştır; çünkü iki vasıf birbiriyle ayrılmaz derecede bağlantılıdır. Eğer atfetseydi, bu ikisinin birbirinden tamamen ayrı iki vasıf olduğu zannedilebilirdi.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٢٦]
[Bakara Suresi (2), Ayet 126]