وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } (126) “Hani İbrahim şöyle demişti: 'Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl ve halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları ürünlerle rızıklandır.' [Allah da] şöyle buyurdu: 'İnkâr edeni de az bir süre faydalandırır, sonra onu ateş azabına sürüklerim. Ne kötü bir varış yeridir o!'”
عَطْفٌ عَلَى وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً [الْبَقَرَة: ١٢٥] لإِفَادَة مَنْقَبَةٍ ثَالِثَةٍ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي اسْتِجَابَةِ دَعَوْتِهِ بِفَضْلِ مَكَّةَ وَالنِّعْمَةِ عَلَى سَاكِنِيهَا إِذَا شَكَرُوا، وَتَنْبِيهٌ ثَالِثٌ لِمُشْرِكِي مَكَّةَ يَوْمَئِذٍ لِيَتَذَكَّرُوا دَعْوَةَ أَبِيهِمْ إِبْرَاهِيمَ الْمُشْعِرَةِ بِحِرْصِهِ عَلَى إِيمَانِهِمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ حَتَّى خَصَّ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ بِدَعْوَتِهِ الْمُؤْمِنِينَ فَيَعْرِضُ الْمُشْرِكُونَ أَنْفُسَهُمْ عَلَى الْحَالِ الَّتِي سَأَلَهَا أَبُوهُمْ فَيَتَّضِحُ لَهُمْ أَنَّهُمْ عَلَى غَيْرِ تِلْكَ الْحَالَةِ، وَفِي ذَلِكَ بَعْثٌ لَهُمْ عَلَى الِاتِّصَافِ بِذَلِكَ لِأَنَّ لِلنَّاسِ رَغْبَةً فِي الِاقْتِدَاءِ بِأَسْلَافِهِمْ وَحَنِينًا إِلَى أَحْوَالِهِمْ، وَفِي ذَلِكَ كُلُّهُ تَعْرِيضٌ بِهِمْ بِأَنَّ مَا يُدْلُونَ بِهِ مِنَ النَّسَبِ لِإِبْرَاهِيمَ وَمِنْ عِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمِنْ شَعَائِرِ الْحَجِّ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ، كَمَا عَرَضَ بِالْآيَاتِ قَبْلَ ذَلِكَ بِالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ هُنَا: ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ وَبِهِ تَظْهَرُ مُنَاسَبَةُ ذِكْرِ هَذِهِ الْمَنْقَبَةِ عَقِبَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً [الْبَقَرَة: ١٢٥] .
Mekke'nin fazileti ve şükrettikleri takdirde orada yaşayanlara nimet verilmesi hususundaki duasının kabul edilmesiyle İbrahim aleyhisselâm'a ait üçüncü bir menkıbeyi bildirmek ve o günkü Mekke müşriklerine, ataları İbrahim'in Allah'a ve ahiret gününe iman etmeleri konusundaki hırsını hissettiren duasını hatırlatmak üzere { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً } [Bakara: 125] ayetine atfedilmiştir. Zira o, zürriyetinden sadece müminleri duasına tahsis etmiştir; böylece müşrikler atalarının talep ettiği hâle kendi nefislerini arz etsinler de kendilerinin o hâlden tamamen uzak oldukları açıklığa kavuşsun. Bunda, insanların atalarına uyma ve onların durumlarına özlem duyma arzusu taşıması sebebiyle, kendilerini bu vasıfla vasıflanmaya sevk etme vardır. Bütün bunlarda, daha önce Yahudi ve Hristiyanlara üstü kapalı dokundurulduğu gibi, İbrahim'e soy bağıyla bağlanmalarının, Mescid-i Haram'ı imar etmelerinin ve hac ibadetlerinin Allah'a şirk koşmaktan kendilerini kurtarmayacağına dair müşriklere bir tariz (dokundurma) bulunmaktadır; nitekim burada: { ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “sonra onu ateş azabına sürüklerim. Ne kötü bir varış yeridir o!” buyrulmuştur. Böylece bu menkıbenin, Yüce Allah'ın: { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً } [Bakara: 125] kavlinin hemen ardından zikredilmesinin münasebeti açıkça ortaya çıkmaktadır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: هَذَا بَلَداً مُرَادٌ بِهِ الْمَوْضِعُ الْقَائِمُ بِهِ إِبْرَاهِيمُ حِينَ دُعَائِهِ وَهُوَ الْمَكَان الَّذِي عَلَيْهِ امْرَأَتَهُ وَابْنَهُ وَعَزَمَ عَلَى بِنَاءِ الْكَعْبَةِ فِيهِ إِنْ كَانَ الدُّعَاءُ قَبْلَ الْبِنَاءِ، أَوِ الَّذِي بُنِيَ فِيهِ الْكَعْبَةُ إِنْ كَانَ الدُّعَاءُ بَعْدَ الْبِنَاءِ، فَإِنَّ الِاسْتِحْضَارَ بِالذَّاتِ مُغْنٍ عَنِ الْإِشَارَةِ الْحِسِّيَّةِ
Yüce Allah'ın: { هَذَا بَلَداً } “burayı bir belde” kavlindeki işaret ismi ile kastedilen; İbrahim'in dua ettiği esnada üzerinde durduğu yerdir. Bu da şayet dua inşadan önce ise hanımını ve oğlunu bıraktığı ve Kâbe'yi inşa etmeye azmettiği yer; şayet dua inşadan sonra ise Kâbe'nin inşa edildiği yerdir. Çünkü zihinde bizzat hazır bulunma, elle yapılan somut işaretten müstağni kılar;
بِالْيَدِ لِأَنَّ تَمْيِيزَهُ عِنْدَ الْمُخَاطَبِ مُغْنٍ عَنِ الْإِشَارَةِ إِلَيْهِ فَإِطْلَاقُ اسْمِ الْإِشَارَةِ حِينَئِذٍ وَاضِحٌ.
çünkü muhatabın nezdinde o yerin belirgin olması, ona işaret etmekten müstağni kılar; dolayısıyla bu durumda işaret isminin kullanılması gayet açıktır.
وَأَصْلُ أَسْمَاءِ الْإِشَارَةِ أَنْ يَسْتَغْنِيَ بِهَا عَنْ زِيَادَةِ تَبْيِينِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ تَبْيِينًا لَفْظِيًّا لِأَنَّ الْإِشَارَةَ بَيَانٌ، وَقَدْ يَزِيدُونَ الْإِشَارَةَ بَيَانًا فَيَذْكُرُونَ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ اسْمًا يُعْرَبُ عَطْفَ بَيَانٍ أَوْ بَدَلًا مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ قُصِدَ اسْتِحْضَارُهُ مِنْ بَعْضِ أَوْصَافِهِ كَقَوْلِكَ هَذَا الرَّجُلُ يَقُولُ كَذَا، وَيَتَأَكَّدُ ذَلِكَ إِنْ تَرَكْتَ الْإِشَارَةَ بِالْيَدِ اعْتِمَادًا عَلَى حُضُورِ
İşaret isimlerinin aslı, işaret edilen şeyin lafzen ayrıca açıklanmasına ihtiyaç bırakmamasıdır; zira işaretin kendisi bir açıklamadır. Bazen işareti daha da pekiştirmek için, işaret edilen şeyin bazı vasıflarıyla zihinde canlandırılmasının kastedildiğini göstermek üzere, işaret isminden sonra atf-ı beyân veya işaret isminden bedel olarak irap edilen bir isim zikrederler; tıpkı 'Bu adam şöyle diyor' sözünüzde olduğu gibi. İşaret isminden murat edilen şeyin zihinde hazır bulunmasına güvenerek
الْمُرَادِ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ. وَقَدْ عَدَلَ هُنَا عَنْ بَيَانِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ اكْتِفَاءً عَنْهُ بِمَا هُوَ الْوَاقِع عِنْدِ الدُّعَاءِ، فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ دَعَا دَعْوَتَهُ وَهُوَ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي بَنَى فِيهِ الْكَعْبَةَ لِأَنَّ الْغَرَضَ لَيْسَ تَفْصِيلَ حَالَةِ الدُّعَاءِ إِنَّمَا هُوَ بَيَانُ اسْتِجَابَةِ دُعَائِهِ وَفَضِيلَةِ مَحَلِّ الدَّعْوَةِ وَجَعْلِ مَكَّةَ بَلَدًا آمِنًا وَرِزْقِ أَهْلِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ، وَتِلْكَ عَادَةُ الْقُرْآنِ فِي الْإِعْرَاضِ عَمَّا لَا تَعَلُّقَ بِهِ بِالْمَقْصُودِ أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمَّا جَعَلَ الْبَلَدَ مَفْعُولًا ثَانِيًا اسْتَغْنَى عَنْ بَيَانِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَفِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ [٣٥] لَمَّا جَعَلَ آمِناً مَفْعُولًا ثَانِيًا بَيَّنَ اسْمَ الْإِشَارَةِ بِلَفْظِ (الْبَلَدِ) ، فَحَصَلَ مِنَ الْآيَتَيْنِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ دَعَا لِبَلَدٍ بِأَنْ يَكُونَ آمِنًا.
elle işaret etmeyi terk ettiğinizde bu durum daha da pekişir. Burada, dua esnasında vaki olan durumla yetinilerek işaret edilenin açıkça beyanından sarfınazar edilmiştir; zira İbrahim duasını Kâbe'yi inşa ettiği yerde yapmıştır. Çünkü maksat dua anının tafsilatı değil, bilakis duasının kabul edilişini, dua mahallinin faziletini, Mekke'nin güvenli bir belde kılınışını ve halkının ürünlerle rızıklandırılmasını açıklamaktır. Kur'an'ın maksatla ilgisi bulunmayan şeylerden yüz çevirme adeti de budur. Görmez misin ki 'belde' kelimesini ikinci mef'ûl kıldığında işaret ismini ayrıca beyan etmekten müstağni kalmıştır; İbrahim Suresi'nde [35] ise 'güvenli' kelimesini ikinci mef'ûl yaptığında işaret ismini 'el-beled' (الْبَلَدِ) lafzıyla açıklamıştır. İki ayetten hasıl olan mana, İbrahim'in bir belde için güvenli olması yönünde dua ettiğidir.
وَالْبَلَدُ الْمَكَانُ الْمُتَّسِعُ مِنَ الْأَرْضِ الْمُتَحَيِّزِ عَامِرًا أَوْ غَامِرًا، وَهُوَ أَيْضًا الْأَرْضُ مُطْلَقًا، قَالَ صَنَّانٌ الْيَشْكُرِيُّ:
Beled (بَلَد); yeryüzünün imar edilmiş yahut ıssız, sınırları belirlenmiş geniş parçasıdır. Mutlak manada yeryüzü/toprak için de kullanılır. Sannân el-Yeşkurî şöyle demiştir:
لَكِنَّهُ حَوْضُ مَنْ أَوْدَى بِإِخْوَتِهِ ... رَيْبُ الْمَنُونِ فَأَضْحَى بَيْضَةَ الْبَلَدِ
«Lakin o; kardeşlerini ölüm felaketinin yok ettiği, kendisi ise beldenin tek yumurtası gibi [yapayalnız] kalmış bir kimsenin havuzudur.»
يُرِيدُ بَيْضَةَ النَّعَامِ فِي أُدْحِيِّ النَّعَامِ أَيْ مَحَلِّ بَيْضِهِ، وَيُطْلَقُ الْبَلَدُ عَلَى الْقَرْيَةِ الْمُكَوَّنَةِ مِنْ بُيُوتٍ عِدَّةٍ لِسُكْنَى أَهْلِهَا بِهَا وَهُوَ إِطْلَاقٌ حَقِيقِيٌّ هُوَ أَشْهَرُ مِنْ إِطْلَاقِ الْبَلَدِ عَلَى الْأَرْضِ الْمُتَّسِعَةِ وَالظَّاهِرُ أَنَّ دَعْوَةَ إِبْرَاهِيمَ الْمَحْكِيَّةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَانَتْ قَبْلَ أَنْ تَتَقَرَّى مَكَّةُ حَيْثُ لَمْ يَكُنْ بِهَا إِلَّا بَيْتُ إِسْمَاعِيلَ أَوْ بَيْتٌ أَوْ بَيْتَانِ آخَرَانِ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ابْتَدَأَ عِمَارَتَهُ بِبِنَاءِ الْبَيْتِ مِنْ حَجَرٍ، وَلِأَنَّ إِلْهَامَ اللَّهِ إِيَّاهُ لِذَلِكَ لِإِرَادَتِهِ تَعَالَى مَصِيرَهَا مَهِيعَ الْحَضَارَةِ لِتِلْكَ الْجِهَةِ إِرْهَاصًا لِنُبُوَّةِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ ﷺ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ ذَلِكَ الْمَكَانَ كَانَ مَأْهُولًا بِسُكَّانٍ وَقْتَ مَجِيءِ إِبْرَاهِيمَ وَامْرَأَتِهِ وَابْنِهِ، وَالْعَرَبُ يَذْكُرُونَ أَنَّهُ كَانَ فِي تِلْكَ الْجِهَةِ عَشَائِرُ مِنْ جُرْهُمٍ وَقُطُورَا وَالْعَمَالِقَةِ وَالْكَرْكَرِ فِي جِهَاتِ أَجْيَادَ وَعَرَفَاتَ.
Şair, deve kuşunun yuvasındaki deve kuşu yumurtasını, yani yumurtladığı yeri kastetmektedir. Beled kelimesi, ahalisinin ikamet etmesi için birçok evden oluşan yerleşim yeri (köy/şehir) hakkında da kullanılır. Bu hakiki bir kullanımdır ve beled kelimesinin geniş araziye ıtlak edilmesinden daha meşhurdur. Zahir olan odur ki İbrahim'in bu ayette hikâye edilen duası, Mekke henüz köy haline gelmeden önce, orada İsmail'in evinden veya bir ya da iki evden başka hiçbir şeyin bulunmadığı bir dönemde gerçekleşmiştir; zira İbrahim oranın imarını taştan bir Ev inşa etmekle başlatmıştır. Çünkü Allah'ın bunu ona ilham etmesi, Efendimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetine bir hazırlık (irhâs) olmak üzere o bölgenin medeniyet merkezi haline gelmesini murat etmesindendir. İbrahim, hanımı ve oğlu geldiğinde o mekânın sakinlerle meskûn bulunması da ihtimal dâhilindedir. Araplar, Ecyâd ve Arafat taraflarında Cürhüm, Kutûrâ, Amâlika ve Kerker kabilelerinin bulunduğunu zikrederler.
وَالْآمِنُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَمِنَ ضِدُّ خَافَ، وَهُوَ عِنْدَ الْإِطْلَاقِ عَدَمُ الْخَوْفِ مِنْ عَدْوٍ وَمِنْ قِتَالٍ وَذَلِكَ مَا مَيَّزَ اللَّهُ مَكَّةَ بِهِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ بِلَادِ الْعَرَبِ، وَقَدْ يُطْلَقُ الْأَمْنُ عَلَى عَدَمِ الْخَوْفِ مُطْلَقًا فَتَعَيَّنَ ذِكْرُ
Âmin (آمِن), korktu fiilinin zıddı olan güvende oldu (أَمِنَ) fiilinin ism-i fâilidir. Mutlak olarak kullanıldığında düşmandan ve savaştan korkmamak demektir ki bu, Allah'ın diğer tüm Arap beldeleri arasından Mekke'yi mümtaz kıldığı bir özelliktir. Emniyet kelimesi bazen mutlak manada korkunun bulunmaması anlamında da kullanılır ki bu durumda
مُتَعَلِّقِهِ، وَإِنَّمَا يُوصَفُ بِالْأَمْنِ مَا يَصِحُّ اتِّصَافُهُ بِالْخَوْفِ وَهُوَ ذُو الْإِدْرَاكِيَّةِ، فَالْإِخْبَارُ بِآمِنًا عَنِ الْبَلَدِ إِمَّا بِجَعْلِ وَزْنِ فَاعِلٍ هُنَا لِلنِّسْبَةِ بِمَعْنَى ذَا أَمْنٍ كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
onun müteallakını (bağlı olduğu şeyi) zikretmek gerekir. Ancak emniyet ile vasıflanabilen şey, korku ile vasıflanması caiz olan, yani idrak sahibi varlıktır. Bu sebeple beldenin güvenli (آمِنًا) diye nitelenmesi, Nâbiga'nın:
كَلِينِي لِهَمٍّ يَا أُمَيْمَةَ نَاصِبٍ أَيْ ذِي نَصَبٍ، وَإِمَّا عَلَى إِرَادَةِ آمِنًا أَهْلُهُ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ لِمُلَابَسَةِ الْمَكَانِ.
«Ey Ümeyme! Beni yoran (nâsıb), yani meşakkatli bir kederle baş başa bırak» dizesinde olduğu gibi, ya buradaki 'fâil' vezninin nispet için kılınmasıyla 'güvenlik sahibi' anlamında olmasıyladır; ya da mekânla olan irtibatı sebebiyle mecas-i aklî yoluyla 'halkı güvende olan' manasının kastedilmesiyledir.
ثُمَّ إِنْ كَانَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ فِي وَقْتِ دُعَاءِ إِبْرَاهِيمَ أَرْضًا فِيهَا بَيْتٌ أَوْ بَيْتَانِ. فَالتَّقْدِيرُ فِي الْكَلَامِ
Sonra, şayet İbrahim'in duası esnasında işaret edilen yer içinde bir veya iki ev bulunan bir arazi ise kelamdaki takdir:
اجْعَلْ هَذَا الْمَكَانَ بَلَدًا آمِنًا أَيْ قَرْيَةَ آمِنَةً فَيَكُونُ دُعَاءً بِأَنْ يَصِيرَ قَرْيَةً وَأَنْ تَكُونَ آمِنَةً.
«Bu mekânı güvenli bir belde, yani güvenli bir yerleşim yeri kıl» şeklindedir. Böylece bu, oranın bir yerleşim yeri olması ve güvenli kılınması için yapılmış bir dua olur.
وَإِنْ كَانَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ فِي وَقْتِ دُعَائِهِ قَرْيَةً بَنَى أُنَاسٌ حَوْلَهَا وَنَزَلُوا حَذْوَهَا وَهُوَ الْأَظْهَرُ الَّذِي يُشْعِرُ بِهِ كَلَامُ «الْكَشَّافِ» هُنَا وَفِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ كَانَ دُعَاءً لِلْبَلَدِ بِحُصُولِ الْأَمْنِ لَهُ وَأَمَّا حِكَايَةُ دَعْوَتِهِ فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ [٣٥] بِقَوْلِهِ: اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً فَتِلْكَ دَعْوَةٌ لَهُ بَعْدَ أَنْ صَارَ بَلَدًا.
Şayet duası esnasında işaret edilen yer, insanların etrafına binalar yapıp yakınına yerleştiği bir yerleşim yeri ise —ki el-Keşşâf'ın buradaki ve İbrahim Suresi'ndeki ifadelerinin hissettirdiği en zahir görüş budur— o belde için güvenliğin hasıl olması yönünde bir dua idi. İbrahim Suresi'ndeki [35] duasının { اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } “bu beldeyi güvenli kıl” şeklinde hikâye edilmesine gelince; bu dua, orası bir belde haline geldikten sonra onun için yapılmış bir duadır.
وَلَقَدْ كَانَتْ دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ هَذِهِ مِنْ جَوَامِعِ كَلِمِ النُّبُوءَةِ فَإِنَّ أَمْنَ الْبِلَادِ وَالسُّبُلِ يَسْتَتْبِعُ جَمِيعَ خِصَالِ سَعَادَةِ الْحَيَاةِ وَيَقْتَضِي الْعَدْلَ وَالْعِزَّةَ وَالرَّخَاءَ إِذْ لَا أَمْنَ بِدُونِهَا، وَهُوَ يَسْتَتْبِعُ التَّعْمِيرَ وَالْإِقْبَالَ عَلَى مَا يَنْفَعُ وَالثَّرْوَةَ فَلَا يَخْتَلُّ الْأَمْنُ إِلَّا إِذَا اخْتَلَتِ الثَّلَاثَةُ الْأُوَلُ وَإِذَا اخْتَلَّ اخْتَلَّتِ الثَّلَاثَةُ الْأَخِيرَةُ، وَإِنَّمَا أَرَادَ بِذَلِكَ تَيْسِيرَ الْإِقَامَةِ فِيهِ عَلَى سُكَّانِهِ لِتَوْطِيدِ وَسَائِلِ مَا أَرَادَهُ لِذَلِكَ الْبَلَدِ مِنْ كَوْنِهِ مَنْبَعَ الْإِسْلَامِ.
İbrahim'in bu duası, peygamberliğe mahsus veciz ve kapsamlı sözlerdendi (cevâmiu'l-kelim). Zira beldelerin ve yolların güvenliği, hayatın mutluluğunu sağlayan bütün hasletleri peşinden getirir; adaleti, izzeti ve refahı iktiza eder, çünkü bunlar olmadan güvenlik olmaz. Güvenlik; imarı, faydalı şeylere yönelmeyi ve serveti beraberinde getirir. Dolayısıyla ilk üç husus bozulmadıkça güvenlik bozulmaz; güvenlik bozulduğunda ise son üç husus da bozulur. İbrahim bununla, o belde için murat ettiği İslâm'ın menbaı olma hedefini pekiştirmek maksadıyla orada yaşayan sakinlerin ikametini kolaylaştırmayı amaçlamıştır.
وَالثَّمَرَاتُ جَمْعُ ثَمَرَةٍ وَهِيَ مَا تَحْمِلُ بِهِ الشَّجَرَةُ وَتُنْتِجُهُ مِمَّا فِيهِ غِذَاءٌ لِلْإِنْسَانِ أَوْ فَاكِهَةٌ لَهُ، وَكَأَنَّ اسْمَهُ مُنْتَسِبٌ مِنِ اسْمِ التَّمْر بِالْمُثَنَّاةِ فَإِنَّ أَهْلَ الْحِجَازِ يُرِيدُونَ بِالثَّمَرِ بِالْمُثَلَّثَةِ التَّمْرَ الرَّطْبَ وَبِالْمُثَنَّاةِ التَّمْرَ الْيَابِسَ.
Semerât (الثَّمَرَاتُ), semere (ثَمَرَة) kelimesinin çoğuludur; o da ağacın taşıdığı ve ürettiği, insanın gıdası veya meyvesi olan şeydir. Sanki bu isim iki noktalı t harfiyle temr (تَمْر) isminden türetilmiştir; zira Hicaz halkı üç noktalı peltek se ile 'semer' dediklerinde taze hurmayı, iki noktalı t ile 'temr' dediklerinde ise kuru hurmayı kastederler.
وَلِلثَّمَرَةِ جُمُوعٌ مُتَعَدِّدَةٌ وَهِيَ ثَمَرٌ بِالتَّحْرِيكِ وَثِمَارٌ، وَثُمُرٌ، بِضَمَّتَيْنِ، وَأَثْمَارٌ، وَأَثَامِيرُ، قَالُوا: وَلَا نَظِيرَ لَهُ فِي ذَلِكَ إِلَّا أَكَمَةً جُمِعَتْ عَلَى أَكَمٍ وَإِكَامٍ وَأُكُمٍ وَآكَامٍ وَأَكَامِيمِ.
Semere kelimesinin pek çok çoğulu vardır: Harekeli olarak 'semer', 'simâr', iki ötre ile 'sümür', 'esmâr' ve 'esâmîr'. Âlimler şöyle demiştir: 'Ekeme' (tepe) kelimesinin 'ekem', 'ikâm', 'üküm', 'âkâm' ve 'ekâmîm' şeklinde çoğul yapılması dışında bunun dilde bir benzeri yoktur.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الثَّمَرَاتِ تَعْرِيفُ الِاسْتِغْرَاقِ وَهُوَ اسْتِغْرَاقٌ عُرْفِيٌّ أَيْ مِنْ جَمِيعِ الثَّمَرَاتِ الْمَعْرُوفَةِ لِلنَّاسِ وَدَلِيلُ كَوْنِهِ تَعْرِيفَ الِاسْتِغْرَاقِ مَجِيءُ مِنْ الَّتِي لِلتَّبْعِيضِ، وَفِي هَذَا دُعَاءٌ لَهُمْ بِالرَّفَاهِيَةِ حَتَّى لَا تَطْمَحَ نُفُوسُهُمْ لِلِارْتِحَالِ عَنْهُ.
Semerât kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif) istiğrak (kapsayıcılık) içindir; bu da örfî bir istiğraktır, yani insanlarca bilinen tüm ürünleri kapsar. Bunun istiğrak için olduğunun delili, teb'îz (kısmîlik) bildiren 'min' (مِنْ) edatının gelmesidir. Bunda, oradan göç etmeye heves etmesinler diye halkına refah içinde bir yaşam dilenmesi duası vardır.
وَقَوْلُهُ: مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ بَدَلُ بَعْضٍ مِنْ قَوْلِهِ أَهْلَهُ يُفِيدُ تَخْصِيصَهُ لِأَنَّ أَهْلَهُ عَامٌّ إِذْ هُوَ اسْمُ جَمْعٍ مُضَافٍ وَبَدَلُ الْبَعْضِ مُخَصَّصٌ.
Yüce Allah'ın: { مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ } “içlerinden Allah'a inananları” kavli, { أَهْلَهُ } “halkını” ifadesinden bedel-i ba'zdır (parça bedeli) ve tahsis ifade eder; zira 'ehl' kelimesi tamlanan bir topluluk ismi olduğu için umumidir, bedel-i ba'z ise umum ifade eden bu anlamı tahsis eder.
وَخَصَّ إِبْرَاهِيمُ الْمُؤْمِنِينَ بِطَلَبِ الرِّزْقِ لَهُمْ حِرْصًا عَلَى شُيُوعِ الْإِيمَانِ لِسَاكِنِيهِ لِأَنَّهُمْ إِذَا عَلِمُوا أَنَّ دَعْوَةَ إِبْرَاهِيمَ خَصَّتِ الْمُؤْمِنِينَ تَجَنَّبُوا مَا يَحِيدُ بِهِمْ عَنِ الْإِيمَانِ، فَجَعَلَ تَيْسِيرَ الرِّزْقِ لَهُمْ عَلَى شَرْطِ إِيمَانِهِمْ بَاعِثًا لَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ، أَوْ أَرَادَ التَّأَدُّبَ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى فَسَأَلَهُ سُؤَالًا أَقْرَبَ إِلَى الْإِجَابَةِ وَلَعَلَّهُ اسْتَشْعَرَ مِنْ رَدِّ اللَّهِ عَلَيْهِ عُمُومَ دُعَائِهِ السَّابِقِ إِذْ قَالَ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي [الْبَقَرَة: ١٢٤] فَقَالَ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَة: ١٢٤] أَنَّ غَيْرَ الْمُؤْمِنِينَ لَيْسُوا أَهْلًا لِإِجْرَاءِ رِزْقِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَقَدْ أَعْقَبَ اللَّهُ دَعَوْتَهُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا.
İbrahim, orada ikamet edenler arasında imanın yayılmasına duyduğu hırs sebebiyle rızık talebini müminlere tahsis etti; zira İbrahim'in duasının sadece müminlere mahsus olduğunu bildiklerinde, kendilerini imandan saptıracak şeylerden sakınacaklardı. Böylece rızkın kendilerine kolaylaştırılmasını iman etme şartına bağlayarak bunu imana bir teşvik kıldı. Yahut Yüce Allah'a karşı edep gözetmek istedi ve O'ndan icabete daha yakın olan bir talepte bulundu; zira muhtemelen önceki duasında { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } [Bakara: 124] “Zürriyetimden de” dediğinde Allah'ın: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } [Bakara: 124] “Zalimler ahdime eremez” buyurarak duasının umumiliğini geri çevirmesinden, mümin olmayanların Allah'ın rızkına mazhar kılınmaya ehil olmadıklarını hissetmişti. Nitekim Yüce Allah onun bu duasına hemen akabinde: { وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا } “İnkâr edeni de az bir süre faydalandırırım” kavliyle karşılık vermiştir.
وَمَقْصِدُ إِبْرَاهِيمَ مِنْ دَعْوَتِهِ هَذِهِ أَنْ تَتَوَفَّرَ لِأَهْلِ مَكَّةَ أَسْبَابُ الْإِقَامَةِ فِيهَا فَلَا تَضْطَرُّهُمُ الْحَاجَةُ إِلَى سُكْنَى بَلَدٍ آخَرَ لِأَنَّهُ رَجَا أَنْ يَكُونُوا دُعَاةً لِمَا بُنِيَتِ الْكَعْبَةُ لِأَجْلِهِ مِنْ إِقَامَةِ التَّوْحِيدِ وَخِصَالِ الْحَنِيفِيَّةِ وَهِيَ خِصَالُ الْكَمَالِ، وَهَذَا أَوَّلُ مَظَاهِرِ تَكْوِينِ الْمَدِينَةِ الْفَاضِلَةِ الَّتِي دَعَا أَفْلَاطُونُ لِإِيجَادِهَا بَعْدَ بِضْعَةَ عَشَرَ قَرْنًا.
İbrahim'in bu duasından maksadı, Mekke halkı için orada ikamet etme sebeplerinin tam olarak sağlanması ve ihtiyaç yüzünden başka bir beldeye göç etmek zorunda kalmamalarıydı. Zira onların, Kâbe'nin uğruna inşa edildiği tevhidi ve yetkinlik vasıfları olan haniflik hasletlerini ikame eden davetçiler olmalarını umuyordu. Bu da Platon'un on küsur asır sonra kurulması için çağrıda bulunduğu İdeal Şehir (el-Medînetü'l-Fâzıla) tasavvurunun ilk tezahürüdür.
وَجُمْلَةُ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ جَاءَتْ عَلَى سُنَنِ حِكَايَةِ الْأَقْوَالِ فِي الْمُحَاوَرَاتِ وَالْأَجْوِبَةِ مَفْصُولَةً، وَضَمِيرُ قالَ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ، فَمَنْ جَوَّزَ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي قالَ لِإِبْرَاهِيمَ وَأَنَّ إِعَادَةَ الْقَوْلِ لِطُولِ الْمَقُولِ الْأَوَّلِ فَقَدْ غَفَلَ عَنِ الْمَعْنَى وَعَنِ الِاسْتِعْمَالِ وَعَنِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: فَأُمَتِّعُهُ.
{ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ } “[Allah] şöyle buyurdu: İnkâr edeni de faydalandırırım” cümlesi, karşılıklı konuşmalarda ve cevaplarda sözlerin aktarılma üslubuna uygun olarak [atıf harfsiz] müstakil (fasl yoluyla) gelmiştir. { قالَ } fiilindeki zamir Allah'a aittir. { قالَ } fiilindeki zamirin İbrahim'e ait olduğunu ve ilk sözün uzamasından dolayı sözün tekrar edildiğini caiz gören kimse; manadan, Arapça kullanımdan ve { فَأُمَتِّعُهُ } kavlindeki zamirden gafil kalmıştır.
وَقَوْلُهُ: وَمَنْ كَفَرَ الْأَظْهَرُ أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَارْزُقْ أَهْلَهُ بِاعْتِبَارِ الْقَيْدِ وَهُوَ قَوْلُهُ: مَنْ آمَنَ فَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَمَنْ كَفَرَ مُبْتَدَأً وَضُمِّنَ الْمَوْصُولُ مَعْنَى الشَّرْطِ فَلِذَلِكَ قُرِنَ الْخَبَرُ بِالْفَاءِ عَلَى طَرِيقَةٍ شَائِعَةٍ فِي مِثْلِهِ، لِمَا قَدَّمْنَاهُ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي [الْبَقَرَة:
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ كَفَرَ } “ve inkâr edeni” kavli, en zahir görüşe göre { مَنْ آمَنَ } kaydı dikkate alınarak { وَارْزُقْ أَهْلَهُ } cümlesine atfedilmiştir. Buna göre { وَمَنْ كَفَرَ } ifadesi mübtedadır ve ism-i mevsûle şart manası yüklenmiştir; bu yüzden haber, bu tür kullanımlarda yaygın olan kural uyarınca fâ (فَ) harfiyle birleştirilmiştir. Zira { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } [Bakara:
١٢٤] أَنَّ عَطْفَ التَّلْقِينِ فِي الْإِنْشَاءِ إِذَا كَانَ صَادِرًا مِنَ الَّذِي خُوطِبَ بِالْإِنْشَاءِ كَانَ دَلِيلًا عَلَى حُصُولِ الْغَرَضِ مِنَ الْإِنْشَاءِ وَالزِّيَادَةِ عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ آلَ الْمَعْنَى هُنَا إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَظْهَرَ فَضْلَهُ عَلَى إِبْرَاهِيمَ بِأَنَّهُ يَرْزُقُ ذُرِّيَّتَهُ مُؤْمِنَهُمْ وَكَافِرَهُمْ، أَوْ أَظْهَرَ سِعَةَ رَحْمَتِهِ بِرِزْقِ سُكَّانِ مَكَّةَ كُلِّهِمْ مُؤْمِنِهِمْ وَكَافِرِهِمْ.
124] kavlinde açıkladığımız üzere, inşâî ifadelerde telkin atfı şayet inşaya muhatap olan zattan sâdır oluyorsa bu, inşadaki gayenin hasıl olduğuna ve daha da fazlasına delalet eder. Bu sebeple buradaki mana; Yüce Allah'ın İbrahim'e lütfunu göstererek onun zürriyetini, müminlerini de kâfirlerini de rızıklandıracağını bildirmesine yahut Mekke sakinlerinin tümünü, müminlerini de kâfirlerini de rızıklandırarak rahmetinin genişliğini göstermesine raci olmaktadır.
وَمَعْنَى (أُمَتِّعُهُ) أَجْعَلُ الرِّزْقَ لَهُ مَتَاعًا، وقَلِيلًا صِفَةٌ لمصدر مَحْذُوف لبعد قَوْلِهِ:
{ أُمَتِّعُهُ } kelimesinin manası: 'Rızkı onun için bir geçimlik kılarım' demektir. { قَلِيلًا } kelimesi ise,
فَأُمَتِّعُهُ وَالْمَتَاعُ الْقَلِيلُ مَتَاعُ الدُّنْيَا كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْمُقَابَلَةُ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ.
{ فَأُمَتِّعُهُ } kavlinden sonraya kaldığı için hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır. Az meta (geçimlik) ise dünya metaıdır; nitekim { ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ } “sonra onu ateş azabına sürüklerim” kavliyle yapılan mukabele de buna delalet etmektedir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ لِقَوْلِ الْبَاقِلَّانِيِّ وَالْمَاتُرِيدِيَّةِ وَالْمُعْتَزِلَةِ بِأَنَّ الْكُفَّارَ مُنْعَمٌ عَلَيْهِمْ بِنِعَمِ الدُّنْيَا، وَقَالَ الْأَشْعَرِيُّ لَمْ يُنْعَمْ عَلَى الْكَافِرِ لَا فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ وَإِنَّمَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ فِي
Bu ayette Bâkıllânî, Mâtürîdiyye ve Mu'tezile'nin kâfirlere dünya nimetlerinin verildiği yönündeki görüşlerine delil vardır. Eş'arî ise şöyle demiştir: Kâfire ne dünyada ne de ahirette nimet verilmiştir; Allah onlara dünyada sadece
الدُّنْيَا مَلَاذَ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِدْرَاجِ، وَالْمَسْأَلَةُ مَعْدُودَةٌ فِي مَسَائِلِ الْخِلَافِ بَيْنَ الْأَشْعَرِيِّ وَالْمَاتُرِيدِيِّ، وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْخِلَافُ بَيْنَهُمَا لَفْظِيًّا وَإِنْ عَدَّهُ السُّبْكِيُّ فِي عِدَادِ الْخِلَافِ الْمَعْنَوِيِّ.
istidrâc kabilinden (derece derece helake sürüklemek üzere) lezzetler vermiştir. Bu mesele, Eş'arî ile Mâtürîdî arasındaki ihtilaflı meselelerden sayılmaktadır. Sübkî bunu manevi ihtilaflar arasında saysa da aralarındaki ihtilafın lafzî olması kuvvetle muhtemeldir.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ احْتِرَاسٌ مِنْ أَنْ يَغْتَرَّ الْكَافِرُ بِأَنَّ تَخْوِيلَهُ النِّعَمَ فِي الدُّنْيَا يُؤْذِنُ بِرِضَى اللَّهِ فَلِذَلِكَ ذَكَرَ الْعَذَاب هُنَا.
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ } “sonra onu ateş azabına sürüklerim” kavli, kâfirin dünyada kendisine nimet verilmesinin Allah'ın rızasına işaret ettiği vehmine kapılmasını önlemek için bir ihtirastır (sakındırmadır); işte bu sebeple burada azap zikredilmiştir.
و (ثُمَّ) لِلتَّرَاخِي الرُّتَبِيِّ كَشَأْنِهَا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ مِنْ غَيْرِ الْتِفَاتٍ إِلَى كَوْنِ مَصِيرِهِ إِلَى
{ ثُمَّ } (sümme) edatı, onun azaba gidişinin
الْعَذَابِ مُتَأَخِّرًا عَنْ تَمْتِيعِهِ بِالْمَتَاعِ الْقَلِيلِ.
az bir süre faydalandırılmasından sonra olmasına bakılmaksızın, cümlelerin atfındaki kuralı gereğince rütbe bakımından sonralık (terâhi-i rütbî) bildirmektedir.
وَالِاضْطِرَارُ فِي الْأَصْلِ الِالْتِجَاءُ وَهُوَ بِوَزْنِ افْتَعَلَ مُطَاوِعُ أَضَرَّهُ إِذَا صَيَّرَهُ ذَا ضَرُورَةٍ أَيْ حَاجَةٍ، فَالْأَصْلُ أَنْ يَكُونَ اضْطُرَّ قَاصِرًا لِأَنَّ أَصْلَ الْمُطَاوَعَةِ عَدَمُ التَّعَدِّي وَلَكِنَّ الِاسْتِعْمَالَ جَاءَ عَلَى تَعْدِيَتِهِ إِلَى مَفْعُولٍ وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ فَصِيحٌ غَيْرُ جَارٍ عَلَى قِيَاسٍ يُقَالُ اضْطَرَّهُ إِلَى كَذَا أَيْ أَلْجَأَهُ إِلَيْهِ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ لُقْمَانَ [٢٤] :
Iztırâr (الِاضْطِرَارُ) kelimesinin aslı çaresiz kalıp sığınmaktır (ilticâ). İfteale (افْتَعَلَ) vezninde olup, bir kimseyi zaruret yani ihtiyaç sahibi kıldığında kullanılan 'adarrahu' (أَضَرَّهُ) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür). Asıl olan, mutâvaatın geçişsiz olması hasebiyle 'udturra' (اضْطُرَّ) fiilinin lazım olmasıdır; fakat kullanım bir mef'ûle geçişli olarak gelmiştir. Bu, kıyasa uymayan fasih bir kullanımdır. Nitekim 'onu buna mecbur bıraktı / sürükledi' denir; yani onu oraya sığınmak zorunda bıraktı demektir. Bu ayetin benzeri, Yüce Allah'ın Lokmân Suresi'ndeki [24] şu kavlidir:
نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ.
{ نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ } “Onları az bir süre faydalandırır, sonra da şiddetli bir azaba sürükleriz.”
وَقَوْلُهُ: وَبِئْسَ الْمَصِيرُ تَذْيِيلٌ وَالْوَاوُ لِلِاعْتِرَاضِ أَوْ لِلْحَالِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ هُوَ الْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ وَتَقْدِيره هِيَ.
Âyetteki: { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir varış yeridir!” kavli tezyîldir (cümleyi tamamlayıcı bir pekiştirmedir). Buradaki vav (وَ) itirâz (ara cümle) veya hâl içindir. Haber ise hazfedilmiş olup yergiye tahsis edilen ögedir (el-mahsûs bi'z-zemm); takdiri de “o [ateştir]” (hiye) şeklindedir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٢٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 127]
وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧)
{ وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧) } “Hani İbrahim ile İsmail Beyt'in (Kâbe'nin) temellerini yükseltiyorlardı: 'Rabbimiz, bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, evet Sen Semî'sin (her şeyi hakkıyla işitensin), Alîm'sin (her şeyi hakkıyla bilensin).'”
هَذِهِ مَنْقَبَةٌ ثَالِثَةٌ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇، وَتَذْكِيرٌ بِشَرَفِ الْكَعْبَةِ، وَوَسِيلَةٌ ثَالِثَةٌ إِلَى التَّعْرِيضِ بِالْمُشْرِكِينَ بَعْدَ قَوْلِهِ: رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً [الْبَقَرَة:
Bu, İbrahim aleyhisselam için üçüncü bir menkıbe, Kâbe'nin şerefini bir hatırlatma ve { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً } [Bakara: 128]
١٢٨] إِلَخْ، وَتَمْهِيدٌ لِلرَّدِّ عَلَى الْيَهُودِ إِنْكَارَهُمُ اسْتِقْبَالَ الْكَعْبَةِ الَّذِي يَجِيءُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
kavlinden sonra müşriklere dolaylı yoldan dokundurma (tariz) yapmak için üçüncü bir vesiledir; ayrıca Yüce Allah'ın:
سَيَقُولُ السُّفَهاءُ [الْبَقَرَة: ١٤٢] وَلِأَجْلِ اسْتِقْلَالِهَا بِهَاتِهِ الْمَقَاصِدِ الثَّلَاثَةِ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا الْآيَاتُ قَبْلَهَا عُطِفَتْ عَلَى سَوَابِقِهَا مَعَ الِاقْتِرَانِ بِإِذْ تَنْبِيهًا عَلَى الِاسْتِقْلَالِ.
{ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ } [Bakara: 142] “Beyinsizler diyecekler ki...” kavlinde gelecek olan, Yahudilerin Kâbe'ye yönelmeyi inkâr etmelerine bir reddiye hazırlığıdır. Ayet, kendisinden önceki ayetlerin içerdiği bu üç gayeyi müstakil olarak ifade ettiği için, bu istiklale dikkat çekmek amacıyla “iz” (إِذْ) edatıyla birlikte önceki ayetlere atfedilmiştir.
وَخُولِفَ الْأُسْلُوبُ الَّذِي يَقْتَضِيهِ الظَّاهِرُ فِي حِكَايَةِ الْمَاضِي أَنْ يَكُونَ بِالْفِعْلِ الْمَاضِي بِأَنْ يَقُولَ وَإِذْ رَفَعَ إِلَى كَوْنِهِ بِالْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ
Geçmişin hikâye edilmesinde zahirin gerektirdiği üslup “ve iz rafea” (وَإِذْ رَفَعَ) şeklinde mazi fiille gelmesi iken, bu durumun zihinde canlandırılması (istihdâru'l-hâl) için
وَحِكَايَتُهَا كَأَنَّهَا مُشَاهَدَةٌ لِأَنَّ الْمُضَارِعَ دَالٌّ عَلَى زَمَنِ الْحَالِ فَاسْتِعْمَالُهُ هُنَا اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ، شَبَّهَ الْمَاضِي بِالْحَالِ لِشُهْرَتِهِ وَلِتَكَرُّرِ الْحَدِيثِ عَنْهُ بَيْنَهُمْ فَإِنَّهُمْ لِحُبِّهِمْ إِبْرَاهِيمَ وَإِجْلَالِهِمْ إِيَّاهُ لَا يَزَالُونَ يَذْكُرُونَ مَنَاقِبَهُ وَأَعْظَمَهَا بِنَاءُ الْكَعْبَةِ فَشَبَّهَ الْمَاضِي لِذَلِكَ بِالْحَالِ وَلِأَنَّ مَا مَضَى مِنَ الْآيَاتِ فِي ذِكْرِ إِبْرَاهِيمَ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ [الْبَقَرَة: ١٢٤] إِلَى هُنَا مِمَّا يُوجِبُ امْتِلَاءَ أَذْهَانِ السامعين بإبراهيم وشؤونه حَتَّى كَأَنَّهُ حَاضِرٌ بَيْنَهُمْ وَكَأَنَّ أَحْوَالَهُ حَاضِرَةٌ مُشَاهَدَةٌ، وَكَلِمَةُ (إِذْ) قَرِينَةٌ عَلَى هَذَا التَّنْزِيلِ لِأَنَّ غَالِبَ الِاسْتِعْمَالِ أَنْ يَكُونَ لِلزَّمَنِ الْمَاضِي وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ النُّحَاةِ أَنَّ إِذْ تَخْلُصُ الْمُضَارِعَ إِلَى الْمَاضِي.
ve olayın adeta gözle görülüyormuş gibi hikâye edilmesi gayesiyle muzari fiile dönüştürülmüştür. Zira muzari fiil şimdiki zamana delalet eder; dolayısıyla burada kullanılması tebeî bir istiâredir. Meşhur olması ve aralarında sıkça konuşulması sebebiyle mazi hâl (şimdiki zaman) durumuna benzetilmiştir. Çünkü onlar İbrahim'i sevdikleri ve ona tazim gösterdikleri için onun menkıbelerini ve bunların en büyüğü olan Kâbe'nin inşasını sürekli anarlardı; bu sebeple mazi, şimdiki zamana benzetilmiştir. Bir de İbrahim'in zikrine dair Yüce Allah'ın: { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ } [Bakara: 124] kavlinden buraya kadar geçen ayetler, dinleyenlerin zihnini İbrahim ve onun ahvaliyle doldurmuş, öyle ki o sanki aralarında hazır bulunuyor ve hâlleri de gözle görülüyormuş gibi bir izlenim vermiştir. 'İz' (إِذْ) kelimesi bu benzetmeye bir karinedir; çünkü onun çoğunlukla kullanımı geçmiş zaman içindir. Nitekim nahiv âlimlerinin 'İz edatı muzariyi maziye has kılar' sözünün anlamı da budur.
وَالْقَوَاعِدُ جَمْعُ قَاعِدَةٍ وَهِيَ أَسَاسُ الْبِنَاءِ الْمُوَالِي لِلْأَرْضِ الَّذِي بِهِ ثَبَاتُ الْبِنَاءِ أُطْلِقَ عَلَيْهَا هَذَا اللَّفْظُ لِأَنَّهَا أَشْبَهَتِ الْقَاعِدَ فِي اللُّصُوقِ بِالْأَرْضِ فَأَصْلُ تَسْمِيَةِ الْقَاعِدَةِ مَجَازٌ عَنِ
Kavâid (الْقَوَاعِدُ), kaide (قَاعِدَة) kelimesinin çoğuludur. Kaide ise binanın yere bitişik olan ve binanın sağlamlığını sağlayan temelidir. Yere yapışma hususunda oturan kimseye (kâid) benzediği için ona bu lafız verilmiştir. Dolayısıyla kaide adlandırmasının aslı, önce
اللُّصُوقِ بِالْأَرْضِ ثُمَّ عَنْ إِرَادَةِ الثَّبَاتِ فِي الْأَرْضِ وَهَاءُ التَّأْنِيثِ فِيهَا لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلَ هَاءِ عَلَامَةٍ.
yere yapışmaktan, sonra da yerde sabit olmayı kastetmekten doğan bir mecazdır. Buradaki müenneslik tâ'sı (hâ'sı), 'allâme' (عَلَامَة) kelimesindeki hâ gibi mübalağa içindir.
وَرَفْعُ الْقَوَاعِدِ إِبْرَازُهَا مِنَ الْأَرْضِ وَالِاعْتِلَاءُ بِهَا لِتَصِيرَ جِدَارًا لِأَنَّ الْبِنَاءَ يَتَّصِلُ بَعْضَهُ بِبَعْضٍ وَيَصِيرُ كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ فَالْجِدَارُ إِذَا اتَّصَلَ بِالْأَسَاسِ صَارَ الْأَسَاسُ مُرْتَفِعًا، وَيَجُوزُ جَعْلُ الْقَوَاعِدِ بِمَعْنَى جُدْرَانِ الْبَيْتِ كَمَا سَمَّوْهَا بِالْأَرْكَانِ وَرَفَعُهَا إِطَالَتُهَا، وَقَدْ جَعَلَ ارْتِفَاعَ جُدْرَانِ الْبَيْتِ تِسْعَةَ أَذْرُعٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يُفَادَ مِنَ اخْتِيَارِ مَادَّةِ الرَّفْعِ دُونَ مَادَّةِ الْإِطَالَةِ وَنَحْوَهَا مَعْنَى التَّشْرِيفِ، وَفِي إِثْبَاتِ ذَلِكَ لِلْقَوَاعِدِ كِنَايَةٌ عَنْ ثُبُوتِهِ لِلْبَيْتِ، وَفِي إِسْنَادِ الرَّفْعِ بِهَذَا الْمَعْنَى إِلَى إِبْرَاهِيمَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ سَبَبُ الرَّفْعِ الْمَذْكُورِ أَيْ بِدُعَائِهِ الْمُقَارِنِ لَهُ.
Temellerin yükseltilmesi (ref'u'l-kavâid); onların yerden açığa çıkarılması ve duvar hâline gelmesi için yükseltilmesidir. Çünkü bina birbirine bağlanır ve tek bir şey gibi olur; bina temele bağlandığında temel de yükselmiş olur. Kavâid kelimesinin, binanın köşelerine 'erkân' dendiği gibi Beyt'in duvarları anlamına gelmesi ve yükseltilmesinin de boyunun uzatılması manasında olması caizdir. Nitekim Beyt'in duvarlarının yüksekliği dokuz arşın yapılmıştır. Uzatma (itâle) maddesi ve benzeri yerine yükseltme (ref') maddesinin tercih edilmesinden şereflendirme manası çıkarılması da caizdir. Bunun kavâide isnat edilmesinde, Beyt'e sübut bulduğuna dair bir kinaye vardır. Bu manadaki yükseltmenin İbrahim'e isnat edilmesinde aklî mecaz vardır; zira İbrahim söz konusu yükseltmenin -yani ona eşlik eden duasıyla- sebebidir.
وَعَطْفُ إِسْمَاعِيلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ تَنْوِيهٌ بِهِ إِذْ كَانَ مُعَاوِنَهُ وَمُنَاوِلَهُ.
İsmail'in İbrahim'e atfedilmesi, ona yardım eden ve taş uzatan olduğu için şanını yüceltmek içindir.
وَلِلْإِشَارَةِ إِلَى التَّفَاوُتِ بَيْنَ عَمَلِ إِبْرَاهِيمَ وَعَمَلِ إِسْمَاعِيلَ أُوقِعَ الْعَطْفُ عَلَى الْفَاعِلِ بَعْدَ ذِكْرِ الْمَفْعُولِ وَالْمُتَعَلِّقَاتِ، وَهَذَا مِنْ خُصُوصِيَّاتِ الْعَرَبِيَّةِ فِي أُسْلُوبِ الْعَطْفِ فِيمَا ظَهَرَ لِي وَلَا يَحْضُرُنِي الْآنَ مِثْلَهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَذَلِكَ أَنَّكَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَدُلَّ عَلَى التَّفَاوُتِ بَيْنَ الْفَاعِلِينَ فِي صُدُورِ الْفِعْلِ تَجْعَلُ عَطْفَ أَحَدِهِمَا بَعْدَ انْتِهَاءِ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْفَاعِلِ الْأَوَّلِ، وَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَجْعَلَ الْمَعْطُوفَ وَالْمَعْطُوفَ عَلَيْهِ سَوَاءً فِي صُدُورِ الْفِعْلِ تَجْعَلُ الْمَعْطُوفَ مُوَالِيًا لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ.
İbrahim'in ameli ile İsmail'in ameli arasındaki farka işaret etmek için fail üzerine atıf, mef'ûl ve müteallakât (bağlantılı unsurlar) zikredildikten sonra yapılmıştır. Bu, bana zahir olduğu kadarıyla atıf üslubunda Arapçanın hususiyetlerindendir; şu an aklıma Arap kelamında bunun bir benzeri gelmemektedir. Şöyle ki: Fiilin meydana gelmesinde failler arasındaki farka delalet etmek istediğinde, onlardan birinin atfını birinci faille ilgili hususlar bittikten sonraya bırakırsın; eğer matuf ile matufun aleyhi fiilin sadır olmasında eşit kılmak istersen matufu, matufun aleyhin hemen peşine getirirsin.
وَإِسْمَاعِيلُ اسْمُ الِابْنِ الْبِكْرِ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ وَهُوَ وَلَدُهُ مِنْ جَارِيَتِهِ هَاجَرَ الْقِبْطِيَّةِ،
İsmail, İbrahim aleyhisselam'ın ilk oğlunun adıdır; o, Kıptî cariyesi Hâcer'den doğan çocuğudur.
وُلِدَ فِي أَرْضِ الْكَنْعَانِيِّينَ بَيْنَ قَادِشَ وَبَارِدَ سَنَةَ ١٩١٠ عَشْرٍ وَتِسْعِمِائَةٍ وَأَلْفٍ قَبْلَ مِيلَادِ الْمَسِيحِ.
Milattan önce 1910 (bin dokuz yüz on) yılında Kâdeş ile Bâred arasında Kenanlılar diyarında doğmuştur.
وَمَعْنَى إِسْمَاعِيلَ بِالْعِبْرِيَّةِ سَمِعَ اللَّهُ أَيْ إِجَابَةُ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ اسْتَجَابَ دُعَاءَ أُمِّهِ هَاجَرَ إِذْ خَرَجَتْ حَامِلًا بِإِسْمَاعِيلَ مُفَارِقَةً الْمَوْضِعَ الَّذِي فِيهِ سَارَّةُ مَوْلَاتُهَا حِينَ حَدَثَ لِسَارَّةَ مِنَ الْغَيْرَةِ مِنْ هَاجَرَ لَمَّا حَمَلَتْ هَاجَرُ وَلَمْ يَكُنْ لِسَارَّةَ أَبْنَاءٌ يَوْمَئِذٍ، وَقِيلَ هُوَ مُعَرَّبٌ عَنْ يَشْمَعِيلَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ وَمَعْنَاهُ الَّذِي يَسْمَعُ لَهُ اللَّهُ، وَلَمَّا كَبِرَ إِسْمَاعِيلُ رَأَى إِبْرَاهِيمُ رُؤْيَا وَحْيٍ أَنْ يَذْبَحَهُ فَعَزَمَ عَلَى ذَبْحِهِ فَفَدَاهُ اللَّهُ، وَإِسْمَاعِيلُ يَوْمَئِذٍ الِابْنُ الْوَحِيدُ لِإِبْرَاهِيمَ قَبْلَ وِلَادَةِ إِسْحَاقَ، وَكَانَ إِسْمَاعِيلُ مُقِيمًا بِمَكَّةَ حَوْلَ الْكَعْبَةِ، وَتُوُفِّيَ بِمَكَّةَ سَنَةَ ١٧٧٣ ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ وَسَبْعِمِائَةٍ وَأَلْفٍ قَبْلَ مِيلَادِ الْمَسِيحِ تَقْرِيبًا، وَدُفِنَ بِالْحَجَرِ الَّذِي حَوْلَ الْكَعْبَةِ.
İsmail kelimesinin İbranicedeki anlamı 'Allah işitti' yani 'Allah'ın icabeti' demektir; zira Allah, annesi Hâcer İsmail'e hamile olarak hanımı Sâre'nin bulunduğu yerden ayrılıp çıktığında onun duasını kabul etmiştir; çünkü Hâcer hamile kalınca Sâre'de kıskançlık meydana gelmişti ve o günlerde Sâre'nin çocukları yoktu. İbranicedeki 'Yeşmaîl'den muarreb (Arapçalaştırılmış) olduğu da söylenmiştir; anlamı 'Allah'ın kendisini dinlediği kimse' demektir. İsmail büyüyünce İbrahim bir vahiy rüyasında onu kurban ettiğini gördü ve onu kurban etmeye azmetti, fakat Allah onu feda etti (kurtardı). İsmail o günlerde İshak'ın doğumundan önce İbrahim'in biricik oğluydu. İsmail Mekke'de Kâbe'nin çevresinde ikamet etti ve milattan önce yaklaşık 1773 (bin yedi yüz yetmiş üç) yılında Mekke'de vefat etti. Kâbe'nin etrafındaki Hicr'e defnedildi.
وَجُمْلَةُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ يُقَدَّرُ حَالًا مِنْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ وَهَذَا الْقَوْلُ مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ لِأَنَّهُ الَّذِي يُنَاسِبُهُ الدُّعَاءُ لِذَرِّيَّتِهِ لِأَنَّ إِسْمَاعِيلَ
{ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } cümlesi, { يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ } fiilinden hâl olarak takdir edilen mahzuf bir sözün mekulüdür (söylenmiş sözüdür). Bu söz İbrahim'in kelamındandır; zira zürriyetine dua etmek ona uygundur, çünkü İsmail
كَانَ حِينَئِذٍ صَغِيرًا.
o sırada küçüktü.
وَالْعُدُولُ عَنْ ذِكْرِ الْقَوْلِ إِلَى نُطْقِ الْمُتَكَلِّمِ بِمَا قَالَهُ الْمَحْكِيُّ عَنْهُ هُوَ ضَرْبٌ مِنِ اسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ قَدْ مَهَّدَ لَهُ الْإِخْبَارُ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ يَرْفَعُ حَتَّى كَأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ هُوَ صَاحِبُ الْقَوْلِ وَهَذَا ضَرْبٌ مِنَ الْإِيغَالِ.
Söz fiilini (kavl) zikretmekten vazgeçilip konuşanın, kendisinden hikâye edilen sözü bizzat telaffuz etmesine geçilmesi, { وَإِذْ يَرْفَعُ } kavlindeki muzari fiille haber vermenin hazırladığı bir tür durumun canlandırılmasıdır (istihdâru'l-hâl); öyle ki sanki konuşan kişi o sözün bizzat sahibidir ve bu bir nevi îğâldir (manayı derinleştirmedir).
وَجُمْلَةُ إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ تَعْلِيلٌ لِطَلَبِ التَّقَبُّلِ مِنْهُمَا، وَتَعْرِيفُ جُزْءَيْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَالْإِتْيَانُ بِضَمِيرِ الْفَصْلِ يُفِيدُ قَصْرَيْنِ لِلْمُبَالِغَةِ فِي كَمَالِ الْوَصْفَيْنِ لَهُ تَعَالَى بِتَنْزِيلِ سَمْعِ غَيْرِهِ وَعِلْمِ غَيْرِهِ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَصْرًا حَقِيقِيًّا بِاعْتِبَارِ مُتَعَلِّقٍ خَاصٍّ أَيِ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ لِدُعَائِنَا لَا يَعْلَمُهُ غَيْرُكَ وَهَذَا قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ مُقَيَّدٌ وَهُوَ نَوْعٌ مُغَايِرٌ لِلْقَصْرِ الْإِضَافِيِّ لَمْ يُنَبِّهْ عَلَيْهِ عُلَمَاء الْمعَانِي.
{ إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } cümlesi, her ikisinin de kabul talebinin gerekçesidir. Bu cümlenin iki cüzünün marife kılınması ve fasıl zamirinin getirilmesi, başkasının işitmesini ve bilmesini yok hükmünde sayarak Yüce Allah için bu iki vasfın kemalinde mübalağa bildiren iki hasr (kasr) ifade eder. Özel bir müteallak dikkate alınarak hakiki kasr olması da caizdir; yani 'duamızı hakkıyla işiten ve bilen ancak Sensin, Senden başkası onu bilemez' demektir. Bu mukayyed hakiki kasrdır ve izâfî kasrdan farklı bir tür olup meânî âlimleri buna dikkat çekmemiştir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٢٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 128]
رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨)
{ رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨) } “Rabbimiz! Bizi Sana teslim olmuş iki kul kıl; soyumuzdan da Sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar]; bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi göster ve tevbemizi kabul buyur. Şüphesiz Sen, evet Sen Tevvâb'sın (tevbeleri çokça kabul edensin), Rahîm'sin (çok merhametlisin).”
فَائِدَةُ تَكْرِيرِ النِّدَاءِ بِقَوْلِهِ: رَبَّنا إِظْهَارُ الضَّرَاعَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَإِظْهَارُ أَنَّ كُلَّ دَعْوَى مِنْ هَاتِهِ الدَّعَوَاتِ مَقْصُودَةٌ بِالذَّاتِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُكَرِّرِ النِّدَاءَ إِلَّا عِنْدَ الِانْتِقَالِ مِنْ دَعْوَةٍ إِلَى أُخْرَى
{ رَبَّنا } kavliyle nidanın tekrarlanmasının faydası, Yüce Allah'a yalvarışı izhar etmek ve bu dualardan her birinin bizzat maksut olduğunu ortaya koymaktır. Bundan dolayı nida, ancak bir duadan diğerine geçerken tekrarlanmıştır.
فَإِنَّ الدَّعْوَةَ الْأُولَى لِطَلَبِ تَقَبُّلِ الْعَمَلِ وَالثَّانِيَةَ لِطَلَبِ الِاهْتِدَاءِ فَجُمْلَةُ النِّدَاءِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ هُنَا وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ الْآتِي: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا [الْبَقَرَة:
Çünkü birinci dua amelin kabulünü istemek, ikincisi ise hidayet istemek içindir. Dolayısıyla nida cümlesi buradaki matuf ile gelecekteki { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا } [Bakara:
١٢٩] .
129] kavlindeki matufun aleyh arasında itiraziyedir (ara cümledir).
وَالْمُرَادُ بِمُسْلِمَيْنِ لَكَ الْمُنْقَادَانِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِذِ الْإِسْلَامُ الِانْقِيَادُ، وَلَمَّا كَانَ الِانْقِيَادُ لِلْخَالِقِ بِحَقٍّ يَشْمَلُ الْإِيمَانَ بِوُجُودِهِ وَأَنْ لَا يُشْرِكَ فِي عِبَادَتِهِ غَيْرَهُ وَمَعْرِفَةَ صِفَاتِهِ الَّتِي دَلَّ عَلَيْهَا فِعْلُهُ كَانَتْ حَقِيقَةُ الْإِسْلَامِ مُلَازِمَةً لِحَقِيقَةِ الْإِيمَانِ وَالتَّوْحِيدِ، وَوَجْهُ تَسْمِيَةِ ذَلِكَ إِسْلَامًا سَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٢] ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:
{ مُسْلِمَيْنِ لَكَ } ifadesinden murat, Yüce Allah'a boyun eğen iki kişidir; zira İslam, boyun eğmektir (inkıyâd). Yaratıcıya hakiki manada boyun eğmek O'nun varlığına inanmayı, ibadetinde O'na hiçbir şeyi ortak koşmamayı ve fiillerinin delalet ettiği sıfatlarını bilmeyi kapsadığı için, İslam'ın hakikati iman ve tevhidin hakikatiyle ayrılmaz bir bütündür. Bunun İslam olarak adlandırılmasının vechi ise { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } [Bakara: 132] kavlinde gelecektir. Yüce Allah'ın:
قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا [الحجرات: ١٤] فَإِنَّهُ فَكَّكَ بَيْنَهُمَا لِأَنَّ إِسْلَامَهُمْ كَانَ عَنْ خَوْفٍ لَا عَنِ اعْتِقَادٍ، فَالْإِيمَانُ وَالْإِسْلَامُ مُتَغَايِرَانِ مَفْهُومًا وَبَيْنَهُمَا عُمُومٌ وَخُصُوصٌ وَجْهِيٌّ فِي الْمَاصَدَقَ، فَالتَّوْحِيدُ فِي زَمَنِ الْفَتْرَةِ إِيمَانٌ لَا يُتَرَقَّبُ مِنْهُ انْقِيَادٌ إِذِ الِانْقِيَادُ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِالْأَعْمَالِ، وَانْقِيَادُ الْمَغْلُوبِ الْمُكْرَهِ إِسْلَامٌ لَمْ يَنْشَأْ عَنِ اعْتِقَادِ إِيمَانٍ، إِلَّا أَنَّ صُورَتَيِ الِانْفِرَادِ فِي الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ نَادِرَتَانِ.
{ قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } [Hucurât: 14] “De ki: İman etmediniz; fakat 'Teslim olduk (İslam'a girdik)' deyin” kavline gelince; burada ikisini birbirinden ayırmıştır, çünkü onların teslimiyeti inançtan değil korkudan kaynaklanmaktaydı. Dolayısıyla iman ile İslam mefhum olarak birbirinden farklıdır ve aralarında fertler (mâsadak) bakımından umum-husus min vech ilişkisi vardır. Fetret dönemindeki tevhit, kendisinden bir inkıyad beklenmeyen bir imandır; zira inkıyad ancak amellerle gerçekleşir. Mağlup ve mecbur kılınan kimsenin teslimiyeti ise iman inancından doğmamış bir İslam'dır. Ne var ki imanın ve İslam'ın birbirinden ayrı olduğu bu iki suret oldukça nadirdir.
أَلْهَمَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ اسْمَ الْإِسْلَامِ ثُمَّ ادَّخَرَهُ بَعْدَهُ لِلدِّينِ الْمُحَمَّدِيِّ فَنُسِيَ هَذَا الِاسْمُ بَعْدَ
Allah İslam ismini İbrahim'e ilham etmiş, ardından onu Muhammedî din için saklamıştır. Dolayısıyla bu isim
إِبْرَاهِيمَ وَلَمْ يُلَقَّبْ بِهِ دِينٌ آخَرُ لِأَنَّ اللَّهَ أَرَادَ أَنْ يَكُونَ الدِّينُ الْمُحَمَّدِيُّ إِتْمَامًا لِلْحَنِيفِيَّةِ دِينِ إِبْرَاهِيمَ وَسَيَجِيءُ بَيَانٌ لِهَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٦٧] .
İbrahim'den sonra unutulmuş ve başka hiçbir din bu isimle anılmamıştır; çünkü Allah Muhammedî dinin, İbrahim'in dini olan Hanifliğin tamamlayıcısı olmasını murat etmiştir. Bunun açıklaması Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا } [Âl-i İmrân: 67] “İbrahim Yahudi değildi...” kavlinde gelecektir.
وَمَعْنَى طَلَبِ أَنْ يَجْعَلَهُمَا مُسْلِمَيْنِ هُوَ طَلَبُ الزِّيَادَةِ فِي مَا هُمَا عَلَيْهِ مِنَ الْإِسْلَامِ وَطَلَبِ الدَّوَامِ عَلَيْهِ، لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ جَعَلَهُمَا مُسْلِمَيْنِ مِنْ قَبْلُ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ [الْبَقَرَة: ١٣١] الْآيَةَ.
İkisini Müslüman kılmasını talep etmelerinin anlamı, bulundukları İslam hâlinde artış ve onda devamlılık istemektir; zira Yüce Allah'ın: { إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ } [Bakara: 131] “Hani Rabbi ona 'Teslim ol' demişti...” ayetinin de delalet ettiği üzere, Allah onları daha önce de Müslüman kılmıştı.
وَقَوْلُهُ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا ومُسْلِمَةً مَعْمُولَيْنِ لِفِعْلِ وَاجْعَلْنا بِطَرِيقِ الْعَطْفِ، وَهَذَا دُعَاءٌ بِبَقَاءِ دِينِهِمَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا، وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا لِلتَّبْعِيضِ، وَإِنَّمَا سَأَلَا ذَلِكَ لِبَعْضِ الذُّرِّيَّةِ جَمْعًا بَيْنَ الْحِرْصِ عَلَى حُصُولِ الْفَضِيلَةِ لِلذُرِّيَّةِ وَبَيْنَ الْأَدَبِ فِي الدُّعَاءِ لِأَنَّ نُبُوءَةَ إِبْرَاهِيمَ تَقْتَضِي عِلْمَهُ بِأَنَّهُ سَتَكُونُ ذُرِّيَّتُهُ أُمَمًا كَثِيرَةً وَأَنَّ حِكْمَةَ اللَّهِ فِي هَذَا الْعَالَمِ جَرَتْ عَلَى أَنَّهُ لَا يَخْلُو مِنِ اشْتِمَالِهِ عَلَى الْأَخْيَارِ وَالْأَشْرَارِ فَدَعَا اللَّهَ بِالْمُمْكِنِ عَادَةً، وَهَذَا مِنْ أَدَبِ الدُّعَاءِ وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي [الْبَقَرَة: ١٢٤] .
Âyetteki: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } kavlinde { مِنْ ذُرِّيَّتِنا } ve { مُسْلِمَةً } lafızlarının atıf yoluyla { وَاجْعَلْنا } fiilinin mef'ûlleri olması zorunludur. Bu, dinlerinin kendi zürriyetlerinde baki kalması için bir duadır. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا } kavlindeki 'min' (مِنْ) harf-i cerri teb'îz (kısmîlik) içindir. Bunu zürriyetlerinin bir kısmı için istemeleri, zürriyet için fazilete nail olma arzusu ile duadaki edebi birleştirmek içindir; zira İbrahim'in peygamberliği, zürriyetinin pek çok ümmet olacağını ve Allah'ın bu âlemdeki hikmetinin onun iyilerden ve kötülerden hali olmaması şeklinde cereyan ettiğini bilmesini gerektirir. Bu yüzden Allah'a âdete göre mümkün olanla dua etmiştir. Bu da dua edebindendir ve bir benzeri daha önce Yüce Allah'ın: { قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } [Bakara: 124] kavlinde geçmişti.
وَمِنْ هُنَا ابْتُدِئَ التَّعْرِيضُ بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ أَعْرَضُوا عَنِ التَّوْحِيدِ وَاتَّبَعُوا الشِّرْكَ، وَالتَّمْهِيدُ لِشَرَفِ الدِّينِ الْمُحَمَّدِيِّ.
İşte buradan itibaren tevhitten yüz çevirip şirke uyan müşriklere dolaylı dokundurmaya ve Muhammedî dinin şerefine zemin hazırlamaya başlanmıştır.
وَالْأُمَّةُ اسْمٌ مُشْتَرَكٌ يُطْلَقُ عَلَى مَعَانٍ كَثِيرَةٍ وَالْمُرَادُ مِنْهَا هُنَا الْجَمَاعَةُ الْعَظِيمَةُ الَّتِي يَجْمَعُهَا جَامِعٌ لَهُ بَالٌ مِنْ نَسَبٍ أَوْ دِينٍ أَوْ زَمَانٍ، وَيُقَالُ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ مَثَلًا لِلْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُمُ اجْتَمَعُوا عَلَى الْإِيمَانِ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهِيَ بِزِنَةِ فِعْلَةٍ وَهَذِهِ الزِّنَةُ تَدُلُّ عَلَى الْمَفْعُولِ مِثْلَ لَقْطَةٍ وَضِحْكَةٍ وَقُدْوَةٍ، فَالْأُمَّةُ بِمَعْنَى مَأْمُومَةٍ اشْتُقَّتْ مِنَ الْأَمِّ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَهُوَ الْقَصْدُ، لِأَنَّ الْأُمَّةَ تَقْصِدُهَا الْفِرَقُ الْعَدِيدَةُ الَّتِي تَجْمَعُهَا جَامِعَةُ الْأُمَّةِ كُلِّهَا، مِثْلُ الْأُمَّةِ الْعَرَبِيَّةِ لِأَنَّهَا ترجع إليا قَبَائِلُ الْعَرَبِ، وَالْأُمَّةُ الْإِسْلَامِيَّةُ لِأَنَّهَا تَرْجِعُ إِلَيْهَا الْمَذَاهِبُ الْإِسْلَامِيَّةُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ [الْأَنْعَام: ٣٨] فَهُوَ فِي مَعْنَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ أَيْ كَأُمَمٍ إِذَا تَدَبَّرْتُمْ فِي حِكْمَةِ إِتْقَانِ خَلْقِهِمْ وَنِظَامِ أَحْوَالِهِمْ وَجَدْتُمُوهُ كَأُمَمٍ أَمْثَالِكُمْ لِأَنَّ هَذَا الِاعْتِبَارَ كَانَ النَّاسُ فِي غَفْلَةٍ عَنْهُ.
Ümmet (الأُمَّةُ), birçok manaya gelen müşterek bir isimdir; burada ondan kastedilen, nesep, din veya zaman gibi önemli bir bağın bir araya getirdiği büyük topluluktur. Mesela Müslümanlara Hz. Muhammed'in ﷺ peygamberliğine iman üzere birleştikleri için 'Muhammed ümmeti' denir. Fi'le (فِعْلَة) veznindedir ve bu vezin 'lukata' (لَقْطَة), 'dühake' (ضِحْكَة) ve 'kudve' (قُدْوَة) gibi mef'ûle delalet eder. Dolayısıyla ümmet, 'me'mûme' (mâ'mûme / hedeflenen) anlamında olup hemzenin fethasıyla yönelmek (el-kassd) manasındaki 'emm' (الْأَمّ) kökünden türetilmiştir; çünkü ümmete, o ümmetin ortak bağının bir araya getirdiği pek çok fırka yönelir; nitekim Arap kabileleri ona dayandığı için Arap ümmeti, İslami mezhepler ona dayandığı için İslam ümmeti denmiştir. Yüce Allah'ın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } [En'âm: 38] “Yeryüzünde hiçbir canlı ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi birer ümmet olmasınlar” kavli ise beliğ bir teşbih anlamındadır; yani onların yaratılışının mükemmelliğindeki ve hâllerinin nizamındaki hikmeti tefekkür ettiğinizde, onları sizin gibi ümmetler olarak bulursunuz; çünkü insanlar bu ibretli bakıştan gaflet içindeydiler.
وَقَدِ اسْتُجِيبَتْ دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ فِي الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْعَرَبِ الَّذِينَ تَلَاحَقُوا بِالْإِسْلَامِ قَبْلَ الْهِجْرَةِ وَبَعْدَهَا حَتَّى أَسْلَمَ كُلُّ الْعَرَبِ إِلَّا قَبَائِلَ قَلِيلَةً لَا تَنْخَرِمُ بِهِمْ جَامِعَةُ الْأُمَّةِ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ [الْبَقَرَة: ١٢٩] ، وَأَمَّا مَنْ
İbrahim'in duası, hicretten önce ve sonra peyderpey İslam'a giren ve nihayetinde ümmet birliğini bozmayacak az sayıdaki kabile hariç tamamı Müslüman olan Araplar hakkında kabul olunmuştur. Nitekim Yüce Allah'ın: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } [Bakara: 129] “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir elçi gönder...” kavli de bu manaya işaret etmiştir. İsrâiloğulları'ndan
أَسْلَمُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِثْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ فَلَمْ يَلْتَئِمْ مِنْهُمْ عَدَدُ أُمَّةٍ.
Abdullah b. Selâm gibi Müslüman olanlara gelince, onlardan bir ümmet sayısı oluşmamıştır.
وَقَوْلُهُ: وَأَرِنا مَناسِكَنا سُؤَالٌ لِإِرْشَادِهِمْ لِكَيْفِيَّةِ الْحَجِّ الَّذِي أُمِرَا بِهِ مِنْ قَبْلُ أَمْرًا مُجْمَلًا، فَفِعْلُ أَرِنا هُوَ مِنْ رَأَى الْعِرْفَانِيَّةِ وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ ثَابِتٌ لِفِعْلِ الرُّؤْيَةِ كَمَا جَزَمَ بِهِ الرَّاغِبُ فِي «الْمُفْرَدَاتِ» وَالزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْمُفَصَّلِ» وَتَعَدَّتْ بِالْهَمْزِ إِلَى مَفْعُولَيْنِ. وَحَقُّ رَأَى أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ لِأَنَّ أَصْلَهُ هُوَ الرُّؤْيَةُ الْبَصَرِيَّةُ ثُمَّ اسْتُعْمِلَ مَجَازًا فِي الْعِلْمِ بِجَعْلِ الْعِلْمِ الْيَقِينِيِّ شَبِيهًا بِرُؤْيَةِ الْبَصَرِ، فَإِذَا دَخَلَ عَلَيْهِ هَمْزُ التَّعْدِيَةِ تَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ وَأَمَّا تَعْدِيَةُ أَرَى إِلَى ثَلَاثَةِ مَفَاعِيلَ فَهُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ خَاصٌّ وَذَلِكَ إِذَا أَرَادَ الْمُتَكَلِّمُ الْإِخْبَارَ عَنْ مَعْرِفَةِ صِفَةٍ مِنْ صِفَاتِ ذَاتٍ فَيَذْكُرُ اسْمَ الذَّاتِ أَوَّلًا وَيَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُفِيدُ مُرَادَهُ فَيُكْمِلُهُ بِذِكْرِ حَالٍ لَازِمَةٍ إِتْمَامًا لِلْفَائِدَةِ فَيَقُولُ رَأَيْتُ الْهِلَالَ طَالِعًا مَثَلًا ثُمَّ يَقُولُ:
Âyetteki: { وَأَرِنا مَناسِكَنا } “Bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi göster” kavli, daha önce kendilerine mücmel olarak emredilen haccın keyfiyetine kendilerini irşad etmesini dilemektir. 'Erinâ' (أَرِنا) fiili, irfânî (bilgiye dayalı) 'reâ' (رَأَى) fiilindendir; Râgıb'ın el-Müfredât'ta ve Zemahşerî'nin el-Mufassal'da kesin olarak belirttikleri gibi bu, rü'yet (görme/bilme) fiilinin sabit bir kullanımıdır ve hemze ile iki mef'ûle geçişli olmuştur. Reâ fiilinin hakkı tek bir mef'ûle geçişli olmasıdır; çünkü onun aslı gözle görmektir (rü'yet-i basariyye), daha sonra yakînî ilim gözle görmeye benzetilerek mecazen ilim anlamında kullanılmıştır. Ona ta'diye (geçişlilik) hemzesi dahil olduğunda iki mef'ûle geçişli olur. 'Erâ' fiilinin üç mef'ûle geçişli kılınması ise asla muhaliftir ve özel bir kullanımdır. Şöyle ki; mütekellim bir zatın sıfatlarından bir sıfatı bildiğini haber vermek istediğinde önce o zatın ismini zikreder, bunun meramını ifade etmediğini anlayınca da faydayı tamamlamak üzere lâzım bir hâl zikrederek onu tamamlar; örneğin 'Hilali doğarken gördüm' der, sonra da:
أَرَانِي فُلَانٌ الْهِلَالَ طَالِعًا، وَكَذَلِكَ فِعْلُ عَلِمَ وَأَخَوَاتِهِ مِنْ بَابِ ظَنَّ كُلِّهِ وَمِثْلُهُ بَابُ كَانَ وَأَخَوَاتِهَا، أَلَا تَرَى أَنَّكَ لَوْ عَدَلْتَ عَنِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي فِي بَابِ ظَنَّ أَوْ عَنِ الْخَبَرِ فِي بَابِ كَانَ إِلَى الْإِتْيَانِ بِمَصْدَرٍ فِي مَوْضِعِ الِاسْمِ فِي أَفْعَالِ هَذَيْنِ الْبَابَيْنِ لَاسْتَغْنَيْتَ عَنِ الْخَبَرِ وَالْمَفْعُولِ الثَّانِي فَتَقُولُ
'Falanca bana hilali doğarken gösterdi' der. 'Alime' (عَلِمَ) fiili ve zanne (ظَنَّ) babının tamamındaki kardeş fiilleri de böyledir; kâne (كَانَ) babı ve kardeşleri de buna benzer. Görmez misin ki, zanne babındaki ikinci mef'ûlden veya kâne babındaki haberden vazgeçip bu iki babın fiillerinde ismin yerine bir masdar getirsen habere ve ikinci mef'ûle ihtiyaç duymazsın da şöyle dersin:
كَانَ حُضُورُ فُلَانٍ أَيْ حَصَلَ وَعَلِمْتُ مَجِيءَ صَاحِبِكَ وَظَنَنْتُ طُلُوعَ الشَّمْسِ وَقَدْ رُوِيَ قَوْلُ الْفِنْدِ الزِّمَّانِيِّ:
'Kâne hudûru fülan' yani falancanın gelişi gerçekleşti dersin; 'Arkadaşının gelişini bildim' ve 'Güneşin doğuşunu zannettim' dersin. Nitekim el-Find ez-Zimmânî'nin şu sözü rivayet edilmiştir:
عَسَى أَنْ يُرْجِعَ الْأَيَّا ... مُ قَوْمًا كَالَّذِي كَانُوا
“Umulur ki günler, bir kavmi eski hâllerine döndürür.”
وَقَالَ حَطَائِطُ بْنُ يَعْفُرَ:
Hatait b. Ya'für de şöyle demiştir:
أَرِينِي جَوَادًا مَاتَ هُزْلًا لَعَلَّنِي ... أَرَى مَا تَرَيْنَ أَوْ بَخِيلًا مُخَلَّدَا
“Bana zayıflıktan/fakirlikten ölmüş bir cömert göster ki belki ben de senin gördüğünü görürüm; yahut ebedî kılınmış bir cimri [göster]!”
فَإِنَّ جُمْلَةَ مَاتَ هُزْلًا لَيْسَتْ خَبَرًا عَنْ جَوَادًا إِذِ الْمُبْتَدَأُ لَا يَكُونُ نَكِرَةً، وَبِهَذَا يَتَبَيَّنُ أَنَّ الصَّوَابَ أَنْ يُعَدَّ الْخَبَرُ فِي بَابِ كَانَ وَالْمَفْعُولِ الثَّانِي فِي بَابِ ظَنَّ أَحْوَالًا لَازِمَةً لِتَمَامِ الْفَائِدَةِ وَأَنَّ إِطْلَاقَ اسْمِ الْخَبَرِ أَوِ الْمَفْعُولِ عَلَى ذَلِكَ الْمَنْصُوبِ تَسَامُحٌ وَعِبَارَةٌ قَدِيمَةٌ.
Buradaki 'mâte hezlen' cümlesi 'cevâden' kelimesinin haberi değildir; zira mübteda nekire olmaz. Bununla açıkça ortaya çıkmaktadır ki doğru olan, kâne babındaki haberin ve zanne babındaki ikinci mef'ûlün faydanın tamamlanması için lâzım hâller sayılmasıdır; o mansub ögeye haber veya mef'ûl isminin verilmesi ise bir müsamaha ve eski bir ibaredir.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَيَعْقُوبُ وَأَرِنا بِسُكُونِ الرَّاءِ لِلتَّخْفِيفِ وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو بِاخْتِلَاسِ كَسْرَةِ الرَّاءِ تَخْفِيفًا أَيْضًا، وَجُمْلَةُ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ تَعْلِيلٌ لِجُمَلِ الدُّعَاءِ.
İbn Kesîr ve Ya'kûb hafifletmek (tahfif) amacıyla { وَأَرِنا } kelimesini râ'nın sükûnuyla okumuşlardır; Ebû Amr da yine tahfif için râ'nın kesresini ihtilâs ile (hızlıca) okumuştur. { إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } cümlesi ise dua cümlelerinin gerekçesidir.
وَالْمَنَاسِكُ جَمْعُ مَنْسَكٍ وَهُوَ اسْمُ مَكَانٍ مِنْ نَسَكَ نَسْكًا مِنْ بَابِ نَصَرَ أَيْ تَعَبَّدَ أَوْ مِنْ نَسُكَ بِضَمِّ السِّينِ نَسَاكَةً بِمَعْنَى ذَبَحَ تَقَرُّبًا، وَالْأَظْهَرُ هُوَ الْأَوَّلُ لِأَنَّهُ الَّذِي يَحِقُّ طَلَبُ التَّوْفِيقِ لَهُ وَسَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٠٠] .
Menâsik (الْمَنَاسِكُ), mensek (مَنْسَك) kelimesinin çoğuludur; nasara babından ibadet etti anlamında 'neseke nesken' (نَسَكَ نَسْكًا) fiilinden veya yakınlaşmak için kurban kesti anlamında sîn'in dammesiyle 'nesuke nesâkaten' (نَسُكَ نَسَاكَةً) fiilinden bir mekân ismidir. Birincisi daha zahirdir; zira kendisi için muvaffakiyet dilenmeye layık olan odur. Bu husus Yüce Allah'ın: { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ } [Bakara: 200] “İbadetlerinizi/hac amellerinizi bitirdiğinizde...” kavlinde gelecektir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٢٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 129]
رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩)
{ رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩) } “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine Senin ayetlerini okuyacak, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek, onları arındıracak bir elçi gönder. Şüphesiz Sen, evet Sen Azîz'sin (mutlak güç sahibisin), Hakîm'sin (hüküm ve hikmet sahibisin).”
كُرِّرَ النِّدَاءُ لِأَنَّهُ عَطْفُ غَرَضٍ آخَرَ فِي هَذَا الدُّعَاءِ وَهُوَ غَرَضُ الدُّعَاءِ بِمَجِيءِ الرِّسَالَةِ فِي ذُرِّيَّتِهِ لِتَشْرِيفِهِمْ وَحِرْصًا عَلَى تَمَامِ هَدْيِهِمْ.
Nida (sesleniş), bu duada başka bir maksadın atfedilmesi sebebiyle tekrarlanmıştır. Bu da, soylarını şereflendirmek ve hidayetlerinin tam olmasına gösterilen düşkünlük sebebiyle zürriyetinden bir peygamberlik gelmesi için yapılan dua gayesidir.
وَإِنَّمَا قَالَ: فِيهِمْ وَلَمْ يَقُلْ لَهُمْ لِتَكُونَ الدَّعْوَةُ بِمَجِيءِ رَسُولٍ بِرِسَالَةٍ عَامَّةٍ فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ الرَّسُولُ رَسُولًا إِلَيْهِمْ فَقَطْ، وَلِذَلِكَ حَذَفَ مُتَعَلِّقَ رَسُولًا لِيَعُمَّ، فَالنِّدَاءُ فِي قَوْلِهِ: رَبَّنا وَابْعَثْ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمَلِ الدَّعَوَاتِ الْمُتَعَاطِفَةِ، وَمَظْهَرُ هَذِهِ الدَّعْوَةِ هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ فَإِنَّهُ الرَّسُولُ الَّذِي هُوَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ كِلَيْهِمَا، وَأَمَّا غَيْرُهُ مِنْ رُسُلِ غَيْرِ الْعَرَبِ فَلَيْسُوا مِنْ ذُرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ، وَشُعَيْبٌ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَلَيْسَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ، وَهُودٌ وَصَالِحٌ هُمَا مِنَ الْعَرَبِ الْعَارِبَةِ فَلَيْسَا مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَلَا مِنْ ذُرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ.
[İbrahim ve İsmail], genel bir risaletle gelecek bir resul için dua edilmiş olsun ve o elçi yalnızca onlara gönderilmiş bir elçi olmasın diye { لَهُمْ } “[onlara]” demeyip { فِيهِمْ } “[onların içinden]” demişlerdir. Bu yüzden genellik ifade etsin diye { رَسُولًا } lafzının müteallakı (bağlantılı olduğu merci) hazfedilmiştir. { رَبَّنا وَابْعَثْ } sözündeki nida ise birbiri üzerine atfedilmiş dua cümleleri arasında bir i'tirazdır (ara cümledir). Bu duanın mazharı (tecelli ettiği kişi) Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; zira hem İbrahim'in hem de İsmail'in zürriyetinden olan resul odur. Arap olmayan diğer peygamberlere gelince, onlar İsmail'in zürriyetinden değildir. Şuayb İbrahim'in zürriyetindendir fakat İsmail'in zürriyetinden değildir. Hûd ve Sâlih ise Arab-ı Âribe'den (öz Araplardan) olup ne İbrahim'in ne de İsmail'in zürriyetindendirler.
وَجَاءَ فِي التَّوْرَاةِ (فِي الْإِصْحَاحِ ١٧ مِنَ التَّكْوِينِ) «ظَهَرَ الرَّبُّ لِإِبْرَامَ أَيْ إِبْرَاهِيمَ» وَقَالَ لَهُ: أَنَا اللَّهُ الْقَدِيرُ سِرْ أَمَامِي وَكُنْ كَامِلًا فَأَجْعَلُ عَهْدِي بَيْنِي وَبَيْنَكَ وَأُكَثِّرُكَ كَثِيرًا جِدًّا وَفِي فِقْرَةِ ٢٠ وَأَمَّا إِسْمَاعِيلُ فَقَدْ سَمِعْتُ لَكَ فِيهِ هَا أَنَا أُبَارِكُهُ وَأُثَمِّرُهُ وَأُكَثِّرُهُ كَثِيرًا جِدًّا» .
Tevrat'ta (Tekvin'in 17. bâbında) şöyle geçmektedir: “Rab, Abram'a -yani İbrahim'e- göründü” ve ona şöyle dedi: “Ben Kadîr olan Tanrı'yım; huzurumda yürü ve kusursuz ol. Ahdimi seninle benim arama koyacağım ve seni pek çok çoğaltacağım.” 20. fıkrada ise: “İsmail'e gelince, seni işittim; işte onu mübarek kılacak, verimli kılacak ve onu pek çok çoğaltacağım” [denilmektedir].
وَذَكَرَ عَبْدُ الْحَقِّ الْإِسْلَامِيُّ السَّبْتِيُّ الَّذِي كَانَ يَهُودِيًّا فَأَسْلَمَ هُوَ وَأَوْلَادُهُ وَأَهْلُهُ فِي سَبْتَةَ وَكَانَ مَوْجُودًا بِهَا سَنَةَ ٧٣٦ سِتٍّ وَثَلَاثِينَ وَسَبْعِمِائَةٍ فِي كِتَابٍ لَهُ سَمَّاهُ «الْحُسَامُ الْمَحْدُودُ فِي الرَّدِّ عَلَى الْيَهُودِ» : أَنَّ كَلِمَةَ كَثِيرًا جِدًّا أَصْلُهَا فِي النَّصِّ الْعِبْرَانِيِّ «مَادًّا مَادًّا» وَأَنَّهَا رَمْزٌ فِي التَّوْرَاةِ لِاسْمِ مُحَمَّدٍ بِحِسَابِ الْجُمَّلِ لِأَنَّ عَدَدَ حُرُوفِ «مَادًّا مَادًّا» بِحِسَابِ الْجُمَّلِ عِنْدَ الْيَهُودِ تَجْمَعُ عَدَدَ اثْنَيْنِ وَتِسْعِينَ وَهُوَ عَدَدُ حُرُوفِ مُحَمَّدٍ اهـ وَتَبِعَهُ عَلَى هَذَا الْبَقَاعِيُّ فِي «نَظْمِ الدُّرَر» .
Önceden Yahudi iken kendisi, çocukları ve ailesiyle birlikte Sebte'de Müslüman olan ve hicrî 736 (yedi yüz otuz altı) yılında orada yaşayan Abdülhak el-İslâmî es-Sebtî, “el-Hüsâmü'l-mahdûd fi'r-reddi ale'l-Yehûd” adlı kitabında şunu zikretmiştir: “Çok çok” (pek çok) kelimesinin İbranice metindeki aslı “meod meod” (mâdden mâdden) şeklindedir ve bu, ebced hesabıyla Tevrat'ta Muhammed ismine bir remizdir. Zira Yahudiler nezdindeki ebced hesabına göre “meod meod” ibaresinin harf değeri toplamı doksan iki etmektedir ki bu da Muhammed isminin harf değeridir. (İktibas sonu). Bikâî de “Nazmü'd-Dürer” adlı eserinde bu konuda ona tâbi olmuştur.
وَمعنى يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ يَقْرَؤُهَا عَلَيْهِمْ قِرَاءَةَ تَذْكِيرٍ، وَفِي هَذَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ يَأْتِيهِمْ بِكِتَابٍ فِيهِ شَرْعٌ. فَالْآيَاتُ جَمْعُ آيَةٍ وَهِيَ الْجُمْلَةُ مِنْ جُمَلِ الْقُرْآنِ، سُمِّيَتْ آيَةً لِدَلَالَتِهَا عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ بِمَجْمُوعِ مَا فِيهَا مِنْ دَلَالَةِ صُدُورِ مِثْلِهَا مِنْ أُمِّيٍ لَا يَقْرَأُ وَلَا يَكْتُبُ، وَمَا نُسِجَتْ عَلَيْهِ مِنْ نَظْمٍ أَعْجَزَ النَّاسَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ، وَلِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنَ الدَّلَالَةِ الْقَاطِعَةِ عَلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ وَكَمَالِ صِفَاتِهِ دَلَالَةً لَمْ تَتْرُكْ مَسْلَكًا لِلضَّلَالِ فِي عَقَائِدِ الْأُمَّةِ بِحَيْثُ أَمِنَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ مِنَ الْإِشْرَاكِ،
{ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ } [ifadesinin] anlamı: Onlara hatırlatma/öğüt mahiyetinde bir okuyuşla Senin ayetlerini okur, demektir. Bunda onun, içinde bir şeriat bulunan bir kitapla onlara geleceğine bir işaret vardır. Âyât (الْآيَاتُ), âyet (آيَة) kelimesinin çoğuludur; o da Kur'an cümlelerinden her bir cümledir. Okuma yazma bilmeyen ümmî bir kimseden böylesi bir sözün sadır oluşundaki delalet, insanların benzerini getirmekten âciz kaldığı eşsiz nazım örgüsü ve ümmetin inançlarında şirke karşı güvende olmasını sağlayacak biçimde hiçbir sapma yolu bırakmaksızın Allah'ın birliğine ve sıfatlarının kemaline sunduğu kesin delalet sebebiyle Resul'ün doğruluğuna delalet ettiğinden dolayı 'ayet' diye adlandırılmıştır.
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ فِي خُطْبَةِ حِجَّةِ الْوَدَاعِ «إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَئِسَ أَنْ يُعْبَدَ فِي بَلَدِكُمْ هَذَا» .
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı hutbesinde: “Şeytan, şu beldenizde kendisine ibadet edilmesinden artık ümidini kesmiştir” buyurmuştur.
وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْله: يَتْلُوا لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ تَتَكَرَّرُ تِلَاوَتُهُ.
{ يَتْلُوا } kavlinde muzari (geniş/şimdiki zaman) fiil getirilmesi, bu Kitab'ın tilavetinin sürekli tekrarlanacağına işaret etmek içindir.
وَالْحِكْمَةَ الْعِلْمُ بِاللَّهِ وَدَقَائِقِ شَرَائِعِهِ وَهِيَ مَعَانِي الْكِتَابِ وَتَفْصِيلُ مَقَاصِدِهِ، وَعَنْ مَالِكٍ: الْحِكْمَةُ مَعْرِفَةُ الْفِقْهِ وَالدِّينِ وَالِاتِّبَاعِ لِذَلِكَ، وَعَنِ الشَّافِعِيِّ الْحِكْمَةُ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكِلَاهُمَا نَاظِرٌ إِلَى أَنَّ عَطْفَ الْحِكْمَةِ عَلَى الْكِتَابِ يَقْتَضِي شَيْئًا مِنَ الْمُغَايَرَةِ بِزِيَادَةِ مَعْنًى وَسَيَجِيءُ تَفْصِيلُ مَعْنَى الْحِكْمَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٢٦٩] .
Hikmet ise Allah'ı ve şeriatının inceliklerini bilmektir; o, Kitab'ın manaları ve maksatlarının ayrıntılı açıklamasıdır. Mâlik'ten: “Hikmet, fıkhı ve dini bilmek ve bunlara uymaktır” dediği rivayet edilmiştir. Şâfiî'den ise: “Hikmet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetidir” dediği rivayet edilmiştir. Her iki görüş de hikmetin Kitab'a atfedilmesinin anlamca bir fazlalıkla bir tür başkalık gerektirdiğini göz önünde bulundurmaktadır. Hikmet kavramının ayrıntılı açıklaması, bu surede Yüce Allah'ın: { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ } [Bakara: 269] “Hikmeti dilediğine verir” kavlinde gelecektir.
وَالتَّزْكِيَةُ التَّطْهِيرُ مِنَ النَّقَائِصِ وَأَكْبَرُ النَّقَائِصِ الشِّرْكُ بِاللَّهِ، وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِالَّذِينَ أَعْرَضُوا عَنْ مُتَابَعَةِ الْقُرْآنِ وَأَبَوْا إِلَّا الْبَقَاءَ عَلَى الشِّرْكِ.
Tezkiye (arındırma) ise noksanlıklardan temizlemektir; noksanlıkların en büyüğü de Allah'a şirk koşmaktır. Bunda, Kur'an'a uymaktan yüz çeviren ve şirk üzere kalmaktan başka bir şeye yanaşmayan kimselere bir ta'riz (üstü kapalı dokundurma) vardır.
وَقَدْ جَاءَ تَرْتِيبُ هَذِهِ الْجُمَلِ فِي الذِّكْرِ عَلَى حَسَبِ تَرْتِيبِ وَجُودِهَا لِأَنَّ أَوَّلَ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ تِلَاوَةُ الْقُرْآنِ ثُمَّ يَكُونُ تَعْلِيمُ مَعَانِيهِ قَالَ تَعَالَى: فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ
Bu cümlelerin zikrediliş sırası, varlık sırasına uygun olarak gelmiştir. Çünkü risaletin tebliğinin ilki Kur'an'ın tilavetidir; sonra anlamlarının öğretilmesi gelir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ }
[الْقِيَامَة: ١٨، ١٩] الْعِلْمُ تَحْصُلُ بِهِ التَّزْكِيَةُ وَهِيَ فِي الْعَمَلِ بِإِرْشَادِ الْقُرْآنِ.
[Kıyâme: 18-19] “Onu okuduğumuz zaman, onun okunuşuna uy. Sonra şüphen olmasın ki onu açıklamak da Bize aittir.” İlim ile tezkiye hasıl olur; o da Kur'an'ın rehberliğiyle amel etmekte gerçekleşir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ تَذْيِيلٌ لِتَقْرِيبِ الْإِجَابَةِ أَيْ لِأَنَّكَ لَا يَغْلِبُكَ أَمْرٌ عَظِيمٌ وَلَا يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِكَ وَحِكْمَتِكَ شَيْءٌ. وَالْحَكِيمُ بِمَعْنَى الْمُحْكِمِ هُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مُفْعِلٍ وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ [الْبَقَرَة: ١٠] وَقَوْلُهُ: قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ [الْبَقَرَة: ٣٢] .
{ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } kavli, duanın kabulünü yakınlaştırmak için bir tezyîldir (tamamlayıcı cümledir); yani 'çünkü hiçbir büyük iş Sana galebe çalamaz ve hiçbir şey Senin ilminden ve hikmetinden gizli kalamaz' demektir. el-Hakîm (الْحَكِيمُ), muhkim (sağlam ve hikmetli kılan) anlamında olup 'müf'il' manasında 'faîl' veznindedir. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın: { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ } [Bakara: 10] “Yalan söylemelerinden ötürü onlar için acı bir azap vardır” ve { قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } [Bakara: 32] “Dediler ki: 'Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz Sen, evet Sen Alîm'sin (her şeyi bilensin), Hakîm'sin (hüküm ve hikmet sahibisin).'” kavillerinde geçmişti.
[١٣٠، ١٣١]
[130-131]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ١٣٠ إِلَى ١٣١]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 130-131]
وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠) إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٣١)
{ وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠) إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٣١) } “Kendini bilmeyip sefihlik edenden başka kim İbrahim'in dininden yüz çevirir? Andolsun ki Biz onu dünyada seçkin kıldık; şüphesiz o ahirette de salihlerdendir. (130) Rabbi ona: 'Teslim ol!' dediğinde o: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti. (131)”
مُوقِعُ هَاتِهِ الْآيَاتِ مِنْ سَوَابِقِهَا مُوقِعُ النَّتِيجَةِ بَعْدَ الدَّلِيلِ، فَإِنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ فَضَائِلَ إِبْرَاهِيمَ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذِ ابْتَلى [الْبَقَرَة: ١٢٤] إِلَى هَنَا عَلِمَ أَنَّ صَاحِبَ هَاتِهِ الْفَضَائِلِ لَا يَعْدِلُ عَنْ دِينِهِ وَالِاقْتِدَاءِ بِهِ إِلَّا سَفِيهُ الْعَقْلِ أَفِنَ الرَّأْيِ، فَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ تُعْطَفَ عَلَى سَوَابِقِهَا بِالْفَاءِ وَإِنَّمَا عَدَلَ مِنَ الْفَاءِ إِلَى الْوَاوِ لِيَكُونَ مَدْلُولُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مُسْتَقِلًّا بِنَفْسِهِ فِي تَكْمِيلِ التَّنْوِيهِ بِشَأْنِ إِبْرَاهِيمَ وَفِي أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ حَقِيقٌ بِمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ مِنْ كُلِّ جِهَةٍ لَا مِنْ خُصُوصِ مَا حَكَى عَنْهُ فِي الْآيَاتِ السَّالِفَةِ وَفِي التَّعْرِيضِ بِالَّذِينَ حَادُوا عَنِ الدِّينِ الَّذِي جَاءَ مُتَضَمِّنًا لِمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، وَالدَّلَالَةُ عَنِ التَّفْرِيعِ لَا تَفُوتُ لِأَنَّ وُقُوعَ الْجُمْلَةِ بَعْدَ سَوَابِقِهَا مُتَضَمِّنَةٌ هَذَا الْمَعْنَى دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا نَتِيجَةٌ لِمَا تَقَدَّمَ كَمَا تَقُولُ أَحْسَنَ فُلَانٌ تَدْبِيرَ الْمُهِمِّ وَهُوَ رَجُلٌ حَكِيمٌ وَلَا تَحْتَاجُ إِلَى أَنْ تَقُولَ فَهُوَ رَجُلٌ حَكِيمٌ.
Bu ayetlerin önceki ayetler karşısındaki konumu, delilden sonraki netice konumudur. Çünkü { وَإِذِ ابْتَلى } [Bakara: 124] kavlinden buraya kadar İbrahim'in faziletlerini açıkladığında, bu faziletlerin sahibinin dininden ve ona uymaktan ancak aklı kıt ve görüşü bozuk bir sefihin yüz çevireceği anlaşılmıştır. Zahirin gereği cümlenin öncekilere 'fâ' (ف) harfi ile atfedilmesi idi; ancak 'fâ' harfinden 'vâv' (و) harfine dönülmesi, bu cümlenin delalet ettiği anlamın İbrahim'in şanını yüceltmeyi tamamlamada ve bu hükmün yalnızca önceki ayetlerde ondan nakledilenlere has olmayıp her yönden İbrahim'in milletine layık olduğunu ve İbrahim'in dinini kapsayıcı olarak gelen dinden sapanlara ta'rizde bulunmada kendi başına müstakil olması içindir. [Vâv ile getirilse de] tefri' (netice olma) delaleti kaybolmaz; zira cümlenin bu manayı içerecek şekilde öncekilerden sonra gelmesi, onun geçmiştekilerin bir neticesi olduğuna delildir; nitekim sen: “Filanca mühim işi çok iyi idare etti, o hikmet sahibi bir adamdır” dersin de “dolayısıyla o hikmet sahibi bir adamdır” demeye ihtiyaç duymazsın.
وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ وَالِاسْتِبْعَادِ، وَاسْتِعْمَالُهُ فِي الْإِنْكَارِ قَدْ يَكُونُ مَعَ جَوَازِ إِرَادَةِ قَصْدِ الِاسْتِفْهَامِ فَيَكُونُ كِنَايَةً، وَقَدْ يَكُونُ مَعَ عَدَمِ جَوَازِ إِرَادَةِ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ فَيَكُونُ مَجَازًا فِي الْإِنْكَارِ وَيَكُونُ مَعْنَاهُ مَعْنَى النَّفْيِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ هُنَا مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ فَإِنَّ الْإِعْرَاضَ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ مَعَ الْعِلْمِ بِفَضْلِهَا وَوُضُوحِهَا أَمْرٌ مُنْكَرٌ مُسْتَبْعَدٌ. وَلَمَّا كَانَ شَأْنُ الْمُنْكِرِ الْمُسْتَبْعَدِ أَنْ يَسْأَلَ عَنْ فَاعِلِهِ اسْتُعْمِلَ الِاسْتِفْهَامُ فِي مَلْزُومِهِ وَهُوَ الْإِنْكَارُ وَالِاسْتِبْعَادُ عَلَى وَجْهِ الْكِنَايَةِ مَعَ أَنَّهُ لَوْ سُئِلَ عَنْ هَذَا الْمَعْرَضِ لَكَانَ السُّؤَالُ وَجِيهًا، وَالِاسْتِثْنَاء قرينَة عَن إِرَادَةِ النَّفْيِ وَاسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي مَعْنَيَيْنِ كِنَائِيَّيْنِ، أَوْ تَرْشِيحٌ لِلْمَعْنَى الْكِنَائِيِّ وَهُمَا الْإِنْكَارُ. وَالِاسْتِفْهَامُ لَا يَجِيءُ فِيهِ مَا قَالُوا فِي اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْهِ وَاسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ
İstifham (soru), inkâr ve istib'âd (uzak görme/akıldan uzak sayma) içindir. İstifhamın inkârda kullanılması, bazen istifham kastının irade edilmesinin caiz olmasıyla birlikte olur ki bu durumda kinaye olur; bazen de istifham manasının kastedilmesinin caiz olmamasıyla birlikte olur ki bu durumda inkârda mecaz olur ve anlamı nefy (olumsuzluk) anlamı taşır. Zahir olan odur ki buradaki kullanım kinaye türündendir; zira fazileti ve açıklığı bilinmesine rağmen İbrahim'in dininden yüz çevirmek çirkin ve akıldan uzak bir durumdur. Çirkin ve akıldan uzak görülen bir şeyin failinin sorulması adet olduğundan dolayı istifham, onun lazımı olan inkâr ve istib'âdda kinaye yoluyla kullanılmıştır; kaldı ki bu yüz çeviren kişi sorulacak olsa soru yerinde olurdu. İstisna ise olumsuzluğun kastedilmesine ve lafzın iki kinâî manada kullanılmasına bir karinedir yahut kinâî mananın -ki o ikisi inkârdır- teyididir (terşîh). Müşterek lafzın iki manasında birden kullanılması ve bir lafzın...
فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ أَوْ فِي مَجَازَيْهِ لِأَنَّ الدَّلَالَةَ عَلَى الْمَعْنَى الْكِنَائِيِّ بِطَرِيقِ الْعَقْلِ بِخِلَافِ الدَّلَالَةِ عَلَى الْمَعْنَيَيْنِ الْمَوْضُوعِ لَهُمَا الْحَقِيقِيُّ وَعَلَى الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ وَالْمَجَازِيِّ إِذِ الَّذِينَ رَأَوْا ذَلِكَ مَنَعُوا بِعِلَّةِ أَنَّ قَصْدَ الدَّلَالَةِ بِاللَّفْظِ عَلَى أَحَدِ الْمَعْنَيَيْنِ يَقْتَضِي عَدَمَ الدَّلَالَةِ بِهِ عَلَى الْآخَرِ لِأَنَّهُ لَفْظٌ وَاحِدٌ فَإِذَا دَلَّ عَلَى مَعْنَى تَمَّتْ دَلَالَتُهُ وَأَنَّ الدَّلَالَةَ عَلَى الْمَعْنَيَيْنِ الْمَجَازِيَّيْنِ دَلَالَةٌ بِاللَّفْظِ عَلَى أَحَدِ الْمَعْنَيَيْنِ فَتَقْضِي أَنَّهُ نُقِلَ مِنْ مَدْلُولِهِ الْحَقِيقِيِّ إِلَى مَدْلُولٍ مَجَازِيٍّ وَذَلِكَ يَقْتَضِي عَدَمَ الدَّلَالَةِ بِهِ عَلَى غَيْرِهِ لِأَنَّهُ لَفْظٌ وَاحِدٌ، وَقَدْ أَبْطَلْنَا ذَلِكَ فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ، أَمَّا الْمَعْنَى الْكِنَائِيِّ فَالدَّلَالَةُ عَلَيْهِ عَقْلِيَّةٌ سَوَاءٌ بَقِيَ اللَّفْظُ دَالًّا عَلَى مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ أَمْ تَعَطَّلَتْ دَلَالَتُهُ عَلَيْهِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ اسْتِعْمَالَ الِاسْتِفْهَامِ فِي مَعْنَى الْإِنْكَارِ مَجَازًا بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ كَمَا تَكَرَّرَ فِي كُلِّ كِنَايَةٍ لَمْ يَرِدْ فِيهَا الْمَعْنَى الْأَصْلِيُّ وَهُوَ أَظْهَرُ لِأَنَّهُ مَجَازٌ مَشْهُورٌ حَتَّى صَارَ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً فَقَالَ النُّحَاةُ: الِاسْتِفْهَامُ الْإِنْكَارِيُّ نَفْيٌ وَلِذَا يَجِيءُ بَعْدَهُ الِاسْتِثْنَاءُ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهُ لَا يَطَّرِدُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى النَّفْيِ وَلَكِنَّهُ يَكْثُرُ فِيهِ ذَلِكَ لِأَنَّ شَأْنَ الشَّيْءِ الْمُنْكَرِ بِأَنْ يَكُونَ مَعْدُومًا وَلِهَذَا فَالِاسْتِثْنَاءُ هُنَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً مِنْ كَلَامٍ دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِفْهَامُ كَأَنَّ مُجِيبًا أَجَابَ السَّائِلَ بِقَوْلِهِ: «لَا يَرْغَبُ عَنْهَا إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ.
...hem hakiki hem de mecazi manasında yahut iki mecazi manasında birden kullanılması hususunda söylenenler istifhamda geçerli olmaz; çünkü kinâî manaya delalet akıl yoluyladır. Kendisi için vazolunmuş iki hakiki manaya ya da hakiki ve mecazi manaya delalet ise böyle değildir. Zira bunu [caiz] görmeyenler, lafızla iki manadan birine delaletin kastedilmesinin diğerine delalet etmemeyi gerektirdiği gerekçesiyle men etmişlerdir; çünkü o tek bir lafızdır, bir manaya delalet ettiğinde delaleti tamamlanmış olur. İki mecazi manaya delalet de lafzın iki manadan birine delalet etmesidir ki bu, lafzın hakiki medlulünden mecazi bir medlule nakledildiğini gerektirir; bu da tek bir lafız olduğu için başkasına delalet etmemeyi iktiza eder. Biz bunu dokuzuncu mukaddimede çürütmüştük. Kinâî manaya gelince, lafız hakiki manasına delalet etmeye devam etsin veya delaleti ortadan kalksın, ona delalet aklîdir. İstifhamın inkâr manasında kullanılmasını, asıl mananın kastedilmediği her kinayede tekrarlandığı gibi, lüzum alakasıyla mecaz da kabul edebilirsin; meşhur bir mecaz olup örfî hakikat haline geldiği için bu daha zahirdir. Nitekim nahivciler şöyle demişlerdir: İnkârî istifham nefiydir (olumsuzluktur), bu sebeple ardından istisna gelir. İşin tahkiki şudur ki onun olumsuzluk manasında olması genel bir kural (muttarid) değildir; ancak inkâr edilen şeyin yok olması gerektiği için bu durum onda çokça görülür. Bu sebeple buradaki istisnanın, istifhamın delalet ettiği bir sözden istisna olması sahihtir; sanki bir cevap veren, soruyu sorana: “Ondan ancak nefsini bilmeyen/sefih kılan kimse yüz çevirir” diyerek cevap vermiş gibidir.
وَالرَّغْبَةُ طَلَبُ أَمْرٍ مَحْبُوبٍ، فَحَقُّ فِعْلِهَا أَنْ يَتَعَدَّى بِفِي وَقَدْ يُعَدَّى بِعْنَ إِذَا ضُمِّنَ مَعْنَى الْعُدُولِ عَنْ أَمْرٍ وَكَثُرَ هَذَا التَّضْمِينُ فِي الْكَلَامِ حَتَّى صَارَ مَنْسِيًّا.
Rağbet (الرَّغْبَةُ), sevilen bir şeyin talep edilmesidir; dolayısıyla fiilinin 'fî' (فِي) harf-i ceri ile geçişli olması asıldır. Bir şeyden yüz çevirme manası tazmin edildiğinde (içerildiğinde) ise 'an' (عَنْ) ile geçişli kılınabilir; bu tazmin kelamda o kadar çok kullanılmıştır ki artık [asıl manası] unutulmuştur.
وَالْمِلَّةُ الدِّينُ وَتَقَدَّمَ بَيَانُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ [الْبَقَرَة: ١٢٠] .
Millet (الْمِلَّةُ) dindir; bunun açıklaması Yüce Allah'ın: { وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ } [Bakara: 120] “Sen onların dinlerine uymadıkça Yahudiler de Hristiyanlar da senden asla hoşnut olmazlar” kavlinde geçmişti.