Binûn

2- Bakara Suresi — 41. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

جُرِّدَتْ جُمْلَةُ (قُلْ) مِنَ الْعَاطِفِ لِوُقُوعِهَا فِي مَقَامِ الْحِوَارِ مُجَاوَبَةً لِقَوْلِهِمْ كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ أَيْ بَلْ لَا اهْتِدَاءَ إِلَّا بِاتِّبَاعِ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ فَإِنَّهَا لَمَّا جَاءَ بِهَا الْإِسْلَامُ أَبْطَلَ مَا كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَدْيَانِ.

{ قُلْ } cümlesi, daha önce geçtiği üzere { كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا } sözlerine bir cevap olarak diyalog makamında vaki olduğu için atıf edatından tecrit edilmiştir; yani 'Bilakis, İbrâhim'in dinine uymaktan başka hidayet yoktur; çünkü İslam bu dini getirdiğinde kendisinden önceki dinleri iptal etmiştir.'

وَانْتَصَبَ (مِلَّةَ) بِإِضْمَارِ تَتَبُّعٍ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ لِأَنَّ كُونُوا هُوداً بِمَعْنَى اتَّبِعُوا الْيَهُودِيَّةَ، وَيَجُوزُ أَنْ يُنْصَبَ عَطْفًا عَلَى هُوداً وَالتَّقْدِيرُ بَلْ نَكُونُ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ أَيْ أَهْلَ مِلَّتِهِ كَقَوْلِ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ لَمَّا وَفَدَ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ لِيُسْلِمَ: «إِنِّي مِنْ دِينٍ أَوْ مِنْ أَهْلِ دِينٍ» يَعْنِي النَّصْرَانِيَّةَ.

{ مِلَّةَ } kelimesi, makamın delaleti sebebiyle gizli bir 'tâbi oluruz' (نَتَّبِعُ) fiiliyle mensub olmuştur; çünkü { كُونُوا هُوداً } sözü 'Yahudiliğe uyun' demektir. Ayrıca { هُوداً } lafzına atfedilerek mensub olması da caizdir ve takdiri şöyledir: 'Bilakis biz İbrâhim'in milleti [üzere] oluruz', yani onun milletinin ehlinden oluruz; nitekim Adiy b. Hâtim'in Müslüman olmak üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldiğinde Hristiyanlığı kastederek söylediği: «Ben bir dinden / bir din ehlinden idim» sözünde olduğu gibi.

وَالْحَنِيفُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مُشْتَقٌّ مِنَ الْحَنَفِ بِالتَّحْرِيكِ وَهُوَ الْمَيْلُ فِي الرَّجُلِ قَالَتْ أُمُّ الْأَحْنَفِ ابْن قَيْسٍ فِيمَا تُرَقِّصُهُ بِهِ:

Hanîf (الْحَنِيفُ) kelimesi 'fâil' (etken) anlamında 'faîl' veznindedir; harekeli olarak 'el-hanef' (الْحَنَف) kökünden türetilmiştir, bu da ayaktaki eğrilik/meyildir. Ahnef b. Kays'ın annesi onu kucağında hoplatıp severken şöyle demiştir:

وَاللَّهِ لَوْلَا حَنَفٌ بِرِجْلِهِ ... مَا كَانَ فِي فِتْيَانِكُمْ مِنْ مِثْلِهِ

Vallahi, ayağındaki eğrilik olmasaydı / Gençleriniz arasında onun bir benzeri bulunmazdı.

وَالْمُرَادُ الْمَيْلُ فِي الْمَذْهَبِ أَنَّ الَّذِي بِهِ حَنَفٌ يَمِيلُ فِي مَشْيِهِ عَنِ الطَّرِيقِ الْمُعْتَادِ.

Burada kastedilen mezhepteki (yoldaki) meyil ve sapmadır; zira ayağında eğrilik olan kişi yürüyüşünde alışılagelmiş yoldan sapar.

وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا مَدْحًا لِلْمِلَّةِ لِأَنَّ النَّاسَ يَوْمَ ظُهُورِ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ كَانُوا فِي ضَلَالَةٍ عَمْيَاءَ فَجَاءَ دِينُ إِبْرَاهِيمَ مَائِلًا عَنْهُمْ فَلُقِّبَ بِالْحَنِيفِ ثُمَّ صَارَ الْحَنِيفُ لَقَبَ مَدْحٍ بِالْغَلَبَةِ. وَالْوَجْهُ أَنْ يُجْعَلَ (حَنِيفًا) حَالًا مِنْ (إِبْرَاهِيمَ) وَهَذَا مِنْ مَوَاضِعِ الِاتِّفَاقِ عَلَى صِحَّةِ مَجِيءِ الْحَالِ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ حَالًا لِمِلَّةٍ إِلَّا أَنَّ فَعِيلًا بِمَعْنَى فَاعِلٍ يُطَابِقُ مَوْصُوفَهُ إِلَّا أَنْ تُؤَوَّلَ مِلَّةٌ بَدِينٍ عَلَى حد إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ [الْأَعْرَاف: ٥٦] أَيْ إِحْسَانِهِ أَوْ تَشْبِيهِ فَعِيلٍ إِلَخْ بِمَعْنَى فَاعِلٍ بِفَعِيلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ.

Bunun millet için bir övgü olması şundandır: İbrâhim'in milleti ortaya çıktığı gün insanlar körü körüne bir sapıklık içindeydiler; İbrâhim'in dini ise onlardan meyledip ayrılarak geldi ve bu sebeple 'Hanîf' diye lakaplandı. Sonradan 'Hanîf' kelimesi yaygınlaşarak bir övgü lakabı hâline geldi. En uygun olanı { حَنِيفاً } kelimesinin { إِبْرَاهِيمَ } lafzından hâl yapılmasıdır; bu da muzafun ileyhten hâl gelmesinin sahih olduğu ittifak edilen yerlerdendir. Onu { مِلَّةَ } kelimesinin hâli yapman da mümkündür; ancak 'fâil' manasındaki 'faîl' vezni mevsufuna uyar, meğerki tıpkı { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” [A'râf: 56] ayetinde olduğu gibi 'millet' kelimesi 'din' (müzekker) olarak tevil edilsin —yani O'nun ihsanı kastedilsin— yahut fâil manasındaki faîl vezni mef'ûl manasındaki faîl veznine benzetilsin.

وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الدِّينَ الْإِسْلَامِيَّ مِنْ إِسْلَامِ إِبْرَاهِيمَ.

Bu ayet, İslam dininin İbrâhim'in İslam'ından olduğuna delalet etmiştir.

وَقَوْلُهُ: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ جُمْلَةٌ هِيَ حَالَةٌ ثَانِيَةٌ مِنْ إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ احْتِرَاسٌ لِئَلَّا يَغْتَرَّ الْمُشْرِكُونَ بِقَوْلِهِ: بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ أَيْ لَا نَكُونُ هُودًا وَلَا نَصَارَى فَيَتَوَهَّمُ الْمُشْرِكُونَ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنَ الْأَدْيَانِ إِلَّا مَا هُمْ عَلَيْهِ لِأَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِلَّا فَلَيْسَ ذَلِكَ مِنَ الْمَدْحِ لَهُ بَعْدَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ فَضَائِلِهِ وَهَذَا عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ غَلِطَ فِيهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» غَلَطًا فَاحِشًا كَمَا سَيَأْتِي.

O'nun: { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } kavli, İbrâhim'den ikinci bir hâl olan bir cümledir. Bu, müşriklerin { بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } sözünden gururlanarak —yani 'Yahudi veya Hristiyan olmayız' denilince— kendilerinin de İbrâhim'in milleti üzerinde olduklarını iddia ettikleri için mevcut dinlerden geriye sadece kendi dinlerinin kaldığını zannetmelerini önlemek üzere bir ihtirâstır (yanlış anlamayı gidermedir). Aksi takdirde, daha önce geçen faziletlerinden sonra bu söz onun için bir övgü sayılmazdı. Bu durum tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ } “Arkadaşınız asla bir mecnun değildir” kavli gibidir ki el-Keşşâf sahibi ileride geleceği üzere bu konuda çok fahiş bir hataya düşmüştür.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٣٦]

[BAKARA SURESİ (2) : AYET 136]

قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦)

{ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦) } “Deyin ki: 'Biz Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshak'a, Ya'kūb'a ve torunlarına indirilenlere; Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verilenlere ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz ve biz yalnız O'na teslim olmuş kimseleriz.'”

بَدَلٌ مِنْ جُمْلَةِ قُلْ بَلْ مِلَّةَ [الْبَقَرَة: ١٣٥] لِتَفْصِيلِ كَيْفِيَّةِ هَاتِهِ الْمِلَّةِ بَعْدَ أَنْ أَجْمَلَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً.

{ قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } kavlinde bu durum mücmel olarak zikredildikten sonra, bu milletin niteliğini tafsil etmek üzere { قُلْ بَلْ مِلَّةَ } [Bakara: 135] cümlesinden bedeldir.

وَالْأَمْرُ بِالْقَوْلِ أَمْرٌ بِمَا يَتَضَمَّنُهُ إِذْ لَا اعْتِدَادَ بِالْقَوْلِ إِلَّا لِأَنَّهُ يُطَابِقُ الِاعْتِقَادَ، إِذِ النِّسْبَةُ إِنَّمَا وُضِعَتْ لِلصِّدْقِ لَا لِلْكَذِبِ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْأَمْرِ بِهَذَا الْقَوْلِ الْإِعْلَانُ بِهِ وَالدَّعْوَةُ إِلَيْهِ لِمَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنَ الْفَضِيلَةِ الظَّاهِرَةِ بِحُصُولِ فَضِيلَةِ سَائِرِ الْأَدْيَانِ لِأَهْلِ هَاتِهِ الْمِلَّةِ وَلِمَا فِيهِ مِنِ الْإِنْصَافِ وَسَلَامَةِ الطَّوِيَّةِ، لِيَرْغَبَ فِي ذَلِكَ الرَّاغِبُونَ وَيَكْمَدَ عِنْدَ سَمَاعِهِ الْمُعَانِدُونَ وَلِيَكُونَ هَذَا كَالِاحْتِرَاسِ بَعْدَ قَوْلِهِ: قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً أَيْ نَحْنُ لَا نَطْعَنُ فِي شَرِيعَةِ مُوسَى وَشَرِيعَةِ عِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيئُونَ وَلَا نُكَذِّبُهُمْ وَلَكُنَّا مُسْلِمُونَ لِلَّهِ بِدِينِ الْإِسْلَامِ الَّذِي بَقِيَ عَلَى أَسَاسِ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَكَانَ تَفْصِيلًا لَهَا وَكَمَالًا لِمُرَادِ اللَّهِ مِنْهَا حِينَ أَرَادَ اللَّهُ إِكْمَالَهَا فَكَانَتِ الشَّرَائِعُ الَّتِي جَاءَتْ بَعْدَ إِبْرَاهِيمَ كَمُنْعَرِجَاتِ الطَّرِيقِ سُلِكَ بِالْأُمَمِ فِيهَا لِمَصَالِحٍ نَاسَبَتْ أَحْوَالَهُمْ وَعُصُورَهُمْ بَعْدَ إِبْرَاهِيمَ كَمَا يُسْلَكُ بِمَنْ أَتْعَبَهُ الْمَسِيرُ طَرِيقٌ مُنْعَرِجٌ لِيَهْدَأَ مَنْ رَكَّزَ السَّيَّارَةَ فِي الْمَحَجَّةِ فَيَحُطَّ رَحْلَهُ وَيَنَامَ ثُمَّ يُرْجَعُ بِهِ بَعْدَ حِينٍ إِلَى الْجَادَّةِ، وَمِنْ مُنَاسَبَاتِ هَذَا الْمَعْنَى أَنِ ابْتُدِئَ بِقَوْلِهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا، وَاخْتُتِمَ بِقَوْلِهِ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ، وَوُسِّطَ ذِكْرُ مَا أُنْزِلَ عَلَى النَّبِيئِينَ بَيْنَ ذَلِكَ.

Söyleme emri, içerdiği şeye yönelik bir emirdir; zira söz ancak inanca uygun olduğu takdirde muteber olur, çünkü isnat yalan için değil doğruluk için vazedilmiştir. Bu sözün söylenmesi emrinden maksat, bu millet mensuplarının diğer bütün dinlerin faziletini de elde etmeleri sebebiyle taşıdığı açık üstünlükten, ayrıca içindeki insaf ve niyet temizliğinden ötürü bunu ilan etmek ve buna davet etmektir; ta ki arzu duyanlar buna yönelsin, inatçılar bunu işittiklerinde kahrından erisin ve bu durum { قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } kavlinden sonra bir ihtirâs (yanlış anlamayı önleme) gibi olsun; yani biz Mûsâ'nın şeriatına, Îsâ'nın şeriatına ve peygamberlere verilenlere dil uzatmıyoruz, onları yalanlamıyoruz; bilakis biz İbrâhim milletinin temeli üzerinde baki kalan, Allah onu tamamlamak istediği vakit onun bir tafsilatı ve Allah'ın muradının bir kemali olan İslam diniyle Allah'a teslim olmuş kimseleriz. İbrâhim'den sonra gelen şeriatlar ise, İbrâhim'den sonraki ümmetlerin durumlarına ve çağlarına uygun maslahatlar sebebiyle onların sevkedildiği tali yollar (kıvrımlar) gibidir; tıpkı yolculuktan yorulan bir kimsenin, anayoldaki kervanı durdurup yükünü indirmesi, uyuması ve bir süre sonra yeniden anayola döndürülmesi için tali bir yola sevk edilmesi gibi. Bu mananın münasebetlerindendir ki söze { وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا } ile başlanmış, { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } ile bitirilmiş ve peygamberlere indirilenlerin zikri de bu ikisi arasına yerleştirilmiştir.

وَجُمِعَ الضَّمِيرُ لِيَشْمَلَ النَّبِيءَ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ فَهُمْ مَأْمُورُونَ بِأَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ. وَجَعْلُهُ بَدَلًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ بَلْ مِلَّةَ النَّبِيءُ وَأُمَّتُهُ.

Zamir, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Müslümanları kapsayacak şekilde çoğul getirilmiştir; zira onlar bunu söylemekle emrolunmuşlardır. Bunun bedel kılınması, { قُلْ بَلْ مِلَّةَ } kavlindeki emirden muradın Peygamber ve onun ümmeti olduğuna delalet eder.

وَأَفْرَدَ الضَّمِيرَ فِي الْكَلَامَيْنِ اللَّذَيْنِ لِلنَّبِيءِ فِيهِمَا مَزِيدُ اخْتِصَاصٍ بِمُبَاشَرَةِ الرَّدِّ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لِأَنَّهُ مَبْعُوثٌ لِإِرْشَادِهِمْ وَزَجْرِهِمْ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ إِلَخْ وَقَوْلِهِ الْآتِي: قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٣٩] وَجَمْعُ الضَّمِيرِ فِي الْكَلَامِ الَّذِي لِلْأُمَّةِ فِيهِ مَزِيدُ اخْتِصَاصٍ بِمَضْمُونِ الْمَأْمُورِ بِهِ فِي سِيَاقِ التَّعْلِيمِ أَعْنِي قَوْلَهُ: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ إِلَخْ لِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَدْ عَلِمَ ذَلِكَ مِنْ قَبْلُ فِيمَا تَضَمَّنَتْهُ عُلُومُ الرِّسَالَةِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَخْلُ وَاحِدٌ مِنْ هَاتِهِ الْكَلَامَاتِ، عَنِ الْإِيذَانِ بِشُمُولِ الْأُمَّةِ مَعَ النَّبِيءِ، أَمَّا هُنَا فَظَاهِرٌ بِجَمْعِ الضَّمَائِرِ كُلِّهَا، وَأَمَّا

Yahudi ve Hristiyanları irşad ve men etmek üzere gönderilmiş olması sebebiyle, onlara doğrudan reddiyede bulunmada Peygamber'in daha fazla ihtisası bulunan iki kelamda zamir tekil getirilmiştir; bu da O'nun { قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } ilh. kavlinde ve ileride gelecek olan { قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ } [Bakara: 139] kavlindedir. Öğretim bağlamında emredilen şeyin içeriğinde ümmetin daha fazla ihtisası bulunan sözde ise zamir çoğul getirilmiştir; yani { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } ilh. kavlinde; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu peygamberlik ilimlerinin ihtiva ettiği şeyler arasında önceden bilmiştir. Bu sebeple bu sözlerin hiçbiri, Peygamber'le birlikte ümmeti de kapsadığını bildirmekten hâli kalmamıştır. Buradaki durum bütün zamirlerin çoğul olmasıyla açıktır;

فِي قَوْلِهِ: قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِلَخْ فَلِكَوْنِهِ جَوَابًا مُوَالِيًا لِقَوْلِهِمْ: كُونُوا هُوداً [الْبَقَرَة: ١٣٥] بِضَمِيرِ الْجَمْعِ فَعُلِمَ أَنَّهُ رَدَّ عَلَيْهِمْ بِلِسَانِ الْجَمِيعِ، وَأَمَّا فِي قَوْلِهِ الْآتِي:

O'nun: { قُلْ بَلْ مِلَّةَ } ilh. kavlinde ise, onların çoğul zamiriyle söyledikleri: { كُونُوا هُوداً } [Bakara: 135] sözünün hemen peşinden gelen bir cevap olduğu için, onlara herkesin diliyle cevap verdiği anlaşılmıştır. İleride gelecek olan:

قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فَلِأَنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَفْرَدَ قُلْ جَمَعَ الضَّمَائِرَ فِي أَتُحَاجُّونَنا، ورَبُّنا، ولَنا، وأَعْمالُنا، ونَحْنُ، ومُخْلِصُونَ، فَانْظُرْ بَدَائِعَ النَّظْمِ فِي هَاتِهِ الْآيَاتِ وَدَلَائِلَ إِعْجَازِهَا.

{ قُلْ أَتُحَاجُّونَنا } kavlinde ise; { قُلْ } lafzını tekil getirdikten sonra { أَتُحَاجُّونَنا }, { ورَبُّنا }, { ولَنا }, { وأَعْمالُنا }, { ونَحْنُ } ve { مُخْلِصُونَ } lafızlarındaki zamirleri çoğul yapmıştır. O hâlde bu ayetlerdeki nazmın bedialarına ve i'câz delillerine bir bak!

وَقَدَّمَ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ لِأَنَّهُ لَا يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الشَّرَائِعِ الْحَقُّ، ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ الْإِيمَانَ بِمَا أُنْزِلَ مِنَ الشَّرَائِعِ.

Allah'a iman öne alınmıştır; çünkü hak dinlerin farklılaşmasıyla Allah'a iman değişmez. Ardından indirilen şeriatlara iman ona atfedilmiştir.

وَالْمُرَادُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا الْقُرْآنُ، وَبِمَا عَطَفَ عَلَيْهِ مَا أُنْزِلَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ مِنْ وَحْيٍ وَمَا أُوتُوهُ مِنَ الْكُتُبِ، وَالْمَعْنَى أَنَّا آمَنَّا بِأَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ تِلْكَ الشَّرَائِعَ، وَهَذَا لَا يُنَافِي أَن بَعْضهَا نسح بَعْضًا، وَأَنَّ مَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا نَسَخَ جَمِيعَهَا فِيمَا خَالَفَهَا فِيهِ، وَلِذَلِكَ قَدَّمَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، وَالتَّعْبِيرُ فِي جَانِبِ بَعْضِ هَذِهِ الشَّرَائِعِ بِلَفْظِ (أُنْزِلَ) وَفِي بَعْضِهَا بِلَفْظِ (أُوتِيَ) تَفَنُّنٌ لِتَجَنُّبِ إِعَادَةِ اللَّفْظِ الْوَاحِدِ مِرَارًا، وَإِنَّمَا لَمْ يُفْرَدْ أَحَدُ الْفِعْلَيْنِ وَلَمْ تُعْطَفْ مُتَعَلَّقَاتُهُ بِدُونِ إِعَادَةِ الْأَفْعَالِ تَجَنُّبًا لِتَتَابُعِ الْمُتَعَلِّقَاتِ فَإِنَّهُ كَتَتَابُعِ الْإِضَافَاتِ فِي مَا نَرَى.

Bize indirilen şeyden murat Kur'an'dır; ona atfedilen şeylerden murat ise peygamberlere ve resullere vahiyle indirilenler ve onlara verilen kitaplardır. Mana şudur: Biz Allah'ın o şeriatları indirdiğine iman ettik; bu durum, bazısının bazısını neshetmiş olmasına ve bize indirilenin de kendisine muhalif olan hususlarda onların tamamını neshetmiş olmasına engel değildir. Bu sebeple ehemmiyetine binaen { وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا } öne alınmıştır. Bu şeriatların bir kısmı hakkında 'indirildi' (أُنْزِلَ), bir kısmı hakkında ise 'verildi' (أُوتِيَ) lafzının kullanılması, aynı lafzı defalarca tekrarlamaktan kaçınmak için yapılan bir edebî üslup çeşitliliğidir (tefennün). İki fiilden birinin tek başına bırakılmayıp fiiller tekrarlanmaksızın müteallaklarının atfedilmemesi ise peş peşe müteallakların gelmesinden kaçınmak içindir; zira bize göre bu durum izâfetlerin peş peşe gelmesi gibidir.

وَالْأَسْبَاطُ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ آنِفًا.

'Esbât'ın (torunların) zikri az önce geçmişti.

وَجُمْلَةُ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ حَالٌ أَوِ اسْتِئْنَافٌ كَأَنَّهُ قِيلَ كَيْفَ تُؤْمِنُونَ بِجَمِيعِهِمْ فَإِنَّ الْإِيمَانَ بِحَقٍّ بِوَاحِدٍ مِنْهُمْ، وَهَذَا السُّؤَال الْمُقدر ناشىء عَنْ ضَلَالَةٍ وَتَعَصُّبٍ حَيْثُ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْإِيمَانَ بِرَسُولٍ لَا يَتِمُّ إِلَّا مَعَ الْكُفْرِ بِغَيْرِهِ وَأَنَّ تَزْكِيَةَ أَحَدٍ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِالطَّعْنِ فِي غَيْرِهِ، وَهَذِهِ زَلَّةٌ فِي الْأَدْيَانِ وَالْمَذَاهِبِ وَالنِّحَلِ وَالْأَحْزَابِ وَالْأَخْلَاقِ كَانَتْ شَائِعَةً فِي الْأُمَمِ وَالتَّلَامِذَةِ فَاقْتَلَعَهَا الْإِسْلَامُ، قَالَ أَبُو عَلِيِّ بْنُ سِينَا فِي «الْإِشَارَاتِ» رَدًّا عَلَى مَنِ انْتَصَرَ فِي الْفَلْسَفَةِ لِأَرِسْطُو وَتَنَقَّصَ أَفْلَاطُونَ «وَالْمُعَلِّمُ الْأَوَّلُ وَإِنْ كَانَ عَظِيمَ الْمِقْدَارِ لَا يُخْرِجُنَا الثَّنَاءُ عَلَيْهِ إِلَى الطَّعْنِ فِي أَسَاتِيذِهِ» .

{ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } cümlesi hâldir veya istînâftır; sanki: 'Onların hepsine nasıl iman ediyorsunuz, zira hak olan iman onlardan yalnızca birinedir' denilmiş gibidir. Bu takdiri soru, bir sapıklıktan ve taassuptan kaynaklanmaktadır; zira onlar bir peygambere imanın ancak diğerini inkâr etmekle tamam olacağına, birini tezkiye etmenin ancak diğerine dil uzatmakla gerçekleşeceğine inanıyorlardı. Bu, dinlerde, mezheplerde, fırkalarda, hiziplerde ve ahlakta görülen ve ümmetler ile talebeler arasında yaygın olan bir kaymaydı ki İslam bunu kökünden söküp atmıştır. Ebû Ali b. Sînâ el-İşârât'ta felsefede Aristo'yu savunup Platon'u yerenlere reddiye olarak şöyle der: «İlk muallim (Aristo) her ne kadar büyük bir mertebeye sahip olsa da onu övmek bizi hocalarına dil uzatmaya sevk etmez.»

وَهَذَا رَدٌّ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى إِذَا آمَنُوا بِأَنْبِيَائِهِمْ وَكَفَرُوا بِمَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ، فَالْمَقْصُودُ عَدَمُ التَّفْرِقَةِ بَيْنَهُمْ فِي الْإِيمَانِ بِبَعْضِهِمْ، وَهَذَا لَا يُنَافِي اعْتِقَادَ أَنَّ بَعْضَهُمْ أَفْضَلُ مِنْ بَعْضٍ.

Bu, kendi peygamberlerine inanıp onlardan sonra gelenleri inkâr eden Yahudi ve Hristiyanlara bir reddiyedir. Maksat, bazısına iman etme hususunda aralarında ayrım yapmamaktır; bu ise bazısının bazısından daha faziletli olduğuna inanmaya engel değildir.

وَأحد أَصْلُهُ وَحَدٌ بِالْوَاوِ وَمَعْنَاهُ مُنْفَرِدٌ وَهُوَ لُغَةٌ فِي وَاحِدٍ وَمُخَفَّفٌ مِنْهُ وَقِيلَ هُوَ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ فَأُبْدِلَتْ وَاوُهُ هَمْزَةً تَخْفِيفًا ثُمَّ صَارَ بِمَعْنَى الْفَرْدِ الْوَاحِدِ فَتَارَةً يَكُونُ بِمَعْنَى مَا لَيْسَ بِمُتَعَدِّدٍ وَذَلِكَ

'Ehad' (أحد) kelimesinin aslı vâv ile 'vahad'dır (وَحَدٌ) ve anlamı 'tek, münferit' demektir. Bu, 'vâhid' (وَاحِد) kelimesinde bir lügattir ve ondan hafifletilmiştir. Onun sıfat-ı müşebbehe olduğu, kolaylık olsun diye vâv'ının hemzeye dönüştürüldüğü, sonra da tek bir fert manasına geldiği söylenmiştir. Dolayısıyla bazen birden çok olmayan şey anlamında kullanılır; bu da

حِينَ يَجْرِي عَلَى مُخْبَرٍ عَنْهُ أَوْ مَوْصُوفٍ نَحْوِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الْإِخْلَاص: ١] وَاسْتِعْمَالُهُ كَذَلِكَ قَلِيلٌ فِي الْكَلَامِ وَمِنْهُ اسْمُ الْعَدَدِ أَحَدَ عَشَرَ، وَتَارَةً يَكُونُ بِمَعْنَى فَرْدٍ مِنْ جِنْسٍ وَذَلِكَ حِينَ يُبَيَّنُ بِشَيْءٍ يَدُلُّ عَلَى جِنْسٍ نَحْوَ خُذْ أَحَدَ الثَّوْبَيْنِ وَيُؤَنَّثُ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

tıpkı { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [İhlâs: 1] ayetinde olduğu gibi kendisinden haber verilen veya mevsuf olan bir kelimeye sıfat/haber olduğunda geçerlidir. Kelamda bu şekilde kullanımı azdır; 'on bir' (أَحَدَ عَشَرَ) sayı ismi de bundandır. Bazen de bir cinsten bir fert manasında olur; bu da 'iki elbiseden birini al' sözünde olduğu gibi bir cinse delalet eden bir şeyle açıklandığında gerçekleşir ve Allah Teâlâ'nın:

فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى [الْبَقَرَة: ٢٨٢] وَهَذَا اسْتِعْمَال كَثِيرٌ وَهُوَ قَرِيبٌ فِي الْمَعْنَى مِنَ الِاسْتِعْمَالِ الْأَوَّلِ، وَتَارَةً يَكُونُ بِمَعْنَى فَرْدٍ مِنْ جِنْسٍ لَكِنَّهُ لَا يُبَيِّنُ بَلْ يُعَمَّمُ وَتَعْمِيمُهُ قَدْ يَكُونُ فِي الْإِثْبَاتِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ [التَّوْبَة: ٦] ،

{ فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى } “Biri diğerine hatırlatsın” [Bakara: 282] kavlinde olduğu gibi müennes yapılır. Bu çokça kullanılan bir kullanımdır ve mana bakımından ilk kullanıma yakındır. Bazen de bir cinsten bir fert manasında olur fakat açıklanmayıp genellenir. Bunun genellenmesi bazen Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ } “Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse ona sığınma hakkı ver” [Tevbe: 6] kavlinde olduğu gibi olumlu cümlede olur;

وَقَدْ يَكُونُ تَعْمِيمُهُ فِي النَّفْيِ وَهُوَ أَكْثَرُ أَحْوَالِ اسْتِعْمَالِهِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ [الحاقة: ٤٧] وَقَوْلُ الْعَرَبِ: أَحَدٌ لَا يَقُولُ ذَلِكَ، وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ يُفِيدُ الْعُمُومَ كَشَأْنِ النَّكِرَاتِ كُلِّهَا فِي حَالَةِ النَّفْيِ.

bazen de nefy (olumsuzluk) içinde genellenmesi söz konusu olur ki en çok kullanılan hâli budur. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ } “Sizden hiç kimse de buna engel olamazdı” [Hâkka: 47] kavlinde ve Arapların: 'Hiç kimse bunu söylemez' sözünde olduğu gibi. Bu kullanım, olumsuzluk hâlindeki bütün belirsiz (nekire) isimlerin durumunda olduğu gibi umum (kapsam) ifade eder.

وَبِهَذَا يَظْهَرُ أَنَّ أَحَدٍ لَفْظٌ مَعْنَاهُ وَاحِدٌ فِي الْأَصْلِ وَتَصْرِيفُهُ وَاحِدٌ وَلَكِنِ اخْتَلَفَتْ مَوَاقِعُ اسْتِعْمَالِهِ الْمُتَفَرِّعَةُ عَلَى أَصْلِ وَضْعِهِ حَتَّى صَارَتْ بِمَنْزِلَةِ مَعَانٍ مُتَعَدِّدَةٍ وَصَارَ أَحَدٌ بِمَنْزِلَةِ الْمُتَرَادِفِ، وَهَذَا يَجْمَعُ مُشَتَّتَ كَلَامٍ طَوِيلٍ لِلْعُلَمَاءِ فِي لَفْظِ أَحَدٍ وَهُوَ مَا احْتَفَلَ بِهِ الْقَرَافِيُّ فِي كِتَابِهِ «الْعِقْدِ الْمَنْظُومِ فِي الْخُصُوصِ وَالْعُمُومِ» .

Bununla anlaşılmaktadır ki 'ehad' (أحد), asıl itibarıyla anlamı bir olan ve çekimi bir olan bir lafızdır; fakat asıl vaz'ından türeyen kullanım yerleri farklılaşmış, öyle ki birden çok mana konumuna gelmiş ve 'ehad' eşanlamlı gibi olmuştur. Bu açıklama, âlimlerin 'ehad' lafzı hakkındaki dağınık ve uzun sözlerini toparlamaktadır; bu da Karâfî'nin el-Ikdü'l-Manzûm fi'l-Husûs ve'l-Umûm adlı kitabında üzerinde etraflıca durduğu husustur.

وَقَدْ دَلَّتْ كَلِمَةُ بَيْنَ عَلَى مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ وَآخَرُ لِأَنَّ بَيْنَ تَقْتَضِي شَيْئَيْنِ فَأَكْثَرَ.

'Beyne' (بَيْنَ / arasında) kelimesi, takdiri 've bir başkası' olan hazfedilmiş bir kelimeye delalet etmiştir; çünkü 'beyne' lafzı iki veya daha fazla şeyi gerektirir.

وَقَوْلُهُ: وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ الْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلهاً واحِداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٣] .

O'nun: { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } kavli hakkındaki söz, az önce geçen Allah Teâlâ'nın: { إِلهاً واحِداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } [Bakara: 133] kavlindeki benzeri hakkındaki söz gibidir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٣٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 137]

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧)

{ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa doğru yolu bulmuş olurlar; şayet yüz çevirirlerse muhakkak ki onlar derin bir ayrılık içindedirler. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (137)

كَلَامٌ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ قَوْلِهِ: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٣٦] وَقَوْلِهِ: صِبْغَةَ اللَّهِ [الْبَقَرَة:

[Bu ayet], O'nun: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } “Allah'a inandık deyin” [Bakara: 136] kavli ile: { صِبْغَةَ اللَّهِ } [Bakara:

١٣٨] وَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ وَدُخُولُ الْفَاءِ فِي الِاعْتِرَاضِ وَارِدٌ فِي الْكَلَامِ كَثِيرًا وَإِنْ تَرَدَّدَ فِيهِ بَعْضُ النُّحَاةِ وَالتَّفْرِيعُ عَلَى قَوْلِهِ: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَالْمُرَادُ مِنَ الْقَوْلِ أَنْ يَكُونَ إِعْلَانًا أَيْ أَعْلِنُوا دِينَكُمْ وَاجْهَرُوا بِالدَّعْوَةِ إِلَيْهِ فَإِنِ اتَّبَعَكُمُ الَّذِينَ قَالُوا: كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى [الْبَقَرَة: ١٣٥] فَإِيمَانُهُمُ اهْتِدَاءٌ وَلَيْسُوا قَبْلَ ذَلِكَ عَلَى هُدًى خِلَافًا لِزَعْمِهِمْ أَنَّهُمْ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِمْ: كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا فَدَلَّ مَفْهُومُ الشَّرْطِ عَلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى هُدًى مَا دَامُوا غَيْرَ مُؤْمِنِينَ بِالْإِسْلَامِ.

138] kavli arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyye). Baştaki fâ (فَ) harfi tafri' (hüküm çıkarma/bağlama) içindir. Bazı nahivciler bunda tereddüt etse de ara cümleye fâ harfinin girmesi kelamda çokça vârittir. Tafri' ise O'nun: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } “Allah'a inandık deyin” kavline bağlıdır. Buradaki 'deyin' sözünden maksat bir ilan olmasıdır; yani 'Dininizi ilan edin ve ona daveti açıkça yapın; şayet { كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olun” [Bakara: 135] diyen kimseler size uyarlarsa onların imanı hidayet olur. Onlar bundan önce ise, { كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا } “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız” sözlerinde olduğu gibi hidayet üzere oldukları yönündeki iddialarının aksine, asla doğru yolda değillerdir.' Dolayısıyla şartın mefhumu, İslâm'a inanmadıkları müddetçe onların hidayet üzere olmadıklarına delalet etmiştir.

وَجَاءَ الشَّرْطُ هُنَا بِحَرْفِ (إِنِ) الْمُفِيدَةِ لِلشَّكِّ فِي حُصُولِ شَرْطِهَا إِيذَانًا بِأَنَّ إِيمَانَهُمْ غَيْرُ مَرْجُوٍّ.

Burada şart, şartının gerçekleşmesinde şüphe ifade eden (in / إِنِ) edatıyla getirilmiştir; bu da onların iman etmelerinin umulmadığını bildirmek içindir.

وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ لِلْمُلَابَسَةِ وَلَيْسَتْ لِلتَّعْدِيَةِ أَيْ إِيمَانًا مُمَاثِلًا لِإِيمَانِكُمْ، فَالْمُمَاثَلَةُ بِمَعْنَى الْمُسَاوَاةِ فِي الْعَقِيدَةِ وَالْمُشَابَهَةِ فِيهَا بِاعْتِبَارِ أَصْحَابِ الْعَقِيدَةِ وَلَيْسَتْ مُشَابَهَةٌ مُعْتَبِرًا فِيهَا تَعَدُّدُ الْأَدْيَانِ لِأَنَّ ذَلِكَ يَنْبُو عَنْهُ السِّيَاقُ، وَقِيلَ لَفْظُ مِثْلِ زَائِدٌ، وَقِيلَ الْبَاءُ لِلْآلَةِ وَالِاسْتِعَانَةِ، وَقِيلَ: الْبَاءُ زَائِدَةٌ، وَكُلُّهَا وُجُوهٌ مُتَكَلَّفَةٌ.

O'nun: { بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ } kavlindeki bâ (بِ) harfi mülabese (birliktelik/nitelik) içindir, ta'diye (geçişlilik) için değildir; yani 'sizin imanınıza benzer bir imanla' demektir. Buradaki misliyet (benzerlik), akide sahipleri açısından akidede eşitlik ve ona benzeyiş manasındadır; yoksa dinlerin çokluğunun dikkate alındığı bir benzerlik değildir, zira bağlam bunu reddeder. 'Misl' (مِثْلِ) lafzının zâid olduğu söylenmiştir; bâ harfinin alet ve istiâne için olduğu söylenmiştir; bâ harfinin zâid olduğu da söylenmiştir; fakat bunların hepsi tekellüflü (zorlama) görüşlerdir.

وَقَوْلُهُ: وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ أَيْ فَقَدْ تَبَيَّنَ أَنَّهُمْ لَيْسُوا طَالِبِي هُدًى وَلَا حَقٍّ إِذْ لَا أَبْيَنَ مِنْ دَعْوَتِكُمْ إِيَّاهُمْ وَلَا إِنْصَافَ أَظْهَرُ مِنْ هَذِهِ الْحُجَّةِ.

O'nun: { وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ } “Şayet yüz çevirirlerse muhakkak ki onlar derin bir ayrılık içindedirler” kavli; yani kesin olarak ortaya çıkmıştır ki onlar ne hidayet ne de hak arayışındadırlar; zira sizin onları davetinizden daha açığı ve bu delilden daha aşikâr bir insaf yoktur.

وَالشِّقَاقُ شِدَّةُ الْمُخَالَفَةِ، مُشْتَقٌّ مِنَ الشَّقِّ بِفَتْحِ الشِّينِ وَهُوَ الْفَلْقُ وَتَفْرِيقُ الْجِسْمِ، وَجِيءَ بِفِي لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ الشِّقَاقِ مِنْهُمْ حَتَّى كَأَنَّهُ ظَرْفٌ مُحِيطٌ بِهِمْ. وَالْإِتْيَانُ بِإِنْ هُنَا مَعَ أَنَّ تَوَلِّيَهُمْ هُوَ الْمَظْنُونُ بِهِمْ لِمُجَرَّدِ الْمُشَاكَلَةِ لِقَوْلِهِ: فَإِنْ آمَنُوا.

Şikak (شِّقَاق), şiddetli muhalefettir; şîn (ش) harfinin fethasıyla yarmak ve bir cismi parçalara ayırmak demek olan 'şakk' (الشَّقّ) kelimesinden türemiştir. 'Fî' (فِي / içinde) edatı, ayrılığın onları sanki çepeçevre kuşatan bir zarf gibi kapladığını ifade etmek için getirilmiştir. Onlardan beklenen ve zannedilen şey yüz çevirmeleri olduğu halde burada (in / إِنْ) edatının getirilmesi, sırf { فَإِنْ آمَنُوا } kavliyle müşâkele (lafız uyumu) sağlamak içindir.

وَفَرَّعَ قَوْلَهُ: فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ عَلَى قَوْلِهِ: فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ تَثْبِيتًا لِلنَّبِيءِ ﷺ لِأَنَّ إِعْلَامَهُ بِأَنَّ هَؤُلَاءِ فِي شِقَاقٍ مَعَ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ مِنْ كَثْرَتِهِمْ وَقُوَّةِ أَنْصَارِهِمْ مِمَّا قَدْ يَتَحَرَّجُ لَهُ السَّامِعُ فَوَعَدَهُ اللَّهُ بِأَنَّهُ يَكْفِيهِ شَرَّهُمُ الْحَاصِلَ مِنْ تَوَلِّيهِمْ.

O'nun: { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } kavlini, { فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ } kavline tafri' yapması (bağlaması), Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem tesbit etmek (kalbini pekiştirmek) içindir. Çünkü onların çokluğu ve destekçilerinin gücü bilinmekle beraber, onların derin bir ayrılık ve düşmanlık içinde olduklarının Peygamber'e bildirilmesi dinleyenin içine sıkıntı verebilecek hususlardandır; bu sebeple Allah, onların yüz çevirmesinden kaynaklanan şerlerine karşı kendisine yeteceğini vaat etmiştir.

وَالسِّينُ حَرْفٌ يَمْحَضُ الْمُضَارِعَ لِلِاسْتِقْبَالِ فَهُوَ مُخْتَصٌّ بِالدُّخُولِ عَلَى الْمُضَارِعِ وَهُوَ كَحَرْفِ سَوْفَ وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا فِي سِوَى زَمَانِ الِاسْتِقْبَالِ. وَقِيلَ إِنَّ سَوْفَ أَوْسَعُ مَدًى وَاشْتُهِرَ هَذَا عِنْدَ الْجَمَاهِيرِ فَصَارُوا يَقُولُونَ سَوَّفَهُ إِذَا مَاطَلَ الْوَفَاءَ بِالْآخَرِ، وَأَحْسَبُ أَنَّهُ لَا مَحِيصَ مِنَ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ السِّينِ وَسَوْفَ فِي الِاسْتِقْبَالِ لِيَكُونَ لِمَوْقِعِ أَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ خُصُوصِيَّةٌ ثُمَّ إِنَّ كِلَيْهِمَا إِذَا جَاءَ فِي سِيَاقِ الْوَعْدِ أَفَادَ تَخْفِيفَ الْوَعْدِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي [مَرْيَم: ٤٧] فَالسِّينُ هُنَا لِتَحْقِيقِ وَعْدِ اللَّهِ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنَّهُ يَكْفِيهِ سُوءَ شِقَاقِهِمْ.

Sîn (س) harfi, muzari fiili sırf geleceğe tahsis eden bir harftir; bu yüzden muzari fiilin başına gelmeye mahsustur ve 'sevfe' (سَوْفَ) harfi gibidir. En doğru görüşe göre, gelecek zamanın [uzaklığı-yakınlığı] dışında ikisi arasında bir fark yoktur. 'Sevfe' edatının daha geniş kapsamlı olduğu da söylenmiştir; çoğunluk nezdinde meşhur olan da budur, nitekim bir borcu ödemeyi erteleyip savsakladığında 'sevvefehû' (سَوَّفَهُ) derler. Kanaatimce, beliğ kelamda birinin diğerinin yerine kullanılmasının özel bir anlamı olması için gelecek zaman hususunda sîn ile sevfe arasında ayrım yapmak kaçınılmazdır. Ayrıca her ikisi de vaat bağlamında geldiğinde vaadin hafifletilmesini (kesin ve yakın olduğunu) ifade eder; nitekim Allah Teâlâ'nın: { قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “[İbrahim] dedi ki: Selam olsun sana, senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim” [Meryem: 47] kavli de böyledir. Buradaki sîn harfi, Allah'ın, onların düşmanlıklarının kötülüğüne karşı yeteceği yönünde Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem verdiği vaadi tahkik etmek (kesinleştirmek) içindir.

وَمَعْنَى كِفَايَتِهِمْ كِفَايَةُ شَرِّهِمْ وَشِقَاقِهِمْ فَإِنَّهُمْ كَانُوا أَهْلَ تَعَصُّبٍ لِدِينِهِمْ وَكَانُوا مُعْتَضِدِينَ بِأَتْبَاعٍ وَأَنْصَارٍ وَخَاصَّةً النَّصَارَى مِنْهُمْ، وَكِفَايَةُ النَّبِيءِ كِفَايَةٌ لِأُمَّتِهِ لِأَنَّهُ مَا جَاءَ لِشَيْءٍ يَنْفَعُ ذَاتُهُ.

Onlara karşı yetmesinin manası, onların şerrine ve düşmanlığına karşı kâfi gelmesidir. Zira onlar dinlerine aşırı taassup gösteren kimselerdi; tâbileri ve yardımcıları ile güç buluyorlardı, bilhassa da Hristiyan olanları böyleydi. Peygamber'e kâfi gelmek ise ümmetine kâfi gelmektir; zira o, kendi şahsına fayda verecek bir şey için gelmemiştir.

وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ أَيِ السَّمِيعُ لِأَذَاهُمْ بِالْقَوْلِ الْعَلِيمِ بِضَمَائِرِهِمْ أَيِ اطْمَئِنَّ بِأَنَّ اللَّهَ كَافِيكَ مَا تَتَوَجَّسُ مِنْ شَرِّهِمْ وَأَذَاهُمْ بِكَثْرَتِهِمْ، وَفِي قَوْلِهِ: فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ وعد ووعيد.

{ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } yani onların sözlü eziyetlerini işiten, içlerindekini bilendir; yani 'onların çokluğu sebebiyle kötülüklerinden ve eziyetlerinden duyduğun endişeye karşı Allah'ın sana yeteceğinden emin ol.' O'nun: { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } kavlinde hem bir vaat hem de bir tehdit vardır.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٣٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 138]

صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ (١٣٨)

{ صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ } “Allah'ın boyası! Allah'ın boyasından daha güzel boyası olan kimdir? Biz ancak O'na kulluk edenleriz.” (138)

هَذَا مُتَّصِلٌ بِالْقَوْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ فِي قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٣٦] وَمَا بَيْنَهَا اعْتِرَاضٌ كَمَا عَلِمْتَ وَالْمَعْنَى آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلُ إِيمَانًا صِبْغَةَ اللَّهِ.

Bu [ayet], { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } “Allah'a inandık deyin” [Bakara: 136] kavlinde emredilen sözle irtibatlıdır; aradaki kısım ise bildiğin üzere ara cümledir (itiraziyye). Anlam şudur: 'Allah'a, bize indirilene ve daha önce peygamberlere indirilenlere, Allah'ın boyası olan bir imanla inandık.'

وَصِبْغَةُ- بِكَسْرِ الصَّادِ- أَصْلُهَا صِبْغٌ بِدُونِ عَلَامَةِ تَأْنِيثٍ وَهُوَ الشَّيْءُ الَّذِي يُصْبَغُ بِهِ

'Sıbgah' (صِبْغَةُ) -sâd harfinin kesresiyle-, aslı müenneslik alameti olmaksızın 'sıbg'dır (صِبْغ) ve kendisiyle boyanan şey demektir;

بِزِنَةِ فِعْلٍ الدَّالِّ عَلَى مَعْنَى الْمَفْعُولِ مِثْلَ ذِبْحٍ وَقِشْرٍ وَكِسْرٍ وَفِلْقٍ. وَاتِّصَالُهُ بِعَلَامَةِ التَّأْنِيث لإِرَادَة الْوَاحِدَة مِثْلَ تَأْنِيثِ قِشْرَةٍ وَكَسْرَةٍ وَفِلْقَةٍ، فَالصِّبْغَةُ الصِّبْغُ الْمُعَيَّنُ الْمَحَضَّرُ لِأَنْ يُصْبَغَ بِهِ. وَانْتِصَابُهُ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ نَائِبٌ عَنْ عَامِلِهِ أَيْ صَبَغْنَا صِبْغَةَ اللَّهِ كَمَا انْتَصَبَ وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ [الرّوم: ٦] بَعْدَ قَوْلِهِ: يَنْصُرُ مَنْ يَشاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ [الرّوم: ٥] بِتَقْدِيرِ وَعْدَهُمُ النَّصْرَ. أَوْ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: مِلَّةَ إِبْراهِيمَ [الْبَقَرَة: ١٣٥] أَيِ الْمِلَّةَ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ شِعَارَنَا كَالصِّبْغَةِ عِنْدَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، أَوْ مَنْصُوبًا وَصَفًا لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَالتَّقْدِيرُ آمَنَّا إِيمَانًا صِبْغَةَ اللَّهِ، وَهَذَا هُوَ الْوَجْهُ الْمُلَائِمُ لِإِطْلَاقِ صِبْغَةَ عَلَى وَجْهِ الْمُشَاكَلَةِ، وَمَا ادَّعَاهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» مِنْ أَنَّهُ يُفْضِي إِلَى تَفْكِيكِ النَّظْمِ تَهْوِيلٌ لَا يُعْبَأُ بِهِ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ لِأَنَّ الْتِئَامَ الْمَعَانِي وَالسِّيَاقِ يَدْفَعُ التَّفَكُّكَ، وَهَلِ الِاعْتِرَاضُ وَالْمُتَعَلِّقَاتُ إِلَّا مِنْ قَبِيلِ الْفَصْلِ يَتَفَكَّكُ بِهَا الْأَلْفَاظُ وَلَا تُؤَثِّرُ تَفَكُّكًا فِي الْمَعَانِي، وَجَعَلَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» تَبَعًا لِسِيبَوَيْهَ مَصْدَرًا مُبَيِّنًا لِلْحَالَةِ مِثْلَ الْجِلْسَةِ وَالْمِشْيَةِ وَجَعَلُوا نَصْبَهُ عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُؤَكِّدِ لِنَفْسِهِ أَيْ لِشَيْءٍ هُوَ عَيْنُهُ أَيْ أَنَّ مَفْهُومَ الْمُؤَكَّدِ (بِالْفَتْحِ) وَالتَّأْكِيدِ مُتَّحِدَانِ فَيَكُونُ مُؤَكِّدًا لَآمَنَّا لِأَنَّ الْإِيمَانَ وَالصِّبْغَةَ مُتَلَازِمَانِ عَلَى حَدِّ انْتِصَابِ وَعْدَ اللَّهِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ تَوْكِيدًا لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشاءُ [الرّوم:

mef'ul (yapılan iş) manasına delalet eden 'fi'l' (فِعْل) veznindedir; zibh (ذِبْح / kesilen), kışr (قِشْر / soyulan kabuk), kisr (كِسْر / kırılan parça) ve fılk (فِلْق / yarılan parça) gibi. Müenneslik alametinin bitişmesi teklik bildirmek içindir; kışra (قِشْرَة), kesra (كَسْرَة) ve fılka (فِلْقَة) kelimelerinin müennes yapılması gibi. Dolayısıyla sıbgah; kendisiyle boyanmak üzere hazırlanmış, belirlenmiş boyadır. Mensub olması (üstün alması), âmilinin yerine geçen bir mef'ul-i mutlak olmasından ötürüdür; yani 'Allah'ın boyasıyla boyandık' takdirindedir. Tıpkı: { يَنْصُرُ مَنْ يَشاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } [Rûm: 5] kavlinden sonra gelen: { وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Bu Allah'ın vaadidir. Allah vaadinden caymaz” [Rûm: 6] kavlinin, 'Onlara zafer vaat etti' takdiriyle mensub olması gibi. Yahut { مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “İbrahim'in dini” [Bakara: 135] kavlinden bedel olarak [mensubdur]; yani 'Yahudi ve Hristiyanlardaki boya gibi Allah'ın bizim için şiar kıldığı millet/din' demektir. Yahut da { آمَنَّا بِاللَّهِ } “Allah'a inandık” fiilinin delalet ettiği mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mensubdur ve takdiri 'Allah'ın boyası olan bir imanla inandık' şeklindedir. Müşâkele yoluyla 'sıbgah' lafzının kullanılmasına en uygun olan vecih de budur. el-Keşşâf sahibinin bunun nazmın bütünlüğünü bozacağına yönelik iddiası, beliğ kelamda itibar edilmeyecek bir abartmadır; çünkü manaların ve bağlamın uyumu kopukluğu giderir. Zaten itiraziyye (ara cümle) ve müteallikât (bağlantılı unsurlar) lafızların birbirinden ayrıldığı ancak manalarda kopukluk oluşturmadığı fasl kabilinden değil midir? el-Keşşâf sahibi, Sîbeveyhi'ye uyarak bunu cilse (جِلْسَة / oturuş tarzı) ve mişye (مِشْيَة / yürüyüş tarzı) gibi durumu açıklayan bir masdar (nev'i bildiren masdar) kılmış; mensubiyetini de nefsini yani bizzat kendisi olan bir şeyi pekiştiren mef'ul-i mutlak yapmışlardır; yani tekit edilen (müekked) ile tekidin mefhumu birdir. Bu durumda 'âmennâ' (inandık) fiilinin tekidi olur; zira iman ile sıbgah (boya) birbirinden ayrılmaz şeylerdir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ } kavlindeki 'va'dallâhi' (وَعْدَ اللَّهِ) kelimesinin, kendisinden önceki cümlenin -ki o da: { وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشاءُ } “O gün müminler Allah'ın zaferiyle sevineceklerdir. O dilediğine yardım eder” [Rûm:

٤، ٥] وَفِيه تكلفنان لَا يَخْفَيَانِ.

4-5] kavlidir- içeriğini tekit etmek üzere mensub olmasına benzer. Fakat bunda gizli kalmayacak iki zorlama vardır.

وَالصِّبْغَةُ هُنَا اسْمٌ لِلْمَاءِ الَّذِي يَغْتَسِلُ بِهِ الْيَهُودُ عُنْوَانًا عَلَى التَّوْبَةِ لِمَغْفِرَةِ الذُّنُوبِ وَالْأَصْلُ فِيهَا عِنْدَهُمُ الِاغْتِسَالُ الَّذِي جَاءَ فَرْضَهُ فِي التَّوْرَاةِ عَلَى الْكَاهِنِ إِذَا أَرَادَ تَقْدِيمَ قُرْبَانَ كَفَّارَةٍ

Buradaki sıbgah (boya), günahların bağışlanması için tövbenin bir nişanesi olarak Yahudilerin yıkandıkları suyun adıdır. Onlardaki aslı ise Tevrat'ta kâhine farz kılınan yıkanmadır; kâhin, kendisi veya ev halkı adına

عَنِ الْخَطِيئَةِ عَنْ نَفْسِهِ أَوْ عَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ، وَالِاغْتِسَالُ الَّذِي يَغْتَسِلُهُ الْكَاهِنُ أَيْضًا فِي عِيدِ الْكَفَّارَةِ عَنْ خَطَايَا بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي كُلِّ عَامٍ، وَعِنْدَ النَّصَارَى الصِّبْغَةُ أَصْلُهَا التَّطَهُّرُ فِي نَهْرِ الْأُرْدُنِ وَهُوَ اغْتِسَالٌ سَنَّهُ النَّبِيءُ يحيى بن زَكَرِيَّاء لِمَنْ يَتُوبُ مِنَ الذُّنُوبِ فَكَانَ يَحْيَى يَعِظُ بَعْضَ النَّاسِ بِالتَّوْبَةِ فَإِذَا تَابُوا أَتَوْهُ فَيَأْمُرُهُمْ بِأَنْ يَغْتَسِلُوا فِي نَهْرِ الْأُرْدُنِ رَمَزًا لِلتَّطَهُّرِ الرُّوحَانِيِّ وَكَانُوا يُسَمُّونَ ذَلِكَ «مَعْمُوذِيتَ» بِذَالٍ مُعْجَمَةٍ وَبِتَاءٍ فَوْقِيَّةٍ فِي آخِرِهِ وَيَقُولُونَ أَيْضا معموذيتا بِأَلْفٍ بَعْدِ التَّاءِ وَهِيَ كَلِمَةٌ مِنَ اللُّغَةِ الْآرَامِيَّةِ مَعْنَاهَا الطَّهَارَةُ، وَقَدْ عَرَّبَهُ الْعَرَبُ فَقَالُوا مَعْمُودِيَّةَ بِالدَّالِ الْمُهْمَلَةِ وَهَاءُ تَأْنِيثٍ فِي آخِرِهِ وَيَاؤُهُ التَّحْتِيَّةُ مُخَفَّفَةٌ.

günahtan ötürü bir kefaret kurbanı sunmak istediğinde ve yine kâhinin her yıl İsrailoğullarının günahları için Kefaret Günü'nde yıkandığı yıkanmadır. Hristiyanlarda ise sıbgahın aslı, Şeria (Ürdün) Nehri'nde arınmaktır; bu, Yahya b. Zekeriyya Peygamber'in günahlardan tövbe edenler için koyduğu bir yıkanma sünnetidir. Yahya bazı insanlara tövbe etmelerini vaaz ederdi; tövbe ettiklerinde ona gelirler, o da manevi arınmanın bir sembolü olarak Şeria Nehri'nde yıkanmalarını emrederdi. Buna sonu noktalı zâl (ذ) ve üstten iki noktalı tâ (ت) ile 'ma'mûzît' (مَعْمُوذِيتَ) derlerdi; ayrıca tâ'dan sonra bir elif ile 'ma'mûzîtâ' (معموذيتا) da derlerdi ki bu, Süryanice/Aramice bir kelime olup 'arınma/temizlik' demektir. Araplar bunu noktasız dâl (د) ve sonunda müenneslik hâ'sı (ه) ile, alttan iki noktalı yâ'sını (ي) şeddesiz okuyarak 'ma'mûdiyye' (مَعْمُودِيَّةَ / vaftiz) şeklinde Arapçalaştırmışlardır.

وَكَانَ عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ حِينَ تَعَمَّدَ بِمَاءِ الْمَعْمُودِيَّةِ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْوَحْيَ بِالرِّسَالَةِ وَدَعَا الْيَهُودَ إِلَى مَا أَوْحَى اللَّهُ بِهِ إِلَيْهِ وَحَدَثَ كُفْرُ الْيَهُودِ بِمَا جَاءَ بِهِ عِيسَى وَقَدْ آمَنَ بِهِ يَحْيَى فَنَشَأَ

Meryem oğlu İsa, vaftiz suyu ile vaftiz edildiği vakit Allah ona risalet vahyi indirmiş ve o da Yahudileri Allah'ın kendisine vahyettiği şeye davet etmiştir. Yahudilerin, İsa'nın getirdiğine inanmayıp küfre düşmeleri ve Yahya'nın ise ona iman etmesi üzerine Yahudiler ile Yahya ve İsa arasında

الشِّقَاقُ بَيْنَ الْيَهُودِ وَبَيْنَ يَحْيَى وَعِيسَى فَرَفَضَ الْيَهُودُ التَّعْمِيدَ، وَكَانَ عِيسَى قَدْ عَمَّدَ الْحَوَارِيِّينَ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ، فَتُقُرِّرَ فِي سُنَّةِ النَّصَارَى تَعْمِيدَ مَنْ يَدْخُلُ فِي دِينِ النَّصْرَانِيَّةِ كَبِيرًا، وَقَدْ تَعَمَّدَ قُسْطَنْطِينُ قَيْصَرُ الرُّومِ حِينَ دَخَلَ فِي دِينِ النَّصْرَانِيَّةِ، أَمَّا مَنْ يُوَلَدُ لِلنَّصَارَى فَيُعَمِّدُونَهُ فِي الْيَوْمِ السَّابِعِ مِنْ وِلَادَتِهِ.

ayrılık çıkmış, böylece Yahudiler vaftiz edilmeyi reddetmiştir. İsa ise kendisine iman eden havarileri vaftiz etmişti. Bu sebeple Hristiyanlık dinine yetişkin olarak giren kimsenin vaftiz edilmesi Hristiyanların uygulamasında yerleşmiştir; nitekim Rum Kayseri Konstantin de Hristiyanlık dinine girdiğinde vaftiz olmuştur. Hristiyan olarak doğan çocukları ise doğumunun yedinci gününde vaftiz ederler.

وَإِطْلَاقُ اسْمِ الصِّبْغَةِ عَلَى الْمَعْمُودِيَّةِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ مُبْتَكَرَاتِ الْقُرْآنِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ نَصَارَى الْعَرَبِ سَمُّوا ذَلِكَ الْغَسْلِ صِبْغَةً، وَلَمْ أَقِفْ عَلَى مَا يُثْبِتُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِهِمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَظَاهِرُ كَلَامِ الرَّاغِبِ أَنَّهُ إِطْلَاقٌ قَدِيمٌ عِنْدَ النَّصَارَى إِذْ قَالَ: «وَكَانَتِ النَّصَارَى إِذَا وُلِدَ لَهُمْ وَلَدٌ غَمَسُوهُ بَعْدَ السَّابِعِ فِي مَاءِ مَعْمُودِيَّةَ يَزْعُمُونَ أَنَّ ذَلِكَ صِبْغَةً لَهُمْ» .

Vaftize 'sıbgah' (boya) isminin verilmesi, Kur'an'ın getirdiği özgün bir kullanım olabileceği gibi Arap Hristiyanların bu yıkanmaya 'sıbgah' demiş olmaları da muhtemeldir. Ancak Cahiliye dönemindeki sözlerinden bunu kanıtlayacak bir delile rastlamadım. Râgıb'ın sözünün zahiri ise bunun Hristiyanlar nezdinde kadim bir adlandırma olduğunu göstermektedir; zira o şöyle demiştir: 'Hristiyanların bir çocuğu doğduğunda, bunun kendileri için bir boya (sıbgah) olduğunu iddia ederek onu yedinci gününden sonra vaftiz suyuna daldırırlardı.'

أَمَّا وَجْهُ تَسْمِيَةِ الْمَعْمُودِيَّةِ (صِبْغَةً) فَهُوَ خَفِيٌّ إِذْ لَيْسَ لِمَاءِ الْمَعْمُودِيَّةِ لَوْنٌ فَيُطْلَقُ عَلَى التَّلَطُّخِ بِهِ مَادَّةُ ص ب غ وَفِي «دَائِرَةِ الْمَعَارِفِ الْإِسْلَامِيَّةِ» أَنَّ أَصْلَ الْكَلِمَةِ مِنَ الْعِبْرِيَّةِ ص ب ع أَيْ غَطَسَ، فَيَقْتَضِي أَنَّهُ لَمَّا عُرِّبَ أَبْدَلُوا الْعَيْنَ الْمُهْمَلَةَ غَيْنًا مُعْجَمَةً لَعَلَّهُ لندرة مَادَّة صبع بِالْعَيْنِ الْمُهْمِلَةِ فِي الْمُشْتَقَّاتِ وَأَيًّا مَا كَانَ فَإِطْلَاقُ الصِّبْغَةِ عَلَى مَاءِ الْمَعْمُودِيَّةِ أَوْ عَلَى الِاغْتِسَالِ بِهِ اسْتِعَارَةٌ مَبْنِيَّةٌ عَلَى تَشْبِيهٍ وَجْهُهُ تَخْيِيلِيٌّ إِذْ تَخَيَّلُوا أَنَّ التَّعْمِيدَ يُكْسِبُ الْمُعَمَّدَ بِهِ صِفَةَ النَّصْرَانِيَّةِ وَيُلَوِّنُهُ بِلَوْنِهَا كَمَا يُلَوِّنُ الصِّبْغُ ثَوْبًا مَصْبُوغًا وَقَرِيبٌ مِنْهُ إِطْلَاقُ الصِّبْغِ عَلَى عَادَةِ الْقَوْمِ وَخُلُقِهِمْ وَأَنْشَدُوا لِبَعْضِ مُلُوكِ هَمْدَانَ:

Vaftizin (sıbgah) olarak isimlendirilme gerekçesine gelince, bu kapalıdır; zira vaftiz suyunun bir rengi yoktur ki ona bulanmaya ص ب غ (s-b-g) kökünden [türeyen bir kelime] kullanılsın. Dâiretü'l-Maârifi'l-İslâmiyye'de kelimenin aslının İbranicede 'daldırdı/batırdı' anlamına gelen ص ب ع (s-b-‘) kökünden geldiği ifade edilmektedir. Buna göre kelime Arapçalaştırıldığında -muhtemelen türemiş kelimelerde noktasız ayn ile صبع kökünün az bulunması sebebiyle- noktasız 'ayn' harfini noktalı 'gayn' harfine dönüştürmüş olmaları gerekir. Her ne olursa olsun, sıbgah kelimesinin vaftiz suyuna yahut onunla yıkanmaya ıtlak edilmesi, veçhi tahayyülî olan bir teşbihe dayalı bir istiaredir. Zira onlar, boyanın boyanan bir elbiseyi renklendirmesi gibi vaftizin de vaftiz edilen kişiye Hristiyanlık vasfını kazandırdığını ve onu onun rengine bürüdüğünü tahayyül etmişlerdir. Sıbg kelimesinin bir topluluğun âdeti ve ahlakı için kullanılması da buna yakındır. Nitekim Hemdân hükümdarlarından birine ait şu beyti okumuşlardır:

وَكُلُّ أُنَاسٍ لَهُمْ صِبْغَةٌ ... وَصِبْغَةُ هَمْدَانَ خَيْرُ الصِّبَغِ

Her insanın bir boyası (seciyesi) vardır ... Hemdan'ın boyası ise boyaların en hayırlısıdır.

صَبَغْنَا عَلَى ذَلِكَ أَبْنَاءَنَا ... فَأَكْرِمْ بِصِبْغَتِنَا فِي الصِّبَغِ

Biz çocuklarımızı bu boya ile boyadık ... Boyalar içinde bizim boyamız ne kadar da yücedir!

وَقَدْ جَعَلَ النَّصَارَى فِي كَنَائِسِهِمْ أَحْوَاضًا صَغِيرَةً فِيهَا مَاءٌ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ مَخْلُوطٌ بِبَقَايَا الْمَاءِ الَّذِي أُهْرِقَ عَلَى عِيسَى حِينَ عمده يحيى وَإِنَّمَا تَقَاطَرَ مِنْهُ جُمِعَ وَصُبَّ فِي مَاءٍ كَثِيرٍ وَمِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ تُؤْخَذُ مَقَادِيرُ تُعْتَبَرُ مُبَارَكَةً لِأَنَّهَا لَا تخلوعن جُزْءٍ مِنَ الْمَاءِ الَّذِي تَقَاطَرَ مِنَ اغْتِسَالِ عِيسَى حِينَ تعميده كَمَا ذَلِك فِي أَوَائِلِ الْأَنَاجِيلِ الْأَرْبَعَةِ.

Hristiyanlar kiliselerine, içinde su bulunan küçük havuzlar koymuşlardır. Bu suyun, Yahya'nın İsa'yı vaftiz ettiği vakit onun üzerine dökülen sudan arta kalanlarla karıştırıldığını iddia ederler; nitekim ondan damlayanlar toplanıp bol bir suya dökülmüştür. Bu sudan, İsa'nın vaftizi esnasında yıkanmasından damlayan sudan bir parça içerdiği için bereketli kabul edilen miktarlar alınır; dört İncil'in başlangıç kısımlarında yer aldığı gibi.

فَقَوْلُهُ: صِبْغَةَ اللَّهِ رَدٌّ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مَعًا أَمَّا الْيَهُودُ فَلِأَنَّ الصِّبْغَةَ نَشَأَتْ فِيهِمْ وَأَمَّا النَّصَارَى فَلِأَنَّهَا سُنَّةٌ مُسْتَمِرَّةٌ فِيهِمْ، وَلَمَّا كَانَتِ الْمَعْمُودِيَّةُ مَشْرُوعَةً لَهُمْ لِغَلَبَةِ تَأْثِيرِ الْمَحْسُوسَاتِ عَلَى عَقَائِدِهِمْ رُدَّ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ صِبْغَةَ الْإِسْلَامِ الِاعْتِقَادُ وَالْعَمَلُ الْمُشَارُ إِلَيْهِمَا

O'nun: { صِبْغَةَ اللَّهِ } kavli, hem Yahudilere hem de Hristiyanlara birlikte bir reddiyedir. Yahudilere gelince, çünkü boya/vaftiz geleneği onların içinde doğmuştur; Hristiyanlara gelince, çünkü bu onlarda süregelen bir sünnettir. Duyuların inançları üzerindeki etkisinin baskın olması sebebiyle vaftiz onlara meşru kılınmışken, kendilerine İslam'ın boyasının inanç ve amel olduğu bildirilerek reddiyede bulunulmuştur ki bu iki hususa

بِقَوْلِهِ: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٣٦] إِلَى قَوْلِهِ: وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٦] أَيْ إِنْ كَانَ إِيمَانُكُمْ حَاصِلًا بِصِبْغَةِ الْقِسِّيسِ فَإِيمَانُنَا بِصِبْغِ اللَّهِ وَتَلْوِينِهِ أَيْ تَكْيِيفِهِ الْإِيمَانَ فِي الْفِطْرَةِ مَعَ إِرْشَادِهِ إِلَيْهِ، فَإِطْلَاقُ الصِّبْغَةِ عَلَى الْإِيمَانِ اسْتِعَارَةٌ عَلَاقَتُهَا الْمُشَابِهَةٌ وَهِيَ مُشَابَهَةٌ خَفِيَّةٌ حَسَّنَهَا قَصْدُ الْمُشَاكَلَةِ، وَالْمُشَاكَلَةُ مِنَ الْمُحَسِّنَاتِ الْبَدِيعِيَّةِ وَمَرْجِعُهَا إِلَى الِاسْتِعَارَةِ وَإِنَّمَا قَصْدُ الْمُشَاكَلَةِ بَاعِثٌ عَلَى الِاسْتِعَارَةِ، وَإِنَّمَا سَمَّاهَا الْعُلَمَاءُ الْمُشَاكَلَةَ لِخَفَاءِ وَجْهِ التَّشْبِيهِ فَأَغْفَلُوا أَنْ يُسَمُّوهَا اسْتِعَارَةً وَسَمُّوهَا الْمُشَاكَلَةَ، وَإِنَّمَا هِيَ الْإِتْيَانُ بِالِاسْتِعَارَةِ لِدَاعِي مُشَاكَلَةِ لَفْظٍ لِلَفْظٍ وَقَعَ مَعَهُ. فَإِنْ كَانَ اللَّفْظُ الْمَقْصُودُ مُشَاكَلَتَهُ مَذْكُورًا فَهِيَ الْمُشَاكَلَةُ، وَلَنَا أَنْ نَصِفَهَا بِالْمُشَاكَلَةِ التَّحْقِيقِيَّةِ كَقَوْلِ ابْنِ الرَّقَعْمَقِ :

{ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } “Allah'a inandık deyin” [Bakara: 136] kavlinden: { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Biz O'na teslim olanlarız” [Bakara: 136] kavline kadar işaret edilmiştir. Yani 'Şayet sizin imanınız rahibin boyası ile meydana geliyorsa, bizim imanımız ise Allah'ın boyası ve renklendirmesi iledir; yani O'nun fıtratta imanı şekillendirmesi ve ona rehberlik etmesi iledir.' İmana sıbgah (boya) denilmesi, alakası benzerlik olan bir istiaredir; bu, müşâkele (söz uyumu) kastının güzelleştirdiği kapalı bir benzerliktir. Müşâkele, bedî' sanatlarındandır ve aslı istiareye dayanır; müşâkele kastı istiarenin bir sebebidir. Âlimler teşbih yönünün kapalılığı sebebiyle buna müşâkele adını vermiş, istiare demeyi ihmal edip müşâkele demişlerdir. Bu, sadece kendisiyle beraber geçen bir lafza lafzen uyum sağlama (müşâkele) saikiyle istiare getirmektir. Şayet müşâkelesi kastedilen lafız metinde zikredilmişse buna 'tahkîkî müşâkele' diyebiliriz; İbnü'r-Raka'mak'ın şu sözünde olduğu gibi:

قَالُوا اقْتَرِحْ شَيْئًا نُجِدْ لَكَ طَبْخَهُ ... قُلْتُ اطْبُخُوا لِي جُبَّةً وَقَمِيصًا

Dediler ki: 'Bir şey iste de sana onu güzelce pişirelim.' ... Dedim ki: 'Bana bir cübbe ve bir gömlek pişirin!'

اسْتَعَارَ الطَّبْخَ لِلْخِيَاطَةِ لِمُشَاكَلَةِ قَوْلِهِ نُجِدْ لَكَ طَبْخَهُ، وَإِنْ كَانَ اللَّفْظُ غَيْرَ مَذْكُورٍ بَلْ مَعْلُومًا مِنَ السِّيَاقِ سُمِّيَتْ مُشَاكَلَةٌ تَقْدِيرِيَّةٌ كَقَوْلِ أَبِي تَمَّامٍ:

'Sana onu güzelce pişirelim' sözüne lafzen uymak (müşâkele) için dikiş dikmek yerine 'pişirme' kelimesini istiare yoluyla kullanmıştır. Şayet lafız zikredilmeyip bağlamdan anlaşılıyorsa buna 'takdîrî müşâkele' adı verilir; Ebû Temmâm'ın şu sözünde olduğu gibi:

مَنْ مُبْلِغٌ أَفَنَاءَ يَعْرُبَ كُلِّهَا ... أَنِّي بَنَيْتُ الْجَارَ قَبْلَ الْمَنْزِلِ

Bütün Ya'rub kabilelerine kim duyuracak ... Komşuyu evden önce bina ettiğimi (seçtiğimi)?

اسْتَعَارَ الْبِنَاءَ لِلِاصْطِفَاءِ وَالِاخْتِيَارِ لِأَنَّهُ شَاكَلَ بِهِ بِنَاءَ الْمَنْزِلِ الْمُقَدَّرِ فِي الْكَلَامِ الْمَعْلُومِ

[Şair], seçip beğenme (ıstıfâ ve ihtiyâr) manasında 'bina etme' (el-binâ) kelimesini istiare yoluyla kullanmıştır; çünkü bununla, sözde takdir edilen ve bilinen evin inşası ile müşâkele kurmuştur.

مِنْ قَوْلِهِ قَبْلَ الْمَنْزِلِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: صِبْغَةَ اللَّهِ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ وَالتَّقْدِيرُ فِي الْآيَةِ أَدَقُّ مِنْ تَقْدِيرِ بَيْتِ أَبِي تَمَّامٍ وَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى مَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ عَادَةِ النَّصَارَى وَالْيَهُودِ بِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى [الْبَقَرَة: ١٣٥] عَلَى مَا يَتَضَمَّنُهُ مِنَ التَّعْمِيدِ.

'evden önce' ifadesinden anlaşılan mânâ arasında müşâkele kurmuştur. Allah Teâlâ'nın: { صِبْغَةَ اللَّهِ } kavli de bu kabildendir. Ayetteki takdir, Ebû Temmâm'ın beytindeki takdirden daha incedir ve { كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olun” [Bakara: 135] kavlinin vaftizi içermesi delaletiyle Hristiyanların ve Yahudilerin bilinen âdetine bina edilmiştir.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً إِنْكَارِيٌّ وَمَعْنَاهُ لَا أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ فِي شَأْنِ صِبْغَتِهِ، فَانْتَصَبَ (صِبْغَةَ) عَلَى التَّمْيِيزِ، تَمْيِيزُ نِسْبَةٍ مُحَوَّلٌ عَنْ مُبْتَدَأٍ ثَانٍ يُقَدَّرُ بَعْدَ (مَنْ) فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ أَحْسَنُ وَالتَّقْدِيرُ وَمَنْ صِبْغَتُهُ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ أَيْ مِنْ صِبْغَةِ اللَّهِ قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي «الْبَحْرِ الْمُحِيطِ» : وَقُلْ مَا ذَكَرَ النُّحَاةُ فِي التَّمْيِيزِ الْمُحَوَّلِ عَنِ الْمُبْتَدَأِ.

O'nun: { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً } kavlindeki soru inkârîdir; anlamı, 'Boyası hususunda Allah'tan daha güzeli yoktur' demektir. 'Sıbgaten' (صِبْغَةً) kelimesi temyiz olarak mensub olmuştur; bu, { وَمَنْ أَحْسَنُ } kavlindeki 'men' (مَنْ) edatından sonra takdir edilen ikinci mübtedadan dönüştürülmüş bir nisbet temyizidir. Takdiri: 'Boyası Allah'tan -yani Allah'ın boyasından- daha güzel olan kimdir?' şeklindedir. Ebû Hayyân el-Bahru'l-Muhît'te şöyle demiştir: 'Nahivcilerin mübtedadan dönüştürülen temyize dair zikrettikleri şeyler pek azdır.'

وَقَدْ تَأْتِي بِهَذَا التَّحْوِيلِ فِي التَّمْيِيزِ إِيجَازٌ بَدِيعٌ إِذْ حُذِفَ كَلِمَتَانِ بِدُونِ لَبْسٍ فَإِنَّهُ لَمَّا أُسْنِدَتِ الْأَحْسَنِيَّةُ إِلَى مَنْ جَازَ دُخُولُ مَنِ التَّفْضِيلِيَّةُ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ لِأَنَّ

Temyizdeki bu dönüştürme (tahvil) ile bedî' bir vecizlik ortaya çıkmıştır; zira hiçbir kapalılık olmaksızın iki kelime hazfedilmiştir. Çünkü daha güzel olma vasfı 'men' (kim) kelimesine isnad edilince, bir tamlanan (mudâf) takdiriyle tafdil bildiren 'min' (مِنْ) edatının lafzatullaha dahil olması caiz olmuştur; zira

ذَلِكَ التَّحْوِيلَ جَعَلَ مَا أُضِيفَتْ إِلَيْهِ صِبْغَةُ هُوَ الْمَحْكُومُ عَلَيْهِ بِانْتِفَاءِ الْأَحْسَنِيَّةُ فَعُلِمَ أَنَّ الْمُفَضَّلَ عَلَيْهِ هُوَ الْمُضَافُ الْمُقَدَّرُ أَيْ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنْ صِبْغَةِ اللَّهِ.

bu dönüştürme, sıbgah kelimesinin kendisine tamlanan olduğu şeyi, daha güzel olmanın nefyedildiği merci kılmıştır. Böylece üstün tutulanın (mufaddal aleyh) takdir edilen mudâf olduğu anlaşılmıştır; yani 'Allah'ın boyasından daha güzel kimin [boyası vardır]?' demektir.

وَجُمْلَةُ وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ عَطْفٌ عَلَى آمَنَّا وَفِي تَقْدِيمِ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ عَلَى عَامِلِهِ فِي قَوْلِهِ: لَهُ عابِدُونَ إِفَادَةُ قَصْرٍ إِضَافِيٍّ عَلَى النَّصَارَى الَّذِينَ اصْطَبَغُوا بِالْمَعْمُودِيَّةِ لَكِنَّهُمْ عبدُوا الْمَسِيح.

{ وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ } “Biz ancak O'na kulluk edenleriz” cümlesi 'âmennâ' fiiline matuftur. O'nun: { لَهُ عابِدُونَ } kavlinde câr ve mecrûrun (لَهُ) âmilinden önce getirilmesi, vaftiz ile boyanan fakat Mesih'e tapan Hristiyanlara karşı izâfî bir kasr (tahsis) ifade eder.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٣٩]

[Bakara Suresi (2), Ayet 139]

قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩)

{ قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } “De ki: Bizim de Rabbimiz sizin de Rabbiniz olan Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim yaptıklarımız bize, sizin yaptıklarınız da sizedir. Biz O'na gönülden bağlananlarız.” (139)

قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩) .

{ قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } “De ki: Bizim de Rabbimiz sizin de Rabbiniz olan Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim yaptıklarımız bize, sizin yaptıklarınız da sizedir. Biz O'na gönülden bağlananlarız.” (139)

اسْتِئْنَافٌ عَنْ قَوْلِهِ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٣٦] كَمَا تقدم هُنَا لَك، وتُحَاجُّونَنا خِطَابٌ لِأَهْلِ الْكِتَابِ لِأَنَّهُ جَوَابُ كَلَامِهُمُ السَّابِقُ وَلِدَلِيلِ قَوْلِهِ الْآتِي: أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى [الْبَقَرَة: ١٤٠] .

Daha önce orada geçtiği üzere O'nun: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } “Allah'a inandık deyin” [Bakara: 136] kavlinden istinaftır (yeni bir söze başlangıçtır). { تُحَاجُّونَنا } hitabı Ehl-i Kitab'adır; çünkü bu onların önceki sözlerine bir cevaptır ve gelecek olan: { أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى } “Yoksa siz, İbrahim'in, İsmail'in, İshak'ın, Yakub'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz?” [Bakara: 140] kavli de buna delildir.

وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّعَجُّبِ وَالتَّوْبِيخِ، وَمَعْنَى الْمُحَاجَّةُ فِي اللَّهِ الْجِدَال فِي شؤونه بِدَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ إِذْ لَا مُحَاجَّةَ فِي الذَّاتِ بِمَا هِيَ ذَاتٌ وَالْمُرَادُ الشَّأْنُ الَّذِي حَمَلَ أَهْلَ الْكِتَابِ عَلَى الْمُحَاجَّةِ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فِيهِ وَهُوَ مَا تَضَمَّنَتْهُ بَعْثَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنْ أَنَّ اللَّهَ نَسَخَ شَرِيعَةَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَأَنَّهُ فَضَّلَهُ وَفَضَّلَ أُمَّتَهُ، وَمُحَاجَّتَهُمْ رَاجِعَةٌ إِلَى الْحَسَدِ وَاعْتِقَادِ اخْتِصَاصِهِمْ بِفَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَكَرَامَتِهِ.

Soru (istifham), taaccüb ve kınama (tevbih) içindir. Allah hakkında tartışmanın (muhâcce) manası, delaleti'l-iktizâ yoluyla O'nun işleri ve hükümleri hakkında tartışmaktır; zira zâtı bizzat zât olması bakımından tartışma konusu olmaz. Buradaki maksat, Ehl-i Kitab'ı müminlerle tartışmaya sevk eden durumdur ki bu da Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilmesinin, Allah'ın Yahudi ve Hristiyanların şeriatını neshettiğini, onu ve ümmetini üstün kıldığını içermesidir. Onların tartışması ise hasede ve Allah Teâlâ'nın lütuf ve ikramının sadece kendilerine ait olduğuna inanmalarına dayanmaktadır.

فَلِذَلِكَ كَانَ لِقَوْلِهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ مُوقِعٌ فِي تَأْيِيدِ الْإِنْكَارِ أَيْ بَلَغَتْ بِكُمُ الْوَقَاحَةُ إِلَى أَنْ تُحَاجُّونَا فِي إِبْطَالِ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ بِلَا دَلِيلٍ سِوَى زَعْمِكُمْ أَنَّ اللَّهَ اخْتَصَّكُمْ بِالْفَضِيلَةِ مَعَ أَنَّ اللَّهَ رَبُّنَا كَمَا هُوَ ربكُم فَلَمَّا ذَا لَا يَمُنُّ عَلَيْنَا بِمَا مَنَّ بِهِ عَلَيْكُمْ؟.

Bu sebeple O'nun: { وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ } “O bizim de Rabbimiz sizin de Rabbinizdir” kavlinin inkârı desteklemede özel bir yeri vardır; yani 'Allah, sizin Rabbiniz olduğu gibi bizim de Rabbimiz iken, O'nun sizi üstün kıldığı iddiasından başka hiçbir deliliniz olmaksızın İslâm davetini geçersiz kılmak için bizimle tartışacak kadar cüretkârlığınız ileri mi gitti? O halde size lütfettiğini bize niçin bahşetmesin?'.

فَجُمْلَةُ وَهُوَ رَبُّنا حَالِيَّةٌ أَيْ كَيْفَ تُحَاجُّونَنَا فِي هَاتِهِ الْحَالَةِ الْمَعْرُوفَةِ الَّتِي لَا تَقْبَلُ الشَّكَّ، وَبِهَذِهِ الْجُمْلَةِ حَصَلَ بَيَانٌ لِمَوْضُوعِ الْمُحَاجَّةِ، وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَهِيَ عَطْفٌ عَلَى الْحَالِ ارْتِقَاءً فِي إِبْطَالِ مُجَادَلَتِهِمْ بَعْدَ بَيَانِ أَنَّ الْمَرْبُوبِيَّةَ تُؤَهِّلُ لِإِنْعَامِهِ كَمَا أَهَّلَتْهُمْ، ارْتقى فَجعل مرج رِضَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى عِبَادِهِ أَعْمَالَهُمْ فَإِذَا كَانَ قَدْ أَكْرَمَكُمْ لِأَجْلِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فَلَعَلَّهُ أَكْرَمَنَا لِأَجْلِ صَالِحَاتِ أَعْمَالِنَا فَتَعَالَوْا فَانْظُرُوا أَعْمَالَكُمْ وَانْظُرُوا أَعْمَالَنَا تَجِدُوا حَالَنَا أَقْرَبَ إِلَى الصَّلَاحِ مِنْكُمْ.

{ وَهُوَ رَبُّنا } cümlesi hâl cümlesidir; yani 'Şüphe kabul etmeyen bu bilinen durum ortadayken bizimle nasıl tartışırsınız?'. Bu cümle ile tartışmanın konusu açıklığa kavuşmuştur. Aynı şekilde { وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir” cümlesi de hâle matuftur; kulluğun (merbûbiyyet), kendilerini layık kıldığı gibi müminleri de O'nun ihsanına layık kıldığının açıklanmasından sonra onların münakaşasını çürütmede bir derece daha yukarı çıkılmıştır. Söz bir derece daha yükseltilerek, Allah Teâlâ'nın kullarından razı olmasının merciini onların amelleri kılmıştır: 'Eğer O size salih amelleriniz sebebiyle ikramda bulunmuşsa, belki de bize salih amellerimiz sebebiyle ikram etmiştir. Gelin, amellerinize bakın ve bizim amellerimize bakın; bizim halimizin sizinkinden ıslaha daha yakın olduğunu göreceksiniz.'

قَالَ الْبَيْضَاوِيُّ: «كَأَنَّهُ أَلْزَمَهُمْ عَلَى كُلِّ مَذْهَبٍ يَنْتَحُونَهُ إِفْحَامًا وَتَبْكِيتًا فَإِنَّ كَرَامَةَ النُّبُوءَةِ إِمَّا تَفَضُّلٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ فَالْكُلُّ فِيهِ سَوَاءٌ وَإِمَّا إِفَاضَةُ حَقٍّ عَلَى الْمُسْتَعِدِّينَ لَهَا بِالْمُوَاظَبَةِ عَلَى الطَّاعَةِ فَكَمَا أَنَّ لَكُمْ أَعْمَالًا رُبَّمَا يَعْتَبِرُهَا اللَّهُ فِي إِعْطَائِهَا فَلَنَا أَيْضًا أَعْمَالٌ» .

Beyzâvî şöyle demiştir: 'Sanki onları susturmak ve delille alt etmek için benimsedikleri her mezhep/görüş üzerinden ilzam etmiştir (bağlayıcı delil getirmiştir). Zira peygamberlik şerefi ya Allah'ın dilediğine bir lütfudur ki bunda herkes eşittir; ya da itaate devam etmek suretiyle buna hazırlıklı olanlara hak olarak bahşedilmesidir. Dolayısıyla peygamberliği vermede Allah'ın belki de dikkate alacağı amelleriniz bulunduğu gibi, bizim de amellerimiz vardır.'

وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي لَنا أَعْمالُنا لِلِاخْتِصَاصِ أَيْ لَنَا أَعْمَالُنَا لَا أَعْمَالُكُمْ فَلَا تُحَاجُّونَا فِي أَنَّكُمْ أَفْضَلُ مِنَّا، وَعَطَفَ وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ احْتِرَاسٌ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنْ يَكُونَ الْمُسْلِمُونَ مُشَارِكِينَ لِلْمُخَاطَبِينَ فِي أَعْمَالِهِمْ وَأَنَّ لَنَا أَعْمَالَنَا يُفِيدُ اخْتِصَاصَ الْمُتَكَلِّمِينَ بِمَا عَمِلُوا مَعَ الِاشْتِرَاكِ فِي أَعْمَالِ الْآخَرِينَ وَهُوَ نَظِيرُ عَطْفِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِيَ دِينِ عَلَى قَوْلِهِ: لَكُمْ دِينُكُمْ [الْكَافِرُونَ: ٦] .

{ لَنا أَعْمالُنا } kavlinde mecrûrun (لَنا) öne geçirilmesi ihtisas (tahsis) içindir; yani 'Bizim amellerimiz bizedir, size ait değildir; dolayısıyla sizin bizden daha üstün olduğunuz konusunda bizimle tartışmayın.' { وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } kavlinin matuf olması ise müslümanların muhatapların amellerine ortak olduğu vehmini ve 'bizim amellerimiz bizedir' ifadesinin başkalarının amellerine ortak olmakla beraber konuşanların kendi yaptıklarına tahsis edildiği vehmini defetmek için bir ihtirastır (ön almadır). Bu, Allah Teâlâ'nın: { لَكُمْ دِينُكُمْ } “Sizin dininiz size” kavline: { وَلِيَ دِينِ } “Benim dinim de banadır” [Kâfirûn: 6] kavlini atfetmesinin bir benzeridir.

وَهَذَا كُلُّهُ مِنَ الْكَلَامِ الْمُصَنَّفِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سبأ: ٢٤] .

Bütün bunlar, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Şüphesiz ya biz yahut siz bir hidayet üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz” [Sebe: 24] kavlinde olduğu gibi insaflı söz (kelâm-ı munsıf) türündendir.

وَجُمْلَةُ نَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ عَطْفٌ آخَرَ عَلَى جُمْلَةِ الْحَالِ وَهِيَ ارْتِقَاءٌ ثَالِثٌ لِإِظْهَارِ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَحَقُّ بِإِفَاضَةِ الْخَيْرِ فَإِنَّهُمْ وَإِنِ اشْتَرَكُوا مَعَ الْآخَرِينَ فِي الْمَرْبُوبِيَّةِ وَفِي الصَّلَاحِيَةِ لِصُدُورِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فَالْمُسْلِمُونَ قَدْ أَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ وَمُخَالِفُوهُمْ قَدْ خَلَطُوا عِبَادَةَ اللَّهِ بِعِبَادَةِ غَيره، أَي فَلَمَّا ذَا لَا نَكُونُ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَى رِضَى اللَّهِ مِنْكُمْ إِلَيْهِ؟.

{ نَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } “Biz O'na ihlasla bağlananlarız” cümlesi ise hâl cümlesi üzerine diğer bir atıftır ve Müslümanların hayrın lütfedilmesine daha layık olduğunu göstermek için üçüncü bir derecedir (irtika). Zira onlar, kullukta (merbûbiyyet) ve salih amellerin meydana gelmesine elverişlilikte diğerleriyle ortak olsalar da Müslümanlar dinlerini Allah'a halis kılmışlardır; onlara muhalif olanlar ise Allah'a ibadeti O'ndan başkasına ibadetle karıştırmışlardır. Yani 'Öyleyse biz Allah'ın rızasına sizden neden daha yakın olmayalım?' [demektir].

وَالْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ مُفِيدَةُ الدَّوَامِ عَلَى الْإِخْلَاصِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٦] .

İsim cümlesi, O'nun: { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Biz O'na teslim olanlarız” [Bakara: 136] kavlinde geçtiği üzere ihlas üzere devamlılığı ifade etmektedir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٤٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 140]

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠)

{ أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Yoksa siz İbrahim'in, İsmail'in, İshak'ın, Yakub'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?' Allah katından yanında bulunan bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.” (140)

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ.

{ أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “Yoksa siz İbrahim'in, İsmail'in, İshak'ın, Yakub'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?'”.

أَمْ مُنْقَطِعَةٌ بِمَعْنَى بَلْ وَهِيَ إِضْرَابٌ لِلِانْتِقَالِ مِنْ غَرَضٍ إِلَى غَرَضٍ وَفِيهَا تَقْدِيرُ اسْتِفْهَامٍ وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ لِلتَّوْبِيخِ وَالْإِنْكَارِ وَذَلِكَ لِمَبْلَغِهِمْ مِنَ الْجَهْلِ بِتَارِيخِ شَرَائِعِهِمْ زَعَمُوا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ وَأَبْنَاءَهُ كَانُوا عَلَى الْيَهُودِيَّةِ أَوْ عَلَى النَّصْرَانِيَّةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَلِدَلَالَةِ آيَاتٍ أُخْرَى عَلَيْهِ مِثْلَ: مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا [آل عمرَان:

{ أَمْ }, { بَلْ } (bilakis) anlamında münkatiadır (kesintilidir). Bir maksattan diğer bir maksada geçiş için idrabdır (vazgeçiş/geçiş) ve içinde bir soru takdiri vardır. Bu soru ise azarlama (tevbih) ve inkâr içindir. Zira şeriatlarının tarihine dair ulaştıkları cehalet derecesi sebebiyle İbrahim'in ve oğullarının Yahudilik veya Hristiyanlık üzere olduklarını iddia etmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?'” kavli ve: { مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا } “İbrahim ne bir Yahudi idi ne de bir Hristiyan” [Âl-i İmrân:

٦٧] وَمِثْلَ قَوْلِهِ: يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ [آل عمرَان: ٦٥] وَالْأُمَّةُ إِذَا انْغَمَسَتْ فِي الْجَهَالَةِ وَصَارَتْ عَقَائِدُهَا غُرُورًا وَمِنْ دُونِ تَدَبُّرٍ اعْتَقَدَتْ مَا لَا يَنْتَظِمُ مَعَ الدَّلِيلِ وَاجْتَمَعَتْ فِي عَقَائِدِهَا الْمُتَنَاقِضَاتُ، وَقَدْ وَجَدَ النَّبِيءُ ﷺ يَوْمَ الْفَتْحِ فِي الْكَعْبَةِ صُورَةَ إِبْرَاهِيمَ يَسْتَقْسِمُ بِالْأَزْلَامِ فِي الْكَعْبَةِ فَتَلَا قَوْلَهُ تَعَالَى: مَا كانَ إِبْراهِيمُ إِلَى قَوْلِهِ: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [آل عمرَان: ٦٧] وَقَالَ الله: وَإِن اسْتَقْسَمَ بِهَا قَطُّ، وَقَالَ تَعَالَى فِي شَأْنِ أَهْلِ الْكِتَابِ: وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ. فَرَمَاهُمْ بِفَقْدِ التَّعَقُّلِ.

67] ve O'nun: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Ey Kitap ehli! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir. Hâlâ akletmiyor musunuz?” [Âl-i İmrân: 65] kavli gibi diğer ayetlerin delaleti de buna işaret etmektedir. Bir ümmet cehalete daldığında ve inançları kuruntudan ibaret olup düşünmeksizin delille uyuşmayan şeylere inandığında, inançlarında çelişkiler toplanır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü Kâbe'de İbrahim'in fal oklarıyla kısmet arar şekildeki suretini bulmuş, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ إِبْراهِيمُ } kavlinden { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı... ve o müşriklerden de değildi” [Âl-i İmrân: 67] kavline kadar olan kısmı okumuş ve: 'Allah'a yemin olsun ki o, asla bunlarla fal çekmedi' demiştir. Allah Teâlâ da Kitap ehli hakkında: { وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Oysa Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir. Hâlâ akletmiyor musunuz?” buyurarak onları akılsızlıkla itham etmiştir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ بِيَاءِ الْغَائِبِ وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِتَاءِ الْخِطَابِ عَلَى أَنَّ أُمْ مُتَّصِلَةً مُعَادِلَةً لِقَوْلِهِ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٣٩] فَيَكُونُ قَوْلُهُ: قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ أمرا ثَانِيًا لَا حَقًا لِقَوْلِهِ: قُلْ أَتُحَاجُّونَنا وَلَيْسَ هَذَا الْمَحْمَلُ بِمُتَعَيِّنٍ لِأَنَّ فِي اعْتِبَارِ الِالْتِفَاتِ مَنَاصًّا مِنْ ذَلِكَ.

Cumhur, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Ya'kûb'dan rivayetle Ruveys gayb yâ'sı ile (يقولون) okumuştur. İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise { أَمْ } harfinin { أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ } “Allah hakkında bizimle mi tartışıyorsunuz?” [Bakara: 139] kavline mukabil olan muttasıl bir edat olması üzere muhatap tâ'sı ile (تقولون) okumuşlardır. Bu takdirde O'nun: { قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?'” kavli, { قُلْ أَتُحَاجُّونَنا } “De ki: 'Bizimle tartışıyor musunuz?'” kavline bitişen ikinci bir emir olur. Fakat bu yorum zorunlu değildir; çünkü iltifat sanatını dikkate almak suretiyle bundan kaçınmak mümkündür.

وَمَعْنَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ التَّقْدِيرُ، وَقَدْ أَعْلَمَنَا اللَّهُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَكُنْ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَهَذَا كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ آل عمرَان [٦٥] : قل يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ.

{ قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?'” kavlinin anlamı: 'Oysa Allah bize İbrahim'in ne Yahudi ne de Hristiyan olmadığını bildirmiştir' takdirindedir. Bu, Âl-i İmrân Suresi'ndeki [65] şu kavli gibidir: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “De ki: Ey Kitap ehli! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir. Hâlâ akletmiyor musunuz?”.

وَقَدِ اسْتُفِيدَ مِنَ التَّقْرِيرِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ أَنَّهُ أَعْلَمَهُمْ بِأَمْرٍ جَهِلَتْهُ عَامَّتُهُمْ وَكَتَمَتْهُ خَاصَّتُهُمْ وَلِذَلِكَ قَالَ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ يُشِيرُ إِلَى خَاصَّةِ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ الَّذِينَ تَرَكُوا عَامَّةَ أُمَّتِهِمْ مُسْتَرْسِلِينَ عَلَى عَقَائِدِ الْخَطَأِ وَالْغُرُورِ وَالضَّلَالَةِ وَهُمْ سَاكِتُونَ لَا يُغَيِّرُونَ عَلَيْهِمْ إِرْضَاءً لَهُمْ وَاسْتِجْلَابًا لِمَحَبَّتِهِمْ وَذَلِكَ أَمُرُّ إِذَا طَالَ عَلَى الْأُمَّةِ تَعَوَّدَتْهُ

O'nun: { قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?'” kavlindeki takrirden (onaylatıcı sorudan), O'nun kendilerine avamlarının bilmediği, havaslarının ise gizlediği bir hususu bildirdiği anlaşılmıştır. Bu sebeple: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ } “Allah katından yanında bulunan bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” buyurmuştur. Bununla, avamlarını yanlış, aldatıcı ve saptırıcı inançlar üzerinde başıboş bırakan; onları hoşnut etmek ve sevgilerini kazanmak uğruna sessiz kalıp durumlarını düzeltmeyen hahamların ve rahiplerin ileri gelenlerine (havasına) işaret etmektedir. Bu durum bir ümmette uzayıp gittiğinde ümmet buna alışır,

وَظَنَّتْ جَهَالَتُهَا علما فَلم ينجع فِيهَا إِصْلَاحٌ بَعْدَ ذَلِكَ لِأَنَّهَا تَرَى الْمُصْلِحِينَ قَدْ أَتَوْا بِمَا لَمْ يَأْتِ بِهِ الْأَوَّلُونَ فَقَالُوا: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ [الزخرف: ٢٣] .

ve cehaletini ilim zanneder; artık bundan sonra ıslah çabaları onda fayda vermez. Çünkü ıslah edicilerin öncekilerin getirmediği şeyleri getirdiğini görürler de: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ } “Şüphesiz biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uymaktayız” [Zuhruf: 23] derler.

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ.

{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah katından yanında bulunan bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”.

هَذَا مِنْ جُمْلَةِ الْمَقُولِ الْمَحْكِيُّ بِقَوْلِهِ: قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ أَمَرَ النَّبِيءَ ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ ذَلِكَ تَذْكِيرًا لَهُمْ بِالْعَهْدِ الَّذِي فِي كُتُبِهِمْ عَسَى أَنْ يُرَاجِعُوا أَنْفُسَهُمْ وَيُعِيدُوا النَّظَرَ إِنْ كَانُوا مُتَرَدِّدِينَ أَوْ أَنْ يَفِيئُوا إِلَى الْحَقِّ إِنْ كَانُوا مُتَعَمِّدِينَ الْمُكَابَرَةَ.

Bu, O'nun: { قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?'” kavliyle hikâye edilen sözün (makûlün) bir parçasıdır. Eğer tereddüt içindelerse nefislerini hesaba çekip yeniden düşünsünler ya da kasten inat ediyorlarsa hakka dönsünler diye kitaplarındaki ahdi kendilerine hatırlatmak üzere Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bunu onlara söylemesini emretmiştir.

وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِنَ اللَّهِ ابْتِدَائِيَّةٌ أَيْ شَهَادَةٌ عِنْدَهُ بَلَغَتْ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ عَلَى لِسَانِ رُسُلِهِ. وَالْوَاوُ عَاطِفَةُ جُمْلَةِ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عَلَى جُمْلَةٍ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ.

{ مِنَ اللَّهِ } kavlindeki (مِنْ) harf-i cerri ibtidâiyye (başlangıç bildiren) edattır; yani elçilerinin diliyle Allah tarafından yanında bulunmuş olan bir şahitlik [demektir]. Vâv harfi ise { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً } cümlesini { أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } cümlesine atfetmektedir.

وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ التَّقْرِيرِيُّ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ اغْتِرَارِ الْمُسْلِمِينَ بِقَوْلِهِمْ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَأَبْنَاءَهُ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى وَلَيْسَ هَذَا احْتِجَاجًا عَلَيْهِمْ. وَقَوْلُهُ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ بَقِيَّةُ مَقُولِ الْقَوْلِ وَهُوَ تَهْدِيدٌ لِأَنَّ الْقَادِرَ إِذَا لَمْ يَكُنْ غَافِلًا لَمْ يَكُنْ لَهُ مَانِعٌ مِنَ الْعَمَلِ بِمُقْتَضَى عِلْمِهِ وَقَدْ تَقَدَّمَتْ نَظَائِرُ هَذَا فِي مَوَاضِع.

Bu takrîrî soru, Müslümanların onların: 'İbrahim ve oğulları Yahudi veya Hristiyan idiler' şeklindeki sözlerine aldanmadıklarından kinayedir; yoksa onlara karşı bir delil getirme (ihticâc) değildir. O'nun: { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir” kavli ise sözün devamıdır ve bir tehdittir. Zira kudret sahibi olan gafil olmadığında, ilminin gereğiyle amel etmesine hiçbir engel kalmaz. Bunun benzerleri daha önce muhtelif yerlerde geçmişti.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٤١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 141]

تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)

{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandığı kendilerine, sizin kazandığınız sizedir. Siz onların yaptıklarından sorulacak değilsiniz.” (141)

تَكْرِيرٌ لِنَظِيرِهِ الَّذِي تَقَدَّمَ آنِفًا لِزِيَادَةِ رُسُوخِ مَدْلُولِهِ فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ اهْتِمَامًا بِمَا تَضَمَّنُهُ لِكَوْنِهِ مَعْنًى لَمْ يَسْبِقْ سَمَاعُهُ لِلْمُخَاطَبِينَ فَلَمْ يَقْتَنِعْ فِيهِ بِمَرَّةٍ وَاحِدَةٍ وَمِثْلُ هَذَا التَّكْرِيرِ وَارِدٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، قَالَ لَبِيدٌ:

Muhatapların daha önce işitmediği bir mana olması hasebiyle ihtiva ettiği hususa verilen önemden ötürü ve bir defayla yetinilmediği için, dinleyicilerin nefislerinde medlûlünün pekişmesini artırmak amacıyla az önce geçen benzerinin tekrarıdır. Bu tür bir tekrar Arap kelamında mevcuttur; Lebîd şöyle demiştir:

فَتَنَازَعَا سَبِطًا يَطِيرُ ظِلَالُهُ ... كَدُخَانِ مُشْعَلَةِ يُشَبُّ ضِرَامُهَا

İkisi, alevi tutuşturulan bir ateşin dumanı gibi gölgesi uçuşan yaygın [tozu] yarıp çekiştiler...

مَشْمُولَةٍ غُلِثَتْ بِنَابِتِ عَرْفَجٍ ... كَدُخَانِ نَارٍ سَاطِعٍ أَسْنَامُهَا (١)

Kuzey rüzgârına tutulmuş, taze arfeç otuyla karıştırılmış [bir ateşin dumanı gibi]; tepeleri yükselen bir ateşin dumanı gibi. (١)

فَإِنَّهُ لَمَّا شَبَّهَ الْغُبَارَ الْمُتَطَايِرَ بِالنَّارِ الْمَشْبُوبَةِ وَاسْتَطْرَدَ بِوَصْفِ النَّارِ بِأَنَّهَا هَبَّتْ عَلَيْهَا رِيحُ الشَّمَالِ وَزَادَتْهَا دُخَانًا وَأَوْقَدَتْ بِالْعَرْفَجِ الرَّطِيبِ لِكَثْرَةِ دُخَّانِهِ، أَعَادَ التَّشْبِيهَ ثَانِيًا لِأَنَّهُ غَرِيب مبتكر.

Nitekim [şair], havaya savrulan tozu tutuşturulmuş bir ateşe benzetip ardından sözü uzatarak (istidrâd yoluyla) bu ateşi, üzerine kuzey rüzgârının estiği, dumanını artırdığı ve çok duman çıkarması sebebiyle yaş arfeç otuyla tutuşturulduğu şeklinde niteleyince, özgün ve bedîî olduğu için teşbihi ikinci kez tekrarlamıştır.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٤٢]

[Bakara Suresi (2), Ayet 142]

سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢)

{ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “İnsanlardan birtakım beyinsizler: 'Onları daha önce yöneldikleri kıblelerinden çeviren nedir?' diyecekler. De ki: 'Doğu da Batı da Allah'ındır. O dilediğini dosdoğru bir yola iletir.'” (142)

قَدْ خَفِيَ مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْآيِ الَّتِي بَعْدَهَا لِأَنَّ الظَّاهِرَ مِنْهَا أَنَّهَا إِخْبَارٌ عَنْ أَمْرٍ يَقَعُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَأَنَّ الْقِبْلَةَ الْمَذْكُورَةَ فِيهَا هِيَ الْقِبْلَةُ الَّتِي كَانَتْ فِي أَوَّلِ الْهِجْرَةِ بِالْمَدِينَةِ وَهِيَ اسْتِقْبَالُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَأَنَّ التَّوَلِّيَ عَنْهَا هُوَ نَسْخُهَا بِاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ فَكَانَ الشَّأْنُ أَنْ يُتَرَقَّبَ طَعْنُ الطَّاعِنِينَ فِي هَذَا التَّحْوِيلِ بَعْدَ وُقُوعِ النَّسْخِ أَيْ بَعْدَ الْآيَاتِ النَّاسِخَةِ لِاسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ لِمَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ دَأَبِهِمْ مِنَ التَّرَصُّدِ لِلطَّعْنِ فِي تَصَرُّفَاتِ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّ السُّورَةَ نَزَلَتْ مُتَتَابِعَةً، وَالْأَصْلُ مُوَافَقَةُ التِّلَاوَةِ لِلنُّزُولِ فِي السُّورَةِ الْوَاحِدَةِ إِلَّا مَا ثَبَتَ أَنَّهُ نَزَلَ مُتَأَخِّرًا وَيُتْلَى مُتَقَدِّمًا.

Bu ayetin kendisinden sonraki ayetler arasındaki yeri gizli kalmıştır. Çünkü zahirine göre ayet, gelecekte vuku bulacak bir hadisenin haber verilmesidir; içinde zikredilen kıble Medine'ye hicretin başında yönelinen Beytü'l-Makdis kıblesidir ve ondan yüz çevrilmesi de Kâbe'ye yönelmek suretiyle onun nesh edilmesidir. Durum böyle olunca, ayıplayıcıların bu değişikliği ayıplamasının neshin vukuundan sonra, yani Beytü'l-Makdis'e yönelmeyi nesheden ayetlerden sonra beklenmesi gerekirdi; zira onların Müslümanların tasarruflarını ayıplamak için fırsat kollamayı adet edindikleri bilinmektedir. Çünkü sure peş peşe inmiştir ve asıl olan, bir surede tilavetin nüzula uygun olmasıdır; ancak sonradan indiği ve önce okunduğu sabit olanlar müstesnadır.