Binûn

2- Bakara Suresi — 42. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْقِبْلَةِ الْمُحَوَّلَةِ الْقِبْلَةُ الْمَنْسُوخَةُ وَهِيَ اسْتِقْبَالُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَعْنِي الشَّرْقَ وَهِيَ قِبْلَةُ الْيَهُودِ، وَلَمْ يَشْفِ أَحَدٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَأَصْحَابِ «أَسْبَابِ النُّزُولِ» الْغَلِيلَ فِي هَذَا، عَلَى أَنَّ الْمُنَاسَبَةَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْآيِ الَّذِي قَبْلَهَا غَيْرُ وَاضِحَةٍ فَاحْتَاجَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى تَكَلُّفِ إِبْدَائِهَا.

Zahir olan şudur ki, değiştirilen kıbleden murat nesh edilen kıbledir; o da Beytü'l-Makdis'e yönelmektir, yani Doğudur ve Yahudilerin kıblesidir. Müfessirlerden ve 'Esbâb-ı Nüzûl' yazarlarından hiçbiri bu konuda tatmin edici bir açıklama yapmamıştır; üstelik bu ayet ile önceki ayetler arasındaki münasebet açık değildir, bu yüzden bazı müfessirler bunu ortaya koymak için tekellüfe (zorlamaya) başvurmuşlardır.

وَالَّذِي اسْتَقَرَّ عَلَيْهِ فَهْمِي أَنَّ مُنَاسَبَةَ وُقُوعِ هَذِهِ الْآيَةِ هُنَا مُنَاسَبَةٌ بَدِيعَةٌ وَهِيَ أَنَّ الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا تَكَرَّرَ فِيهَا التَّنْوِيهُ بِإِبْرَاهِيمَ وَمِلَّتِهِ، وَالْكَعْبَةِ وَأَنَّ مَنْ يَرْغَبُ عَنْهَا قَدْ سَفِهَ نَفْسَهُ، فَكَانَتْ مَثَارًا لِأَنْ يَقُولَ الْمُشْرِكُونَ، مَا وَلَّى مُحَمَّدًا وَأَتْبَاعَهُ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا بِمَكَّةَ أَيِ اسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ مَعَ أَنَّهُ يَقُولُ إِنَّهُ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَيَأْبَى عَنِ اتِّبَاعِ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ، فَكَيْفَ تَرَكَ قِبْلَةَ إِبْرَاهِيمَ وَاسْتَقْبَلَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ؟ وَلِأَنَّهُ قَدْ تَكَرَّرَتِ الْإِشَارَةُ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ إِلَى هَذَا الْغَرَضِ بِقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ [الْبَقَرَة: ١١٥] . وَقَوْلِهِ:

Benim kanaatimin ulaştığı neticeye göre, bu ayetin buradaki konumunun münasebeti pek latif ve bediidir: Şöyle ki, önceki ayetlerde İbrahim ve onun milleti ile Kâbe tekrar tekrar övülmüş, ondan yüz çevirenin kendini bilmezlik ettiği belirtilmiştir. Bu durum müşriklerin: 'Muhammed'i ve takipçilerini Mekke'de bulundukları kıblelerinden, yani Kâbe'ye yönelmekten çeviren nedir? Oysa o, İbrahim'in milleti üzere olduğunu söylüyor ve Yahudilik ile Hristiyanlığa uymaktan kaçınıyor; öyleyse İbrahim'in kıblesini bırakıp nasıl Beytü'l-Makdis'e yöneldi?' demelerine bir zemin hazırlamıştır. Zira önceki ayetlerde: { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “Doğu da Batı da Allah'ındır” [Bakara: 115] kavliyle ve O'nun:

وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ [الْبَقَرَة: ١٢٠] كَمَا ذَكَرْنَاهُ هُنَالِكَ، وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْهُمْ فَأَنْبَأَ رَسُولَهُ بِقَوْلِهِمْ وَأَتَى فِيهِ بِهَذَا الْمَوْقِعِ الْعَجِيبِ وَهُوَ أَنْ جَعَلَهُ

{ وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ } “Sen onların dinlerine uymadıkça Yahudiler de Hristiyanlar da senden asla hoşnut olmazlar” [Bakara: 120] kavliyle orada zikrettiğimiz üzere bu maksada işaretler tekrarlanmıştır. Allah onların bu durumunu bildiği için Resulüne onların sözünü haber vermiş ve bu ayeti şu hayret verici konumda zikretmiştir: Onu,

بَعْدَ الْآيَاتِ الْمُثِيرَةِ لَهُ وَقَبْلَ الْآيَاتِ الَّتِي

kendisini tahrik eden ayetlerin sonrasına ve kendisine

أُنْزِلَتْ إِلَيْهِ فِي نَسْخِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَالْأَمْرِ بِالتَّوَجُّهِ فِي الصَّلَاةِ إِلَى جِهَةِ الْكَعْبَةِ، لِئَلَّا يَكُونَ الْقُرْآنُ الَّذِي فِيهِ الْأَمْرُ بِاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ نَازِلًا بَعْدَ مَقَالَةِ الْمُشْرِكِينَ فَيَشْمَخُوا بِأُنُوفِهِمْ يَقُولُونَ غَيَّرَ مُحَمَّدٌ قِبْلَتَهُ مِنْ أَجْلِ اعْتِرَاضِنَا عَلَيْهِ فَكَانَ لِمَوْضِعِ هَذِهِ الْآيَةِ هُنَا أَفْضَلُ تَمَكُّنٍ وَأَوْثَقُ رَبْطٍ، وَبِهَذَا يَظْهَرُ وَجْهُ نُزُولِهَا قَبْلَ آيَةِ النَّسْخِ وَهِيَ قَوْلُهُ: قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ [الْبَقَرَة: ١٤٤] الْآيَاتِ، لِأَنَّ مَقَالَةَ الْمُشْرِكِينَ أَوْ تَوَقُّعَهَا حَاصِلٌ قَبْلَ نَسْخِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَنَاشِئٌ عَنِ التَّنْوِيهِ بِمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَالْكَعْبَةِ.

Beytü'l-Makdis'e yönelmenin nesh edilmesi ve namazda Kâbe cihetine dönülmesi emri hakkında indirilen ayetlerin öncesine yerleştirmiştir; tâ ki içinde Kâbe'ye yönelme emri bulunan Kur'an ayeti müşriklerin bu sözünden sonra inip de onlar burun kıvırarak: 'Muhammed bizim itirazımız sebebiyle kıblesini değiştirdi' demesinler. Dolayısıyla bu ayetin buradaki konumu en mükemmel yerindelik ve en sağlam irtibata sahiptir. Böylece bu ayetin, nesh ayeti olan { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrildiğini elbette görüyoruz” [Bakara: 144] ayetlerinden önce inmesinin hikmeti ortaya çıkmaktadır. Zira müşriklerin bu sözü veya bunun beklentisi, Beytü'l-Makdis'e yönelmenin nesh edilmesinden önce meydana gelmiş olup İbrahim'in dininin ve Kâbe'nin övülmesinden doğmuştur.

فَالْمُرَادُ بِالسُّفَهَاءِ الْمُشْرِكُونَ وَيَدُلُّ لِذَلِكَ تَبْيِينُهُ بِقَوْلِهِ مِنَ النَّاسِ، فَقَدْ عُرِفَ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ النَّازِلِ بِمَكَّةَ أَنَّ لَفْظَ النَّاسِ يُرَادُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ كَمَا رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَا يَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الْيَهُودَ أَوْ أَهْلَ الْكِتَابِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ لَنَاسَبَ أَنْ يُقَالَ سَيَقُولُونَ بِالْإِضْمَارِ لِأَنَّ ذِكْرَهُمْ لَمْ يَزَلْ قَرِيبًا مِنَ الْآيِ السَّابِقَةِ إِلَى قَوْله: وَلا تُسْئَلُونَ

Beyinsizlerden (süsefâ) murat müşriklerdir. { مِنَ النَّاسِ } “insanlardan” kavliyle beyan edilmesi de buna delalet eder. Nitekim Mekke'de inen Kur'an ıstılahında 'en-nâs' (insanlar) lafzıyla müşriklerin kastedildiği bilinmektedir; İbn Abbâs'tan da böyle rivayet edilmiştir. Bundan muradın Yahudiler veya Kitap ehli olması ise zahir görünmemektedir; çünkü öyle olsaydı, { وَلا تُسْئَلُونَ } “Ve siz sorulacak değilsiniz”

[الْبَقَرَة: ١٣٤، ١٤١] الْآيَةَ. وَيُعَضِّدُنَا فِي هَذَا مَا ذَكَرَ الْفَخْرُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَالْحَسَنِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالسُّفَهَاءِ الْمُشْرِكُونَ وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ أَنَّهُ قَوْلُ الزَّجَّاجِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِمُ الْمُنَافِقِينَ وَقَدْ سَبَقَ وَصْفُهُمْ بِهَذَا فِي أَوَّلِ السُّورَةِ فَيَكُونُ الْمَقْصُودُ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ يُبْطِنُونَ الشِّرْكَ، وَالَّذِي يَبْعَثُهُمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ هُوَ عَيْنُ الَّذِي يَبْعَثُ الْمُشْرِكِينَ عَلَيْهِ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ السُّدِّيِّ أَنَّ السُّفَهَاءَ هُنَا هُمُ الْمُنَافِقُونَ.

[Bakara: 134, 141] ayetine kadar olan önceki ayetlerde zikirleri henüz çok yakın olduğu için zamirle 'seyekūlûne' (diyecekler) denilmesi uygun olurdu. Bu görüşümüzü, Fahruddin er-Râzî'nin İbn Abbâs, Berâ b. Âzib ve Hasan'dan naklettiği 'süsefâ'dan muradın müşrikler olduğu rivayeti de desteklemektedir; Kurtubî de bunun Zeccâc'ın kavli olduğunu zikretmiştir. Onlardan muradın münafıklar olması da caizdir; zira surenin başında onların bu sıfatla nitelendirilmesi geçmişti. Bu takdirde kastedilenler şirki gizleyen münafıklar olur ve onları bu söze sevk eden şey, müşrikleri sevk eden şeyin aynısıdır. Nitekim Süddî'den buradaki süsefânın münafıklar olduğu da rivayet edilmiştir.

أَمَّا الَّذِينَ فَسَّرُوا السُّفَهاءُ بِالْيَهُودِ فَقَدْ وَقَعُوا فِي حَيْرَةٍ مِنْ مَوْقِعِ هَذِهِ الْآيَةِ لِظُهُورِ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ نَاشِئٌ عَنْ تَغْيِيرِ الْقِبْلَةِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَذَلِكَ قَدْ وَقَعَ الْإِخْبَارُ بِهِ قَبْلَ سَمَاعِ الْآيَةِ النَّاسِخَةِ لِلْقِبْلَةِ لِأَنَّ الْأَصْلَ مُوَافَقَةُ التِّلَاوَةِ لِلنُّزُولِ فَكَيْفَ يَقُولُ السُّفَهَاءُ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَ حُدُوثِ دَاعٍ إِلَيْهِ لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا يَطْعَنُونَ فِي التَّحَوُّلِ عَنِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ لِأَنَّهُ مَسْجِدُهُمْ وَهُوَ قِبْلَتُهُمْ فِي قَوْلِ كَثِيرٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَلِذَلِكَ جَزَمَ أَصْحَابُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ نَسْخِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَرَوَوْا ذَلِكَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَرَوَى الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ الصَّلَاةِ (١) مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَجَاءٍ عَنْ إِسْرَائِيلَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ حَدِيثَ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ وَوَقَعَ فِيهِ «فَقَالَ السُّفَهَاءُ- وَهُمُ الْيَهُودُ- مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ، وَأَخْرَجَهُ فِي كِتَابِ الْإِيمَانِ (٢) مِنْ

{ السُّفَهاءُ } kelimesini Yahudiler olarak tefsir edenler ise bu ayetin konumu hususunda bir tereddüde düşmüşlerdir; zira bu sözün kıblenin Beytü'l-Makdis'e çevrilmesinden kaynaklandığı açıktır ve bu durum kıbleyi nesheden ayet işitilmeden önce haber verilmiştir; çünkü asıl olan tilavetin nüzula uygunluğudur. Öyleyse süsefâ kendilerini buna sevk eden bir sebep ortaya çıkmadan önce bu sözü nasıl söyleyebilir? Zira onlar, birçok âlimin kavline göre kendi mescidleri ve kıbleleri olduğu için Beytü'l-Makdis'e yönelmekten dönülmesini ayıplamaktadırlar. Bu sebeple bu görüşün sahipleri bu ayetin Beytü'l-Makdis'e yönelmenin neshinden sonra indiğini kesin olarak ifade etmiş ve bunu Mücâhid'den rivayet etmişlerdir. Buhârî de es-Salât bölümünde (1) Abdullah b. Recâ tarikiyle İsrâîl'den, o da Ebû İshak'tan, o da Berâ'dan kıblenin çevrilmesi hadisini rivayet etmiştir ki orada: «Beyinsizler -ki onlar Yahudilerdir-: { مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } dediler» şeklinde geçmiştir. Bunu el-Îmân bölümünde de (2)

طَرِيقِ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زُهَيْرٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ بِغَيْرِ هَذِهِ الزِّيَادَةِ، وَلَكِنْ قَالَ عِوَضَهَا: «وَكَانَتِ الْيَهُودُ

[...] Amr b. Hâlid tarikiyle Züheyr'den, [o da] Ebû İshâk'tan, [o da] Berâ'dan bu ziyade olmaksızın [rivayet etmiştir]; ancak bunun yerine şöyle demiştir: «وَكَانَتِ الْيَهُودُ «Yahudiler ise...»

قَدْ أَعْجَبَهُمْ إِذْ كَانَ يُصَلَّى قِبَلَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَأَهْلُ الْكِتَابِ، فَلَمَّا وَلَّى وَجْهَهُ قِبَلَ الْبَيْتِ أَنْكَرُوا ذَلِكَ» ، وَأَخْرَجَهُ فِي كِتَابِ التَّفْسِيرِ (١) مِنْ طَرِيقِ أَبِي نُعَيْمٍ عَنْ زُهَيْرٍ بِدُونِ شَيْءٍ مِنْ هَاتَيْنِ الزِّيَادَتَيْنِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الزِّيَادَةَ الْأُولَى مُدْرَجَةٌ مِنْ إِسْرَائِيلَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، وَالزِّيَادَةُ الثَّانِيَةُ مُدْرَجَةٌ مِنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ لِأَنَّ مُسْلِمًا وَالتِّرْمِذِيَّ وَالنَّسَائِيَّ قَدْ رَوَوْا حَدِيثَ الْبَرَاءِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ مِنْ غَيْرِ طَرِيقِ إِسْرَائِيلَ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ إِحْدَى الزِّيَادَتَيْنِ، فَاحْتَاجُوا إِلَى تَأْوِيلِ حَرْفِ الِاسْتِقْبَالِ مِنْ قَوْلِهِ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ بِمَعْنَى التَّحْقِيقِ لَا غير أَي قد قَالَ السُّفَهَاءُ مَا وَلَّاهُمْ.

ve Kitap ehli, Beytü'l-Makdis cihetine namaz kılındığı zaman bundan hoşlanmışlardı. Yüzünü Beytullah cihetine çevirince bunu inkâr ettiler». et-Tefsîr bölümünde ise (1) Ebû Nuaym tarikiyle Züheyr'den bu iki ziyadeden hiçbiri bulunmaksızın tahric etmiştir. Zahir olan odur ki birinci ziyade İsrâîl'in Ebû İshak'tan idracıdır (metne eklemesidir), ikinci ziyade ise Amr b. Hâlid'in idracıdır. Zira Müslim, Tirmizî ve Nesâî, Berâ hadisini Ebû İshak'tan İsrâîl tariki dışından rivayet etmişlerdir ve onda bu iki ziyadeden biri bulunmamaktadır. Bu yüzden { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ } kavlindeki gelecek zaman harfini sadece tahkik manasında yorumlama ihtiyacı hissetmişlerdir; yani 'Süsefâ: Onları ne çevirdi? dediler' [demişlerdir].

وَوَجْهُ فَصْلِ هَذِهِ الْآيَةِ عَمَّا قَبْلَهَا بِدُونِ عَطْفٍ، اخْتِلَافُ الْغَرَضِ عَنْ غَرَضِ الْآيَاتِ السَّابِقَةِ فَهِيَ اسْتِئْنَافٌ مَحْضٌ لَيْسَ جَوَابًا عَنْ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ.

Bu ayetin kendisinden öncekilerden atıfsız olarak ayrılmasının (fasl) sebebi, maksadının önceki ayetlerin maksadından farklı olmasıdır; dolayısıyla takdiri bir soruya cevap olmayan müstakil bir istinaftır (yeni bir başlangıçtır).

وَالْأَوْلَى بَقَاءُ السِّينِ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ إِذْ لَا دَاعِيَ إِلَى صَرْفِهِ إِلَى مَعْنَى الْمُضِيِّ وَقَدْ عَلِمْتُمُ الدَّاعِيَ إِلَى الْإِخْبَارِ بِهِ قَبْلَ وُقُوعِهِ مِنْهُمْ وَقَالَ فِي «الْكَشَّافِ» «فَائِدَةُ الْإِخْبَارِ بِهِ قَبْلَ وُقُوعِهِ أَنَّ الْعِلْمَ بِهِ قَبْلَ وُقُوعِهِ أَبْعَدُ مِنَ الِاضْطِرَابِ إِذَا وَقَعَ وَأَنَّ الْجَوَابَ الْعَتِيدَ قَبْلَ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ أَقْطَعُ لِلْخَصْمِ وَأَرَدُّ لِشَغْبِهِ» وَذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ مِنْ وَضْعِ الْمُسْتَقْبَلِ مَوْضِعَ الْمَاضِي لِيَدُلَّ عَلَى اسْتِمْرَارِهِمْ فِيهِ وَقَالَ الْفَخْرُ إِنَّهُ مُخْتَارُ الْقَفَّالِ.

Evlâ olan, sîn harfinin gelecek zaman manasında kalmasıdır; zira onu geçmiş zaman manasına çevirmeye bir gerekçe yoktur. Kendilerinden sadır olmadan önce bunun haber verilmesinin sebebini öğrenmiş bulunmaktasınız. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Vukuundan önce haber verilmesinin faydası, vuku bulmadan önce bilinmesinin vuku bulduğunda sarsılmaktan daha uzak tutması ve ihtiyaçtan önce hazır bulunan cevabın hasmı susturmada ve yaygarasını savuşturmada daha etkili olmasıdır». İbn Atıyye, İbn Abbâs'tan bunun bu durumdaki sürekliliklerini göstermek için geleceğin geçmiş yerine konulması kabilinden olduğunu zikretmiş, er-Râzî de bunun Kaffâl'in tercihi olduğunu belirtmiştir.

وَكَأَنَّ الَّذِي دَعَاهُمْ إِلَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ وَقَعَ بَعْدَ نَسْخِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ ذَلِكَ وَهَذَا تَكَلُّفٌ يَنْبَغِي عَدَمُ التَّعْوِيلِ عَلَيْهِ، وَالْإِخْبَارُ عَنْ أَقْوَالِهِمُ الْمُسْتَقْبَلَةِ لَيْسَ بِعَزِيزٍ فِي الْقُرْآنِ مِثْلُ قَوْلِهِ: فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا ... فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ [الْإِسْرَاء: ٥١] وَإِذَا كَانَ الَّذِي دَعَاهُمْ إِلَى ذَلِكَ ثُبُوتُ أَنَّهُمْ قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَشُيُوعُ ذَلِكَ كَانَ لِتَأْوِيلِ الْمُسْتَقْبَلِ بِالْمَاضِي وَجْهٌ وَجِيهٌ، وَكَانَ فِيهِ تَأْيِيدٌ لِمَا أَسْلَفْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ [الْبَقَرَة: ١١٥]- وَقَوْلِهِ-: وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى [الْبَقَرَة: ١٢٠] .

Onları buna sevk eden sebep sanki bu sözün Beytü'l-Makdis'e yönelmenin neshinden sonra vuku bulduğunu ve ayetin de bundan sonra indiğini düşünmeleridir; bu ise itimat edilmemesi gereken bir tekellüftür. Onların gelecekteki sözlerinin haber verilmesi Kur'an'da nadir değildir; nitekim O'nun: { فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا ... فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ } “'Bizi tekrar kim döndürecek?' diyecekler... Sana başlarını sallayacaklar” [İsrâ: 51] kavli böyledir. Eğer onları buna sevk eden husus, onların bu sözü bu ayetin nüzulünden önce söylediklerinin ve bunun şayi olduğunun sabit olması ise, geleceğin geçmişle tevil edilmesinin tutarlı bir veçhi olur ve bu da Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “Doğu da Batı da Allah'ındır” [Bakara: 115] kavli ile: { وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى } “Yahudiler de Hristiyanlar da senden asla hoşnut olmazlar” [Bakara: 120] kavlinin tefsirinde daha önce zikrettiğimiz görüşe bir destek teşkil ederdi.

وَالسُّفَهَاءُ جَمْعُ سَفِيهٍ الَّذِي هُوَ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ مِنْ سَفُهَ بِضَمِّ الْفَاءِ إِذَا صَارَ السَّفَهُ لَهُ سَجِيَّةً وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي السَّفَهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ [الْبَقَرَة: ١٣٠] وَفَائِدَةُ وَصْفِهِمْ بِأَنَّهُمْ مِنَ النَّاسِ مَعَ كَوْنِهِ مَعْلُومًا هُوَ التَّنْبِيهُ عَلَى بُلُوغِهِمُ

{ السُّفَهَاءُ }, fa harfinin zammesiyle sefühe (سَفُهَ) fiilinden sıfat-ı müşebbehe olan 'sefîh' kelimesinin çoğuludur; bu da sefahatin kişiye huy/karakter haline gelmesi durumunda kullanılır. Sefahat hakkındaki açıklama Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “Kendini bilmeyenden başka İbrahim'in dininden kim yüz çevirir?” [Bakara: 130] kavlinde geçmişti. Bilinir olmasına rağmen onların { مِنَ النَّاسِ } “insanlardan” olmakla nitelenmesinin faydası,

الْحَدَّ الْأَقْصَى مِنَ السَّفَاهَةِ بِحَيْثُ لَا يُوجَدُ فِي النَّاسِ سُفَهَاءُ غَيْرُ هَؤُلَاءِ فَإِذَا قُسِمَ نَوْعُ الْإِنْسَانِ أَصْنَافًا كَانَ هَؤُلَاءِ صِنْفَ السُّفَهَاءِ فَيُفْهَمُ أَنَّهُ لَا سَفِيهَ غَيْرُهُمْ عَلَى وَجْهِ الْمُبَالَغَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ مَنْ صَدَرَ مِنْهُ هَذَا الْقَوْلُ هُوَ سَفِيهٌ سَوَاءٌ كَانَ الْقَائِلُ الْيَهُودَ أَوِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ.

...sefahatin en uç noktasına [ulaştıklarına], öyle ki insanlar arasında bunlardan başka sefihlerin bulunmadığına [dikkat çekmektir]. Nitekim insan türü sınıflara ayrılsa, bunlar sefihler sınıfı olur; böylece mübalağa yoluyla bunlardan başka sefih kimsenin bulunmadığı anlaşılır. Manası şudur: Bu söz kendisinden sâdır olan herkes -ister söyleyen Yahudiler, isterse Mekke ehlinden müşrikler olsun- sefihtir.

وَضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: مَا وَلَّاهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي اللَّفْظِ حِكَايَةً لِقَوْلِ السُّفَهَاءِ، وَهُمْ يُرِيدُونَ بِالضَّمِيرِ أَوْ بِمَا يُعَبَّرُ عَنْهُ فِي كَلَامِهِمْ أَنَّهُ عَائِدٌ عَلَى الْمُسْلِمِينَ.

O'nun: { مَا وَلَّاهُمْ } kavlindeki çoğul zamiri, beyinsizlerin sözünü hikâye etmek üzere lafızda zikredilmemiş olup makamdan bilinen bir mercie dönmektedir; onlar bu zamirle veya sözlerinde onu karşılayan ifadeyle Müslümanları kastetmektedirler.

وَفِعْلُ (وَلَّاهُمْ) أَصْلُهُ مُضَاعَفُ وَلَّى إِذَا دَنَا وَقَرُبَ، فَحَقُّهُ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ بِسَبَبِ التَّضْعِيفِ فَيُقَالُ وَلَّاهُ مِنْ كَذَا أَيْ قَرَّبَهُ مِنْهُ وَوَلَّاهُ عَنْ كَذَا أَيْ صَرَفَهُ عَنْهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ، وَشَاعَ اسْتِعْمَالُهُ فِي الْكَلَامِ فَكَثُرَ أَنْ يَحْذِفُوا حَرْفَ الْجَرِّ الَّذِي يُعَدِّيهِ إِلَى مُتَعَلِّقٍ ثَانٍ فَبِذَلِكَ عَدَّوْهُ إِلَى مَفْعُولٍ ثَانٍ كَثِيرًا عَلَى التَّوَسُّعِ فَقَالُوا وَلَّى فُلَانًا وَجْهَهُ مَثَلًا دُونَ أَنْ يَقُولُوا وَلَّى فُلَانٌ وَجْهَهُ مِنْ فُلَانٍ أَوْ عَنْ فُلَانٍ فَأَشْبَهَ أَفْعَالَ كَسَا وَأَعْطَى وَلذَلِك لم يعبأوا بِتَقْدِيمِ أَحَدِ الْمَفْعُولَيْنِ عَلَى الْآخَرِ قَالَ تَعَالَى: فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ [الْأَنْفَال: ١٥] أَصْلُهُ فَلَا تُوَلُّوا الْأَدْبَارَ مِنْهُمْ، فَالْأَدْبَارُ هُوَ الْفَاعِلُ فِي الْمَعْنَى لِأَنَّهُ لَوْ رُفِعَ لَقِيلَ وَلِيَ دُبُرُهُ الْكَافِرِينَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى [النِّسَاء: ١١٥] أَيْ نَجْعَلُهُ وَالِيًا مِمَّا تَوَلَّى أَيْ قَرِيبًا لَهُ أَيْ مُلَازِمًا لَهُ فَهَذَا تَحْقِيق تَصَرُّفَات هَذَا الْفِعْلِ.

{ وَلَّاهُمْ } fiilinin aslı, yaklaştı ve yakın oldu anlamındaki şeddeli vellâ (وَلَّى) fiilidir. Şeddelenmesi sebebiyle tek bir mef'ûle geçişli (müteaddî) olması gerekirdi; nitekim bir şeyden yaklaştırdığında 'vellâhu min kezâ', ondan çevirdiğinde ise 'vellâhu an kezâ' denir. Allah Teâlâ'nın buradaki: { مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ } kavli de bu kabildendir. Kelamda kullanımı yaygınlaşınca ikinci bir müteallaka geçiş sağlayan cer harfini hazfetmeleri çoğalmış, bu sebeple genişletme (tevessü) yoluyla onu çokça ikinci bir mef'ûle geçişli kılmışlardır. Mesela bir kimse yüzünü filandan veya filan taraftan yaklaştırdı/çevirdi demek yerine 'falana yüzünü döndürdü' demişlerdir. Böylece 'kese' ve 'a'tâ' (giydirdi, verdi) fiillerine benzemiştir; bu yüzden mef'ûllerden birini diğerinin önüne geçirmeyi önemsememişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } “Onlara arkalarınızı dönmeyin” [Enfâl: 15] buyurmuştur; aslı 'arkaları onlara yaklaştırmayın' demektir. Dolayısıyla 'el-edbâr' manada faildir; çünkü merfû kılınsaydı 'arkası kâfirlere döndü/yaklaştı' denilirdi. Allah Teâlâ'nın: { نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى } “Onu yöneldiğine bırakırız” [Nisâ: 115] kavli de böyledir; yani 'onu yöneldiği şeyin yakını, yani ona yapışık kılarız' demektir. İşte bu fiilin kullanımlarının tahkiki böyledir.

وَجُمْلَةُ مَا وَلَّاهُمْ إِلَخْ هِيَ مَقُولُ الْقَوْلِ فَضَمَائِرُ الْجَمْعِ كُلُّهَا عَائِدَةٌ عَلَى مُعَادٍ مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ وَلَا يَحْتَمِلُ غَيْرَ ذَلِكَ لِئَلَّا يَلْزَمَ تَشْتِيتُ الضَّمَائِرِ وَمُخَالَفَةُ الظَّاهِرِ فِي أَصْلِ حِكَايَةِ الْأَقْوَالِ.

{ مَا وَلَّاهُمْ } cümlesi ve devamı sözün makûlüdür (söylenen sözdür); dolayısıyla çoğul zamirlerinin hepsi makamdan bilinen mercie dönmektedir ki onlar da Müslümanlardır. Zamirlerin dağınık kalmasına ve sözlerin hikâye edilmesindeki aslî zahire muhalefete yol açmamak için bundan başkasına ihtimali yoktur.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: مَا وَلَّاهُمْ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْرِيضِ بِالتَّخْطِئَةِ وَاضْطِرَابِ الْعَقْلِ.

O'nun: { مَا وَلَّاهُمْ } kavlindeki soru, hataya nispet etme ve akıl karışıklığını ima etme (ta'riz) amacıyla kullanılmıştır.

وَالْمُرَادُ بِالْقِبْلَةِ فِي قَوْلِهِ: عَنْ قِبْلَتِهِمُ الْجِهَةُ الَّتِي يُوَلُّونَ إِلَيْهَا وُجُوهَهُمْ عِنْدَ الصَّلَاةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ وَأَخْبَارُ سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَاتِ.

O'nun: { عَنْ قِبْلَتِهِمُ } kavlindeki kıbleden murat, bağlamın ve bu ayetlerin nüzul sebebi rivayetlerinin delalet ettiği üzere namaz esnasında yüzlerini çevirdikleri yöndür.

وَالْقِبْلَةُ فِي أَصْلِ الصِّيغَةِ اسْمٌ عَلَى زِنَةِ فِعْلَةٍ بِكَسْرِ الْفَاءِ وَسُكُونِ الْعَيْنِ، وَهِيَ زِنَةُ الْمَصْدَرِ الدَّالِّ عَلَى هَيْئَةِ فِعْلِ الِاسْتِقْبَالِ أَيِ التَّوَجُّهِ اشْتُقَّ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ بِحَذْفِ السِّينِ وَالتَّاءِ ثُمَّ أُطْلِقَتْ عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي يَسْتَقْبِلُهُ الْمُسْتَقْبِلُ مَجَازًا وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا لِأَنَّ الِانْصِرَافَ لَا يَكُونُ عَنِ الْهَيْئَةِ قَالَ حَسَّانُ فِي رِثَاءِ أَبِي بَكْرٍ ﵁:

Kıble, kalıbın aslı itibarıyla fâ harfinin kesresi ve ayn harfinin sükûnuyla 'fi'leh' (فِعْلَة) vezninde bir isimdir. İstikbal, yani yönelme fiilinin heyetine (tarzına) delalet eden bir masdar veznidir; sîn ve tâ harfleri hazfedilerek kıyasa aykırı biçimde türetilmiştir. Sonra yönelen kimsenin yöneldiği şey hakkında mecaz olarak kullanılmıştır ki burada kastedilen de budur; zira vazgeçme heyetten (biçimden) olmaz. Hassân, Ebû Bekir'in radıyallâhu anh mersiyesinde şöyle demiştir:

أَلَيْسَ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى لِقِبْلَتِكُمْ

O, sizin kıblenize doğru ilk namaz kılan kimse değil midir?

وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنْ تَكُونَ الْقِبْلَةُ اسْمَ مَفْعُولٍ عَلَى وَزْنِ فِعْلٍ كَالذِّبْحِ وَالطِّحْنِ وَتَأْنِيثُهُ بِاعْتِبَارِ الْجِهَةِ كَمَا قَالُوا: مَا لَهُ فِي هَذَا الْأَمْرِ قِبْلَةٌ وَلَا دِبْرَةٌ أَيْ وِجْهَةٌ.

Bana göre daha zahir olan ise kıblenin, 'zibh' (kesilen) ve 'tıhn' (öğütülen) gibi fi'l vezninde bir ism-i mef'ûl olmasıdır; müennes kılınması ise yön/cihet kabul edilmesindendir; nitekim 'onun bu işte bir kıblesi ve dıbresi (önü ve arkası) yani yönü yoktur' demişlerdir.

وَإِضَافَةُ الْقِبْلَةِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُسْلِمِينَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى مَزِيدِ اخْتِصَاصِهَا بِهِمْ إِذْ لَمْ يَسْتَقْبِلْهَا غَيْرُهُمْ مِنَ الْأُمَمِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمْ يَكُونُوا مِنَ الْمُصَلِّينَ وَأَهْلَ الْكِتَابِ لَمْ يَكُونُوا يَسْتَقْبِلُونَ فِي صَلَاتِهِمْ،

Kıblenin Müslümanların zamirine izafe edilmesi, onların bu kıbleye olan tahsisinin fazlalığına delalet etmek içindir; zira diğer ümmetlerden hiçbiri ona yönelmemiştir. Çünkü müşrikler namaz kılan kimseler değildi, Kitap ehli de [namazlarında oraya] yönelmiyorlardı.

وَهَذَا مِمَّا يُعَضِّدُ حَمْلَ «السُّفَهَاءُ» عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِذْ لَوْ أُرِيدَ بِهِمُ الْيَهُودُ لَقِيلَ عَنْ قِبْلَتِنَا إِذْ لَا يَرْضَوْنَ أَنْ يُضِيفُوا تِلْكَ الْقِبْلَةَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ، وَمَنْ فَسَّرَ «السُّفَهَاءُ» بِالْيَهُودِ وَنَسَبَ إِلَيْهِمُ اسْتِقْبَالَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ حَمَلَ الْإِضَافَةَ عَلَى أَدْنَى مُلَابَسَةٍ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ اسْتَقْبَلُوا تِلْكَ الْقِبْلَةَ مُدَّةَ سَنَةٍ وَأَشْهُرٍ فَصَارَتْ قِبْلَةً لَهُمْ.

Bu da «es-Süfehâ» (beyinsizler) ifadesinin müşriklere hamledilmesini destekleyen hususlardandır; çünkü şayet onlarla Yahudiler kastedilmiş olsaydı «kıblemizden» denilirdi. Zira onlar o kıblenin Müslümanlara izafe edilmesine razı olmazlar. «es-Süfehâ» kelimesini Yahudiler olarak tefsir edip Beytülmakdis'e yönelmeyi onlara nispet edenler ise, bu izafeyi en küçük bir irtibata hamletmişlerdir; çünkü Müslümanlar o kıbleye bir yıl birkaç ay yönelmişler ve böylece o [yön] onlar için bir kıble haline gelmişti.

وَضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: مَا وَلَّاهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ غَيْرِ مَذْكُورِ اللَّفْظِ حِكَايَةً لِقَوْلِ السُّفَهَاءِ وَهُمْ يُرِيدُونَ بِالضَّمِيرِ أَوْ بِمُسَاوِيهِ فِي كَلَامِهِمْ عَوْدَهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ.

O'nun: { مَا وَلَّاهُمْ } kavlindeki çoğul zamiri, beyinsizlerin sözünü hikâye etmek üzere, lafzen zikredilmeyen fakat makamdan bilinen bir mercie dönmektedir. Onlar bu zamirle veya kendi dillerindeki dengiyle Müslümanlara dönmesini kastetmektedirler.

وَقَوْلُهُ: الَّتِي كانُوا عَلَيْها أَيْ كَانُوا ملازمين لَهَا فعلى هُنَا لِلتَّمَكُّنِ الْمَجَازِيِّ وَهُوَ شِدَّةُ الْمُلَازَمَةِ مِثْلُ وَقَوله: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] ، وَفِيهِ زِيَادَةُ تَوْجِيهٍ لِلْإِنْكَارِ وَالِاسْتِغْرَابِ أَيْ كَيْفَ عَدَلُوا عَنْهَا بعد أَن لارموها وَلَمْ يَكُنِ اسْتِقْبَالُهُمْ إِيَّاهَا مُجَرَّدَ صُدْفَةٍ فَإِنَّهُمُ اسْتَقْبَلُوا الْكَعْبَةَ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً قَبْلَ الْهِجْرَةِ.

O'nun: { الَّتِي كانُوا عَلَيْها } kavli, yani ona sürekli bağlı idiler, demektir. Buradaki 'alâ' (عَلَى) edatı mecazi temekkün (tam yerleşme ve sımsıkı bağlanma) içindir ki bu da son derece bağlılık anlamındadır; tıpkı: { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar, Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler” [Bakara: 5] ayetinde olduğu gibi. Bunda inkâr ve hayret duygusunu pekiştirme anlamı da vardır; yani ona bu kadar bağlandıktan sonra ondan nasıl vazgeçtiler? Zira onların ona yönelmesi rastlantısal bir durum değildi; nitekim hicretten önce on üç yıl boyunca Kâbe'ye yönelmişlerdi.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْيَهُودَ يَسْتَقْبِلُونَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَلَيْسَ هَذَا الِاسْتِقْبَالُ مِنْ أَصْلِ دِينِهِمْ لِأَنَّ بَيْتَ الْمَقْدِسِ إِنَّمَا بُنِيَ بَعْدَ مُوسَى ﵇ بَنَاهُ سُلَيْمَانُ ﵇، فَلَا تَجِدُ فِي أَسْفَارِ «التَّوْرَاةِ» الْخَمْسَةِ ذِكْرًا لِاسْتِقْبَالِ جِهَةٍ مُعَيَّنَةٍ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَالصَّلَاةِ وَالدُّعَاءِ، وَلَكِنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ هُوَ الَّذِي سَنَّ اسْتِقْبَالَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَفِي سِفْرِ الْمُلُوكِ الْأَوَّلِ أَنَّ سُلَيْمَانَ لَمَّا أَتَمَّ بِنَاءَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ جَمَعَ شُيُوخَ إِسْرَائِيلَ وَجُمْهُورَهُمْ وَوَقَفَ أَمَامَ الْمَذْبَحِ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَبَسَطَ يَدَيْهِ وَدَعَا اللَّهَ دُعَاءً جَاءَ فِيهِ: «إِذَا انْكَسَرَ شَعْبُ إِسْرَائِيلَ أَمَامَ الْعَدُوِّ ثُمَّ رَجَعُوا وَاعْتَرَفُوا وَصَلَّوْا نَحْوَ هَذَا الْبَيْتِ فَأَرْجِعْهُمْ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي أَعْطَيْتَ لِآبَائِهِمْ وَإِذَا خَرَجَ الشَّعْبُ لِمُحَارَبَةِ الْعَدُوِّ وَصَلَّوْا إِلَى الرَّبِّ نَحْوَ الْمَدِينَةِ الَّتِي اخْتَرْتَهَا وَالْبَيْتِ الَّذِي بَنَيْتَهُ لِاسْمِكَ فَاسْمَعْ صَلَاتَهُمْ وَتَضَرُّعَهُمْ» إِلَخْ، وَذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَجَلَّى لِسُلَيْمَانَ وَقَالَ لَهُ «قَدْ سَمِعْتُ صَلَاتَكَ وَتَضَرُّعَكَ الَّذِي تَضَرَّعْتَ بِهِ أَمَامِي» ، وَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اسْتِقْبَالَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ شَرْطٌ فِي الصَّلَاةِ فِي دِينِ الْيَهُودِ وَقُصَارَاهُ الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ التَّوَجُّهَ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ بِالصَّلَاةِ وَالدُّعَاءِ هَيْئَةٌ فَاضِلَةٌ، فَلَعَلَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ الْتَزَمُوهُ لَا سِيَّمَا بَعْدَ خُرُوجِهِمْ مِنْ

Bil ki Yahudiler Beytülmakdis'e yönelirler; ancak bu yöneliş onların dininin aslından değildir. Çünkü Beytülmakdis ancak Mûsâ'dan aleyhisselâm sonra Süleyman aleyhisselâm tarafından inşa edilmiştir. Bu yüzden «Tevrat»ın beş kitabında (esfâr) Yüce Allah'a ibadette, namazda ve duada belirli bir yöne yönelmeye dair bir zikir bulamazsın. Ancak Beytülmakdis'e yönelmeyi sünnet/adet kılan kişi Süleyman'dır aleyhisselâm. Nitekim I. Krallar kitabında anlatıldığına göre Süleyman, Beytülmakdis'in inşasını tamamlayınca İsrail'in ileri gelenlerini ve halkını topladı, Beytülmakdis'teki sunağın önünde durdu, ellerini açtı ve Allah'a içinde şu ifadelerin geçtiği bir dua etti: «İsrail kavmi düşman önünde hezimete uğradığında sonra dönüp itiraf eder ve bu eve doğru dua ederlerse, onları atalarına verdiğin topraklara geri döndür. Ve kavim düşmanla savaşmak için çıktığında seçtiğin şehre ve ismine bina ettiğin eve doğru Rabb'e dua ederlerse onların dualarını ve yalvarışlarını işit...» Devamında Allah'ın Süleyman'a tecelli edip ona şöyle dediği zikredilir: «Huzurumda ettiğin duanı ve yakarışını işittim.» Bu durum, Beytülmakdis'e yönelmenin Yahudi dininde namazın bir şartı olduğuna delalet etmez; nihai olarak namaz ve duada Beytülmakdis'e doğru yönelmenin faziletli bir heyet olduğuna delalet eder. Muhtemeldir ki İsrailoğulları özellikle oradan çıktıktan sonra

بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَوْ أَنَّ أَنْبِيَاءَهُمُ الْمَوْجُودِينَ بَعْدَ خُرُوجِهِمْ أَمَرُوهُمْ بِذَلِكَ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ.

Beytülmakdis'e yönelmeyi kendilerine gerekli kıldılar ya da oradan çıkışlarından sonra gelen peygamberleri Allah'tan gelen bir vahiy ile bunu onlara emretti.

وَقَدْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: كَانَ الْيَهُودُ يَظُنُّونَ أَنَّ مُوَافَقَةَ الرَّسُولِ لَهُمْ فِي الْقِبْلَةِ رُبَّمَا تَدْعُوهُ إِلَى أَنْ يَصِيرَ مُوَافِقًا لَهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ، وَجَرَى كَلَامُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ فِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ»

İbn Abbas ve Mücâhid şöyle demiştir: 'Yahudiler, Peygamber'in kıble konusunda kendilerine uymasının onu bütünüyle kendilerine uymaya sevk edebileceğini zannediyorlardı.' İbnü'l-Arabî'nin «Ahkâmü'l-Kur'ân» adlı eserindeki ifadeleri de,

عَلَى الْجَزْمِ بِأَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَسْتَقْبِلُونَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ بِنَاءً عَلَى كَلَامِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ، وَلَمْ يَثْبُتْ هَذَا مِنْ دِينِ الْيَهُودِ، كَمَا عَلِمْتَ، وَذَكَرَ الْفَخْرُ عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ مَا فِيهِ أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَسْتَقْبِلُونَ جِهَةَ الْمَغْرِبِ وَأَنَّ النَّصَارَى يَسْتَقْبِلُونَ الْمَشْرِقَ، وَقَدْ عَلِمْتَ آنِفًا أَنَّ الْيَهُودَ لَمْ تَكُنْ لَهُمْ فِي صَلَاتِهِمْ جِهَةٌ مُعَيَّنَةٌ يَسْتَقْبِلُونَهَا وَأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَيَمَّنُونَ فِي دُعَائِهِمْ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى صَوْبِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ عَلَى اخْتِلَافِ مَوْقِعِ جِهَتِهِ مِنَ الْبِلَادِ الَّتِي هُمْ بِهَا فَلَيْسَ لَهُمْ جِهَةٌ مُعَيَّنَةٌ مِنْ جِهَاتِ مَطْلَعِ الشَّمْسِ وَمَغْرِبِهَا وَمَا بَيْنَهُمَا فَلَمَّا تَقَرَّرَ ذَلِكَ عَادَةً عِنْدَهُمْ تَوَهَّمُوهُ مِنَ الدِّينِ وَتَعَجَّبُوا مِنْ مُخَالَفَةِ الْمُسْلِمِينَ فِي ذَلِكَ. وَأَمَّا النَّصَارَى فَإِنَّهُمْ لَمْ يَقَعْ فِي إِنْجِيلِهِمْ تَغْيِيرٌ لِمَا كَانَ عَلَيْهِ الْيَهُودُ فِي أَمْرِ الِاسْتِقْبَالِ فِي الصَّلَاةِ وَلَا تَعْيِينُ جِهَةٍ مُعَيَّنَةٍ وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا وَجَدُوا الرُّومَ يَجْعَلُونَ أَبْوَابَ هَيَاكِلِهِمْ مُسْتَقْبِلَةً لِمَشْرِقِ الشَّمْسِ بِحَيْثُ تَدْخُلُ أَشِعَّةَ الشَّمْسِ عِنْدَ طُلُوعِهَا مِنْ بَاب الهيكل وَتَقَع عَلَى الصَّنَمِ صَاحِبِ الْهَيْكَلِ الْمَوْضُوعِ فِي مُنْتَهَى الْهَيْكَلِ عَكَسُوا ذَلِكَ فَجَعَلُوا أَبْوَابَ الْكَنَائِسِ إِلَى الْغَرْبِ وَبِذَلِكَ يَكُونُ الْمَذْبَحُ إِلَى الْغَرْبِ وَالْمُصَلُّونَ مُسْتَقْبِلِينَ الشَّرْقَ، وَذَكَرَ الْخَفَاجِيُّ أَن بولس هُوَ الَّذِي أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ، فَهَذِهِ حَالَةُ النَّصَارَى فِي وَقْتِ نُزُولِ الْآيَةِ ثُمَّ إِنَّ النَّصَارَى مِنَ الْعُصُورِ الْوُسْطَى إِلَى الْآنَ تَوَسَّعُوا فَتَرَكُوا اسْتِقْبَالَ جِهَةٍ مُعَيَّنَةٍ فَلِذَلِكَ تَكُونُ كَنَائِسُهُمْ مُخْتَلِفَةَ الِاتِّجَاهِ وَكَذَلِكَ الْمَذَابِحُ الْمُتَعَدِّدَةُ فِي الْكَنِيسَةِ الْوَاحِدَةِ.

İbn Abbas ve Mücâhid'in sözlerine dayanarak Yahudilerin Beytülmakdis'e yöneldikleri konusunda kesin bir kabul doğrultusunda cereyan etmiştir. Oysa bildiğin üzere bunun Yahudi dininden olduğu sabit değildir. Fahreddin er-Râzî, Ebû Müslim'den Yahudilerin batı yönüne, Hristiyanların ise doğu yönüne yöneldiklerini aktarmıştır. Az önce öğrendin ki Yahudilerin namazlarında yöneldikleri belirli bir cihet yoktu; onlar sadece dualarında, bulundukları beldelere göre Beytülmakdis'in yönü farklılaşsa da onun tarafına yönelmeyi teberrük sayarlardı. Dolayısıyla onların güneşin doğuşu, batışı veya ikisi arasındaki yönlerden belirlenmiş bir yönleri yoktur. Bu durum onlarda bir adet olarak yerleşince, bunun dinden olduğunu vehmettiler ve Müslümanların bu hususta kendilerine muhalefet etmesine şaştılar. Hristiyanlara gelince, İncillerinde namazda yönelme konusunda Yahudilerin bulunduğu durumdan bir değişiklik veya muayyen bir yönün tayini vaki olmamıştır. Ancak Romalıların mabetlerinin kapılarını doğuya doğru yaptıklarını, öyle ki güneş doğarken ışınlarının mabet kapısından girip mabedin nihayetine konulmuş mabet sahibi putun üzerine vurduğunu görünce, bunun aksini yaparak kilise kapılarını batıya doğru yaptılar. Böylece sunak batıda, namaz kılanlar ise doğuya yönelmiş oluyordu. Hafâcî, bunu onlara emredenin Pavlus olduğunu zikretmiştir. İşte ayetin indiği sırada Hristiyanların durumu buydu. Sonra Hristiyanlar Orta Çağ'dan günümüze kadar bu meseleyi genişletip belirli bir yöne yönelmeyi terk ettiler. Bu yüzden kiliselerinin yönleri ve aynı kilisedeki birden fazla sunağın yönü birbirinden farklı olabilmektedir.

وَأَمَّا اسْتِقْبَالُ الْكَعْبَةِ فِي الْحَنِيفِيَّةِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا بَنَى الْكَعْبَةَ اسْتَقْبَلَهَا عِنْدَ الدُّعَاءِ وَعند الصَّلَاة وَأَنه بَنَاهَا لِلصَّلَاةِ حَوْلَهَا فَإِنَّ دَاخِلَهَا لَا يَسَعُ الْجَمَاهِيرَ مِنَ النَّاسِ وَإِذَا كَانَ بِنَاؤُهَا لِلصَّلَاةِ حَوْلَهَا فَهِيَ أَوَّلُ قِبْلَةٍ وُضِعَتْ لِلْمُصَلِّي تُجَاهَهَا وَبِذَلِكَ اشْتَهَرَتْ عِنْدَ الْعَرَبِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ:

Haniflikte Kâbe'ye yönelmeye gelince, zâhir olan şudur ki İbrâhim aleyhisselâm Kâbe'yi inşa ettiğinde dua ve namaz esnasında ona yönelmişti ve onu etrafında namaz kılınsın diye inşa etmişti; çünkü Kâbe'nin içi kalabalık insan topluluklarını almaz. Mademki inşası etrafında namaz kılınması içindir, o halde o, karşısında namaz kılan kimse için konulmuş ilk kıbledir ve Araplar arasında bu şekilde meşhur olmuştur. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'in şu sözü de buna delalet eder:

عُذْتُ بِمَا عاذ بِهِ إبراهم ... مُسْتَقْبل المعبة وَهُوَ قَائِمٌ

«Sığındım İbrahim'in sığındığına ... Ayakta dikilerek Kâbe'ye yönelirken.»

أَمَّا تَوَجُّهُهُ إِلَى جِهَتِهَا مِنْ بَلَدٍ بَعِيدٍ عَنْهَا فَلَا دَلِيلَ عَلَى وُقُوعِهِ فَيَكُونُ الْأَمْرُ بِالْتِزَامِ الِاسْتِقْبَالِ فِي الصَّلَاةِ مِنْ خَصَائِصِ هَذِهِ الشَّرِيعَةِ وَمِنْ جُمْلَةِ مَعَانِي إِكْمَالِ الدِّينِ بِهَا كَمَا سَنُبَيِّنُهُ.

Ondan uzak bir beldeden onun cihetine yönelmesine gelince, bunun vaki olduğuna dair bir delil yoktur. Dolayısıyla namazda [uzaktan da olsa] o yöne yönelmenin zorunlu kılınması bu şeriatın hususiyetlerinden ve açıklayacağımız üzere dinin onunla ikmal edilmesinin anlamlarından biridir.

وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَسْتَقْبِلُونَ جِهَةً ثمَّ تحولوا عَنْهَا إِلَى جِهَةٍ

Bu ayet, Müslümanların bir yöne yönelmekte iken sonra ondan başka bir yöne

أُخْرَى وَلَيْسَتِ الَّتِي تَحَوَّلَ إِلَيْهَا الْمُسْلِمُونَ إِلَّا جِهَةَ الْكَعْبَةِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَقْبِلُونَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَبِذَلِكَ جَاءَتِ الْآثَارُ. وَالْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ فِي هَذَا ثَلَاثَة، أَوَّلُهَا وَأَصَحُّهَا

döndüklerine delalet etmiştir. Müslümanların döndüğü yön Kâbe cihetinden başkası değildir; bu da onların [daha önce] Beytülmakdis'e yöneldiklerini göstermiştir ve rivayetler de bu şekilde gelmiştir. Bu husustaki sahih hadisler üç tanedir; bunların ilki ve en sahih olanı,

حَدِيثُ «الْمُوَطَّأِ» عَنِ ابْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ «بَيْنَمَا النَّاسُ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ بِقُبَاءٍ إِذْ جَاءَهُمْ آتٍ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

«el-Muvatta»da İbn Dînâr'dan, o da İbn Ömer'den rivayet edilen şu hadistir: «İnsanlar Kubâ'da sabah namazındayken bir kimse gelip dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e

قَدْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ اللَّيْلَة [قُرْآن] وَقَدْ أُمِرَ أَنْ يَسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةَ فَاسْتَقْبِلُوهَا وَكَانَتْ وُجُوهُهُمْ إِلَى الشَّامِ فَاسْتَدَارُوا إِلَى الْكَعْبَةِ» وَرَوَاهُ أَيْضًا الْبُخَارِيُّ مِنْ طَرِيقِ مَالِكٍ، وَمُسْلِمٌ مِنْ طَرِيقِ مَالِكٍ وَمِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُسْلِمٍ وَمُوسَى بْنِ عُقْبَةَ،

bu gece [Kur'an] indirildi ve Kâbe'ye yönelmesi emrolundu; siz de ona yönelin.' Onların yüzleri Şam'a doğruydu, hemen Kâbe'ye doğru döndüler.» Bunu Buhârî de Mâlik tarikiyle; Müslim ise Mâlik tarikiyle ve Abdülazîz b. Müslim ile Mûsâ b. Ukbe tarikiyle rivayet etmiştir.

وَفِيهِ أَنَّ نُزُولَ آيَةِ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ كَانَ قَبْلَ صَلَاةِ الصُّبْحِ وَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي أَثْنَاءِ الصَّلَاةِ وَأَنَّهُ صَلَّى الصُّبْحَ لِلْكَعْبَةِ وَهَذَا الْحَدِيثُ هُوَ أَصْلُ الْبَابِ وَهُوَ فَصْلُ الْخِطَابِ.

Bu hadiste, kıblenin değiştirilmesi ayetinin sabah namazından önce indiği, namaz esnasında inmediği ve [Peygamber'in] sabah namazını Kâbe'ye doğru kıldığı yer almaktadır. Bu hadis bu konunun aslıdır ve kesin hükmüdür.

ثَانِيهَا: حَدِيثُ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَفِيهِ «فَمَرَّ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ وَهُمْ رُكُوعٌ فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ وَقَدْ صَلَّوْا رَكْعَةً فَنَادَى أَلَا إِنَّ الْقِبْلَةَ قَدْ حُوِّلَتْ فَمَالُوا كَمَا هُمْ نَحْوَ الْقِبْلَةِ» .

İkincisi: Müslim'in Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiği hadistir; onda şöyle geçer: «Benî Selime'den bir adam, onlar sabah namazında rükûda iken ve bir rekât kılmışken yanlarına uğradı ve seslendi: 'Haberiniz olsun, kıble değiştirildi!' Bunun üzerine oldukları gibi kıble tarafına yöneldiler.»

الثَّالِثُ

Üçüncüsü:

حَدِيثُ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ وَاللَّفْظُ لِلْبُخَارِيِّ فِي كِتَابِ التَّفْسِيرِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَلَّى نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ يُحِبُّ أَنْ يُوَجَّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ [الْبَقَرَة: ١٤٤] فَتَوَجَّهَ نَحْوَ الْكَعْبَةِ- ثُمَّ قَالَ- فَصَلَّى مَعَ النَّبِيءِ رَجُلٌ ثمَّ خرج بعد مَا صَلَّى فَمَرَّ عَلَى قَوْمٍ مِنَ الْأَنْصَارِ فِي صَلَاةِ الْعَصْرِ يُصَلُّونَ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَقَالَ: هُوَ يَشْهَدُ أَنَّهُ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ وَأَنَّهُ تَوَجَّهَ نَحْوَ الْكَعْبَةِ فَتَحَرَّفَ الْقَوْمُ حَتَّى تَوَجَّهُوا نَحْوَ الْكَعْبَةِ»

Buhârî ve Müslim'in rivayet ettiği -lafız Tefsir Kitabı'nda Buhârî'ye aittir- Berâ b. Âzib hadisidir: Şöyle dedi: «Resûlullah ﷺ on altı veya on yedi ay boyunca Beytülmakdis'e doğru namaz kıldı. Resûlullah Kâbe'ye yöneltilmeyi arzu ediyordu. Bunun üzerine Yüce Allah: { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu muhakkak görüyoruz” [Bakara: 144] ayetini indirdi ve Kâbe tarafına yöneldi. -Sonra dedi ki- Bir adam Peygamber ile birlikte namaz kıldı, namazı kıldıktan sonra çıktı ve ikindi namazında Beytülmakdis'e doğru namaz kılan Ensar'dan bir topluluğa uğradı da şöyle dedi: 'Kendisi şehadet eder ki Resûlullah ile birlikte namaz kılmıştır ve o Kâbe'ye yönelmiştir.' Bunun üzerine topluluk dönerek Kâbe'ye yöneldiler.»

، وَحُمِلَ ذِكْرُ صَلَاةِ الصُّبْحِ فِي رِوَايَتَيِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَذِكْرُ صَلَاةِ الْعَصْرِ فِي رِوَايَةِ الْبَرَاءِ كُلٌّ عَلَى أَهْلِ مَكَانٍ مَخْصُوصٍ، وَهُنَالِكَ آثَارٌ أُخْرَى تُخَالِفُ هَذِهِ لَمْ يَصِحَّ سَنَدُهَا ذَكَرَهَا الْقُرْطُبِيُّ. فَتَحْوِيلُ الْقِبْلَةِ كَانَ فِي رَجَبٍ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ مِنَ الْهِجْرَةِ قَبْلَ بَدْرٍ بِشَهْرَيْنِ وَقِيلَ يَوْمَ الثُّلَاثَاءِ نِصْفَ شَعْبَانَ مِنْهَا.

İbn Ömer ve Enes b. Mâlik'in iki rivayetindeki sabah namazı zikri ile Berâ'nın rivayetindeki ikindi namazı zikrinin her biri belirli bir yerin ahalisine hamledilmiştir. Burada bunlara muhalif olan ve senedi sahih olmayan başka rivayetler de vardır ki Kurtubî bunları zikretmiştir. Kıblenin çevrilmesi Hicret'in ikinci yılının Recep ayında, Bedir'den iki ay önce olmuştur; bu yılın Şaban ayının ortasında salı günü olduğu da söylenmiştir.

وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ اسْتِقْبَالَهُ ﷺ بَيْتَ الْمَقْدِسِ هَلْ كَانَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ أَوْ بَعْدَهَا؟ فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهُ لَمَّا فُرِضَتْ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ بِمَكَّةَ كَانَ يَسْتَقْبِلُ الْكَعْبَةَ فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ اسْتَقْبَلَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ تَأَلُّفًا لِلْيَهُودِ قَالَهُ بَعْضُهُمْ وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَقِيلَ كَانَ يَسْتَقْبِلُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَهُوَ فِي

Onun ﷺ Beytülmakdis'e yönelmesinin hicretten önce mi yoksa sonra mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhura göre, Mekke'de kendisine namaz farz kılındığında Kâbe'ye yöneliyordu; Medine'ye geldiğinde ise Yahudilerin gönlünü kazanmak için Beytülmakdis'e yöneldi; bunu bazısı söylemiştir ve bu zayıf bir görüştür. Mekke'de iken Kâbe'yi doğu cihetinden önüne alacak bir

مَكَانٍ يَجْعَلُ الْكَعْبَةَ أَمَامَهُ مِنْ جِهَةِ الشَّرْقِ فَيَكُونُ مُسْتَقْبِلًا الْكَعْبَةَ وَبَيْتَ الْمَقْدِسِ مَعًا، وَلَمْ يَصِحَّ هَذَا الْقَوْلُ.

mekânda durarak hem Kâbe'ye hem de Beytülmakdis'e birlikte yönelerek namaz kıldığı da söylenmiştir; ancak bu görüş sahih değildir.

وَاخْتَلَفُوا هَلْ كَانَ اسْتِقْبَالُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ بِأَمْرٍ مِنَ اللَّهِ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْجُمْهُورُ أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ بِوَحْيٍ ثُمَّ نَسَخَهُ بِاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ وَدَلِيلُهُمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها [الْبَقَرَة: ١٤٣] الْآيَةَ، وَقَالَ الطَّبَرِيُّ كَانَ مُخَيَّرًا بَيْنَ الْكَعْبَةِ وَبَيْتِ الْمَقْدِسِ وَاخْتَارَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ اسْتِئْلَافًا لِلْيَهُودِ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: كَانَ ذَلِكَ عَنِ اجْتِهَادٍ مِنَ النَّبِيءِ صَلَّى اللَّهُ

Beytülmakdis'e yönelmenin Allah'ın bir emriyle mi olduğu hususunda da ihtilaf ettiler. İbn Abbâs ve cumhur: “Allah bunu ona vahiy ile farz kıldı, sonra da Kâbe'ye yönelme [emri] ile bunu neshetti” dediler. Delilleri ise Yüce Allah'ın şu ayetidir: { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi sırf... kıldık” [Bakara: 143]. Taberî ise: “Kâbe ile Beytülmakdis arasında muhayyer (serbest) bırakılmıştı; Yahudilerin gönlünü kazanmak için Beytülmakdis'i tercih etti” demiştir. Hasan, İkrime ve Ebu'l-Âliye ise şöyle demişlerdir: “Bu, Peygamber sallallâhu

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها [الْبَقَرَة:

aleyhi ve sellem'in ictihadıyla idi.' Bu görüşe göre Yüce Allah'ın: { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها } “Seni elbette hoşnut olacağın bir kıbleye çevireceğiz” [Bakara:

١٤٤] دَالًّا عَلَى أَنَّهُ اجْتَهَدَ فَرَأَى أَنْ يَتَّبِعَ قِبْلَةَ الدِّينَيْنِ اللَّذَيْنِ قَبْلَهُ وَمَعَ ذَلِكَ كَانَ يَوَدُّ أَنْ يَأْمُرَهُ اللَّهُ بِاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ، فَلَمَّا غُيِّرَتِ الْقِبْلَةُ قَالَ السُّفَهَاءُ وَهُمُ الْيَهُودُ أَوِ الْمُنَافِقُونَ عَلَى اخْتِلَافِ الرِّوَايَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَقِيلَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ قَالُوا اشْتَاقَ مُحَمَّدٌ إِلَى بَلَدِهِ وَعَنْ قَرِيبٍ يَرْجِعُ إِلَى دِينِكُمْ ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ وَنُسِبَ إِلَى الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ، وَرَوَى الْقُرْطُبِيُّ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى نَحْوَ الْكَعْبَةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبُو سَعِيدِ بْنُ الْمُعَلَّى وَفِي الْحَدِيثِ ضَعْفٌ.

144] kavli, kendisinin ictihad edip kendisinden önceki iki dinin kıblesine uymayı uygun gördüğüne, bununla beraber Allah'ın kendisine Kâbe'ye yönelmeyi emretmesini temenni ettiğine delalet eder. Kıble değiştirilince, geçen farklı rivayetlere göre Yahudiler yahut münafıklar olan beyinsizler -Kureyş kâfirleri olduğu da söylenmiştir- şöyle dediler: 'Muhammed memleketini özledi ve yakında sizin dininize dönecektir.' Bunu Zeccâc zikretmiş olup Berâ b. Âzib, İbn Abbas ve Hasan'a da nispet edilmiştir. Kurtubî, Müslümanlardan Kâbe'ye doğru ilk namaz kılanın Ebû Saîd b. el-Muallâ olduğunu rivayet etmiştir; ancak bu hadiste zayıflık vardır.

وَقَوْلُهُ: قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ جَوَابٌ قَاطِعٌ مَعْنَاهُ أَنَّ الْجِهَاتِ كُلَّهَا سَوَاءٌ فِي أَنَّهَا مَوَاقِعُ لِبَعْضِ الْمَخْلُوقَاتِ الْمُعَظَّمَةِ فَالْجِهَاتُ مِلْكٌ لِلَّهِ تَبَعًا لِلْأَشْيَاءِ الْوَاقِعَةِ فِيهَا الْمَمْلُوكَة لَهُ، وَلَيْسَت مُسْتَحِقَّةً لِلتَّوَجُّهِ وَالِاسْتِقْبَالِ اسْتِحْقَاقًا ذَاتِيًّا.

O'nun: { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “De ki: Doğu da batı da Allah'ındır. O dilediğini dosdoğru bir yola iletir” kavli kesin bir cevaptır. Anlamı şudur: Bütün yönler, yüceltilen bazı mahlukların bulundukları yerler olma noktasında eşittir; dolayısıyla cihetler, içlerinde bulunan ve Allah'a ait olan varlıklara tabi olarak Allah'ın mülküdür ve zatları gereği yönelinmeyi ve karşılanmayı hak edici değillerdir.

وَذِكْرُ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبِ مُرَادٌ بِهِ تَعْمِيمُ الْجِهَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ [الْبَقَرَة: ١١٥] ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ الْكِنَايَةَ عَنِ الْأَرْضِ كُلِّهَا لِأَنَّ اصْطِلَاحَ النَّاسِ أَنَّهُمْ يُقَسِّمُونَ الْأَرْضَ إِلَى جِهَتَيْنِ شَرْقِيَّةٍ وَغَرْبِيَّةٍ بِحَسَبِ مَطْلَعِ الشَّمْسِ وَمَغْرِبِهَا، وَالْمَقْصُودُ أَنْ لَيْسَ لِبَعْضِ الْجِهَاتِ اخْتِصَاصٌ بِقُرْبٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ مُنَزَّهٌ عَنِ الْجِهَةِ وَإِنَّمَا يَكُونُ أَمْرُهُ بِاسْتِقْبَالِ بَعْضِ الْجِهَاتِ لِحِكْمَةٍ يُرِيدُهَا كَالتَّيَمُّنِ أَوِ التَّذَكُّرِ فَلَا بِدْعَ فِي التَّوَلِّي لِجِهَةٍ دُونَ أُخْرَى حَسَبَ مَا يَأْمُرُ بِهِ اللَّهُ تَعَالَى، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ، إِشَارَةٌ إِلَى وَجْهِ صِحَّةِ التَّوْلِيَةِ إِلَى الْكَعْبَةِ وَقَوْلُهُ: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِشَارَةٌ إِلَى وَجْهِ تَرْجِيحِ التَّوْلِيَةِ إِلَى الْكَعْبَةِ عَلَى التَّوْلِيَةِ إِلَى غَيْرِهَا لِأَنَّ قَوْلَهُ: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ الْمُسْلِمِينَ هُوَ الْهُدَى دُونَ قِبْلَةِ الْيَهُودِ إِلَّا أَنَّ هَذَا التَّعْرِيضَ جِيءَ بِهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْكَلَامِ الْمُنْصِفِ مِنْ حَيْثُ مَا فِي قَوْلِهِ مَنْ يَشاءُ مِنَ الْإِجْمَالِ الَّذِي يُبَيِّنُهُ الْمَقَامُ فَإِنَّ الْمَهْدِيَّ مِنْ فَرِيقَيْنِ كَانَا فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ هُوَ الْفَرِيقُ الَّذِي أَمَرَهُ مَنْ بِيَدِهِ الْهُدَى بِالْعُدُولِ عَنِ الْحَالَةِ الَّتِي شَارَكَهُ فِيهَا الْفَرِيقُ الْآخَرُ إِلَى حَالَةِ اخْتُصَّ هُوَ

Doğu ve batının zikredilmesiyle, daha önce Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “Doğu da batı da Allah'ındır” [Bakara: 115] kavlinde geçtiği üzere bütün yönlerin genellenmesi murat edilmiştir. Doğu ve batıdan maksadın bütün yeryüzünden kinaye olması da caizdir; çünkü insanların ıstılahı, güneşin doğuşu ve batışına göre yeryüzünü doğu ve batı olmak üzere iki yöne ayırmaktır. Kastedilen şudur: Bazı yönlerin Yüce Allah'a yakınlık açısından bir hususiyeti yoktur; çünkü O, cihetten münezzehtir. O'nun bazı yönlere yönelmeyi emretmesi ancak teberrük veya hatırlama gibi murat ettiği bir hikmet içindir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın emrettiğine göre bir yöne yönelip diğerine yönelmemekte şaşılacak bir durum yoktur. Yüce Allah'ın: { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } kavli, Kâbe'ye yönelmenin sıhhat cihetine bir işarettir; { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } kavli ise Kâbe'ye yönelmenin başka yönlere yönelmeye tercih edilme gerekçesine işarettir. Çünkü { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } kavli, Allah'ın Müslümanlara emrettiği şeyin Yahudilerin kıblesi değil, hidayetin ta kendisi olduğuna dair bir ta'rizdir (imadır). Ancak bu ta'riz, { مَنْ يَشاءُ } ifadesindeki makamın açıkladığı kapalılık bakımından insaflı söz (munsif kelam) üslubuyla getirilmiştir; zira aynı durumda bulunan iki fırkadan hidayete erdirileni, hidayet elinde olan Zat'ın, diğer fırkayla ortak olduğu durumdan vazgeçip sadece kendisine

بِهَا، فَهَذِهِ الْآيَةُ بِهَذَا الْمَعْنَى فِيهَا إِشَارَةٌ إِلَى تَرْجِيحِ أَحَدِ الْمَعْنَيَيْنِ مِنَ الْكَلَامِ الْمُوَجَّهِ أَقْوَى مِنْ آيَةِ: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سبأ: ٢٤] .

has kılınan bir duruma geçmesini emrettiği fırkadır. İşte bu ayet bu anlamıyla, yönlendirilmiş kelamın iki manasından birini tercih ettirme hususunda: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Doğrusu ya biz ya da siz, ya bir hidayet üzereyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz” [Sebe: 24] ayetinden daha güçlü bir işarete sahiptir.

وَقَدْ سَلَكَ فِي هَذَا الْجَوَابِ لَهُمْ طَرِيقَ الْإِعْرَاضِ والتبكيت لِأَن إِنْكَار هم كَانَ عَنْ عِنَادٍ لَا عَنْ طَلَبِ الْحَقِّ فَأُجِيبُوا بِمَا لَا يَدْفَعُ عَنْهُمُ الْحيرَة وَلم تبين لَهُمْ حِكْمَةُ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ وَلَا أَحَقِّيَّةُ الْكَعْبَةِ بِالِاسْتِقْبَالِ وَذَلِكَ مَا يَعْلَمُهُ الْمُؤْمِنُونَ.

Onlara verilen bu cevapta yüz çevirme ve susturma (tebkit) yolu izlenmiştir; çünkü onların inkârı hakkı aramak için değil, inat sebebiyledir. Bu yüzden kendilerinden şaşkınlığı gidermeyecek bir cevap verilmiş, onlara kıblenin değiştirilmesinin hikmeti ve Kâbe'nin yönelinmeye daha layık oluşu açıklanmamıştır; zira bunu müminler bilmektedir.

فَأَمَّا إِذَا جَرَيْنَا عَلَى قَوْلِ الَّذِينَ نَسَبُوا إِلَى الْيَهُودِ اسْتِقْبَالَ جِهَةِ الْمَغْرِبِ وَإِلَى النَّصَارَى اسْتِقْبَالَ جِهَةِ الْمَشْرِقِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فَيَأْتِي عَلَى تفسيرهم أَن تَقول أَنْ ذِكْرَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ إِشَارَةٌ إِلَى قِبْلَةِ النَّصَارَى وَقِبْلَةِ الْيَهُودِ، فَيَكُونُ الْجَوَابُ جَوَابًا بِالْإِعْرَاضِ عَنْ تَرْجِيحِ قِبْلَةِ الْمُسْلِمِينَ لِعَدَمِ جَدْوَاهُ هُنَا، أَوْ يَكُونُ قَوْلُهُ: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ إِيمَاءً إِلَى قِبْلَةِ الْإِسْلَامِ، وَالْمُرَادُ بِالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ هُنَا وَسِيلَةُ الْخَيْرِ وَمَا يُوَصِّلُ إِلَيْهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ [الْفَاتِحَة: ٦] فَيَشْمَلُ ذَلِكَ كُلَّ هَدْيٍ إِلَى خَيْرٍ وَمِنْهُ الْهَدْيُ إِلَى اسْتِقْبَالِ أَفْضَلِ جِهَةٍ. فَجُمْلَةُ: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ حَالٌ مِنَ اسْمِ الْجَلَالَةِ وَلَا يَحْسُنُ جَعْلُهَا بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ: لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ لِعَدَمِ وُضُوحِ اشْتِمَالِ جُمْلَةِ: قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ عَلَى مَعْنَى جُمْلَةِ: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِذْ مَفَادُ الْأُولَى أَنَّ الْأَرْضَ جَمِيعَهَا لِلَّهِ أَيْ فَلَا تَتَفَاضَلُ الْجِهَاتُ وَمَفَادُ الثَّانِيَةِ أَنَّ الْهُدَى بِيَدِ اللَّهِ.

Müfessirlerden Yahudilere batı yönüne, Hristiyanlara ise doğu yönüne yönelmeyi nispet edenlerin görüşüne uyacak olursak, onların tefsirine göre doğu ve batının zikredilmesinin Hristiyanların ve Yahudilerin kıblesine işaret olduğu söylenebilir. Bu durumda cevap, burada bir faydası bulunmadığı için Müslümanların kıblesini üstün kılmaktan yüz çeviren bir cevap olur. Yahut O'nun: { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } kavli, İslam'ın kıblesine bir ima olur. Buradaki dosdoğru yoldan murat, daha önce Yüce Allah'ın: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” [Fâtiha: 6] kavlinde geçtiği üzere hayrın vesilesi ve ona ulaştıran şeydir; dolayısıyla bu, hayra yönelik her hidayeti ve bunun içinde en faziletli yöne yönelmeye iletmeyi de kapsar. { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } cümlesi lafza-i celâlden hâldir; { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } cümlesinin { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } cümlesinin manasını kapsadığı açık olmadığından, onu { لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } cümlesinden bedel-i iştimal yapmak uygun olmaz. Zira birincisinin ifade ettiği anlam bütün yeryüzünün Allah'a ait olduğu, yani yönlerin birbirinden üstünlüğünün bulunmadığıdır; ikincisinin ifade ettiği anlam ise hidayetin Allah'ın elinde olduğudur.

وَاتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ عَلَى أَنَّ اسْتِقْبَالَ الْكَعْبَةِ أَيِ التَّوَجُّهَ إِلَيْهَا شَرْطٌ مِنْ شُرُوطِ صِحَّةِ الصَّلَاةِ الْمَفْرُوضَةِ وَالنَّافِلَةِ إِلَّا لِضَرُورَةٍ فِي الْفَرِيضَةِ كَالْقِتَالِ وَالْمَرِيضِ لَا يَجِدُ مَنْ يُوَجِّهُهُ إِلَى جِهَةِ الْقِبْلَةِ أَوْ لِرُخْصَةٍ فِي النَّافِلَةِ لِلْمُسَافِرِ إِذَا كَانَ رَاكِبًا عَلَى دَابَّةٍ أَوْ فِي سَفِينَةٍ لَا يَسْتَقِرُّ بِهَا. فَأَمَّا الَّذِي هُوَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَفَرْضٌ عَلَيْهِ اسْتِقْبَالُ عَيْنِ الْكَعْبَةِ مِنْ أَحَدِ جَوَانِبِهَا وَمَنْ كَانَ بِمَكَّةَ فِي مَوْضِعٍ يُعَايِنُ مِنْهُ الْكَعْبَةَ فَعَلَيْهِ التَّوَجُّهُ إِلَى جِهَةِ الْكَعْبَةِ الَّتِي يُعَايِنُهَا فَإِذَا طَالَ الصَّفُّ مِنْ أَحَدِ جَوَانِبِ الْكَعْبَةِ وَجَبَ عَلَى مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّفِّ غَيْرَ مُقَابِلٍ لِرُكْنٍ مِنْ أَرْكَانِ الْكَعْبَةِ أَنْ يَسْتَدِيرَ بِحَيْثُ يُصَلُّونَ دَائِرِينَ بِالْكَعْبَةِ صَفًّا وَرَاءَ صَفٍّ بِالِاسْتِدَارَةِ، وَأَمَّا الَّذِي تَغِيبُ ذَاتُ الْكَعْبَةِ عَنْ بَصَرِهِ فَعَلَيْهِ الِاجْتِهَادُ بِأَنْ يَتَوَخَّى أَنْ يَسْتَقْبِلَ جِهَتَهَا فَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَالَ يَتَوَخَّى الْمُصَلِّي جِهَةَ مُصَادَفَةِ عَيْنِ الْكَعْبَةِ بِحَيْثُ لَوْ فُرِضَ خَطٌّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَعْبَةِ لَوَجَدَ وَجْهَهُ قُبَالَةَ جِدَارِهَا، وَهَذَا شَاقٌّ يَعْسُرُ تَحَقُّقُهُ إِلَّا بِطَرِيقِ إِرْصَادِ عِلْمِ الْهَيْئَةِ وَيُعَبَّرُ

İslam âlimleri Kâbe'ye yönelmenin, yani ona doğru dönmenin farz ve nafile namazların sıhhat şartlarından biri olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; ancak farz namazda savaş durumu ve kendisini kıbleye çevirecek birini bulamayan hasta gibi zaruret hâlleri, yahut nafile namazda binek üzerinde veya sabit durmayan gemide bulunan yolcu için olan ruhsat müstesnadır. Mescid-i Haram'da bulunan kimseye gelince, Kâbe'nin bizzat kendisine (aynına) taraflarından birinden yönelmesi farzdır. Mekke'de Kâbe'yi bizzat gördüğü bir yerde bulunan kimsenin ise Kâbe'nin bizzat gördüğü tarafına yönelmesi gerekir. Kâbe'nin kenarlarından birindeki saf uzadığında, saftakilerden Kâbe'nin köşelerinden birinin tam karşısında bulunmayan kimsenin Kâbe'yi çevreleyecek şekilde dönmesi vacip olur; öyle ki Kâbe'nin etrafında halka hâlinde saf ardına saf olarak namaz kılarlar. Kâbe'nin bizzat kendisi gözünden kaybolan kimseye gelince, onun cihetine yönelmeyi hedefleyerek ictihad etmesi gerekir. Âlimlerden bazısı namaz kılanın Kâbe'nin bizzat aynına isabet etme cihetini hedefleyeceğini söylemiştir; öyle ki kendisi ile Kâbe arasında bir hat farz edilseydi, yüzünü onun duvarının tam karşısında bulurdu. Bu meşakkatlidir ve astronomi (heyet) ilminin rasatları yolu dışında gerçekleşmesi zordur ve

عَنْ هَذَا بِاسْتِقْبَالِ الْعَيْنِ وَبِاسْتِقْبَالِ السَّمْتِ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ الْقَصَّارِ وَاخْتَارَهُ أَحَدُ أَشْيَاخِ أَبِي الطَّيِّبِ عَبْدِ الْمُنْعِمِ الْكِنْدِيُّ وَنَقَلَهُ الْمَالِكِيَّةُ عَنِ الشَّافِعِيِّ، وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَالَ يَتَوَخَّى الْمُصَلِّي أَنْ يَسْتَقْبِلَ جِهَةَ أَقْرَبِ مَا بَيَّنَهُ وَبَيْنَ الْكَعْبَةِ بِحَيْثُ لَوْ مَشَى بِاسْتِقَامَةٍ لَوَصَلَ حَوْلَ الْكَعْبَةِ وَيُعَبَّرُ عَنْ هَذَا بِاسْتِقْبَالِ الْجِهَةِ أَيْ جِهَةِ الْكَعْبَةِ وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمَالِكِيَّةِ وَاخْتَارَهُ الْأَبْهَرِيُّ وَالْبَاجِيُّ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَهُوَ مِنَ التَّيْسِيرِ وَرَفْعِ

...[bu durum] bizzat Kâbe'nin kendisine yönelme (istikbâlü'l-ayn) ve bizzat doğrultusuna yönelme (istikbâlü's-semt) şeklinde ifade edilir. Bu, İbnü'l-Kassâr'ın görüşüdür; Ebü't-Tayyib Abdülmün'im el-Kindî'nin hocalarından biri de bunu tercih etmiştir ve Mâlikîler bunu Şâfiî'den nakletmişlerdir. Âlimlerden bir kısmı ise namaz kılan kimsenin, şayet dosdoğru yürüyecek olsa Kâbe'nin etrafına ulaşabileceği şekilde, kendisi ile Kâbe arasındaki en yakın cihete yönelmeyi kastetmesi gerektiğini söylemişlerdir. Bu da 'cihete yönelme' (istikbâlü'l-cihe), yani Kâbe cihetine yönelme şeklinde ifade edilir. Bu, Mâlikîlerin çoğunun görüşüdür; Ebherî ve Bâcî de bunu tercih etmiştir. Ebû Hanîfe ile Ahmed b. Hanbel'in görüşü de budur. Bu [görüş], kolaylaştırma ve

الْحَرَجِ، وَمَنْ كَانَ بِالْمَدِينَةِ يَسْتَدِلُّ بِمَوْضِعِ صَلَاةِ النَّبِيءِ ﷺ فِي مَسْجِدِهِ لِأَنَّ الله أذن لرَسُوله بِالصَّلَاةِ فِيهِ، وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالك أَن جِبْرِيل هُوَ الَّذِي أَقَامَ للنبيء ﷺ قِبْلَةَ مَسْجِدِهِ.

güçlüğü kaldırma kabilindendir. Medine'de bulunan kimse ise Peygamber'in ﷺ mescidindeki namaz kıldığı yerle istidlal eder; çünkü Allah, Resûlü'ne orada namaz kılma izni vermiştir. İbnü'l-Kâsım, Mâlik'ten rivayet etmiştir ki Peygamber'e ﷺ mescidinin kıblesini ikame eden bizzat Cibrîl'dir.

وَبَيَّنَ الْمَازِرِيُّ مَعْنَى الْمُسَامَتَةِ بِأَنْ يَكُونَ جُزْءٌ مِنْ سَطْحِ وَجْهِ الْمُصَلَّى وَجُزْءٌ مِنْ سَمْتِ الْكَعْبَةِ طَرَفَيْ خَطٍّ مُسْتَقِيمٍ وَذَلِكَ مُمْكِنٌ بِكَوْنِ صَفِّ الْمُصَلِّينَ كَالْخَطِّ الْمُسْتَقِيمِ الْوَاصِلِ بَين طرفِي خطين مُتَبَاعِدَيْنِ خَرَجَا مِنَ الْمَرْكَزِ إِلَى الْمُحِيطِ فِي جِهَتِهِ لِأَنَّ كُلَّ نُقْطَةٍ مِنْهُ مَمَرٌّ لِخَارِجٍ مِنَ الْمَرْكَزِ إِلَى الْمُحِيطِ اهـ، وَاسْتَبْعَدَ عِزُّ الدِّينِ بْنُ عَبْدِ السَّلَامِ هَذَا الْكَلَامَ بِأَنَّ تَكْلِيفَ الْبَعِيدِ اسْتِقْبَالَ عَيْنِ الْبَيْتِ لَا يُطَاقُ، وَبِإِجْمَاعِهِمْ عَلَى صِحَّةِ ذَوِي صَفٍّ مِائَةِ ذِرَاعٍ وَعَرْضُ الْبَيْتِ خَمْسَةُ أَذْرُعٍ فَبَعْضُ هَذَا الصَّفِّ خَارج عَن سمت الْبَيْتِ قَطْعًا وَوَافَقَهُ الْقَرَافِيُّ ثُمَّ أَجَابَ بِأَنَّ الْبَيْتَ لِمُسْتَقْبِلِيهِ كَمَرْكَزِ دَائِرَةٍ لِمُحِيطِهَا وَالْخُطُوطُ الْخَارِجَةُ مِنْ مَرْكَزٍ لِمُحِيطِهِ كُلَّمَا قَرُبَتْ مِنْهُ اتَّسَعَتْ وَلَا سِيَّمَا فِي الْبُعْدِ. فَإِذَا طَالَتِ الصُّفُوفُ فَلَا حَرَجَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَكُونُوا مُتَوَجِّهِينَ نَحْوَ الْجِهَةِ الَّتِي يُعَبِّرُونَ عَنْهَا بِأَنَّهَا قِبْلَةُ الصَّلَاةِ.

Mâzerî, müsamete (doğrultudaşlık) anlamını şöyle açıklamıştır: Namaz kılanın yüzeyinin bir parçası ile Kâbe doğrultusunun bir parçası düz bir çizginin iki ucu olur; bu da cemaatin safının, kendi cihetinde merkezden çevreye çıkan birbirinden uzak iki çizginin uçlarını birleştiren düz bir çizgi gibi olmasıyla mümkündür; çünkü bu safın her bir noktası merkezden çevreye çıkan bir çizginin geçiş yeridir. İzzüddin b. Abdüsselâm bu sözü uzak görmüş ve uzaktaki kimseyi Kâbe'nin bizzat aynına yönelmekle mükellef kılmanın güç yetirilemez olduğunu, ayrıca Kâbe'nin genişliği beş arşın iken yüz arşınlık bir safta bulunanların namazının sahih olduğunda icma ettiklerini, dolayısıyla bu safın bir kısmının Kâbe doğrultusunun kesinlikle dışında kaldığını belirtmiştir. Karâfî de ona katılmış, ardından şöyle cevap vermiştir: Kâbe, ona yönelenler için bir dairenin merkezinin çevresine olan konumu gibidir; merkezden çevreye çıkan çizgiler ona yaklaştıkça genişler, özellikle de uzakta daha fazla genişler. Dolayısıyla saflar uzadığında onlara bir zorluk yoktur; zira onların üzerine vacip olan sadece namaz kıblesi diye ifade ettikleri cihete yönelmiş olmalarıdır.

وَمَنْ أَخْطَأَ الْقِبْلَةَ أَوْ نَسِيَ الِاسْتِقْبَالَ حَتَّى فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ إِعَادَةُ صَلَاتِهِ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَحْمَدَ إِلَّا أَنَّ مَالِكًا اسْتَحَبَّ لَهُ أَنْ يُعِيدَهَا مَا لَمْ يَخْرُجِ الْوَقْتُ وَلَمْ يَرَ ذَلِكَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَحْمَدُ وَهَذَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ فَرْضَ الْمُكَلَّفِ هُوَ الِاجْتِهَادُ فِي اسْتِقْبَالِ الْجِهَةِ وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ فَأَوْجَبَ عَلَيْهِ الْإِعَادَةَ أَبَدًا بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ يَرَى أَنَّ فَرْضَ الْمُكَلَّفِ هُوَ إِصَابَةُ سَمْتِ الْكَعْبَةِ.

Kıblede hata eden veya namazından çıkana kadar yönelmeyi unutan kimsenin, Mâlik, Ebû Hanîfe ve Ahmed'e göre namazını iade etmesi vacip değildir; şu kadar var ki Mâlik, vakit çıkmadığı müddetçe iade etmesini müstehap görmüş, Ebû Hanîfe ve Ahmed ise bunu gerekli görmemiştir. Bu, mükellefin farzının cihete yönelmek için ictihad etmek olduğu esasına dayanır. Şâfiî'ye gelince, o mükellefin farzının Kâbe'nin bizzat doğrultusuna isabet etmek olduğu görüşüne dayanarak her halükarda iade etmesini vacip kılmıştır.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٤٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 143]

وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)

{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } (١٤٣) “İşte böylece, insanlara şahitler olasınız ve Resûl de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi vasat (orta, adil ve hayırlı) bir ümmet kıldık. Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de ancak Resûl'e uyanı, iki ökçesi üzerinde gerisin geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye tayin ettik. Bu, Allah'ın hidayet verdiği kimselerden başkasına elbette pek ağır gelir. Allah sizin imanınızı asla zayi edecek değildir. Şüphesiz Allah, insanlara karşı pek şefkatlidir, çok merhametlidir.” (143)

وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً.

{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “İşte böylece, insanlara şahitler olasınız ve Resûl de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi vasat bir ümmet kıldık.”

هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ: سَيَقُولُ السُّفَهاءُ [الْبَقَرَة: ١٤٢] إِلَخْ وَجُمْلَةِ: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَخْ، وَالْوَاو اعْتِرَاضِيَّةٌ وَهِيَ مِنْ قَبِيلِ الْوَاوِ الِاسْتِئْنَافِيَّةِ، فَالْآيَةُ السَّابِقَةُ لَمَّا أَشَارَتْ إِلَى أَنَّ الَّذِينَ هُدُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ هُمُ الْمُسْلِمُونَ وَأَنَّ ذَلِكَ فَضْلٌ لَهُمْ نَاسَبَ أَنْ يَسْتَطْرِدَ لِذِكْرِ فَضِيلَةٍ أُخْرَى لَهُمْ هِيَ خَيْرٌ مِمَّا تَقَدَّمَ وَهِيَ فَضِيلَةُ كَوْنِ الْمُسْلِمِينَ عُدُولًا خِيَارًا

Bu cümle, { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ } [Bakara: 142] cümlesi ve devamı ile { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } cümlesi ve devamı arasında yer alan bir ara cümledir (mu'tarıza). Başındaki vav harfi itirâziyyedir ve istînâfiyye vavı kabilindendir. Önceki ayet dosdoğru yola iletilenlerin Müslümanlar olduğuna ve bunun onlar için bir lütuf olduğuna işaret edince, Müslümanların adil ve seçkin kimseler olması fazileti gibi, kendileri için öncekilerden daha hayırlı olan başka bir fazileti

لِيَشْهَدُوا عَلَى الْأُمَمِ لِأَنَّ الْآيَاتِ الْوَاقِعَةَ بَعْدَهَا هِيَ فِي ذِكْرِ أَمْرِ الْقِبْلَةِ وَهَذِهِ الْآيَةُ لَا تَتَعَلَّقُ بِأَمْرِ الْقِبْلَةُ.

ümmetlere şahitlik etmeleri için zikretmeye istitraden (yeri gelmişken) geçmek uygun düşmüştür; çünkü bundan sonra gelen ayetler kıble meselesinin zikri hakkındadır, bu ayet ise kıble meselesiyle doğrudan ilgili değildir.

وَقَوْلُهُ: وَكَذلِكَ مُرَكَّبٌ مِنْ كَافِ التَّشْبِيهِ وَاسْمِ الْإِشَارَةِ فَيَتَعَيَّنُ تَعَرُّفُ الْمُشَارِ إِلَيْهِ وَمَا هُوَ الْمُشَبَّهُ بِهِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : «أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الْجَعْلِ الْعَجِيبِ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا» فَاخْتَلَفَ شَارِحُوهُ فِي تَقْرِير كَلَامه وَتبين مُرَادِهِ، فَقَالَ الْبَيْضَاوِيُّ: «الْإِشَارَةُ إِلَى الْمَفْهُومِ أَيْ مَا فُهِمَ مِنْ قَوْلِهِ: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الْبَقَرَة: ١٤٢] أَيْ كَمَا جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا أَوْ كَمَا جَعَلَنَا قِبْلَتَكُمْ أَفْضَلَ قِبْلَةٍ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا» اهـ. أَيْ أَنَّ قَوْلَهُ:

O'nun: { وَكَذلِكَ } kavli, teşbih kâfı ile işaret isminden mürekkeptir; dolayısıyla kendisine işaret edilenin ve neyin neye benzetildiğinin (müşebbehün bih) bilinmesi gerekir. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: «Yani o şaşılacak kılma gibi sizi vasat bir ümmet kıldık.» Şarihleri onun sözünü açıklama ve muradını beyan etme hususunda ihtilaf etmişlerdir. Beyzâvî şöyle demiştir: «İşaret mefhuma, yani: { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } [Bakara: 142] kavlinden anlaşılanadır; yani sizi vasat bir ümmet kıldığımız gibi veya kıblenizi en faziletli kıble kıldığımız gibi sizi vasat bir ümmet kıldık.» Yani O'nun:

يَهْدِي مَنْ يَشاءُ يُومِئُ إِلَى أَنَّ الْمَهْدِيَّ هُمُ الْمُسْلِمُونَ وَإِلَى أَنَّ الْمَهْدِيَّ إِلَيْهِ هُوَ اسْتِقْبَالُ الْكَعْبَةِ وَقْتَ قَوْلِ السُّفَهَاءِ مَا وَلَّاهُمْ [الْبَقَرَة: ١٤٢] عَلَى مَا قَدَّمْنَاهُ وَهَذَا يَجْعَلُ الْكَافَ بَاقِيَةً عَلَى مَعْنَى التَّشْبِيهِ وَلَمْ يُعَرِّجْ عَلَى وَصْفِ «الْكَشَّافِ» الْجَعْلِ بِالْعَجِيبِ كَأَنَّهُ رَأَى أَنَّ اسْمَ الْإِشَارَةِ لَا يَتَعَيَّنُ لِلْحَمْلِ عَلَى أَكْثَرَ مِنَ الْإِشَارَةِ وَإِنْ كَانَ إِشَارَةَ الْبَعِيدِ فَهُوَ يُسْتَعْمَلُ غَالِبًا مِنْ دُونِ إِرَادَةِ بُعْدٍ وَفِيهِ نَظَرٌ، وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مَعْنًى تَقَدَّمَ فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ فَالْإِشَارَةُ حِينَئِذٍ إِلَى مَذْكُورٍ مُتَقَرِّرٍ فِي الْعِلْمِ فَهِيَ جَارِيَةٌ عَلَى سَنَنِ الْإِشَارَاتِ.

{ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } kavli, hidayete erdirilenlerin Müslümanlar olduğuna ve beyinsizlerin: { مَا وَلَّاهُمْ } [Bakara: 142] dedikleri vakitte kendilerine hidayet olunan şeyin daha önce sunduğumuz üzere Kâbe'ye yönelmek olduğuna ima etmektedir. Bu durum kâf harfini teşbih anlamı üzerinde bırakır ve Beyzâvî «el-Keşşâf»ın kılmayı 'şaşılacak' diye nitelemesine yönelmemiştir; sanki o, işaret isminin işaretten fazlasına hamledilmesinin zorunlu olmadığını görmüştür, zira uzaklık işareti olsa bile çoğunlukla bir uzaklık kastı olmaksızın kullanılır. Fakat bunda incelenecek yön vardır. Bu veche göre kendisine işaret edilen şey, önceki kelamda geçen bir manadır; dolayısıyla işaret o vakit bilgide yerleşmiş olan zikredilmiş bir hususadır ve işaretlerin genel kuralı üzere cereyan etmektedir.

وَحَمَلَ شُرَّاحُ «الْكَشَّافِ» الْكَافَ عَلَى غَيْرِ ظَاهِرِ التَّشْبِيهِ، فَأَمَّا الطِّيبِيُّ وَالْقُطْبُ فَقَالَا الْكَافُ فِيهِ اسْمٌ بِمَعْنَى مِثْلِ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِجَعَلْنَاكُمْ أَيْ مِثْلُ الْجَعْلِ الْعَجِيبِ جَعَلْنَاكُمْ فَلَيْسَ تَشْبِيهًا وَلَكِنَّهُ تَمْثِيلٌ لِحَالَةٍ وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ مَا يُفْهَمُ مِنْ مَضْمُونِ قَوْلِهِ:

«el-Keşşâf» şarihleri ise kâf harfini teşbihin zahirinden başka bir anlama hamletmişlerdir. Tîbî ve Kutub şöyle demişlerdir: Buradaki kâf, 'misl' (gibi) anlamında bir isim olup 'cealnâküm' fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak mansuptur; yani 'şaşılacak kılma gibi sizi kıldık' demektir; dolayısıyla bu bir teşbih değil, bir durumun temsilidir. Kendisine işaret edilen ise O'nun:

يَهْدِي وَهُوَ الْأَمْرُ الْعَجِيبُ الشَّأْنِ أَيِ الْهُدَى التَّامُّ، وَوَجْهُ الْإِتْيَانِ بِإِشَارَةِ الْبَعِيدِ التَّنْبِيهُ عَلَى تَعْظِيمِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ وَهُوَ الَّذِي عَنَاهُ فِي «الْكَشَّافِ» بِالْجَعْلِ الْعَجِيبِ، فَالتَّعْظِيمُ هُنَا

{ يَهْدِي } kavlinin mazmunundan anlaşılan şeydir ki o da şanı şaşılacak bir emir, yani tam hidayettir. Uzaklık işareti getirilmesinin gerekçesi, kendisine işaret edilenin yüceliğine dikkat çekmektir; «el-Keşşâf»ta 'şaşılacak kılma' ile kastedilen de budur. Buradaki yüceltme,

لِبَدَاعَةِ الْأَمْرِ وَعَجَابَتِهِ، ثُمَّ إِنَّ الْقُطْبَ سَاقَ كَلَامًا نَقَضَ بِهِ صَدْرَ كَلَامِهِ.

işin emsalsizliği ve şaşırtıcılığı sebebiyledir. Daha sonra Kutub, sözünün baş tarafını bozan açıklamalar serdetmiştir.

وَأَمَّا الْقَزْوِينِيُّ صَاحب «الْكَشْف» والتفتازانيّ فَبَيَّنَاهُ بِأَنَّ الْكَافَ مُقْحَمَةٌ كَالزَّائِدَةِ لَا تَدُلُّ عَلَى تَمْثِيلٍ وَلَا تَشْبِيهٍ فَيَصِيرُ اسْمُ الْإِشَارَةِ عَلَى هَذَا نَائِبًا مَنَابَ مَفْعُولٍ مُطْلَقٍ لِجَعَلْنَاكُمْ كَأَنَّهُ قِيلَ ذَلِكَ الْجَعْلَ جَعَلْنَاكُمْ أَيْ فَعَدَلَ عَنِ الْمَصْدَرِ إِلَى اسْمِ إِشَارَتِهِ النَّائِبِ عَنْهُ لِإِفَادَةِ عَجَابَةِ هَذَا الْجَعْلِ بِمَا مَعَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ عَلَامَةِ الْبُعْدِ الْمُتَعَيِّنِ فِيهَا لِبُعْدِ الْمَرْتَبَةِ. وَالتَّشْبِيهُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مَقْصُودٌ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ بِإِيهَامِ أَنَّهُ لَوْ أَرَادَ الْمُشَبِّهُ أَنْ يُشَبِّهَ هَذَا فِي غَرَابَتِهِ لَمَا وَجَدَ لَهُ إِلَّا أَنْ يُشَبِّهَهُ بِنَفْسِهِ وَهَذَا قريب من قَوْله النَّابِغَةِ: «وَالسَّفَاهَةُ كَاسْمِهَا»

«el-Keşf» sahibi Kazvînî ile Teftâzânî ise bunu şöyle açıklamışlardır: Kâf harfi zaid gibi araya sokuşturulmuştur (mukhamadır), temsile de teşbihe de delalet etmez. Bu durumda işaret ismi 'cealnâküm'ün mef'ûl-i mutlakının naibi olur; sanki şöyle denilmiştir: 'Sizi o kılma ile kıldık.' Yani mertebenin yüceliği için tayin edilmiş olan uzaklık alameti işaret ismiyle birlikte bulunması sebebiyle, bu kılmanın şaşırtıcılığını ifade etmek üzere masdardan onun yerine geçen işaret ismine geçilmiştir. Bu veche göre teşbihten maksat, benzeten kimsenin bu işi garipliğinde bir şeye benzetmek istese kendisinden başkasına benzetemeyeceği vehmini vererek mübalağa yapmaktır. Bu da Nâbiğa'nın: «Ve sefahat, adı gibidir» sözüne yakındır.

فَلَيْسَتِ الْكَافُ بِزَائِدَةٍ وَلَا هِيَ لِلتَّشْبِيهِ وَلَكِنَّهَا قَرِيبَةٌ مِنَ الزَّائِدَةِ، وَالْإِشَارَةُ حِينَئِذٍ إِلَى مَا سَيُذْكَرُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ.

Dolayısıyla kâf harfi ne tamamen zaiddir ne de teşbih içindir; fakat zaide yakındır. O vakit işaret ise, işaret isminden sonra zikredilecek olanadır.

وَكَلَامُ «الْكَشَّافِ» أَظْهَرُ فِي هَذَا الْمَحْمَلِ فَيَدُلُّ على ذَلِك تصريحه فِي نَظَائِرِهِ إِذْ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ [الشُّعَرَاء: ٥٩] الْكَافُ مَنْصُوبَةٌ عَلَى مَعْنَى مِثْلِ أَيْ مِثْلِ ذَلِكَ الْإِخْرَاجِ أَخْرَجْنَاهُمْ وَأَوْرَثْنَاهَا. وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي حَدَا صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» إِلَى هَذَا الْمَحْمَلِ أَنَّ اسْتِعْمَالَ اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي هَذَا وَأَمْثَالِهِ لَا يَطَّرِدُ فِيهِ اعْتِبَارُ مُشَارٍ إِلَيْهِ مِمَّا سَبَقَ مِنَ الْكَلَامِ أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَا يَتَّجِهُ اعْتِبَارُ مُشَارٍ إِلَيْهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَفِي آيَةِ سُورَةِ الشُّعَرَاءِ وَلَكِنَّ صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» قَدْ خَالَفَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١٢] وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا فَقَالَ: «كَمَا خَلَّيْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ أَعْدَائِكَ كَذَلِكَ فَعَلْنَا بِمَنْ قَبْلَكَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَأَعْدَائِهِمْ» اهـ وَمَا قَالَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَنْزَعٌ حَسَنٌ لَكِنَّهُ لَمْ يَضْرِبِ النَّاظِرُونَ فِيهِ بِعَطَنٍ.

«el-Keşşâf»ın sözü bu yoruma daha uygundur; benzerlerindeki sarahati de buna delalet eder; nitekim Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ } “İşte böylece; biz de bunlara İsrailoğullarını mirasçı kıldık” [Şuarâ: 59] kavlinde şöyle demiştir: «Kâf harfi 'misl' anlamında mansuptur; yani o çıkarış gibi onları çıkardık ve oraya mirasçı kıldık.» Bil ki «el-Keşşâf» sahibini bu yoruma sevk eden şey, bu ve benzeri yerlerde işaret isminin kullanımında kelamın öncesinden geçen bir işaret edileni kabul etmenin düzenli işlememesidir. Görmez misin ki bu ayette ve Şuarâ suresindeki ayette öncesinden bir işaret edilen kabul etmek uygun düşmemektedir. Ancak «el-Keşşâf» sahibi En'âm suresindeki [112]: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } “İşte böylece biz her peygambere düşmanlar kıldık” kavlinde buna muhalefet etmiş ve şöyle demiştir: «Seninle düşmanlarının arasını serbest bıraktığımız gibi, senden önceki peygamberlere ve düşmanlarına da böyle yaptık.» Onun bu ayette söylediği güzel bir yaklaşımdır; ancak inceleyenler bu görüş etrafında pek durmamışlardır.

وَالتَّحْقِيقُ عِنْدِي أَنَّ أَصْلَ: كَذلِكَ أَنْ يَدُلَّ عَلَى تَشْبِيهِ شَيْءٍ بِشَيْءٍ وَالْمُشَبَّهُ بِهِ ظَاهِرٌ مُشَارٌ إِلَيْهِ أَوْ كَالظَّاهِرِ ادِّعَاءً، فَقَدْ يَكُونُ الْمُشَبَّهُ بِهِ الْمُشَارُ إِلَيْهِ مَذْكُورًا مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Bana göre tahkik şudur: { كَذلِكَ } ifadesinin aslı, bir şeyin bir şeye benzetilmesine delalet etmesidir; kendisine benzetilen (müşebbehün bih) ise zâhir ve işaret edilen bir şeydir yahut iddia yoluyla zâhir gibidir. Kendisine işaret edilen müşebbehün bih bazen zikredilmiş olur; tıpkı Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi:

وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ [هود: ١٠٢] إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [هود: ١٠١] الْآيَةَ. وَكَقَوْلِ النَّابِغَةِ:

{ وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ } “Halkı zalim olan kasabaları yakaladığı zaman, Rabbinin yakalaması işte böyledir” [Hûd: 102]. Bu, O'nun şu kavline işarettir: { وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar kendi kendilerine zulmettiler. Allah'ı bırakıp da yalvardıkları ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı” [Hûd: 101]. Tıpkı Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:

فَأَلْفَيْتُ الْأَمَانَةَ لَمْ تَخُنْهَا ... كَذَلِكَ كَانَ نُوحٌ لَا يَخُونُ

Emanete asla hıyanet etmediğini gördüm; / Nûh da öylece hıyanet etmezdi.

وَقَدْ يَكُونُ الْمُشَبَّهُ بِهِ الْمُشَارُ إِلَيْهِ مَفْهُومًا مِنَ السِّيَاقِ فَيُحْتَمَلُ اعْتِبَارُ التَّشْبِيهِ وَيُحْتَمَلُ اعْتِبَارُ الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ كَقَوْلِ أَبِي تَمَامٍ:

Bazen de kendisine işaret edilen müşebbehün bih bağlamdan anlaşılır; dolayısıyla teşbihin dikkate alınması da mef'ûl-i mutlak oluşun dikkate alınması da muhtemeldir. Tıpkı Ebû Temmâm'ın şu sözünde olduğu gibi:

كَذَا فَلْيَجِلَّ الْخَطْبُ وَلْيَفْدَحِ الْأَمْرُ ... فَلَيْسَ لِعَيْنٍ لَمْ يَفِضْ دَمْعُهَا عُذْرُ

İşte böylece büyük olsun musibet ve ağırlaşsın iş! / Zira gözyaşı dökmeyen bir gözün mazereti yoktur.

قَالَ التِّبْرِيزِيُّ فِي «شَرْحِهِ» (١) الْإِشَارَةُ لِلتَّعْظِيمِ وَالتَّهْوِيلِ وَهُوَ فِي صَدْرِ الْقَصِيدَةِ لَمْ يَسْبِقْ لَهُ مَا يُشَبَّهُ بِهِ فَقُطِعَ النَّظَرُ فِيهِ عَنِ التَّشْبِيهِ وَاسْتُعْمِلَ فِي لَازِمِ مَعْنَى التَّشْبِيهِ اهـ، يَعْنِي أَنَّ الشَّاعِرَ أَشَارَ إِلَى الْحَادِثِ الْعَظِيمِ وَهُوَ مَوْتُ مُحَمَّدِ بْنِ حُمَيْدٍ الطُّوسِيِّ، وَمِثْلُهُ قَول الْأَسدي من شُعَرَاءِ «الْحَمَاسَةِ» يَرْثِي أَخَاهُ (٢) :

Tibrîzî «Şerh»inde (1) şöyle demiştir: İşaret tazim ve dehşet bildirmek içindir; kasidenin başında yer alıp öncesinde kendisine benzetilecek bir şey geçmediğinden teşbihten sarf-ı nazar edilmiş ve teşbih manasının lüzumunda kullanılmıştır. [Sözün sonu]. Yani şair, Muhammed b. Humeyd et-Tûsî'nin ölümü olan o büyük hadiseye işaret etmiştir. «el-Hamâse» şairlerinden Esedî'nin kardeşine yaktığı ağıttaki (2) şu sözü de bunun gibidir:

فَهَكَذَا يَذْهَبُ الزَّمَانُ وَيَفْ ... نَى الْعِلْمُ فِيهِ وَيَدْرُسُ الْأَثَرُُُ

«İşte böylece akıp gider zaman ve yok olur / İlim onda ve silinip gider [bütün] izler!»

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً عَلَى مَا فَسَّرَ بِهِ الْبَيْضَاوِيُّ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ.

Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi orta bir ümmet kıldık” kavli de Beyzâvî'nin tefsir ettiği şekliyle bu kabildendir.

وَقَدْ يَكُونُ مُرَادًا مِنْهُ التنويه بالْخبر فَيُجْعَلُ كَأَنَّهُ مِمَّا يَرُومُ الْمُتَكَلِّمُ تَشْبِيهَهُ ثُمَّ لَا يَجِدُ إِلَّا أَنْ يُشَبِّهَهُ بِنَفْسِهِ وَفِي هَذَا قَطْعٌ لِلنَّظَرِ عَنِ التَّشْبِيهِ فِي الْوَاقِعِ وَمِثْلُهُ قَوْلُ أَحَدِ شُعَرَاءِ فَزَارَةَ فِي الْأَدَبِ من «الحماسة» :

Bazen de bununla haberin önemini vurgulamak kastedilir; sanki konuşan onu bir şeye benzetmek istiyor da ancak kendisiyle benzetebiliyormuş gibi kılınır; bunda gerçekte teşbihten sarf-ı nazar etme vardır. Fezâre şairlerinden birinin «el-Hamâse»deki edep hakkındaki şu sözü de bunun gibidir:

كَذَلِك أُدِّبْتُ حَتَّى صَارَ مِنْ خُلُقِي ... أَنِّي رَأَيْتُ مِلَاكَ الشِّيمَةِ الْأَدَبَا

Böylece terbiye edildim ki sonunda huyum haline geldi; / Gördüm ki güzel ahlakın esası edeptir.

أَيْ أُدِّبْتُ هَذَا الْأَدَبَ الْكَامِنَ الْعَجِيبَ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Yani bu gizli, hayret verici edeple terbiye edildim. Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:

كَذَلِكَ خِيمُهُمْ وَلِكُلِّ قَوْمٍ ... إِذَا مَسَّتْهُمُ الضَّرَّاءُ خِيمُ

İşte böyledir onların huyu; her kavmin / Bir huyu vardır kendilerine darlık dokunduğunda.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ عِنْدَ شُرَّاحِ «الْكَشَّافِ» وَهُوَ الْحَقُّ، وَأَوْضَحُ مِنْهُ فِي هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ [الْأَنْعَام:

Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi orta bir ümmet kıldık” kavli «el-Keşşâf» şarihlerine göre bu kabildendir ve doğru olan da budur. Bu manada bundan daha açığı Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } “İşte böylece onların bir kısmını diğerleriyle denedik” [En'âm:

٥٣] فَإِنَّهُ لَمْ يَسْبِقْ ذِكْرُ شَيْءٍ غَيْرِ الَّذِي سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى فِتْنَةً أَخْذًا مِنْ فِعْلِ فَتَنَّا. وَالْإِشَارَةُ عَلَى هَذَا الْمَحْمَلِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ مَأْخُوذٌ مِنْ كَلَامٍ مُتَأَخِّرٍ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ كَمَا علمت آنِفا لِأَنَّهُ الْجعل الْمَأْخُوذِ مِنْ جَعَلْناكُمْ، وَتَأْخِيرُ الْمُشَارِ إِلَيْهِ عَنِ الْإِشَارَةِ اسْتِعْمَالٌ بَلِيغٌ فِي مَقَامِ التَّشْوِيقِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ [الْكَهْف: ٧٨] أَوْ مِنْ كَلَامٍ مُتَقَدِّمٍ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ كَمَا لِلْبَيْضَاوِيِّ إِذْ جَعَلَ الْمُشَارَ إِلَيْهِ هُوَ الْهَدْيَ الْمَأْخُوذَةَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:

53]. Zira { فَتَنَّا } fiilinden anlaşılan ve Yüce Allah'ın fitne (imtihan) olarak adlandırdığı şeyden başkası daha önce zikredilmemiştir. Bu yaklaşıma göre işaret edilen, az önce bildiğin gibi, işaret isminden sonraki kelamdan alınmıştır; çünkü { جَعَلْناكُمْ } ifadesinden alınan kılma (ca'l) fiilidir. Kendisine işaret edilenin işaretten sonraya bırakılması ise, Yüce Allah'ın: { قالَ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } “[Hızır] dedi ki: «İşte bu, benimle senin aranın ayrılmasıdır»” [Kehf: 78] kavlinde olduğu gibi merak ve teşvik makamında beliğ bir kullanımdır. Yahut Beyzâvî'ye göre işaret isminden önceki kelamdan alınmıştır; nitekim o, işaret edileni Yüce Allah'ın:

يَهْدِي مَنْ يَشاءُ [الْبَقَرَة: ١٤٢] وَلَعَلَّهُ رَأَى لُزُومَ تَقَدُّمِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ.

{ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Dilediğini hidayete erdirir” [Bakara: 142] kavlinden anlaşılan hidayet kılmıştır. Muhtemelen o, işaret edilenin öne geçmesinin zorunlu olduğunu görmüştür.

وَالْوَسَطُ اسْمٌ لِلْمَكَانِ الْوَاقِعِ بَيْنَ أَمْكِنَةٍ تُحِيطُ بِهِ أَوْ لِلشَّيْءِ الْوَاقِعِ بَيْنَ أَشْيَاءَ مُحِيطَةٍ بِهِ لَيْسَ هُوَ إِلَى بَعْضِهَا أَقْرَبَ مِنْهُ إِلَى بَعْضٍ عُرْفًا وَلَمَّا كَانَ الْوُصُولُ إِلَيْهِ لَا يَقَعُ إِلَّا بَعْدَ اخْتِرَاقِ مَا يُحِيطُ بِهِ أَخَذَ فِيهِ مَعْنَى الصِّيَانَةِ وَالْعِزَّةِ طَبْعًا كَوَسَطِ الْوَادِي لَا تَصِلُ إِلَيْهِ الرُّعَاةُ وَالدَّوَابُّ إِلَّا بَعْدَ أَكْلِ مَا فِي الْجَوَانِبِ فَيَبْقَى كَثِيرُ الْعُشْبِ وَالْكَلَأِ، وَوَضْعًا كَوَسَطِ الْمَمْلَكَةِ يُجْعَلُ مَحَلَّ قَاعِدَتِهَا وَوَسَطُ الْمَدِينَةِ يُجْعَلُ مَوْضِعَ قَصَبَتِهَا لِأَنَّ الْمَكَانَ الْوَسَطَ لَا يَصِلُ إِلَيْهِ الْعَدُوَّ بِسُهُولَةٍ، وَكَوَاسِطَةِ الْعِقْدِ لِأَنْفَسِ لُؤْلُؤَةٍ فِيهِ، فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ صَارَ مَعْنَى النَّفَاسَةِ وَالْعِزَّةِ وَالْخِيَارِ مِنْ لَوَازِمِ مَعْنَى الْوَسَطِ عُرْفًا فَأَطْلَقُوهُ عَلَى الْخِيَارِ النَّفِيسِ كِنَايَةً قَالَ زُهَيْرٌ:

Vasat (الْوَسَط), örfen kendisini kuşatan mekânlar arasında bulunan veya kendisini çevreleyen şeylerin ortasında yer alıp bunlardan birine diğerinden daha yakın olmayan bir şey için kullanılan bir isimdir. Ona ulaşmak ancak etrafını çevreleyen şeyleri yarıp geçtikten sonra mümkün olduğundan, gerek tabiat itibariyle -çobanların ve hayvanların ancak etraftakileri yedikten sonra ulaşabildiği ve böylece bol otlu ve çayırlı kalan vadinin ortası gibi- gerekse konum itibariyle -düşmanın kolayca ulaşamayacağı için krallığın ortasının başkent, şehrin ortasının da kale/merkez yapılması gibi ve kolyedeki en değerli incinin kolyenin tam ortasındaki olması gibi- korunma ve üstünlük manası kazanmıştır. İşte bu sebeple değerlilik, üstünlük ve seçkinlik manaları örfte vasat lafzının gereklerinden olmuş; böylece kinaye yoluyla seçkin ve değerli olan için bu kelimeyi kullanmışlardır. Züheyr şöyle demiştir:

هُمُ وَسَطٌ يَرْضَى الْأَنَامُ بِحُكْمِهِمْ ... إِذَا نَزَلَتْ إِحْدَى اللَّيَالِي بِمُعْضِلِ

Onlar öyle bir vasattır (seçkindir) ki, gecelerden biri içinden çıkılmaz bir dert getirdiğinde / Bütün insanlar onların hükmüne razı olur.

وَقَالَ تَعَالَى: قالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ [الْقَلَم: ٢٨] .

Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: { قالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ } “Onların en mutedil (akıllı ve hayırlı) olanı: «Ben size Allah'ı tesbih etmeli değil miydiniz dememiş miydim?» dedi” [Kalem: 28].

وَيُقَالُ أَوْسَطُ الْقَبِيلَةِ لِصَمِيمِهَا.

Kabilenin en seçkini ve özü için de «evsatü'l-kabîle» denir.

وَأَمَّا إِطْلَاقُ الْوَسَطِ عَلَى الصِّفَةِ الْوَاقِعَةِ عَدْلًا بَيْنَ خُلُقَيْنِ

Vasat kelimesinin, iki ahlak arasında adaletli ve dengeli olan sıfat için kullanılmasına gelince;

ذَمِيمَيْنِ فِيهِمَا إِفْرَاطٌ وَتَفْرِيطٌ كَالشَّجَاعَةِ بَيْنَ الْجُبْنِ وَالتَّهَوُّرِ، وَالْكَرَمِ بَيْنَ الشُّحِّ وَالسَّرَفِ وَالْعَدَالَةِ بَيْنَ الرَّحْمَةِ وَالْقَسَاوَةِ، فَذَلِكَ مَجَازٌ بِتَشْبِيهِ الشَّيْءِ الْمَوْهُومِ بِالشَّيْءِ الْمَحْسُوسِ فَلِذَلِكَ

Korkaklık ile atılganlık/delice cesaret arasındaki şecaat (cesaret), cimrilik ile israf arasındaki cömertlik ve aşırı acıma ile katı yüreklilik arasındaki adalet gibi içinde ifrat ve tefrit bulunan yerilmiş iki huyun dengeli ortasıdır. Bu, zihni olan bir şeyin somut bir şeye benzetilmesiyle yapılan bir mecazdır. Bu yüzdendir ki

رُوِيَ حَدِيثُ: «خَيْرُ الْأُمُورِ أَوْسَاطُهَا»

«İşlerin en hayırlısı orta (dengeli) olanıdır» hadisi rivayet edilmiştir.

وَسَنَدُهُ ضَعِيفٌ وَقَدْ شَاعَ هَذَانِ الإطلاقان حَتَّى صَارا حَقِيقَتَيْنِ عُرْفِيَّتَيْنِ.

Bunun senedi zayıftır. Bu iki kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki nihayetinde iki örfî hakikat haline gelmiştir.

فَالْوَسَطُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فُسِّرَ بِالْخِيَارِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ [آل عمرَان: ١١٠] وَفُسِّرَ بِالْعُدُولِ وَالتَّفْسِيرُ الثَّانِي رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ فِي «سنَنه» من حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ وَقَالَ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَالْجَمْعُ فِي التَّفْسِيرَيْنِ هُوَ الْوَجْهُ كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ.

Bu ayetteki «vasat» kelimesi, Yüce Allah'ın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân: 110] kavlinden ötürü «hayırlılar/seçkinler» olarak tefsir edilmiş; adaletli ve dengeli kimseler olarak da açıklanmıştır. İkinci tefsiri Tirmizî «Sünen»inde Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiş ve «hasen-sahih» demiştir. İki tefsirin birleştirilmesi, dokuzuncu mukaddimede açıkladığımız üzere en uygun olan yoldur.

وَوُصِفَتِ الْأُمَّةُ بِوَسَطٍ بِصِيغَةِ الْمُذَكَّرِ لِأَنَّهُ اسْمٌ جَامِدٌ فَهُوَ لِجُمُودِهِ يَسْتَوِي فِيهِ التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ مِثْلُ الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ فِي الْجُمُودِ وَالْإِشْعَارِ بِالْوَصْفِيَّةِ بِخِلَافِ نَحْوِ رَأَيْتُ الزَّيْدَيْنِ هَذَيْنِ فَإِنَّهُ وَصَفٌ بِاسْمٍ مُطَابِقٍ لِعَدَمِ دَلَالَتِهِ عَلَى صِفَةٍ بَلْ هُوَ إِشَارَةٌ مَحْضَةٌ لَا تشعر بِصفة فِي الذَّاتِ.

Ümmet kelimesi müzekker sığasıyla «vasat» olarak nitelenmiştir; çünkü o câmid (türememiş) bir isimdir. Câmid oluşu sebebiyle onda müzekkerlik ve müenneslik eşittir; tıpkı masdar ile nitelemedeki donukluk ve sıfat hissettirme gibi. «Şu iki Zeyd'i gördüm» terkibindeki durum ise bunun aksinedir; çünkü orada bir sıfata delalet etmemesi sebebiyle uyumlu bir isimle nitelenmiştir, aksine o zat içinde bir sıfat hissettirmeyen sırf bir işarettir.

وَضَمِيرُ الْمُخَاطَبِينَ هَنَا مُرَاد بِهِ جَمِيع الْمُسْلِمِينَ لِتَرَتُّبِهُ عَلَى الِاهْتِدَاءِ لِاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ فَيَعُمُّ كُلَّ مَنْ صَلَّى لَهَا، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ لِتَكُونُوا شُهَداءَ قَدْ فُسِّرَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ بِأَنَّهَا شَهَادَةُ الْأُمَّةِ كُلِّهَا عَلَى الْأُمَمِ فَلَا يَخْتَصُّ الضَّمِيرُ بِالْمَوْجُودِينَ يَوْمَ نُزُولِ الْآيَةِ.

Buradaki muhatap zamiriyle bütün Müslümanlar kastedilmektedir; çünkü bu, Kâbe'ye yönelme hidayetine bağlanmıştır ve dolayısıyla Kâbe'ye doğru namaz kılan herkesi kapsar. Ayrıca { لِتَكُونُوا شُهَداءَ } “şahitler olasınız diye” kavli sahih hadiste bütün ümmetin diğer ümmetler üzerindeki şahitliği olarak açıklandığı için zamir, ayetin indiği gün mevcut olanlara mahsus değildir.

وَالْآيَةُ ثَنَاءٌ على الْمُسلمين بِأَن اللَّهَ قَدِ ادَّخَرَ لَهُمُ الْفَضْلَ وَجَعَلَهُمْ وَسَطًا بِمَا هَيَّأَ لَهُمْ

Ayet, Allah'ın Müslümanlar için fazileti sakladığı ve şeriatı beyan etme hususunda hazırladığı sebepler vesilesiyle onları vasat kıldığı için Müslümanlara yönelik bir övgüdür.

مِنْ أَسْبَابِهِ فِي بَيَانِ الشَّرِيعَةِ بَيَانًا جَعَلَ أَذْهَانَ أَتْبَاعِهَا سَالِمَةً مِنْ أَنْ تُرَوَّجَ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَاتُ الَّتِي رَاجَتْ عَلَى الْأُمَمِ، قَالَ فَخْرُ الدِّينِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا وسطا بمنعي أَنَّهُمْ مُتَوَسِّطُونَ فِي الدِّينِ بَيْنَ الْمُفْرِطِ وَالْمُفَرِّطِ وَالْغَالِي وَالْمُقَصِّرِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَغْلُوا كَمَا غَلَتِ النَّصَارَى فَجَعَلُوا الْمَسِيحَ ابْنَ اللَّهِ، وَلَمْ يُقَصِّرُوا كَمَا قَصَّرَتِ الْيَهُودُ فَبَدَّلُوا الْكُتُبَ وَاسْتَخَفُّوا بِالرُّسُلِ.

Öyle bir açıklama yapmıştır ki, bu şeriata tabi olanların zihinleri diğer ümmetler arasında yayılan sapıklıkların kendilerine bulaşmasından korunmuştur. Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: Dinde ifrat ve tefrit, aşırıya gitme ve gevşek davranma arasında dengeli olmaları anlamında vasat olmaları caizdir; çünkü onlar Hristiyanların aşırı giderek Mesih'i Allah'ın oğlu edinmeleri gibi aşırı gitmemişler, Yahudilerin kitapları tahrif edip peygamberleri hafife almaları gibi de gevşek davranmamışlardır.

وَاسْتَدَلَّ أَهْلُ أُصُولِ الْفِقْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ إِجْمَاعَ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ أَيِ الْمُجْتَهِدِينَ حُجَّةٌ شَرْعِيَّةٌ فِيمَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ (١) ، وَفِي بَيَانِ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ طُرُقٌ:

Fıkıh usulü âlimleri bu ayeti, ümmetin âlimlerinin yani müctehidlerinin icmâının üzerinde ittifak ettikleri konularda şer'î bir delil olduğuna delil getirmişlerdir (1). Bu delil getirmenin açıklanmasında birkaç yöntem vardır: