Binûn

2- Bakara Suresi — 43. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْأَوَّلُ قَالَ الْفَخْرُ إِنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ عَنْ عَدَالَةِ الْأُمَّةِ وَخَيْرِيَّتِهَا فَلَوْ أَقْدَمُوا عَلَى مَحْظُورٍ لَمَا اتَّصَفُوا بِالْخَيْرِيَّةِ وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ وَجَبَ كَوْنُ قَوْلِهِمْ حُجَّةً اه، أَيْ لِأَنَّ مَجْمُوعَ الْمُجْتَهِدِينَ عُدُولٌ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنِ احْتِمَالِ تَخَلُّفِ وَصْفِ الْعَدَالَةِ فِي بَعْضِ أَفْرَادِهِمْ، وَيُبْطِلُ هَذَا أَنَّ الْخَطَأَ لَا يُنَافِي الْعَدَالَةَ وَلَا الْخَيْرِيَّةَ فَلَا تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى عِصْمَتِهِمْ مِنَ الْخَطَأِ فِيمَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ

Birincisi: Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah Teâlâ, ümmetin adaletini ve hayırlı oluşunu haber vermiştir. Şayet haram bir şeye kalkışsalardı hayırlılık vasfını kazanamazlardı. Bu durum sabit olunca onların sözünün delil (hüccet) olması zorunlu hale gelir." [Sözün sonu]. Yani bazı fertlerinde adalet vasfının bulunmama ihtimali bir kenara bırakıldığında, müctehidlerin tamamı bütünüyle adildir. Ancak bu delillendirmeyi, hatanın adalete ve hayırlı olmaya zıt olmaması geçersiz kılmaktadır. Dolayısıyla ayet, üzerinde icmâ ettikleri hususlarda onların hatadan korunmuş (masum) olduklarına delalet etmez.

وَهَذَا رَدٌّ مُتَمَكِّنٌ، وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ الْعَدَالَةَ الْكَامِلَةَ الَّتِي هِيَ التَّوَسُّطُ بَيْنَ طَرَفَيْ إِفْرَاطٍ وَتَفْرِيطٍ تَسْتَلْزِمُ الْعِصْمَةَ مِنْ وُقُوعِ الْجَمِيعِ فِي الْخَطَأِ فِي الْأَقْوَالِ وَالْأَفْعَالِ وَالْمُعْتَقَدَاتِ.

Bu güçlü bir itirazdır. Buna şöyle cevap verilmiştir: İfrat ve tefrit uçları arasındaki denge demek olan kâmil adalet, sözlerde, fiillerde ve inançlarda hepsinin birden hataya düşmekten masum olmasını gerektirir.

الطَّرِيقُ الثَّانِي قَالَ الْبَيْضَاوِيُّ لَوْ كَانَ فِيمَا اتَّفَقُوا عَلَيْهِ بَاطِلٌ لَانْثَلَمَتْ عَدَالَتُهُمُ اهـ، يَعْنِي أَنَّ الْآيَةَ اقْتَضَتِ الْعَدَالَةَ الْكَامِلَةَ لِاجْتِمَاعِ الْأُمَّةِ فَلَوْ كَانَ إِجْمَاعُهُمْ عَلَى أَمْرٍ بَاطِلٍ لَانْثَلَمَتْ عَدَالَتُهُمْ أَيْ كَانَتْ نَاقِصَةً وَذَلِكَ لَا يُنَاسِبُ الثَّنَاءَ عَلَيْهِمْ بِمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهَذَا يَرْجِعُ إِلَى الطَّرِيقِ الْأَوَّلِ.

İkinci yöntem: Beyzâvî şöyle demiştir: Üzerinde ittifak ettikleri hususlarda batıl bir şey olsaydı adaletleri zedelenirdi. [Sözün sonu]. Yani ayet, ümmetin birlikteliği için tam bir adaleti iktiza etmiştir; eğer onların icmâı batıl bir şey üzerine olsaydı adaletleri zedelenir yani eksik olurdu ve bu da bu ayetteki övgüye uygun düşmezdi. Bu da birinci yönteme dönmektedir.

الطَّرِيقُ الثَّالِثُ قَالَ جَمَاعَةٌ الْخِطَابُ لِلصَّحَابَةِ وَهُمْ لَا يُجْمِعُونَ عَلَى خَطَأٍ فَالْآيَةُ حُجَّةٌ عَلَى الْإِجْمَاعِ فِي الْجُمْلَةِ، وَيُرَدُّ عَلَيْهِ أَنَّ عَدَالَةَ الصَّحَابَةِ لَا تُنَافِي الْخَطَأَ فِي الِاجْتِهَادِ وَقَدْ يَكُونُ إِجْمَاعُهُمْ عَنِ اجْتِهَادٍ أَمَّا إِجْمَاعُهُمْ عَلَى مَا هُوَ مِنْ طَرِيقِ النَّقْلِ فَيَنْدَرِجُ فِيمَا سَنَذْكُرُهُ.

Üçüncü yöntem: Bir topluluk şöyle demiştir: Hitap sahabeleredir ve onlar hata üzerinde icmâ etmezler; dolayısıyla ayet genel olarak icmâın hüccet olduğuna delildir. Buna karşı şöyle itiraz edilir: Sahabenin adaleti içtihatta hata yapmaya aykırı değildir ve onların icmâı bazen içtihattan kaynaklanabilir. Nakil yoluyla gelen hususlardaki icmâlarına gelince, bu zikredeceğimiz kısma dahil olur.

وَالْحَقُّ عِنْدِي أَنَّ الْآيَةَ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ الْوَصْفَ الْمَذْكُورَ فِيهَا مَدْحٌ لِلْأُمَّةِ كُلِّهَا لَا لِخُصُوصِ عُلَمَائِهَا فَلَا مَعْنًى لِلِاحْتِجَاجِ بِهَا مِنْ هَاتِهِ الْجِهَةِ عَلَى حُجِّيَّةِ الْإِجْمَاعِ الَّذِي هُوَ مِنْ أَحْوَالِ بَعْضِ الْأُمَّةِ لَا مِنْ أَحْوَالِ جَمِيعِهَا، فَالْوَجْهُ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى حُجِّيَّةِ إِجْمَاعِ جَمِيعِ الْأُمَّةِ فِيمَا طَرِيقُهُ النَّقْلُ لِلشَّرِيعَةِ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالتَّوَاتُرِ وَبِمَا عُلِمَ مِنَ الدِّينِ بِالضَّرُورَةِ وَهُوَ اتِّفَاقُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى نِسْبَةِ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ أَوْ صفة للنبيء ﷺ مِمَّا هُوَ تَشْرِيعٌ مُؤَصَّلٌ أَوْ بَيَانٌ مُجْمَلٌ مِثْلُ أَعْدَادِ الصَّلَوَاتِ وَالرَّكَعَاتِ وَصِفَةِ الصَّلَاةِ وَالْحَجِّ وَمِثْلُ نَقْلِ الْقُرْآنِ، وَهَذَا

Bana göre doğru olan şudur: Ayet, içinde zikredilen vasfın sadece âlimlerine değil bütün ümmete yönelik bir övgü olduğu hususunda açıktır. Dolayısıyla ayetle bu yönden, bütün ümmetin değil de ümmetin bazısının hali olan [müctehidlerin] icmâının hüccet oluşuna delil getirmenin bir anlamı yoktur. Uygun olan yön şudur: Ayet, şeriatın nakil yoluyla gelen hususlarında bütün ümmetin icmâının hüccet olduğuna delalet eder; bu da tevatürle ve dinden zorunlu olarak bilinen şeylerle ifade edilen husustur. Yani Müslümanların, namazların ve rekâtların sayısı, namazın ve haccın kılınış şekli ve Kur'an'ın nakledilmesi gibi temel bir teşrî veya mücmel bir açıklama niteliğindeki bir sözü, fiili veya sıfatı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet etme üzerindeki ittifakıdır. Bu da

مِنْ أَحْوَالِ إِثْبَاتِ الشَّرِيعَةِ، بِهِ فُسِّرَتِ الْمُجْمَلَاتُ وَأُسِّسَتِ الشَّرِيعَةُ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي قَالُوا بِكَفْرِ جَاحِدِ الْمَجْمَعِ عَلَيْهِ مِنْهُ (١) ، وَهُوَ الَّذِي اعْتَبَرَ فِيهِ أَبُو بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيُّ وِفَاقَ الْعَوَامِّ وَاعْتَبَرَ فِيهِ غَيْرُهُ عَدَدَ التَّوَاتُرِ، وَهُوَ الَّذِي يَصِفُهُ كَثِيرٌ مِنْ قُدَمَاءِ الْأُصُولِيِّينَ بِأَنَّهُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْأَدِلَّةِ كُلِّهَا (٢) .

Şeriatın ispatı hallerindendir; mücmel hükümler bununla açıklanmış ve şeriat bununla temellendirilmiştir. Üzerinde icmâ edilen bu kısmını inkâr edenin kâfir olacağını söyledikleri husus da işte budur (1). Ebû Bekir el-Bâkıllânî'nin avamın mutabakatını şart koştuğu, başkalarının ise tevatür sayısını şart koştuğu husus budur. Eski usulcülerin çoğunun bütün delillerden önce geldiğini belirttikleri husus da yine budur (2).

وَأَمَّا كَوْنُ الْآيَةِ دَلِيلًا عَلَى حُجِّيَّةِ إِجْمَاعِ الْمُجْتَهِدِينَ عَنْ نَظَرٍ وَاجْتِهَادٍ فَلَا يُؤْخَذُ مِنَ الْآيَةِ إِلَّا بِأَنْ يُقَالَ إِنَّ الْآيَةَ يُسْتَأْنَسُ بِهَا لِذَلِكَ فَإِنَّهَا لَمَّا أَخْبَرَتْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ هَذِهِ الْأُمَّةَ وَسَطًا وَعَلِمْنَا أَنَّ الْوَسَطَ هُوَ الْخِيَارُ الْعَدْلُ الْخَارِجُ مِنْ بَيْنِ طَرَفَيْ إِفْرَاطٍ وَتَفْرِيطٍ عَلِمْنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَكْمَلَ عُقُولَ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِمَا تُنَشَّأُ عَلَيْهِ عُقُولُهُمْ مِنَ الِاعْتِيَادِ بِالْعَقَائِدِ الصَّحِيحَةِ وَمُجَانَبَةِ الْأَوْهَامِ السَّخِيفَةِ الَّتِي سَاخَتْ فِيهَا عُقُولُ الْأُمَمِ، وَمِنَ الِاعْتِيَادِ بِتَلَقِّي الشَّرِيعَةِ مِنْ طُرُقِ الْعُدُولِ وَإِثْبَاتِ أَحْكَامِهَا بِالِاسْتِدْلَالِ اسْتِنْبَاطًا بِالنِّسْبَةِ لِلْعُلَمَاءِ وَفَهْمًا بِالنِّسْبَةِ لِلْعَامَّةِ، فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَزِمَ مِنْ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ عُقُولَ أَفْرَادِ هَاتِهِ الْأُمَّةِ عُقُولٌ قَيِّمَةٌ وَهُوَ مَعْنَى كَوْنِهَا وَسَطًا، ثُمَّ هَذِهِ الِاسْتِقَامَةُ تَخْتَلِفُ بِمَا يُنَاسِبُ كُلَّ طَبَقَةٍ مِنَ الْأُمَّةِ وَكُلَّ فَرْدٍ، وَلَمَّا كَانَ الْوَصْفُ الَّذِي ذُكِرَ

Ayetin, nazar ve ictihada dayalı müctehid icmâının hüccet oluşuna delil teşkil etmesine gelince; bu husus ayetten ancak onun bu konuya bir istinâs (destekleyici delil) kılındığı söylenerek anlaşılabilir. Zira ayet, Allah Teâlâ'nın bu ümmeti vasat kıldığını haber verip biz de vasatın, ifrat ve tefrit uçlarının dışında kalan en hayırlı ve adil [tutum] olduğunu bildiğimizde, Allah Teâlâ'nın bu ümmetin akıllarını kemale erdirdiğini anlarız. Bu da onların akıllarının sahih akidelere alışması, [geçmiş] ümmetlerin akıllarının içine battığı tutarsız kuruntulardan uzak durması; şeriatı adil/güvenilir yollardan almaya ve onun hükümlerini âlimler açısından istinbat (hüküm çıkarma), avam açısından ise anlayıp kavrama suretiyle delillendirip ispatlamaya alışması sayesinde gerçekleşmiştir. Durum böyle olunca ayetin anlamından şu netice çıkar: Bu ümmetin fertlerinin akılları sağlam ve dosdoğru akıllardır; ki onların vasat olmasının anlamı da budur. Sonra bu istikamet, ümmetin her tabakasına ve her ferdine uygun düşecek şekilde farklılık gösterir. Zikredilen vasıf...

أَثْبَتَ لِمَجْمُوعِ الْأُمَّةِ قُلْنَا إِنَّ هَذَا الْمَجْمُوعَ لَا يَقَعُ فِي الضَّلَالِ لَا عَمْدًا وَلَا خَطَأً، أَمَّا التَّعَمُّدُ فَلِأَنَّهُ يُنَافِي الْعَدَالَةَ وَأَمَّا الْخَطَأُ فَلِأَنَّهُ يُنَافِي الْخِلْقَةَ عَلَى اسْتِقَامَةِ الرَّأْيِ فَإِذَا جَازَ الْخَطَأُ عَلَى آحَادِهِمْ لَا يَجُوزُ تَوَارُدُ جَمِيعِ عُلَمَائِهِمْ عَلَى الْخَطَأِ نَظَرًا، وَقَدْ وَقَعَ الْأَمْرَانِ لِلْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ فَأَجْمَعُوا عَلَى الْخَطَأِ مُتَابَعَةً لِقَوْلِ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لِأَنَّ شَرَائِعَهُمْ لَمْ تُحَذِّرْهُمْ مِنْ ذَلِكَ أَوْ لِأَنَّهُمْ أَسَاءُوا تَأْوِيلَهَا، ثُمَّ إِنَّ الْعَامَّةَ تَأْخُذُ نَصِيبًا مِنْ هَذِهِ الْعِصْمَةِ فِيمَا هُوَ مِنْ خَصَائِصِهَا وَهُوَ الْجُزْءُ النَّقْلِيُّ فَقَطْ وَبِهَذَا يَنْتَظِمُ الِاسْتِدْلَالُ.

Bütün ümmet için sabit olunca, deriz ki: Bu bütünlük kasten de hataen de sapıklığa düşmez. Kastî olana gelince; çünkü bu adalete aykırıdır. Hataya gelince; çünkü bu da fıtraten doğru görüşlü olmaya aykırıdır. Tek tek fertlerin hata yapması caiz olsa bile, bütün âlimlerinin görüş bazında hatada birleşmesi caiz değildir. Oysa geçmiş ümmetlerde her iki durum da gerçekleşmiş; kendi şeriatları onları bundan sakındırmadığı veya şeriatlarını yanlış yorumladıkları için içlerinden birinin sözüne uyarak hatada icmâ etmişlerdir. Sonra avam da bu masumiyetten sadece kendilerine has olan nakil kısmında payını alır; işte bu şekilde delil getirme intizam kazanır.

وَقَوْلُهُ: لِتَكُونُوا شُهَداءَ عِلَّةٌ لِجَعْلِهِمْ وَسَطًا فَإِنَّ أَفْعَالَ اللَّهِ تَعَالَى كُلَّهَا مَنُوطَةٌ بِحِكَمٍ وَغَايَاتٍ لِعِلْمِهِ تَعَالَى وَحِكْمَتِهِ وَذَلِكَ عَنْ إِرَادَةٍ وَاخْتِيَارٍ لَا كَصُدُورِ الْمَعْلُولِ عَنِ الْعِلَّةِ كَمَا يَقُولُ بَعْضُ الْفَلَاسِفَةِ، وَلَا بِوُجُوبٍ وَإِلْجَاءٍ كَمَا تُوهِمُهُ عِبَارَاتُ الْمُعْتَزِلَةِ وَإِنْ كَانَ مُرَادُهُمْ

{ لِتَكُونُوا شُهَداءَ } “şahitler olasınız diye” kavli, onların vasat kılınmasının illetidir (gerekçesidir). Zira Allah Teâlâ'nın bütün fiilleri, O'nun ilmi ve hikmeti gereği birtakım hikmetlere ve gayelere bağlıdır. Bu da bazı filozofların dediği gibi illetten ma'lûlün zorunlu çıkması şeklinde olmadığı gibi, Mu'tezile'nin ifadelerinin vehmettirdiği şekilde bir zorunluluk ve mecburiyetle de değildir; gerçi onların muradı

مِنْهَا خَيْرًا فَإِنَّهُمْ أَرَادُوا أَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ لِذَاتِهِ تَعَالَى لِكَمَالِ حِكْمَتِهِ.

Bununla iyi bir şeydir; zira onlar hikmetinin mükemmelliğinden ötürü bunun Yüce Allah'ın zatı için gerekli olduğunu kastetmişlerdir.

وَ (النَّاسُ) عَامٌّ وَالْمُرَادُ بِهِمُ الْأُمَمُ الْمَاضُونَ وَالْحَاضِرُونَ وَهَذِهِ الشَّهَادَةُ دُنْيَوِيَّةٌ وَأُخْرَوِيَّةٌ. فَأَمَّا الدُّنْيَوِيَّةُ فَهِيَ حُكْمُ هَاتِهِ الْأُمَّةِ عَلَى الْأُمَمِ الْمَاضِينَ وَالْحَاضِرِينَ بِتَبْرِيرِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ بِالرُّسُلِ الْمَبْعُوثِينَ فِي كُلِّ زَمَانٍ وَبِتَضْلِيلِ الْكَافِرِينَ مِنْهُمْ بِرُسُلِهِمْ وَالْمُكَابِرِينَ فِي الْعُكُوفِ عَلَى مِلَلِهِمْ بَعْدَ مَجِيءِ نَاسِخِهَا وَظُهُورِ الْحَقِّ، وَهَذَا حُكْمٌ تَارِيخِيٌّ ديني عَلَيْهِ إِذَا نَشَأَتْ عَلَيْهِ الْأُمَّةُ نَشَأَتْ عَلَى تَعَوُّدِ عَرْضِ الْحَوَادِثِ كُلِّهَا عَلَى مِعْيَارِ النَّقْدِ الْمُصِيبِ.

«en-Nâs» (insanlar) kelimesi geneldir; bununla geçmiş ve şimdiki ümmetler kastedilmektedir. Bu şahitlik ise hem dünyevî hem de uhrevîdir. Dünyevî şahitliğe gelince: Bu ümmetin, her devirde gönderilen peygamberlere inanan geçmiş ve şimdiki ümmetleri haklı çıkarmakla; peygamberlerini inkâr eden ve hükmü kaldıran geldikten ve hak ortaya çıktıktan sonra kendi dinlerinde inatla direten kâfirleri ise saptırmakla (haksız bulmakla) verdikleri hükümdür. Bu, üzerine ümmet yetiştiğinde bütün hadiseleri doğru bir tenkit ölçütüne vurmaya alışarak yetiştiği dinî ve tarihî bir hükümdür.

وَالشَّهَادَةُ الْأُخْرَوِيَّةُ هِيَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ (١)

Uhrevî şahitliğe gelince; Buhârî (1)

وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «يُجَاءُ بِنُوحٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُقَالُ لَهُ هَلْ بَلَّغْتُ فَيَقُولُ نَعَمْ يَا رَبِّ فَتُسْأَلُ أُمَّتُهُ هَلْ بَلَّغَكُمْ فَيَقُولُونَ مَا جَاءَنَا مِنْ نَذِيرٍ فَيَقُولُ اللَّهُ مَنْ شُهُودُكَ فَيَقُولُ مُحَمَّدٌ وَأُمَّتُهُ فَيُجَاءُ بِكُمْ فَتَشْهَدُونَ ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً قَالَ عَدْلًا لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً

ve Tirmizî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Kıyamet günü Nûh getirilir ve ona: Tebliğ ettin mi? denilir. O da: Evet ya Rabbi, der. Ümmetine: Size tebliğ etti mi? diye sorulur; onlar: Bize hiçbir uyarıcı gelmedi, derler. Allah: Senin şahitlerin kimdir? buyurur; o da: Muhammed ve ümmetidir, der. Bunun üzerine siz getirilirsiniz ve şahitlik edersiniz.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “İşte böylece insanların üzerine şahitler olasınız, Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi orta bir ümmet kıldık” ayetini okudu; [orta] adil demektir, dedi.

اه. فَقَوْلُهُ «ثُمَّ قَرَأَ» يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الشَّهَادَةَ مِنْ جُمْلَةِ مَعْنَى الْآيَةِ لَا أَنَّهَا عَيْنُ مَعْنَى الْآيَةِ، وَالظَّاهِرُ مِنَ التَّعْلِيلِ هُوَ الشَّهَادَةُ الْأُولَى لِأَنَّهَا الْمُتَفَرِّعَةُ عَنْ جَعَلْنَا أُمَّةً وَسَطًا، وَأَمَّا مَجِيءُ شَهَادَةِ الْآخِرَةِ عَلَى طِبْقِهَا فَذَلِكَ لِمَا عَرَفْنَاهُ مِنْ أَنَّ أَحْوَالَ الْآخِرَةِ تَكُونُ عَلَى وَفْقِ أَحْوَالِ الدُّنْيَا قَالَ تَعَالَى: مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى، قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ

[Hadisin sonu]. Onun «Sonra okudu» ifadesi, bu şahitliğin ayetin manasının bizzat kendisi değil de kapsamındaki manalardan biri olduğuna delalet eder. Gerekçelendirmeden zâhir olan ise birinci şahitliktir; çünkü orta bir ümmet kılınmaktan doğan odur. Ahiret şahitliğinin de buna uygun şekilde gelmesine gelince; bu, bildiğimiz üzere ahiret hallerinin dünya hallerine uygun olması sebebiyledir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى } “Kim benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz. O: «Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin, oysa ben gören biriydim?» der. [Allah] buyurur ki: «İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun; bugün de aynı şekilde unutulursun»”

[طه: ١٢٤- ١٢٦] .

[Tâhâ: 124-126].

وَمِنْ مُكَمِّلَاتِ مَعْنَى الشَّهَادَةِ عَلَى النَّاسِ فِي الدُّنْيَا وُجُوبُ دَعْوَتِنَا الْأُمَمَ لِلْإِسْلَامِ، لِيَقُومَ ذَلِكَ مَقَامَ دَعْوَةِ الرَّسُولِ إِيَّاهُمْ حَتَّى تَتِمَّ الشَّهَادَةُ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ عَلَى الْمُعْرِضِينَ.

Dünyada insanlar üzerine şahitlik etme manasının tamamlayıcılarından biri de ümmetleri İslam'a davet etmemizin farz olmasıdır; ta ki bu, Resul'ün onları davet etmesi yerine geçsin ve aralarından inananların yüz çevirenler aleyhindeki şahitliği tamam olsun.

وَالشَّهَادَةُ عَلَى الْأُمَمِ تَكُونُ لَهُمْ وَعَلَيْهِمْ، وَلَكِنَّهُ اكْتَفَى فِي الْآيَةِ بِتَعْدِيَتِهَا بِعَلَى إِشَارَةً إِلَى أَنَّ مُعْظَمَ شَهَادَةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَأَهَمُّهَا شَهَادَتُهُمْ عَلَى الْمُعْرِضِينَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ شَهِدَ لَهُمْ إِيمَانُهُمْ فَالِاكْتِفَاءُ بِعَلَى تَحْذِيرٌ لِلْأُمَمِ مِنْ أَنْ يَكُونُوا بِحَيْثُ يُشْهَدُ عَلَيْهِمْ وَتَنْوِيهٌ بِالْمُسْلِمِينَ بِحَالَةِ سَلَامَتِهِمْ مِنْ وَصْمَةِ أَنْ يَكُونُوا مِمَّنْ يُشْهَدُ عَلَيْهِمْ وَبِحَالَةِ تَشْرِيفِهِمْ بِهَاتِهِ الْمَنْقَبَةِ وَهِيَ إِثْقَافُ الْمُخَالِفِينَ لَهُمْ بِمُوجِبِ شَهَادَتِهِمْ.

Ümmetler üzerine şahitlik hem onların lehine hem de aleyhine olur. Ancak ayette şahitliğin «alâ» harf-i cerriyle geçişli kılınmasıyla yetinilmiştir; bu da bu ümmetin şahitliğinin çoğunun ve en önemlisinin yüz çevirenlerin aleyhine olacağına bir işarettir. Çünkü müminlerin lehine zaten imanları şahitlik etmiştir. Dolayısıyla «alâ» ile yetinilmesi, aleyhlerine şahitlik edilecek duruma düşmekten ümmetler için bir uyarıdır; Müslümanlar için ise aleyhlerine şahitlik edilecek kimselerden olma lekesinden uzak bulunmaları haliyle ve şahitliklerinin gereği olarak kendilerine muhalefet edenleri susturup alt etme şerefine nail olmaları haliyle bir övgüdür.

وَقَوْلُهُ: وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً مَعْطُوفٌ عَلَى الْعِلَّةِ وَلَيْسَ عِلَّةً ثَانِيَةً لِأَنَّهُ لَيْسَ مَقْصُودًا بِالذَّاتِ بَلْ هُوَ تَكْمِيلٌ لِلشَّهَادَةِ الْأُولَى لِأَنَّ جَعْلَنَا وَسَطًا يُنَاسِبُهُ عَدَمُ الِاحْتِيَاجِ إِلَى

{ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun” kavli illete matuftur, ikinci bir illet değildir; çünkü bizzat kastedilen bu olmayıp birinci şahitliğin bir tamamlayıcısıdır. Zira bizim vasat kılınmamıza uygun düşen durum, bizim lehimize

الشَّهَادَةِ لَنَا وَانْتِفَاءُ الشَّهَادَةِ عَلَيْنَا، فَأَمَّا الدُّنْيَوِيَّةُ فَشَهَادَةُ الرَّسُولِ عَلَيْنَا فِيهَا هِيَ شَهَادَتُهُ بِذَاتِهِ عَلَى مُعَاصِرِيهِ وَشَهَادَةُ شَرْعِهِ عَلَى الَّذِينَ أَتَوا بعده إِنَّمَا بِوَفَائِهِمْ مَا أَوْجَبَهُ عَلَيْهِمْ شَرْعُهُ وَإِمَّا بِعَكْسِ ذَلِكَ، وَأَمَّا الْأُخْرَوِيَّةُ فَهِيَ مَا رُوِيَ فِي الْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ مِنْ شَهَادَةِ الرَّسُولِ بِصِدْقِ الْأُمَّةِ فِيمَا شَهِدَتْ بِهِ، وَمَا

Şahitliğe ihtiyaç duyulmaması ve aleyhimize şahitliğin ortadan kalkmasıdır. Dünyevî şahitliğe gelince: Resul'ün bizim üzerimizdeki şahitliği, bizzat kendi çağdaşlarına şahitliği ve şeriatının da kendisinden sonra gelenlere şahitliğidir; bu da ya şeriatının kendilerine farz kıldığı şeyleri yerine getirmeleriyle ya da bunun aksiyledir. Uhrevî şahitliğe gelince: Bu, geçen hadiste rivayet edilen Resul'ün ümmetin yaptığı şahitlikte doğruluğuna şahitlik etmesi ve

رُوِيَ فِي الْحَدِيثِ الْآخَرِ فِي «الْمُوَطَّأ» و «الصِّحَاح» : «فَلَيُذَادَنَّ أَقْوَامٌ عَنْ حَوْضِي فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُمَّتِي فَيُقَالُ إِنَّكَ لَا تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ إِنَّهُمْ بَدَّلُوا وَغَيَّرُوا فَأَقُولُ سُحْقًا سُحْقًا لِمَنْ بَدَّلَ بَعْدِي»

«el-Muvatta» ve «Sıhâh»taki diğer bir hadiste rivayet edilen şu husustur: «Birtakım topluluklar havuzumdan uzaklaştırılacaktır. Ben: Ey Rabbim, onlar benim ümmetimdir! diyeceğim. Bana: Sen onların senden sonra neler ihdas ettiklerini bilmezsin; onlar değiştirdiler ve başkalaştırdılar, denilecek. Bunun üzerine ben: Benden sonra değiştirenler uzak olsun, uzak olsun! diyeceğim.»

. وَتَعْدِيَةُ شَهَادَةِ الرَّسُولِ عَلَى الْأُمَّةِ بِحَرْفِ عَلَى مُشَاكَلَةً لِقَوْلِهِ قَبْلَهُ لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَإِلَّا فَإِنَّهَا شَهَادَةٌ لِلْأُمَّةِ وَقِيلَ بَلْ لِتَضْمِينِ شَهِيداً مَعْنَى رَقِيبًا وَمُهَيْمِنًا فِي الْمَوْضِعَيْنِ كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» .

Resul'ün ümmet üzerindeki şahitliğinin «alâ» harfiyle geçişli kılınması, öncesindeki { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “insanlar üzerine şahitler olasınız diye” kavliyle lafız uyumu (müşâkele) içindir; aksi halde bu, ümmetin lehine bir şahitliktir. «el-Keşşâf»ta geçtiği üzere her iki yerde de «şehîd» kelimesine murakıp ve gözetleyici manası verilmesi sebebiyle olduğu da söylenmiştir.

وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى التَّنْوِيهِ بِالشَّهَادَةِ وَتَشْرِيفِهَا حَتَّى أَظْهَرَ الْعَلِيمُ بِكُلِّ شَيْءٍ أَنَّهُ لَا يَقْضِي إلّا بعد حصطولها. وَيُؤْخَذُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الشَّاهِدَ شَهِيدٌ بِمَا حَصَلَ لَهُ مِنَ الْعِلْمِ وَإِنْ لَمْ يَشْهَدْهُ الْمَشْهُودُ عَلَيْهِ وَأَنَّهُ يَشْهَدُ عَلَى الْعِلْمِ بِالسَّمَاعِ وَالْأَدِلَّةِ الْقَاطِعَةِ وَإِنْ لم ير بِعَيْنِه أَوْ يَسْمَعْ بِأُذُنَيْهِ، وَأَنَّ التَّزْكِيَةَ أَصْلٌ عَظِيمٌ فِي الشَّهَادَةِ، وَأَنَّ الْمُزَكِّيَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ وَأَعْدَلَ مِنَ الْمُزَكَّى، وَأَنَّ الْمُزَكَّى لَا يَحْتَاجُ لِلتَّزْكِيَةِ، وَأَنَّ الْأُمَّةَ لَا تَشْهَدُ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ وَلِهَذَا

Bu ayet, her şeyi bilen Allah'ın ancak o gerçekleştikten sonra hüküm verdiğini gösterecek kadar şahitliğin önemine ve şerefine delalet etmiştir. Ayetten şu sonuçlar çıkarılır: Şahit, aleyhine şahitlik edilen kimseyi bizzat görmemiş olsa bile elde ettiği bilgiyle şahittir; gözüyle görmemiş veya kulaklarıyla duymamış olsa dahi işitme yoluyla elde edilen bilgiye ve kesin delillere dayanarak şahitlik eder. Tezkiye (şahidin güvenilirliğini tasdik) şahitlikte çok büyük bir esastır. Tezkiye edenin, tezkiye edilenden daha faziletli ve daha âdil olması gerekir. Tezkiye edenin kendisi ise tezkiyenin yapılmasına muhtaç değildir. Ümmet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aleyhine şahitlik edemez; bu sebepledir ki

كَانَ يَقُولُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ: «أَلَاَ هَلْ بَلَّغْتُ فَيَقُولُونَ نَعَمْ فَيَقُولُ اللَّهُمَّ اشْهَدْ»

Veda Haccı'nda şöyle buyuruyordu: «Dikkat edin, tebliğ ettim mi? Onlar: Evet, diyorlardı. Bunun üzerine: Allah'ım şahit ol! buyuruyordu.»

فَجَعَلَ اللَّهَ هُوَ الشَّاهِدَ عَلَى تَبْلِيغِهِ وَهَذَا مِنْ أَدَقِّ النُّكَتِ.

Böylece tebliğ ettiğine şahit olarak bizzat Allah'ı kılmıştır; bu da en ince nüktelerdendir.

وَتَقْدِيمُ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ عَلَى عَامِلِهِ لَا أُرَاهُ إِلَّا لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ

Câr ve mecrûrun âmilinden önce getirilmesini (takdîmini), sırf

بِتَشْرِيفِ أَمْرِ هَذِهِ الْأُمَّةِ حَتَّى أَنَّهَا تَشْهَدُ عَلَى الْأُمَمِ وَالرُّسُلِ وَهِيَ لَا يَشْهَدُ عَلَيْهَا إِلَّا رَسُولُهَا، وَقَدْ يَكُونُ تَقْدِيمُهُ لِتَكُونَ الْكَلِمَةُ الَّتِي تُخْتَمُ بِهَا الْآيَةُ فِي مَحَلِّ الْوَقْفِ كَلِمَةً ذَاتَ حَرْفِ مَدٍّ قَبْلَ الْحَرْفِ الْأَخِيرِ لِأَنَّ الْمَدَّ أَمْكَنُ لِلْوَقْفِ وَهَذَا مِنْ بَدَائِعِ فَصَاحَةِ الْقُرْآنِ، وَقِيلَ تَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ مُفِيدٌ لِقَصْرِ الْفَاعِلِ عَلَى الْمَفْعُولِ وَهُوَ تَكَلُّفٌ وَمِثْلُهُ غَيْرُ مَعْهُودٍ فِي كَلَامِهِمْ.

bu ümmetin konumunun şerefine verilen ehemmiyetten ötürü görmekteyim; öyle ki bu ümmet diğer ümmetlere ve peygamberlere şahitlik ederken, kendisinin aleyhine ise yalnızca kendi Peygamberi şahitlik etmektedir. Ayrıca takdîm edilmesi, ayetin kendisiyle nihayete erdiği vakıf mahallindeki kelimenin, son harfinden önce bir med harfi barındıran bir kelime olması için de olabilir; zira med, vakıf yapmaya daha elverişlidir ve bu da Kur'an'ın eşsiz fesahat inceliklerindendir. Mecrûrun öne alınmasının faili mef'ûle hasretme (kasr) faydası sağladığı da söylenmiştir; ancak bu zorlama bir yorumdur ve benzeri Arapların kelamında görülmüş değildir.

وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ.

{ وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, ancak Peygamber'e uyanı, iki ökçesi üzerinde geri dönenden ayırt edip bilelim diye tayin ettik. Şüphesiz bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir.”

الْوَاوُ عَاطِفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ [الْبَقَرَة: ١٤٢] وَمَا اتَّصَلَ بِهَا مِنَ الْجَوَابِ بِقَوْلِهِ: قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ قُصِدَ بِهِ بَيَانُ الْحِكْمَةِ مِنْ شَرْعِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ ثُمَّ تَحْوِيلِ ذَلِكَ إِلَى شَرْعِ اسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ، وَمَا بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ مِنْ قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً إِلَى آخِرِهَا اعْتِرَاضٌ.

Vâv, { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ } [el-Bakara: 142] cümlesine ve onun devamındaki { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “De ki: Doğu da batı da Allah'ındır” cevabına atıftır; bununla önce Beytülmakdis'e yönelmenin teşrî kılınmasındaki, ardından da bunun Kâbe'ye yönelme hükmüne çevrilmesindeki hikmetin açıklanması kastedilmiştir. İki cümle arasında yer alan { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısım ise itiraziyye (ara cümle)dir.

وَالْجَعْلُ هُنَا جَعْلُ التَّشْرِيعِ بِدَلِيلِ أَنَّ مَفْعُوله من شؤون التَّعَبُّدِ لَا من شؤون الْخَلْقِ وَهُوَ لَفْظُ الْقِبْلَةِ، وَلِذَلِكَ فَفِعْلُ جَعَلَ هُنَا مُتَعَدٍّ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى شَرَعْنَا، فَهَذِهِ الْآيَاتُ نَزَلَتْ بَعْدَ الْأَمْرِ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى الْكَعْبَةِ فَيَكُونُ الْمُرَادُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، وَعَدَلَ عَنْ تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ بِاسْمِهِ إِلَى الْمَوْصُولِ لِمُحَاكَاةِ كَلَامِ الْمَرْدُودِ عَلَيْهِمْ حِينَ قَالُوا مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها [الْبَقَرَة: ١٤٢] مَعَ الْإِيمَاءِ إِلَى تَعْلِيلِ الْحِكْمَةِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا لِنَعْلَمَ أَيْ مَا جَعَلْنَا تِلْكَ قِبْلَةً مَعَ إِرَادَةِ نَسْخِهَا فَأَلْزَمْنَاكَهَا زَمَنًا إِلَّا لِنَعْلَمَ إِلَخْ.

Buradaki kılma (ce'l), teşrî kılmadır; bunun delili de mef'ûlünün yaratma işlerinden değil, ibadet işlerinden oluşudur ki o da «kıble» lafzıdır. Bu sebeple buradaki «ce'ale» fiili, «şeriat olarak koyduk» (şera'nâ) manasında olduğu için tek bir mef'ûle geçişlidir. Bu ayetler Kâbe'ye yönelme emrinden sonra inmiştir; dolayısıyla kastedilen Beytülmakdis'tir. Müsnedin ismiyle değil de ismi mevsulle belirtilmesine (marife yapılmasına) gidilmesi, kendilerine cevap verilen kimselerin { مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها } [el-Bakara: 142] “Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları ne çevirdi?” sözlerini taklit etmek ve aynı zamanda Yüce Allah'ın { إِلَّا لِنَعْلَمَ } “ancak bilelim diye” buyruğuyla işaret edilen hikmeti gerekçelendirmeye imada bulunmak içindir; yani: Biz o kıbleyi, neshetmeyi murat ettiğimiz halde ve seni bir müddet onunla yükümlü tutarak sırf bilelim diye kıldık... demektir.

وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا لِنَعْلَمَ اسْتِثْنَاءٌ مَنْ عِلَلٍ وَأَحْوَالٍ أَيْ مَا جَعَلْنَا ذَلِكَ لِسَبَبٍ وَفِي حَالٍ إِلَّا لِنُظْهِرَ مَنْ كَانَ صَادِقَ الْإِيمَانِ فِي الْحَالَتَيْنِ حَالَةِ تَشْرِيعِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَحَالَةِ تَحْوِيلِ الِاسْتِقْبَالِ إِلَى الْكَعْبَةِ. وَذَكَرَ عَبْدُ الْحَكِيمِ أَنَّهُ قَدْ رُوِيَ أَنَّ بَعْضَ الْعَرَبِ ارْتَدُّوا عَنِ الْإِسْلَامِ لَمَّا اسْتَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ بَيْتَ الْمَقْدِسِ حَمِيَّةً لِقِبْلَةِ الْعَرَبِ، وَالْيَهُودُ كَانُوا تَأَوَّلُوا لِأَنْفُسِهِمُ الْعُذْرَ فِي التَّظَاهُرِ بِالْإِسْلَامِ كَمَا قَرَّرْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا [الْبَقَرَة: ١٤] فَنَافَقُوا وَهُمْ يَتَأَوَّلُونَ لِلصَّلَاةِ مَعَهُ بِأَنَّهَا عِبَادَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَزِيَادَةٌ عَلَى صَلَوَاتِهِمُ الَّتِي هُمْ مُحَافِظُونَ عَلَيْهَا إِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ مَعَ أَنَّ صَلَاتَهُمْ مَعَ الْمُسْلِمِينَ لَا تَشْتَمِلُ عَلَى مَا يُنَافِي تَعْظِيمَ شَعَائِرِهِمْ

Yüce Allah'ın { إِلَّا لِنَعْلَمَ } [ancak bilmemiz / ortaya çıkarmamız için] buyruğundaki istisna, illetlerden (gerekçelerden) ve hâllerden yapılmış bir istisnadır. Yani; «Biz bunu, her iki durumda da -yani gerek Beytülmakdis'e yönelmenin teşrî kılındığı gerekse yönelişin Kâbe'ye çevrildiği durumda- kimin imanda samimi olduğunu ortaya çıkarmaktan başka hiçbir sebep ve hiçbir durum için kılmadık» demektir. Abdülhakîm, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Beytülmakdis'e yöneldiğinde Arapların bir kısmının, Arapların kıblesine duydukları asabiyet (hamiyet) sebebiyle İslam'dan irtidat ettiklerinin rivayet edildiğini zikretmiştir. Yahudiler ise Yüce Allah'ın { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } [el-Bakara: 14] “İman edenlerle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler” buyruğunda açıkladığımız üzere Müslüman görünme hususunda kendilerince bir mazeret tevil etmişlerdi. Böylece onunla birlikte namaz kılmayı, Yüce Allah'a bir ibadet ve şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında koruyup aksatmadıkları kendi ibadetlerine bir ilave sayarak tevil edip nifaka saptılar; üstelik Müslümanlarla birlikte kıldıkları namaz, kendi şiarlarına tazim göstermelerine aykırı bir husus da içermiyordu;

إِذْ هُمْ مُسْتَقْبِلُونَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ فَلَمَّا حُوِّلَتِ الْقِبْلَةُ صَارَتْ صِفَةُ الصَّلَاةِ مُنَافِيَةً لِتَعْظِيمِ شَعَائِرِهِمْ لِأَنَّهَا اسْتِدْبَارٌ لِمَا يَجِبُ اسْتِقْبَالُهُ فَلَمْ تبْق لَهُم سمة لِلتَّأْوِيلِ فَظَهَرَ مَنْ دَامَ عَلَى الْإِسْلَامِ وَأَعْرَضَ الْمُنَافِقُونَ عَنِ الصَّلَاةِ.

zira onlar da Beytülmakdis'e yönelmekteydiler. Kıble çevrilince namazın şekli onların şiarlarına tazim göstermelerine aykırı bir hâl aldı; çünkü bu, yönelinmesi gereken yere arkasını dönmek demekti. Böylece tevile tutunacak bir cihetleri kalmadı; neticede İslam üzere sebat edenler açığa çıktı, münafıklar ise namazdan yüz çevirdiler.

وَجَعْلُ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ وَمَنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ عِلَّةَ هَذَيْنِ التَّشْرِيعَيْنِ يَقْتَضِي أَنْ يَحْصُلَ فِي مُسْتَقْبَلِ الزَّمَانِ مِنَ التَّشْرِيعِ كَمَا يَقْتَضِيهِ لَامُ التَّعْلِيلِ وَتَقْدِيرُ أَنْ بَعْدَ اللَّامِ وَأَنْ حَرْفُ اسْتِقْبَالٍ مَعَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ذَلِكَ وَهُوَ ذَاتِيٌّ لَهُ لَا يَحْدُثُ وَلَا يَتَجَدَّدُ لَكِنَّ الْمُرَادَ بِالْعِلْمِ هَنَا عَلَمُ حُصُولِ ذَلِكَ وَهُوَ تَعَلُّقُ عِلْمِهِ بِوُقُوعِ الشَّيْءِ الَّذِي عُلِمَ فِي الْأَزَلِ أَنَّهُ سَيَقَعُ فَهَذَا تَعَلُّقٌ خَاصٌّ وَهُوَ حَادِثٌ لِأَنَّهُ كَالتَّعَلُّقِ التَّنْجِيزِيِّ لِلْإِرَادَةِ وَالْقُدْرَةِ وَإِنْ أَغْفَلَ الْمُتَكَلِّمُونَ عَدَّهُ فِي تَعَلُّقَاتِ الْعِلْمِ .

Yüce Allah'ın Peygamber'e uyanları ve ökçeleri üzerinde geri dönenleri bilmesinin bu iki teşrîin illeti kılınması, ta'lîl lâmının ve lâm'dan sonra takdir edilen, gelecek zaman bildiren «en» edatının gerektirdiği üzere, teşrîden sonraki gelecek zamanda meydana gelmesini gerektirir. Oysa Allah bunu zaten bilmektedir ve bu O'nun zatî bir sıfatı olup sonradan meydana gelmez ve yenilenmez. Ne var ki buradaki ilimden kasat, o şeyin gerçekleştiğini bilmektir; yani ezelde meydana geleceği bilinen şeyin vuku bulmasına O'nun ilminin taalluk etmesidir. İşte bu özel bir taalluktur ve hadistir (sonradandır); zira irade ve kudretin tenfizî taalluku gibidir; her ne kadar kelamcılar bunu ilmin taallukları arasında saymayı ihmal etmiş olsalar da.

وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ قَوْلَهُ: لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ كِنَايَةً عَنْ أَنْ يَعْلَمَ بِذَلِكَ كُلَّ مَنْ لَمْ يَعْلَمْ عَلَى طَرِيقِ الْكِنَايَةِ الرَّمْزِيَّةِ فَيَذْكُرُ عِلْمَهُ وَهُوَ يُرِيدُ عِلْمَ النَّاسِ كَمَا قَالَ إِيَاسُ بْنُ قُبَيْصَةَ الطَّائِيُّ:

Dilersen { لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ } kavlini, remzî kinaye yoluyla bunu bilmeyen herkesin bilmesinden kinaye kılabilirsin; böylece Kendi ilmini zikreder fakat insanların bilmesini murat eder. Nitekim İyâs b. Kabîsa et-Tâî şöyle demiştir:

وَأَقْدَمْتُ وَالْخَطِّيُّ يَخْطِرُ بَيْنَنَا ... لِأَعْلَمَ مَنْ جُبَّاؤُهَا مِنْ شُجَاعِهَا

«Hattî mızrakları aramızda dalgalanırken ileri atıldım ... korkak olanını cesur olanından bileyim diye.»

أَرَادَ لِيَظْهَرَ مَنْ جَبَانُهَا مِنْ شُجَاعِهَا فَأَعْلَمُهُ أَنَا وَيَعْلَمُهُ النَّاسُ فَجَاءَ الْقُرْآنُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَظَائِرِهَا عَلَى هَذَا الْأُسْلُوبِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ كِنَايَةً عَنِ الْجَزَاءِ لِلْمُتَّبِعِ وَالْمُنْقَلِبِ كُلٌّ بِمَا يُنَاسِبُهُ وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ (نَعْلَمَ) مَجَازًا عَن التحيز لنظهر لِلنَّاسِ بِقَرِينَةِ كَلِمَةِ (مَنْ) الْمُسَمَّاةُ بِمَنِ الْفَصْلِيَّةِ كَمَا سَمَّاهَا ابْنُ مَالِكٍ وَابْنُ هِشَامٍ وَهِيَ فِي الْحَقِيقَةِ مِنْ فُرُوعِ مَعَانِي مَنْ الِابْتِدَائِيَّةِ كَمَا اسْتَظْهَرَهُ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» ، وَهَذَا لَا يُرِيبُكَ إِشْكَالٌ يَذْكُرُونَهُ، كَيْفَ يَكُونُ الْجَعْلُ الْحَادِثُ عِلَّةً لِحُصُولِ الْعِلْمِ الْقَدِيم إِذْ تبين لَكَ أَنَّهُ رَاجِعٌ لِمَعْنًى كِنَائِيٍّ.

Korkak olanı cesur olanından ortaya çıksın, onu ben de bileyim insanlar da bilsin demek istemiştir. İşte Kur'an bu ayette ve benzerlerinde bu üslup üzere gelmiştir. Dilersen bunu, uyan ile yüz çeviren kimselerin her birine layık olduğu karşılığın verilmesinden kinaye kılabilirsin. Dilersen de İbn Mâlik ve İbn Hişâm'ın «fasıla bildiren men» (el-mennü'l-fasliyye) olarak adlandırdıkları -ki «el-Muğnî» sahibinin tercih ettiği üzere gerçekte ibtida bildiren «min» harf-i cerinin yan anlamlarındandır- (mimmün) kelimesinin karinesiyle { نَعْلَمَ } fiilini insanlara apaçık kılmak üzere «ayırt etmek»ten mecaz yapabilirsin. Bu durumda, sonradan meydana gelen kılma (ce'l) fiilinin ezelî ilmin hâsıl olmasına nasıl illet olabileceğine dair zikrettikleri müşkilat seni asla şüpheye düşürmez; zira bunun kinâî bir manaya raci olduğu senin için açıklığa kavuşmuştur.

وَالِانْقِلَابُ الرُّجُوعُ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي جَاءَ مِنْهُ، يُقَالُ انْقَلَبَ إِلَى الدَّارِ، وَقَوْلُهُ: عَلى عَقِبَيْهِ

İnkılâb (dönüş/dönmek), gelinen yere geri dönmektir; nitekim 'eve döndü' (inkalebe ile'd-dâr) denilir. Ayetteki { عَلى عَقِبَيْهِ } “iki ökçesi üzerinde” ifadesi ise...

زِيَادَةُ تَأْكِيدٍ فِي الرُّجُوعِ إِلَى مَا كَانَ وَرَاءَهُ لِأَنَّ الْعَقِبَيْنِ هُمَا خَلْفُ السَّاقَيْنِ أَيِ انْقَلَبَ على طَرِيق عَقِيبه وَهُوَ هُنَا اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ لِلِارْتِدَادِ عَنِ الْإِسْلَامِ رُجُوعًا إِلَى الْكُفْرِ السَّابِقِ.

arkasında bıraktığı şeye geri dönmeyi pekiştiren bir teyittir; çünkü iki ökçe (akibeyn) bacakların arka tarafıdır, yani kendi ökçeleri istikametine geri döndü demektir. Bu ifade burada, önceki küfre geri dönerek İslam'dan irtidat etmeyi anlatan temsîlî bir istiaredir.

وَ (مَنْ) مَوْصُولَةٌ وَهِيَ مَفْعُولُ (نَعْلَمُ) وَالْعِلْمُ بِمَعْنَى الْمَعْرِفَةِ وَفِعْلُهُ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ.

{ مَنْ } mevsûledir ve { نَعْلَمَ } fiilinin mef'ûlüdür; buradaki ilim marifet manasındadır ve fiili tek bir mef'ûle geçişlidir.

وَقَوْلُهُ: وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها وَالْمُنَاسَبَةُ ظَاهِرَةٌ لِأَنَّ جُمْلَةَ وَإِنْ كانَتْ بِمَنْزِلَةِ الْعلَّة لجملة لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ فَإِنَّهَا مكا كَانَتْ دَالَّةً عَلَى الِاتِّبَاعِ وَالِانْقِلَابِ إِلَّا لِأَنَّهَا أَمْرٌ عَظِيمٌ لَا تَسَاهُلَ فِيهِ فَيَظْهَرُ بِهِ الْمُؤْمِنُ الْخَالِصُ مِنَ الْمَشُوبِ وَالضَّمِيرُ الْمُؤَنَّثُ عَائِدٌ لِلْحَادِثَةِ أَوِ الْقِبْلَةِ بِاعْتِبَارِ تَغَيُّرِهَا.

{ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “Şüphesiz bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” kavli, { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } cümlesine atıftır. Münasebet gayet açıktır; zira { وَإِنْ كانَتْ } cümlesi, { لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ } cümlesinin illeti mesabesindedir. Çünkü bu [kıble değişimi], ancak müsamaha gösterilemeyecek kadar büyük bir hadise olduğu için itaate ve geri dönmeye delalet etmiştir; böylece katıksız mümin olan ile [imanına şüphe] karışmış olan açığa çıkar. Müennes zamir ise olaya yahut değişmesi bakımından kıbleye dönmektedir.

وَإِن مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ.

{ إِنْ } şeddeli «inne»den hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sekîle)dir.

وَالْكَبِيرَةُ هُنَا بِمَعْنَى الشَّدِيدَةِ الْمُحْرِجَةِ لِلنُّفُوسِ، تَقُولُ الْعَرَبُ كَبُرَ عَلَيْهِ كَذَا إِذَا كَانَ شَدِيدًا عَلَى نَفْسِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ [الْأَنْعَام: ٣٥] .

Buradaki Kebîre (كَبِيرَةً) nefislere çok ağır ve sıkıntılı gelen manasındadır; Araplar bir şey nefse pek ağır geldiğinde «şöyle şöyle olması ona ağır geldi» (kebura aleyhi kezâ) derler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ } [el-En'âm: 35] “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse...”.

وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ.

{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir. Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”

الْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ لِنَعْلَمَ أَيْ لِنُظْهِرَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ وَمَنْ يَنْقَلِب على عَقِيبه وَنَحْنُ غَيْرُ مُضَيِّعِينَ إِيمَانَكُمْ. وَذِكْرُ اسْمِ الْجَلَالَةِ مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِلتَّعْظِيمِ.

Bu cümle, { لِنَعْلَمَ } fiilindeki zamirden hâl konumundadır; yani Peygamber'e uyanı ve iki ökçesi üzerinde geri döneni, Biz sizin imanınızı asla zayi etmeksizin açığa çıkaralım diye, demektir. Lafza-i Celâl'in zamir makamında açık isim olarak (izhar) zikredilmesi tazim içindir.

رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِب قَالَ: « [و] «١» كَانَ [الَّذِي] «٢» مَاتَ عَلَى الْقِبْلَةِ قَبْلَ أَن تحوّل [قبل الْبَيْت] «٣» رِجَالٌ قُتِلُوا لَمْ نَدْرِ مَا نَقُولُ فِيهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ. وَفِي قَوْلِهِ: «قتلوا» إِشْكَال لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ قِتَالٌ قَبْلَ تَحْويل الْقبْلَة وسنين ذَلِكَ، وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ لَمَّا وُجِّهَ النَّبِيءُ إِلَى الْكَعْبَةِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ الْآيَةَ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ.

Buhârî, Berâ b. Âzib'den şöyle rivayet etmiştir: «[Ve] [Kâbe'ye] çevrilmeden önce [eski] kıble üzere ölen kimseler, öldürülmüş adamlardı; onlar hakkında ne diyeceğimizi bilemedik, bunun üzerine Yüce Allah: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” ayetini indirdi.» Onun «öldürüldüler» sözünde bir müşkillik vardır; zira kıble değişiminden önce bir savaş olmamıştı, bunu açıklayacağız. Tirmizî ise İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber Kâbe'ye yöneltildiğinde: «Ey Allah'ın Resulü! Beytülmakdis'e doğru namaz kılarak ölen kardeşlerimizin durumu ne olacak?» dediler. Bunun üzerine Allah: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } ayetini indirdi. Tirmizî: «Bu hasen-sahih bir hadistir» demiştir.

وَالْإِضَاعَةُ إِتْلَافُ الشَّيْءِ وَإِبْطَالُ آثَارِهِ وَفُسِّرَ الْإِيمَانُ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَفُسِّرَ أَيْضًا بِالصَّلَاةِ نَقَلَهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ مَالِكٍ. وَتَعَلَّقَ (يَضِيعُ) بِالْإِيمَانِ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ فَإِنْ فُسِّرَ الْإِيمَانُ عَلَى ظَاهِرِهِ كَانَ التَّقْدِيرُ لِيُضِيعَ

İzâ'a (الْإِضَاعَةُ); bir şeyi telef etmek ve semerelerini/hükümlerini ortadan kaldırmaktır. İman kelimesi hem zâhirî manasıyla tefsir edilmiş, hem de namaz olarak yorumlanmıştır; nitekim bunu Kurtubî, Mâlik'ten nakletmiştir. { يَضِيعُ } fiilinin imana taalluk etmesi ise takdirî bir muzâf (tamlanan) iledir. Şayet iman zâhirî manasıyla tefsir edilirse takdir: "[Allah] zayi edecek [değildir]..."

حَقَّ إِيمَانِكُمْ حِينَ لَمْ تُزَلْزِلْهُ وَسَاوِسُ الشَّيْطَانِ عِنْدَ الِاسْتِقْبَالِ إِلَى قِبْلَةٍ لَا تَوَدُّونَهَا، وَإِنْ فُسِّرَ الْإِيمَانُ بِالصَّلَاةِ كَانَ التَّقْدِيرُ مَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ فَضْلَ صَلَاتِكُمْ أَوْ ثَوَابَهَا، وَفِي إِطْلَاقِ اسْمِ الْإِيمَانِ عَلَى الصَّلَاةِ تَنْوِيهٌ بِالصَّلَاةِ لِأَنَّهَا أَعْظَمُ أَرْكَانِ الْإِيمَانِ، وَعَنْ مَالِكٍ: «إِنِّي لَأَذْكُرُ بِهَذَا قَوْلَ الْمُرْجِئَةِ الصَّلَاةُ لَيْسَتْ مِنَ الْإِيمَانِ» .

arzulamadığınız bir kıbleye yöneldiğiniz sırada şeytanın vesveselerinin sarsamadığı imanınızın hakkını zayi edecek değildir. Şayet iman namaz olarak tefsir edilirse takdir: «Allah namazınızın faziletini yahut sevabını zayi edecek değildir» şeklinde olur. Namaza «iman» isminin verilmesinde namazın şanını yüceltme vardır; zira namaz imanın en büyük rükünlerindendir. Mâlik'ten şöyle nakledilmiştir: «Bununla, Mürcie'nin 'Namaz imandan değildir' şeklindeki sözünü hatırlıyorum.»

وَمَعْنَى حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ وَالتِّرْمِذِيِّ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَظُنُّونَ أَنَّ نَسْخَ حُكْمٍ، يَجْعَلُ الْمَنْسُوخَ بَاطِلًا فَلَا تَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ آثَارُ الْعَمَلِ بِهِ فَلِذَلِكَ تَوَجَّسُوا خِيفَةً عَلَى صَلَاة إخْوَانهمْ اللَّذين مَاتُوا قَبْلَ نَسْخِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ مِثْلِ أَسْعَدَ بن زُرَارَة والبراء بْنِ مَعْرُورٍ وَأَبِي أُمَامَةَ، وَظَنَّ السَّائِلُونَ أَنَّهُمْ سَيَجِبُ عَلَيْهِمْ قَضَاءُ مَا صَلَّوْهُ قَبْلَ النَّسْخِ وَلِهَذَا أُجِيبَ سُؤَالُهُمْ بِمَا يَشْمَلُهُمْ وَيَشْمَلُ مَنْ مَاتُوا قَبْلُ فَقَالَ إِيمانَكُمْ، وَلم يقل إيمَانكُمْ عَلَى حَسَبِ السُّؤَالِ.

Buhârî ve Tirmizî hadisinin manası şudur: Müslümanlar bir hükmün neshedilmesinin mensûhu batıl kılacağını ve dolayısıyla onunla amel etmenin getirdiği neticelerin terettüp etmeyeceğini zannediyorlardı. Bu sebeple Beytülmakdis'e yönelme hükmü neshedilmeden önce vefat eden Es'ad b. Zürâre, Berâ b. Ma'rûr ve Ebû Ümâme gibi kardeşlerinin namazları hakkında derin bir endişeye kapıldılar. Soru soranlar neshten önce kıldıkları namazları kaza etmelerinin kendilerine farz olacağını sandılar. İşte bu yüzden sorularına, hem kendilerini hem de daha önce vefat edenleri kapsayacak şekilde cevap verilerek { إِيمانَكُمْ } “imanınızı” buyrulmuş, sırf soruya göre [onların imanı] denilmemiştir.

وَالتَّذْيِيلُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ تَأْكِيدٌ لِعَدَمِ إِضَاعَةِ إِيمَانِهِمْ وَمِنَّةٌ وَتَعْلِيمٌ بِأَنَّ الْحُكْمَ الْمَنْسُوخَ إِنَّمَا يلغى الْعَمَل بِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ لَا فِي مَا مَضَى. وَالرَّءُوفُ الرَّحِيمُ صِفَتَانِ مُشَبَّهَتَانِ مُشْتَقَّةٌ أُولَاهُمَا مِنَ الرَّأْفَةِ وَالثَّانِيَةُ مِنَ الرَّحْمَةِ. وَالرَّأْفَةُ مُفَسَّرَةٌ

{ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” kavliyle yapılan fezleke (tezyîl), imanlarının zayi edilmeyeceğinin teyidi, bir lütuf ve mensûh hükümle amelin geçmiş için değil sadece gelecek için iptal edildiğini bildiren bir talimdir. «Raûf» ve «Rahîm» sıfat-ı müşebbehedir; birincisi re'fetten, ikincisi ise rahmetten türemiştir. Re'fet,

بِالرَّحْمَةِ فِي إِطْلَاقِ كَلَامِ الْجُمْهُورِ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ وَعَلَيْهِ دَرَجَ الزَّجَّاجُ وَخَصَّ الْمُحَقِّقُونَ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ الرَّأْفَةَ بِمَعْنَى رَحْمَةٍ خَاصَّةٍ، فَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ الرَّأْفَةُ أَكْثَرُ مِنَ الرَّحْمَةِ أَيْ أَقْوَى أَيْ هِيَ رَحْمَةٌ قَوِيَّةٌ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ الْجَوْهَرِيِّ الرَّأْفَةُ أَشَدُّ الرَّحْمَةِ، وَقَالَ فِي «الْمُجْمَلِ» الرَّأْفَةُ أَخَصُّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَلَا تَكَادُ تَقَعُ فِي الْكَرَاهِيَةِ وَالرَّحْمَةُ تَقَعُ فِي الْكَرَاهِيَةِ لِلْمَصْلَحَةِ، فَاسْتَخْلَصَ الْقَفَّالُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ قَالَ: الْفَرْقُ بَيْنَ الرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ أَنَّ الرَّأْفَةَ مُبَالَغَةٌ فِي رَحْمَةٍ خَاصَّةٍ وَهِيَ دَفْعُ الْمَكْرُوهِ وَإِزَالَةُ الضُّرِّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ [النُّور: ٢] ، وَأَمَّا الرَّحْمَةُ فَاسْمٌ جَامِعٌ يَدْخُلُ فِيهِ ذَلِكَ الْمَعْنَى وَيَدْخُلُ فِيهِ الْإِفْضَالُ وَالْإِنْعَامُ اهـ. وَهَذَا أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهَا وَاخْتَارَهُ الْفَخْرُ وَعَبْدُ الْحَكِيمِ وَرُبَّمَا كَانَ مُشِيرًا إِلَى أَنَّ بَيْنَ الرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ عُمُومًا وَخُصُوصًا مُطْلَقًا وَأَيًّا مَا كَانَ مَعْنَى الرَّأْفَةِ فَالْجَمْعُ بَيْنَ رَءُوفٍ وَرَحِيمٍ فِي الْآيَةِ يُفِيدُ تَوْكِيدَ مَدْلُولِ أَحَدِهِمَا بِمَدْلُولِ الْآخَرِ بِالْمُسَاوَاةِ أَوْ بِالزِّيَادَةِ. وَأَمَّا عَلَى اعْتِبَارِ تَفْسِيرِ الْمُحَقِّقِينَ لِمَعْنَى الرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ فَالْجَمْعُ بَيْنَ الْوَصْفَيْنِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُ تَعَالَى يَرْحَمُ الرَّحْمَةَ الْقَوِيَّةَ لِمُسْتَحَقِّهَا وَيَرْحَمُ مُطْلَقَ الرَّحْمَةِ مِنْ دُونِ ذَلِكَ.

dil âlimlerinin çoğunluğunun mutlak kullanımında rahmet olarak tefsir edilmiştir ve Zeccâc da bu yolu izlemiştir. Dil âlimlerinden tahkik ehli ise re'feti hususi bir rahmet anlamıyla tahsis etmişlerdir. Ebû Amr b. el-Alâ: «Re'fet rahmetten daha fazladır; yani daha güçlüdür, o kuvvetli bir rahmettir» demiştir ki bu, el-Cevherî'nin «Re'fet rahmetin en şiddetlisidir» sözünün manasıdır. «el-Mücmel»de ise şöyle denmiştir: «Re'fet rahmetten daha hususidir; hoşlanılmayan durumlarda neredeyse hiç vuku bulmaz, rahmet ise maslahat icabı hoşlanılmayan şeylerde de vuku bulabilir.» el-Kaffâl bundan şu neticeyi çıkarmıştır: «Re'fet ile rahmet arasındaki fark şudur: Re'fet, hoşlanılmayan şeyleri savmak ve zararı gidermek gibi özel bir rahmette mübalağa ifade eder; nitekim Yüce Allah: { وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ } [en-Nûr: 2] “Allah'ın dini hususunda o ikisine acıma duygusu sizi tutmasın” buyurmuştur. Rahmete gelince; o, bu manayı da ihsan ve nimeti de içine alan kapsamlı bir isimdir.» Bu, bu konuda söylenmiş en güzel sözdür; Fahreddin [er-Râzî] ve Abdülhakîm de bunu tercih etmiştir. Bu ifade, re'fet ile rahmet arasında mutlak umum-husus ilişkisi bulunduğuna işaret ediyor olabilir. Re'fetin manası ne olursa olsun, ayette «Raûf» ve «Rahîm» kelimelerinin birlikte zikredilmesi, birinin delaletinin diğerinin delaletiyle eşitlik yahut fazlalık yoluyla pekiştirilmesini ifade eder. Tahkik ehlinin re'fet ve rahmet manasına dair yaptıkları tefsir dikkate alındığında ise iki vasfın birlikte getirilmesi, Yüce Allah'ın layık olana kuvvetli rahmetle muamele ettiğini ve bunun dışındakilere de mutlak rahmetle muamele ettiğini bildirmek içindir.

وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الرَّحْمَةِ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ.

Rahmet kelimesinin anlamı Fâtiha Suresi'nde geçmişti.

وَتَقْدِيمُ (رَءُوفٍ) لِيَقَعَ لَفْظُ رَحِيمٍ فَاصِلَةً فَيَكُونُ أَنْسَبَ بِفَوَاصِلِ هَذِهِ السُّورَةِ لِانْبِنَاءِ فَوَاصِلِهَا عَلَى حَرْفٍ صَحِيحٍ مَمْدُودٍ يَعْقُبُهُ حَرْفٌ صَحِيحٌ سَاكِنٌ وَوَصْفُ رَءُوفٍ مُعْتَمِدٌ سَاكِنُهُ عَلَى الْهَمْزِ وَالْهَمْزُ شَبِيهٌ بِحُرُوفِ الْعِلَّةِ فَالنُّطْقُ بِهِ غَيْرُ تَامِّ التَّمَكُّنِ عَلَى اللِّسَانِ وَحَرْفُ الْفَاءِ لِكَوْنِهِ يَخْرُجُ مِنْ بَطْنِ الشَّفَةِ السُّفْلَى وَأَطْرَافِ الثَّنَايَا أَشْبَهَ حَرْفَ اللِّينِ فَلَا يَتَمَكَّنُ عَلَيْهِ سُكُونُ الْوَقْفِ.

«Raûf» kelimesinin öne alınması, «Rahîm» lafzının ayet sonu (fâsıla) olarak gelmesi ve bu surenin fâsılalarına daha uygun düşmesi içindir; zira bu surenin fâsılaları, ardından sakin bir sahih harfin geldiği uzatılmış sahih bir harf üzerine kuruludur. «Raûf» vasfında ise sükûn hemzeye dayanmaktadır; hemze illet harflerine benzer, dolayısıyla telaffuzu dilde tam manasıyla yerleşmiş değildir. «Fâ» harfi de alt dudağın içinden ve ön dişlerin uçlarından çıktığı için lîn harfine benzer, bu sebeple vakıf sükûnu üzerinde tam olarak yerleşmez.

وَتَقْدِيمُ بِالنَّاسِ عَلَى متعلّقه وَهُوَ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى عِنَايَتِهِ بِهِمْ إِيقَاظًا لَهُمْ لِيَشْكُرُوهُ مَعَ الرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ.

{ بِالنَّاسِ } mecrûrunun müteallakı olan { لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } lafzından önce getirilmesi, fâsıla uyumuyla birlikte, O'na şükretsinler diye kendilerini uyandırmak üzere Allah'ın insanlara olan ihtimamına dikkat çekmek içindir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (لَرَءُوفٌ) بواو سَاكِنة بعد الْهمزَة وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ بِدُونِ وَاوٍ مَعَ ضَمِّ الْهَمْزَةِ بِوَزْنِ عَضُدٍ وَهُوَ لُغَةٌ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ.

Cumhur { لَرَءُوفٌ } kelimesini hemzeden sonra sakin bir vâv ile okumuştur. Ebû Amr, Hamza, Kisâî, Ya'kûb ve Halef ise vâv olmaksızın hemzenin zammesiyle «adud» (عَضُد) vezninde okumuşlardır ki bu, kıyasa aykırı bir lügattir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٤٤]

[el-Bakara Suresi (2): Ayet 144]

قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤)

{ قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } (144) “Yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu muhakkak görüyoruz. Seni hoşnut olacağın bir kıbleye elbette döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede olursanız olun yüzlerinizi o yöne çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu elbette bilirler. Allah onların yaptıklarından habersiz değildir.”

اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ وَإِفْضَاءٌ لِشَرْعِ اسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ وَنَسْخِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَهَذَا هُوَ

Bu ayet yeni bir başlangıç (isti'nâf-ı ibtidâî) olup Kâbe'ye yönelmenin teşrî kılınmasına ve Beytülmakdis'e yönelmenin neshedilmesine bir geçiştir. İşte,

الْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ الْمُفْتَتَحُ بِقَوْلِهِ: سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها [الْبَقَرَة: ١٤٢] بَعْدَ أَنْ مَهَّدَ اللَّهُ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ أَفَانِينِ التَّهْيِئَةِ وَإِعْدَادِ النَّاسِ إِلَى تَرَقُّبِهِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ثُمَّ قَوْلِهِ: وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ [الْبَقَرَة:

Allah'ın { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } buyruğundan, ardından { وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ } [el-Bakara:

١٢٠] ثُمَّ قَوْلِهِ: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ [الْبَقَرَة: ١٢٥] ثُمَّ قَوْلِهِ: سَيَقُولُ السُّفَهاءُ.

120] kavlinden, sonra { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ } [el-Bakara: 125] kavlinden ve ardından { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ } kavlinden itibaren insanları bunu beklemeye hazırlayan ve zihinleri alıştıran çeşitli üsluplarla zemin hazırlamasından sonra, { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها } [el-Bakara: 142] “İnsanlardan birtakım beyinsizler: 'Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları ne çevirdi?' diyecekler” sözüyle başlatılan kelamın asıl maksadı budur.

وَ (قَدْ) فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِلتَّحْقِيقِ أَلَا تَرَى أَهْلَ الْمَعَانِي نَظَّرُوا هَلْ فِي الِاسْتِفْهَامِ بِقَدْ فِي الْخَبَرِ فَقَالُوا مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ إِنَّ هَلْ لِطَلَبِ التَّصْدِيقِ فَحَرْفُ قَدْ يُفِيدُ تَحْقِيقَ الْفِعْلِ فَهِيَ مَعَ الْفِعْلِ بِمَنْزِلَةِ إِنَّ مَعَ الْأَسْمَاءِ وَلِذَلِكَ قَالَ الْخَلِيلُ إِنَّهَا جَوَابٌ لِقَوْمٍ يَنْتَظِرُونَ الْخَبَرَ وَلَوْ أَخْبَرُوهُمْ لَا يَنْتَظِرُونَهُ لَمْ يَقُلْ قَدْ فَعَلَ كَذَا اهـ.

Arap kelamında { قَدْ } tahkik (kesinlik) bildirir. Görmez misin ki meânî ilmi âlimleri istifhamdaki «hel» edatını haberdeki «kad» edatıyla kıyaslamış ve bundan dolayı «hel» edatının tasdik talep etmek için olduğunu söylemişlerdir. Dolayısıyla «kad» harfi fiilin kesinliğini ifade eder; fiille beraber kullanımı, isimlerle beraber kullanılan «inne» edatı mesabesindedir. Bu sebepledir ki Halîl şöyle demiştir: «O, haberi bekleyen bir topluluğa cevaptır; şayet haberi beklemiyor olsalardı 'kad fe'ale kezâ' (şöyle yaptı) denilmezdi.»

وَلَمَّا كَانَ عِلْمُ اللَّهِ بِذَلِكَ مِمَّا لَا يَشُكُّ فِيهِ النَّبِيءُ ﷺ حَتَّى يَحْتَاجَ لِتَحْقِيقِ الْخَبَرِ بِهِ كَانَ الْخَبَرُ بِهِ مَعَ تَأْكِيدِهِ مُسْتَعْمَلًا فِي لَازِمِهِ عَلَى وَجْهِ الْكِنَايَةِ لِدَفْعِ الِاسْتِبْطَاءِ عَنْهُ

Allah'ın bunu bildiği hususu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in asla şüphe etmeyeceği bir durum olduğundan, bunun kesinleştirilmiş bir haberle bildirilmesi, bu hususta gecikme vehmini bertaraf etmek

وَأَنْ يطمئنه لِأَن النَّبِي كَانَ حَرِيصًا عَلَى حُصُولِهِ وَيَلْزَمُ ذَلِكَ الْوَعْدُ بِحُصُولِهِ فَتحصل كنايتان مترتبان.

ve Peygamber bunun gerçekleşmesine son derece iştiyaklı olduğu için onun kalbini teskin etmek maksadıyla kinaye yoluyla lazımı (gereği) anlamında kullanılmıştır. Bunun gereği de onun gerçekleşeceğinin vaat edilmesidir; böylece birbiri ardınca iki kinaye meydana gelmiştir.

وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ مَعَ (قَدْ) لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّجَدُّدِ وَالْمَقْصُودُ تَجَدُّدُ لَازِمِهِ لِيَكُونَ تَأْكِيدًا لِذَلِكَ اللَّازِمِ وَهُوَ الْوَعْدُ، فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ غَلَبَ عَلَى قَدِ الدَّاخِلَةِ عَلَى الْمُضَارِعِ أَنْ تَكُونَ لِلتَّكْثِيرِ مِثْلَ رُبَّمَا يَفْعَلُ. قَالَ عُبَيْدُ بْنُ الْأَبْرَصِ:

{ قَدْ } edatıyla birlikte muzari fiilin getirilmesi yenilenmeye (teceddüd) delalet etmesi içindir; kastedilen ise onun lazımı olan vaadin teyit edilmesi adına bu lazımın yenilenmesidir. İşte bu yüzden, muzari fiilin başına gelen «kad» edatının çoğunlukla «rubbemâ yef'alü» (bazen/sıkça yapar) gibi çokluk (teksîr) bildirdiği kabul görmüştür. Ubeyd b. el-Ebras şöyle demiştir:

قَدْ أَتْرُكُ الْقِرْنَ مُصْفَرًّا أَنَامِلُهُ ... كأنّ أثوابه مبحّت بِفِرْصَادِ

«Nice kere hasmımı parmak uçları sararmış ... sanki elbiseleri dut boyasıyla boyanmış gibi bırakırım.»

وَسَتَجِيءُ زِيَادَةُ بَيَانٍ لِهَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ [الْأَنْعَام: ٣٣] فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ.

Bunun geniş açıklaması En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın { قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ } [el-En'âm: 33] “Onların söylediklerinin seni üzdüğünü elbette biliyoruz” kavlinde gelecektir.

وَالتَّقَلُّبُ مُطَاوِعُ قَلَّبَهُ إِذَا حَوَّلَهُ وَهُوَ مِثْلُ قَلَبَهُ بِالتَّخْفِيفِ، فَالْمُرَادُ بِتَقْلِيبِ الْوَجْهِ الِالْتِفَاتُ بِهِ أَي تحويله عَن جِهَتِهِ الْأَصْلِيَّةِ فَهُوَ هُنَا تَرْدِيدُهُ فِي السَّمَاءِ، وَقَدْ أَخَذُوا مِنَ الْعُدُولِ إِلَى صِيغَة التفعيل الدّلَالَة عَلَى مَعْنَى التَّكْثِيرِ فِي هَذَا التَّحْوِيلِ، وَفِيهِ نَظَرٌ إِذْ قَدْ يَكُونُ ذَلِكَ لِمَا فِي هَذَا التَّحْوِيلِ مِنَ التَّرَقُّبِ وَالشِّدَّةِ فَالتَّفْعِيلُ لِقُوَّةِ الْكَيْفِيَّةِ، قَالُوا كَانَ النَّبِيءُ ﷺ يَقَعُ فِي رَوْعِهِ إِلْهَامًا أَنَّ اللَّهَ سَيُحَوِّلُهُ إِلَى مَكَّةَ فَكَانَ يُرَدِّدُ وَجْهَهُ فِي السَّمَاءِ فَقِيلَ يَنْتَظِرُ نُزُولَ

Tekallüb (التَّقَلُّبُ), onu bir yöne çevirdiğinde kullanılan «kallebehû» (قَلَّبَهُ) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür); şeddesiz olan «kalebehû» (قَلَبَهُ) gibidir. Yüzün evrilip çevrilmesinden maksat ise onun sağa sola döndürülmesidir; yani asıl yönünden çevrilmesidir ki burada kastedilen onun gökyüzünde tekrarlanarak çevrilmesidir. Tef'îl babına geçilmesinden, bu çevirmenin çokluk manası taşıdığını çıkarmışlardır. Ancak bu görüş tartışmaya açıktır; zira bu durum bu çevirmedeki bekleyiş ve şiddetten kaynaklanıyor olabilir; binaenaleyh tef'îl babı keyfiyetin kuvveti içindir. Şöyle demişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbine Allah'ın kendisini Mekke'ye yönelteceği ilham yoluyla doğardı da yüzünü göğe doğru çevirip dururdu. Bununla Cebrail'in

جِبْرِيلَ بِذَلِكَ، وَعِنْدِي أَنَّهُ إِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ تَقْلِيبُ وَجْهِهِ عِنْدَ تَهَيُّؤِ نُزُولِ الْآيَةِ وَإِلَّا لَمَا كَانَ يَتَرَقَّبُ جِبْرِيلَ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَتَكَرَّرْ مِنْهُ هَذَا التَّقْلِيبُ.

bununla inişini beklediği söylenmiştir. Bana göre ise şayet böyle olsaydı, yüzünü çevirmesi ancak ayetin inmeye hazırlandığı anda vuku bulması gerekirdi; aksi takdirde Cebrail'i bekliyor olmazdı. Bu da kendisinden bu çevirmenin defalarca tekrarlanmadığına delalet eder.

وَالْفَاءُ فِي فَلَنُوَلِّيَنَّكَ فَاءُ التَّعْقِيبِ لِتَأْكِيدِ الْوَعْدِ بِالصَّرَاحَةِ بَعْدَ التَّمْهِيد لَهَا بِالْكِنَايَةِ فِي قَوْلِهِ: قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ، وَالتَّوْلِيَةُ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها [الْبَقَرَة: ١٤٢] ، فَمَعْنَى فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً لَنُوَجِّهَنَّكَ إِلَى قِبْلَةٍ تَرْضَاهَا. فَانْتَصَبَ قِبْلَةً عَلَى التَّوَسُّعِ بِمَنْزِلَةِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي وَأَصْلُهُ لَنُوَلِّيَنَّكَ مِنْ قِبْلَةٍ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ. وَالْمَعْنَى أَنَّ تَوْلِيَةَ وَجْهِهِ لِلْكَعْبَةِ سَيَحْصُلُ عَقِبَ هَذَا الْوَعْدِ. وَهَذَا وَعْدٌ اشْتَمَلَ عَلَى أَدَاتَيْ تَأْكِيدٍ وَأَدَاةِ تَعْقِيبٍ وَذَلِكَ غَايَةُ اللُّطْفِ وَالْإِحْسَان.

{ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ } kelimesindeki fâ, { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ } kavlindeki kinaye yoluyla yapılan hazırlıktan sonra vaadi açıkça teyit etmek için gelen ta'kîb fâsıdır. «Tevliye» kavramına dair açıklama Yüce Allah'ın { مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها } [el-Bakara: 142] kavlinde geçmişti. Buna göre { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً } kavlinin manası: «Seni hoşnut olacağın bir kıbleye mutlaka yönelteceğiz» demektir. «Kıbleten» kelimesi tevessu' (zarfın mef'ûl kılınması) yoluyla ikinci mef'ûl mesabesinde nasbedilmiştir; aslı «seni bir kıbleden yönelteceğiz» şeklindedir; nitekim { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } kavli de böyledir. Mana şudur: Yüzünün Kâbe'ye döndürülmesi bu vaadin hemen akabinde gerçekleşecektir. Bu, iki tekit edatı ile bir ta'kîb edatı içeren bir vaaddir ki bu da lütuf ve ihsanın zirvesidir.

وَعبر بترضاها لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ مَيْلَهُ إِلَى الْكَعْبَةِ مَيْلٌ لِقَصْدِ الْخَيْرِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْكَعْبَةَ أَجْدَرُ بُيُوتِ اللَّهِ بِأَنْ يَدُلَّ عَلَى التَّوْحِيدِ كَمَا تَقَدَّمَ فَهُوَ أَجْدَرُ بِالِاسْتِقْبَالِ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ،

{ تَرْضَاهَا } “hoşnut olacağın” ifadesiyle anlatılması; onun Kâbe'ye olan meylinin, Kâbe'nin -daha önce geçtiği üzere- tevhide delalet etmeye Allah'ın evleri içinde en layık olanı olması hasebiyle hayır kastına dayalı bir meyil olduğunu göstermek içindir; dolayısıyla o, yönelinmeye Beytülmakdis'ten daha layıktır,

وَلِأَنَّ فِي اسْتِقْبَالِهَا إِيمَاءً إِلَى اسْتِقْلَالِ هَذَا الدِّينِ عَنْ دِينِ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَلَمَّا كَانَ الرِّضَى مُشْعِرًا بِالْمَحَبَّةِ النَّاشِئَةِ عَنْ تَعَقُّلٍ اخْتِيرَ فِي هَذَا الْمَقَامِ دُونَ تُحِبُّهَا أَوْ تَهْوَاهَا أَوْ نَحْوِهِمَا فَإِنَّ مَقَامَ النَّبِيءِ ﷺ يَرْبُو عَنْ أَنْ يَتَعَلَّقَ مَيْلُهُ بِمَا لَيْسَ بِمَصْلَحَةٍ رَاجِحَةٍ بَعْدَ انْتِهَاءِ الْمَصْلَحَةِ الْعَارِضَةِ لِمَشْرُوعِيَّةِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمَّا جَاءَ فِي جَانِبِ قِبْلَتِهِمْ بَعْدَ أَنْ نُسِخَتْ جَاءَ بِقَوْلِهِ: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ الْآيَةَ.

ayrıca Kâbe'ye yönelmede bu dinin Ehl-i Kitap dininden bağımsız olduğuna bir ima da vardır. Rıza, akletmeye dayalı bir sevgiyi hissettirdiği için bu makamda «tühibbuhâ» (seveceğin) yahut «tehvâhâ» (arzu edeceğin) ve benzerleri yerine bu kelime seçilmiştir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in makamı, Beytülmakdis'e yönelmenin meşruiyetindeki geçici maslahat sona erdikten sonra, meylinin üstün bir maslahat taşımayan bir şeye yönelmesinden çok yücedir. Görmez misin ki neshedildikten sonra onların kıblesi söz konusu olunca Yüce Allah: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “Sana gelen ilimden sonra eğer onların heveslerine uyacak olursan...” ayetini getirmiştir.

وَقَوْلُهُ: فَوَلِّ وَجْهَكَ تَفْرِيعٌ عَلَى الْوَعْدِ وَتَعْجِيلٌ بِهِ وَالْمعْنَى فول وَجْهَكَ فِي حَالَةِ الصَّلَاةِ وَهُوَ مُسْتَفَادٌ مِنْ قَرِينَةِ سِيَاقِ الْكَلَامِ عَلَى الْمُجَادَلَةِ مَعَ السُّفَهَاءِ فِي شَأْنِ قِبْلَةِ الصَّلَاةِ.

{ فَوَلِّ وَجْهَكَ } “Artık yüzünü çevir” kavli, vaade dayanan bir hüküm (tefrî') ve onun çarçabuk icra edilmesidir. Manası: Namaz halinde yüzünü çevir, demektir; bu da sözün namaz kıblesi hususunda beyinsizlerle yapılan münakaşa bağlamında olmasının karinesinden anlaşılmaktadır.

وَالْخُطَّابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَالْأَمْرُ مُتَوَجِّهٌ إِلَيْهِ بِاعْتِبَارِ مَا فِيهِ مِنْ إِرْضَاءِ رَغْبَتِهِ، وَسَيَعْقُبُهُ بِتَشْرِيكِ الْأُمَّةِ مَعَهُ فِي الْأَمر بقوله: وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ.

Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir ve emir, arzusunun tatmin edilmesi yönüyle ona tevcih edilmiştir; akabinde ise { وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nerede olursanız olun yüzlerinizi o yöne çevirin” buyruğuyla ümmet de bu emirde ona ortak kılınacaktır.

وَالشَّطْرُ بِفَتْحِ الشِّينِ وَسُكُونِ الطَّاءِ الْجِهَةُ وَالنَّاحِيَةُ وَفَسَّرَهُ قَتَادَةُ بِتِلْقَاءِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَهُ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَفَسَّرَ الْجُبَّائِيُّ وَعَبْدُ الْجَبَّارِ الشَّطْرَ هُنَا بِأَنَّهُ وَسَطُ الشَّيْءِ، لِأَنَّ الشَّطْرَ يُطْلَقُ عَلَى نِصْفِ الشَّيْءِ فَلَمَّا أُضِيفَ إِلَى الْمَسْجِدِ وَالْمَسْجِدُ مَكَانٌ اقْتَضَى أَنَّ نِصْفَهُ عِبَارَةٌ عَنْ نِصْفِ مِقْدَارِهِ وَمِسَاحَتِهِ وَذَلِكَ وَسَطُهُ، وَجَعَلَا شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كِنَايَةً عَنِ الْكَعْبَةِ لِأَنَّهَا وَاقِعَةٌ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فِي نِصْفِ مِسَاحَتِهِ مِنْ جَمِيعِ الْجَوَانِبِ (أَيْ تَقْرِيبًا) قَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مَا ذكرنَا وَجْهَان أَحدهمَا أَنَّ الْمُصَلِّيَ لَوْ وَقَفَ بِحَيْثُ يَكُونُ مُتَوَجِّهًا إِلَى الْمَسْجِدِ وَلَا يَكُونُ مُتَوَجِّهًا إِلَى الْكَعْبَةِ لَا تَصِحُّ صَلَاتُهُ، الثَّانِي لَوْ لَمْ نُفَسِّرِ

Şatr (الشَّطْرُ) şîn harfinin fethası ve tı harfinin sükûnu ile cihet ve yön demektir; Katâde bunu «tilkâe» (karşısına/yönüne) diye tefsir etmiştir, Übeyy b. Ka'b da bu şekilde okumuştur. el-Cübbâî ve Abdülcebbâr ise buradaki şatrı bir şeyin ortası olarak tefsir etmişlerdir; çünkü şatr bir şeyin yarısına da denir. Mescide izafe edildiğinde -mescit bir mekân olduğuna göre- onun yarısı, miktarının ve alanının yarısı anlamına gelir ki bu da onun ortasıdır. Mescid-i Haram'ın şatrını Kâbe'den kinaye kılmışlardır; zira Kâbe, Mescid-i Haram'ın her yönden alanının tam ortasında (yani yaklaşık olarak ortasında) yer almaktadır. Abdülcebbâr şöyle demiştir: Kastedilenin zikrettiğimiz mana olduğuna iki vecih delalet eder: Birincisi, namaz kılan kimse mescide yönelecek fakat Kâbe'ye yönelmeyecek şekilde dursa namazı sahih olmaz. İkincisi, şayet bunu böyle tefsir etmezsek...

الشَّطْرَ بِمَا ذَكَرْنَا لَمْ يَبْقَ لِذِكْرِ الشَّطْرِ فَائِدَةٌ إِذْ يُغْنِي أَنْ يَقُولَ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَلَكَانَ الْوَاجِبُ التَّوَجُّهَ إِلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لَا إِلَى خُصُوصِ الْكَعْبَةِ.

...şatrı zikrettiğimiz şekilde [tefsir etmezsek], şatrı zikretmenin bir faydası kalmaz; zira { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” demesi yeterli olurdu ve bu durumda vacip olan da Kâbe'nin bizzat kendisine değil, Mescid-i Haram'a yönelmek olurdu.

فَإِنْ قُلْتَ مَا فَائِدَةُ قَوْلِهِ: فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها قَبْلَ قَوْلِهِ: فَوَلِّ وَجْهَكَ وهلا قَالَ: فِي السَّمَاءِ فَوَلِّ وَجْهَكَ إِلَخْ، قُلْتُ فَائِدَتُهُ إِظْهَارُ الِاهْتِمَامِ بِرَغْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَنَّهَا بِحَيْثُ يُعْتَنَى بِهَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ وَصْفُ الْقِبْلَةِ بِجُمْلَةِ تَرْضاها.

Eğer: “{ فَوَلِّ وَجْهَكَ } ‘Yüzünü çevir’ buyruğundan önce { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها } ‘Seni hoşnut olacağın bir kıbleye elbette döndüreceğiz’ buyrulmasının faydası nedir ve niçin gökte [yüzünü çevirip durduğunu görüyoruz] deyip hemen ‘Yüzünü çevir...’ demedi?” dersen, derim ki: Bunun faydası, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arzusuna verilen önemi ve { تَرْضاها } “hoşnut olacağın” cümlesiyle kıblenin nitelenmesinin de gösterdiği üzere bunun ne kadar ihtimama layık olduğunu ortaya koymaktır.

وَمَعْنَى (نُوَلِّيَنَّكَ) نُوَجِّهَنَّكَ، وَفِي التَّوْجِيهِ قُرْبٌ مَعْنَوِيٌّ لِأَنَّ وَلَّى الْمُتَعَدِّي بِنَفْسِهِ إِذَا لَمْ يَكُنْ بِمَعْنَى الْقُرْبِ الْحَقِيقِيِّ فَهُوَ بِمَعْنَى الِارْتِبَاطِ بِهِ، وَمِنْهُ الْوَلَاءُ وَالْوَلِيُّ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ تَعْدِيَتَهُ إِلَى مَفْعُولٍ ثَانٍ مِنْ قَبِيلِ الْحَذْفِ وَالتَّقْدِيرُ وَلَّى وَجْهَهُ إِلَى كَذَا ثُمَّ يُعَدُّونَهُ إِلَى مَفْعُولٍ ثَالِثٍ بِحَرْفِ عَنْ

{ نُوَلِّيَنَّكَ } kelimesinin manası “seni yönelteceğiz” demektir. Yöneltmede manevi bir yakınlık vardır; zira bizzat geçişli (müteaddî) olan «ولى / vellâ» fiili, hakiki yakınlık manasında olmadığında ona bağlılık manasındadır. «Vela» (bağlılık/dostluk) ve «veli» kelimeleri de bundandır. Zahir olan odur ki fiilin ikinci bir mef'ûle geçişli olması [harf-i cerin] hazfedilmesi kabilindendir ve takdiri: “Yüzünü falanca şeye doğru çevirdi” şeklindedir. Sonra bunu «عن / an» harfiyle üçüncü bir mef'ûle geçişli kılarlar...

فَيَقُولُونَ وَلَّى عَنْ كَذَا وَيُنْزِلُونَهُ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ بِالنِّسْبَةِ لِلْمَفْعُولَيْنِ الْآخَرَيْنِ فَيُقَدِّرُونَ وَلَّى وَجْهَهُ إِلَى جِهَةِ كَذَا مُنْصَرِفًا عَنْ كَذَا أَيِ الَّذِي كَانَ يَلِيهِ مِنْ قَبْلُ، وَبِاخْتِلَافِ هَاتِهِ الِاسْتِعْمَالَاتِ تَخْتَلِفُ الْمَعَانِي كَمَا تَقَدَّمَ.

...Böylece «falanca şeyden yüz çevirdi» derler ve diğer iki mef'ûle nispetle onu geçişsiz (lâzım) fiil konumuna indirgerler; böylece “Daha önce yönelmiş olduğu şeyden yüz çevirerek yüzünü filanca cihete döndürdü” şeklinde takdir ederler. Bu kullanımların farklılaşmasıyla, daha önce geçtiği üzere manalar da farklılaşır.

فَالْقِبْلَةُ هُنَا اسْمٌ لِلْمَكَانِ الَّذِي يَسْتَقْبِلُهُ الْمُصَلِّي وَهُوَ إِمَّا مُشْتَقٌّ مِنَ اسْمِ الْهَيْئَةِ وَإِمَّا مِنَ اسْمِ الْمَفْعُولِ كَمَا تَقَدَّمَ.

Buradaki kıble (الْقِبْلَةُ), namaz kılanın yöneldiği mekânın ismidir; bu da daha önce geçtiği gibi ya ism-i hey'etten ya da ism-i mef'ûlden türemiştir.

وَالْمَسْجِد الْحَرَامِ الْمَسْجِدُ الْمَعْهُودُ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ وَالْحَرَامُ الْمَجْعُولُ وَصْفًا لِلْمَسْجِدِ هُوَ الْمَمْنُوعُ. أَيِ الْمَمْنُوعُ مَنْعَ تَعْظِيمٍ وَحُرْمَةٍ فَإِنَّ مَادَّةَ التَّحْرِيمِ تُؤْذِنُ بِتَجَنُّبِ الشَّيْءِ فَيُفْهَمُ التَّجَنُّبُ فِي كُلِّ مَقَامٍ بِمَا يُنَاسِبُهُ. وَقَدِ اشْتَهَرَ عِنْدَ الْعَرَبِ وَصْفُ مَكَّةَ بِالْبَلَدِ الْحَرَامِ أَيِ الْمَمْنُوع عَن الْجَبَابِرَةِ وَالظَّلَمَةِ وَالْمُعْتَدِينَ وَوُصِفَ بِالْمُحَرَّمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ: عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ [إِبْرَاهِيم: ٣٧] ، أَيِ الْمُعَظَّمِ الْمُحْتَرَمِ وَسُمِّيَ الْحَرَمَ قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً [الْقَصَص: ٥٧] فَوَصْفُ الْكَعْبَةِ بِالْبَيْتِ الْحَرَامِ وَحَرَمِ مَكَّةَ بِالْحَرَمِ أَوْصَافٌ قَدِيمَةٌ شَائِعَةٌ عِنْدَ الْعَرَبِ فَأَمَّا اسْمُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَهُوَ مِنَ الْأَلْقَابِ الْقُرْآنِيَّةِ جُعِلَ عَلَمًا عَلَى حَرِيمِ الْكَعْبَةِ الْمُحِيطِ بِهَا وَهُوَ مَحَلُّ الطَّوَافِ وَالِاعْتِكَافِ وَلَمْ يَكُنْ يُعْرَفُ بِالْمَسْجِدِ فِي زَمَنِ الْجَاهِلِيَّةِ إِذْ لَمْ تَكُنْ لَهُمْ صَلَاةٌ ذَاتُ سُجُودٍ وَالْمَسْجِدُ مَكَانُ السُّجُودِ فَاسْمُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ عَلَى الْمِسَاحَةِ الْمَحْصُورَةِ الْمُحِيطَةِ بِالْكَعْبَةِ وَلَهَا أَبْوَابٌ مِنْهَا بَابُ الصَّفَا وَبَابُ بَنِي شَيْبَةَ وَلَمَّا أُطْلِقَ هَذَا الْعَلَمُ عَلَى مَا أَحَاطَ بِالْكَعْبَةِ لَمْ يَتَرَدَّدِ النَّاسُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَغَيْرِهِمْ فِي الْمُرَادِ مِنْهُ فَالْمَسْجِدُ الْحَرَامُ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْإِسْلَامِيَّةِ قَبْلَ

Mescid-i Haram ise Müslümanlarca bilinen mescittir. Mescidin sıfatı kılınan «Haram» (الْحَرَامُ) ise menedilmiş, yasaklanmış olandır; yani tazim ve hürmet yoluyla menedilmiş demektir. Zira tahrîm (t-h-r-m) kökü bir şeyden kaçınmayı bildirir; dolayısıyla her makamda kaçınma, o makama uygun şekilde anlaşılır. Araplar arasında Mekke'yi zorbalardan, zalimlerden ve haddi aşanlardan korunmuş/menedilmiş anlamında «el-Beledü'l-Harâm» diye nitelemek meşhur olmuştur. Yüce Allah'ın İbrahim'den naklen buyurduğu { عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } “Senin hürmetli Beyt'inin yanında” [İbrâhim 37] kavlinde «Muharrem» yani tazim ve hürmet gösterilen şeklinde nitelenmiş ve Harem olarak isimlendirilmiştir. Nitekim Yüce Allah: { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً } “Biz onları güvenli bir hareme yerleştirmedik mi?” [Kasas 57] buyurmuştur. Dolayısıyla Kâbe'nin Beyt-i Haram, Mekke hareminin de Harem olarak nitelenmesi Araplar arasında kadim ve yaygın nitelemelerdir. «el-Mescidü'l-Harâm» ismine gelince; bu, Kur'an'a has unvanlardan olup Kâbe'yi çevreleyen, tavaf ve itikâf mahalli olan avluya (harîm) özel isim (alem) kılınmıştır. Cahiliye devrinde burası mescit olarak bilinmiyordu; zira onların secdeli bir namazları yoktu, mescit ise secde edilen yerdir. Dolayısıyla «el-Mescidü'l-Harâm» ismi, Kâbe'yi çevreleyen ve aralarında Safa kapısı ile Benî Şeybe kapısının da bulunduğu kapıları olan sınırlı alana galibiyet yoluyla alem olmuştur. Bu özel isim Kâbe'nin çevresine verildiğinde Müslümanlardan ve başkalarından hiç kimse bundan ne kastedildiği hususunda tereddüt etmemiştir. Binaenaleyh el-Mescidü'l-Harâm hicretten önceki İslami isimlerdendir...

الْهِجْرَةِ وَقَدْ وَرَدَ ذِكْرُهُ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ وَهِيَ مَكِّيَّةٌ.

...ve Mekkî olan İsrâ Suresi'nde de zikri geçmiştir.

وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ هُنَا الْكَعْبَةُ لِاسْتِفَاضَةِ الْأَخْبَارِ الصَّحِيحَةِ بِأَنَّ الْقِبْلَةَ صُرِفَتْ إِلَى الْكَعْبَةِ وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ أُمِرَ أَنْ يَسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةَ وَأَنَّهُ صَلَّى إِلَى الْكَعْبَةِ يَوْمَ الْفَتْحِ وَقَالَ هَذِهِ الْقِبْلَةُ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ «وَذَكَرَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَالْمُرَادُ بِهِ الْبَيْتُ لِأَنَّ الْعَرَبَ تُعَبِّرُ عَنِ الْبَيْتِ بِمَا يُجَاوِرُهُ أَوْ بِمَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ» وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْبَيْتُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْمَسْجِدِ وَالْمَسْجِدُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْحَرَمِ وَالْحَرَمُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ. قَالَ الْفَخْرُ وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ، وَأَقُولُ لَا يُعْرَفُ هَذَا عَنْ مَالِكٍ فِي كُتُبِ مَذْهَبِهِ.

Cumhur, kıblenin Kâbe'ye çevrildiğine, Resûlullah'a Kâbe'ye yönelmesinin emredildiğine, fetih günü Kâbe'ye doğru namaz kılıp “Kıble işte budur” dediğine dair sahih haberlerin yaygınlığı (istifâza) sebebiyle burada Mescid-i Haram'dan maksadın Kâbe olduğu görüşündedir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Mescid-i Haram zikredilmiş fakat bununla Beyt (Kâbe) kastedilmiştir; çünkü Araplar Beyt'i onun civarındaki veya onu kuşatan şeylerle de ifade ederler.” İbn Abbas'tan ise: «Beyt, mescit ehlinin kıblesidir; mescit, Harem ehlinin kıblesidir; Harem ise doğu ve batı ehlinin kıblesidir» [rivayeti nakledilmiştir]. Fahreddin [er-Râzî], «Bu, Mâlik'in kavlidir» demiştir; ben ise derim ki: Mezhebinin kitaplarında Mâlik'ten böyle bir şey bilinmemektedir.

وَانْتَصَبَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِوَلِّ وَلَيْسَ مَنْصُوبًا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ.

«Şatra'l-Mescid» [ifadesindeki «şatr» kelimesi], «velli» [fiilinin] ikinci mef'ûlü olarak mansub kılınmıştır; zarfiyet üzere mansub değildir.

وَقَوْلُهُ: وَحَيْثُما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ تَنْصِيصٌ عَلَى تَعْمِيمِ حُكْمِ اسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ بِعُمُومِ ضَمِيرَيْ كُنْتُمْ ووُجُوهَكُمْ لِوُقُوعِهِمَا فِي سِيَاقِ عُمُومِ الشَّرْطِ بِحَيْثُمَا وَحِينَمَا لِتَعْمِيمِ أَقْطَارِ الْأَرْضِ لِئَلَّا يُظَنَّ أَنَّ قَوْلَهُ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ خَاصٌّ بِالنَّبِيءِ ﷺ فَإِنَّ قَوْلَهُ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ خطاب للنَّبِي ﷺ اقْتَضَى الْحَالُ تَخْصِيصَهُ بِالْخِطَابِ بِهِ لِأَنَّهُ تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ لِيَكُونَ تَبْشِيرًا لَهُ وَيَعْلَمَ أَنَّ أُمَّتَهُ مِثْلَهُ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي التَّشْرِيعَاتِ الْإِسْلَامِيَّةِ أَنْ تَعُمَّ الرَّسُولَ وَأَمَتَّهُ إِلَّا إِذَا دَلَّ دَلِيلٌ عَلَى تَخْصِيصِ أَحَدِهِمَا، وَلَمَّا خِيفَ إِيهَامُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْحُكْمُ خَاصًّا بِهِ أَوْ أَنْ تُجْزِئَ فِيهِ الْمَرَّةُ أَوْ بَعْضُ الْجِهَاتِ كَالْمَدِينَةِ وَمَكَّةَ أُرِيدَ التَّعْمِيمُ فِي الْمُكَلَّفِينَ وَفِي جَمِيعِ الْبِلَادِ، وَلِذَلِكَ جِيءَ بِالْعَطْفِ بِالْوَاوِ لَكِنْ كَانَ يَكْفِي أَنْ يَقُولَ وَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ فَزِيدَ عَلَيْهِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَعْمِيمِ الْأَمْكِنَةِ تَصْرِيحًا وَتَأْكِيدًا لِدَلَالَةِ الْعُمُومِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ إِضَافَةِ شَطْرَ إِلَى ضَمِيرِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ لِأَنَّ شَطْرَ نَكِرَةٌ أَشْبَهَتِ الْجَمْعَ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى أَفْرَادٍ كَثِيرَةٍ فَكَانَتْ إِضَافَتُهَا كَإِضَافَةِ الْجُمُوعِ، وَتَأْكِيدًا لِدَلَالَةِ الْأَمْرِ التَّشْرِيعِيِّ عَلَى التَّكْرَارِ تَنْوِيهًا بِشَأْنِ هَذَا الْحُكْمِ فَكَأَنَّهُ أُفِيدَ مَرَّتَيْنِ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُكَلَّفِينَ وَأَحْوَالِهِمْ أُولَاهُمَا إِجْمَالِيَّةٌ وَالثَّانِيَةُ تَفْصِيلِيَّةٌ.

{ وَحَيْثُما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nerede olursanız olun yüzlerinizi o yöne çevirin” kavli; { كُنْتُمْ } ve { وُجُوهَكُمْ } zamirlerinin, yeryüzünün her tarafını kapsamak üzere «haysümâ» ve «hînemâ» ile gelen şartın umumiliği bağlamında yer alması sebebiyle Kâbe'ye yönelme hükmünün bütün Müslümanları kapsadığını açıkça bildirmektedir; ta ki { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” kavlinin sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olduğu sanılmasın. Zira { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” sözü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır ve makam, { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrildiğini görüyoruz” kavline dayalı bir hüküm (tefrî') olması hasebiyle ona müjde teşkil etmesi ve ümmetinin de kendisi gibi olduğunu bilmesi için hitabın ona tahsis edilmesini gerektirmiştir. Çünkü İslami teşriatlarda asıl olan -iki taraftan birinin tahsisine dair delil bulunmadıkça- hükmün hem Resûl'ü hem de ümmetini kapsamasıdır. Bu hükmün sadece ona mahsus olduğu veya bir defa yönelmenin yahut Medine ve Mekke gibi sadece bazı bölgelerin yeterli geleceği vehminden endişe edilince hem mükellefler hem de bütün beldeler açısından genelleme (ta'mîm) murat edilmiştir. Bu sebeple «vâv» ile atıf getirilmiştir; ancak sadece «Ve yüzlerinizi onun yönüne çevirin» denilmesi de yeterli olabilirdi. Fakat buna ilaveten, mekanların umumiliğini açıkça bildiren ve «şatr» kelimesinin Mescid-i Haram zamirine izafetinden anlaşılan umumilik delaletini pekiştiren bir ifade eklenmiştir. Zira «şatr» nekre olup pek çok ferde delalet etme bakımından çoğula benzer; dolayısıyla izafeti çoğulların izafeti gibidir. Ayrıca bu hükmün şanını yüceltmek amacıyla teşrii emrin tekerrür delaletini pekiştirmek için getirilmiştir; böylece bu hüküm, mükellefler ve halleri açısından ilki icmâlî, ikincisi tafsîlî olmak üzere sanki iki defa bildirilmiş gibi olmuştur.

وَهَذِهِ الْآيَاتُ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ هَذَا الِاسْتِقْبَالِ وَهُوَ حِكْمَةٌ عَظِيمَةٌ، ذَلِكَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الصَّلَاةِ الْعِبَادَةُ وَالْخُضُوعُ لِلَّهِ تَعَالَى وَبِمِقْدَارِ اسْتِحْضَارِ الْمَعْبُودِ يَقْوَى الْخُضُوعُ لَهُ فَتَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ آثَارُهُ الطَّيِّبَةُ فِي إِخْلَاصِ الْعَبْدِ لِرَبِّهِ وَإِقْبَالِهِ عَلَى عِبَادَتِهِ وَذَلِكَ مِلَاكُ الِامْتِثَالِ

Bu ayetler, bu yönelişin vacip olduğuna delildir ve bunda büyük bir hikmet vardır. Şöyle ki: Namazdan maksat, Yüce Allah'a ibadet ve boyun eğmektir. Mabut ne derece kalpte hazır tutulursa O'na boyun eğiş de o derece güçlenir; bunun neticesinde de kulun Rabbine olan ihlasında ve O'nun ibadetine yönelmesinde güzel eserleri ortaya çıkar ki bu da [emirlere] uymanın...

وَالِاجْتِنَابِ. وَلِهَذَا

...ve [yasaklardan] kaçınmanın esasıdır. Bu sebeple...

جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «الْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ»

...sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: «İhsan, Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmüyor olsan da O seni görmektedir.»

، وَلَمَّا تَنَزَّهَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ أَنْ يُحِيطَ بِهِ الْحِسُّ تَعَيَّنَ لِمُحَاوِلِ اسْتِحْضَارِ عَظَمَتِهِ أَنْ يَجْعَلَ لَهُ مُذَكِّرًا بِهِ مِنْ شَيْءٍ لَهُ انْتِسَابٌ خَاصٌّ إِلَيْهِ، قَالَ فَخْرُ الدِّينِ: (إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ فِي الْإِنْسَانِ قُوَّةً عَقْلِيَّةً مُدْرِكَةً لِلْمُجَرَّدَاتِ وَالْمَعْقُولَاتِ، وَقُوَّةً خَيَالِيَّةً مُتَصَرِّفَةً فِي عَالَمِ الْأَجْسَامِ، وَقَلَّمَا تَنْفَكُّ الْقُوَّةُ الْعَقْلِيَّةُ عَنْ مُقَارَنَةِ الْقُوَّةِ الْخَيَالِيَّةِ، فَإِذَا أَرَادَ الْإِنْسَانُ اسْتِحْضَارَ أَمْرٍ عَقْلِيٍّ مُجَرَّدٍ وَجَبَ أَنْ يَضَعَ لَهُ صُورَةً خَيَالِيَّةً يُحِسُّهَا حَتَّى تَكُونَ تِلْكَ الصُّورَةُ الْخَيَالِيَّةُ مُعِينَةً عَلَى إِدْرَاكِ تِلْكَ الْمَعَانِي الْعَقْلِيَّةِ، وَلَمَّا كَانَ الْعَبْدُ الضَّعِيفُ إِذَا وَصَلَ إِلَى مَجْلِسِ الْمَلِكِ الْعَظِيمِ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَسْتَقْبِلَهُ بِوَجْهِهِ وَيُبَالِغَ فِي الثَّنَاءِ عَلَيْهِ بِلِسَانِهِ وَفِي الْخِدْمَةِ لَهُ، فَاسْتِقْبَالُ الْقِبْلَةِ فِي الصَّلَاةِ يَجْرِي مَجْرَى كَوْنِهِ مُسْتَقْبِلًا لِلْمَلِكِ، وَالْقُرْآنُ وَالتَّسْبِيحَاتُ تَجْرِي مَجْرَى الثَّنَاءِ عَلَيْهِ، وَالرُّكُوعُ وَالسُّجُودُ يَجْرِي مَجْرَى الْخِدْمَةِ) اهـ.

Yüce Allah duyularla ihata edilmekten münezzeh olunca, O'nun azametini kalbinde canlandırmak isteyen kimsenin, kendisine O'nu hatırlatacak ve O'na özel bir nispeti olan bir şeyi aracı kılması zorunlu hale gelmiştir. Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: (Yüce Allah insanda soyut ve makul şeyleri kavrayan akli bir güç ile cisimler aleminde tasarruf eden hayali bir güç yaratmıştır. Akli güç, hayali güçle beraberlikten nadiren ayrılır. İnsan soyut akli bir hususu kalbinde canlandırmak istediğinde, bu hayali suretin o akli manaları kavramaya yardımcı olması için duyularıyla hissedebileceği hayali bir suret belirlemesi zorunlu olur. Zayıf bir kul, ulu bir hükümdarın meclisine vardığında mutlaka yüzüyle ona yönelmesi, diliyle onu övmede ve ona hizmette alabildiğine gayret göstermesi gerektiği gibi; namazda kıbleye yönelmek hükümdara yönelmek, Kur'an ve tesbihler onu övmek, rükû ve secdeler de hizmet etmek mesabesindedir) [sözü bitti].

فَإِذَا تَعَذَّرَ اسْتِحْضَارُ الذَّاتِ الْمَطْلُوبَةِ بِالْحِسِّ فَاسْتِحْضَارُهَا يَكُونُ بِشَيْءٍ لَهُ انْتِسَابٌ إِلَيْهَا مُبَاشَرَةً كَالدِّيَارِ أَوْ بِوَاسِطَةٍ كَالْبَرْقِ وَالنَّسِيمِ وَنَحْوِ ذَلِكَ أَوْ بِالشَّبَهِ كَالْغَزَالِ عِنْدَ الْمُحِبِّينَ، وَقَدِيمًا مَا اسْتَهْتَرَتِ الشُّعَرَاءُ بِآثَارِ الْأَحِبَّةِ كَالْأَطْلَالِ فِي قَوْلِهِ:

Arzu edilen zatın bizzat duyularla hazır edilmesi imkânsız olduğunda, onun hazır edilmesi; diyarlar gibi doğrudan ona nispeti bulunan bir şeyle veya şimşek, rüzgâr ve benzeri gibi bir vasıtayla yahut aşıklar nezdinde ceylan örneğinde olduğu gibi bir benzerlik ile gerçekleşir. Eskiden beri şairler şu beyitte olduğu gibi sevgililerin harabeler şeklindeki izlerine tutkun olmuşlardır:

قِفَا نَبْكِ مِنْ ذِكْرَى حَبِيبٍ وَمَنْزِلِ

«Durun, sevgilinin ve konağının hatırasıyla ağlayalım!»

وَأَقْوَالِهِمْ فِي الْبَرْقِ وَالرِّيحِ، وَقَالَ مَالِكُ بْنُ الرَّيْبِ:

Şimşek ve rüzgâr hakkındaki sözleri de böyledir. Mâlik b. er-Reyb de şöyle demiştir:

دَعَانِي الْهَوَى مِنْ أَهْلِ وِدِّي وَجِيرَتِي ... بِذِي الطَّيِّسَيْنِ فَالْتَفَتُّ وَرَائِيَا

«Sevgi beni Zü't-Tayseyn'deki sevdiklerimden ve komşularımdan çağırdı da dönüp arkama baktım.»

وَاللَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنْ أَنْ يُحِيطَ بِهِ الْحِسُّ فَوَسِيلَةُ اسْتِحْضَارِ ذَاتِهِ هِيَ اسْتِحْضَارُ مَا فِيهِ مَزِيدُ دَلَالَةٍ عَلَيْهِ تَعَالَى. لَا جَرَمَ أَنَّ أَوْلَى الْمَخْلُوقَاتِ بِأَنْ يُجْعَلَ وَسِيلَةً لِاسْتِحْضَارِ الْخَالِقِ فِي نَفْسِ عَبْدِهِ هِيَ الْمَخْلُوقَاتُ الَّتِي كَانَ وُجُودُهَا لِأَجْلِ الدَّلَالَةِ عَلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ وَتَنْزِيهِهِ وَوَصْفِهِ بِصِفَاتِ الْكَمَالِ مَعَ تَجَرُّدِهَا عَنْ كُلِّ مَا يُوهِمُ أَنَّهَا الْمَقْصُودَةُ بِالْعِبَادَةِ وَتِلْكَ هِيَ الْمَسَاجِدُ الَّتِي بَنَاهَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ وَجَرَّدَهَا مِنْ أَنْ يَضَعَ فِيهَا شَيْئًا يُوهِمُ أَنَّهُ الْمَقْصُودُ بِالْعِبَادَةِ، وَلَمْ يُسَمِّهَا بِاسْمِ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى فَبَنَى الْكَعْبَةَ أَوَّلَ بَيْتٍ، وَبَنَى مَسْجِدًا فِي مَكَانِ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى، وَبَنَى مَسَاجِدَ أُخْرَى وَرَدَ ذِكْرُهَا فِي التَّوْرَاةِ بِعُنْوَانِ مَذَابِحَ، فَقَدْ بنت الصابئة وَأهل الشّرك بَعْدَ نُوحٍ هَيَاكِلَ لِتَمْجِيدِ الْأَوْثَانِ وَتَهْوِيلِ شَأْنِهَا فِي النُّفُوسِ فَأَضَافُوهَا إِلَى أَسْمَاءِ أُنَاسٍ مِثْلِ وَدٍّ وَسُوَاعٍ، أَوْ إِلَى أَسْمَاءِ الْكَوَاكِبِ، وَذَكَرَ الْمَسْعُودِيُّ فِي «مُرُوجِ الذَّهَبِ» عِدَّةً مِنَ الْهَيَاكِلِ الَّتِي أُقِيمَتْ فِي الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ لِهَذَا الشَّأْنِ وَمِنْهَا هَيْكَلُ سَنْدُوسَابَ بِبِلَادِ الْهِنْدِ وَهَيْكَلُ مَصْلِينَا فِي جِهَة الرقة بناه الصَّابِئَةُ قَبْلَ إِبْرَاهِيمَ وَكَانَ آزَرُ أَبُو إِبْرَاهِيمَ مِنْ

Yüce Allah ise duyularla idrak edilmekten münezzehtir; dolayısıyla O'nun zatını kalpte hazır etmenin vesilesi, Yüce Allah'a delaleti daha fazla olan şeyleri hazır etmektir. Şüphesiz kulun kalbinde Yaratıcı'yı hazır etmeye vesile kılınmaya en layık mahluklar; ibadette kastedilen şey oldukları vehmini uyandıracak her türlü unsurdan arınmış olmakla beraber varlıkları Allah'ın birliğine, O'nun tenzihine ve kemal sıfatlarıyla vasıflanmasına delalet etmek için bulunan mahluklardır. Bunlar da İbrahim aleyhisselâm'ın inşa ettiği ve içlerine ibadette kastedilenin o olduğu vehmini verecek hiçbir şey koymadığı, Allah Teâlâ'dan başkasının adıyla isimlendirmediği mescitlerdir. Nitekim ilk mabet olarak Kâbe'yi inşa etmiş, Mescid-i Aksâ'nın yerinde bir mescit yapmış ve Tevrat'ta «mezbahlar» başlığı altında zikri geçen başka mescitler de inşa etmiştir. Sâbiîler ve şirk ehli ise Nuh'tan sonra putları yüceltmek ve nefislerde onların şanını korkunç göstermek için mabetler (heykeller) yapmışlar; bunları Vedd ve Suvâ' gibi şahıs isimlerine yahut yıldız isimlerine nispet etmişlerdir. el-Mes'ûdî «Mürûcü'z-Zeheb» adlı eserinde geçmiş ümmetlerde bu amaçla kurulmuş birçok mabedi zikretmiştir; Hindistan'daki Sendûsâb Mabedi ve İbrahim'den önce Sâbiîlerin inşa ettiği Rakka tarafındaki Maslînâ Mabedi bunlardandır ki İbrahim'in babası Âzer de...

سَدَنَتِهِ، وَقِيلَ أَنَّ عَادًا بَنَوْا هَيَاكِلَ مِنْهَا جِلِّقُ هَيْكَلُ بِلَادِ الشَّامِ.

...onun bekçilerindendi (sedene). Âd kavminin de Şam beldesindeki Cillik Mabedi gibi mabetler inşa ettiği söylenmiştir.

فَإِذَا اسْتَقْبَلَ الْمُؤْمِنُ بِاللَّهِ شَيْئًا مِنَ الْبُيُوتِ الَّتِي أُقِيمَتْ لِمُنَاقِضَةِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَلِلدَّلَالَةِ عَلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ وَتَمْجِيدِهِ كَانَ مِنَ اسْتِحْضَارِ الْخَالِقِ بِمَا هُوَ أَشَدُّ إِضَافَةً إِلَيْهِ، بَيْدَ أَنَّ هَذِهِ الْبُيُوتَ عَلَى كَثْرَتِهَا لَا تَتَفَاضَلُ إِلَّا بِإِخْلَاصِ النِّيَّةِ مِنْ إِقَامَتِهَا، وَبِكَوْنِ إِقَامَتِهَا لِذَلِكَ وَبِأَسْبَقِيَّةِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ فِي هَذَا الْغَرَضِ، وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ كُلَّ هَذِهِ الْمَعَانِي ثَلَاثَةً فِي مَعْنًى وَاحِدٍ وَهُوَ الْأَسْبَقِيَّةُ لِأَنَّ السَّابِقَ مِنْهَا قَدِ امْتَازَ عَلَى اللَّاحِقِ بِكَوْنِهِ هُوَ الَّذِي دَلَّ مُؤَسِّسُ ذَلِكَ اللَّاحِقِ عَلَى تَأْسِيسِهِ قَالَ تَعَالَى: لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ [التَّوْبَة: ١٠٨] ، وَقَالَ

Mümin kimse Allah'a yönelirken şirk ehline karşı çıkmak, Allah'ın birliğine ve yüceliğine delalet etmek üzere kurulmuş mabetlerden birine yöneldiğinde, Yaratıcı'yı O'na en kuvvetli nispeti bulunan bir şeyle kalbinde hazır etmiş olur. Ne var ki bu evler çokluğuna rağmen ancak yapılışındaki niyetin ihlası, bu gaye doğrultusunda inşa edilmiş olmaları ve bazısının bu gayede bazısından daha öncelikli (kıdemli) olması ile birbirine üstünlük kazanır. İstersen bu üç mananın hepsini tek bir mana kılarsın ki o da kıdemdir (önceliktir); zira önceden yapılan, sonradan inşa edilenin kurucusuna o mabedi kurma yolunu gösteren mabet olması sebebiyle sonrakine üstün kılınmıştır. Yüce Allah: { لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ } “İlk günden takva üzerine kurulan mescit, içinde namaza durmana daha layıktır” [Tevbe 108] buyurmuş ve...

فِي ذِكْرِ مَسْجِدِ الضِّرَارِ: لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً، أَيْ لِأَنَّهُ أُسِّسَ بِنِيَّةِ التَّفْرِيقِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَالَ: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ [آل عمرَان: ٩٦] فَجَعَلَهُ هُدًى لِلنَّاسِ لِأَنَّهُ أَوَّلُ بَيْتٍ فَالْبُيُوتُ الَّتِي أُقِيمَتْ بَعْدَهُ كَبَيْتِ الْمَقْدِسِ مِنْ آثَارِ اهْتِدَاءٍ اهْتَدَاهُ بَانُوهَا بِالْبَيْتِ الْأَوَّلِ.

...Mescid-i Dırâr hakkında şöyle buyurmuştur: { لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً } “Orada asla namaza durma!”; yani müminlerin arasını ayırmak niyetiyle kurulduğu için böyle buyurmuştur. Yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Mekke'de bulunan, pek bereketli ve alemlere bir hidayet kaynağı olan evdir” [Âl-i İmrân 96]. İlk ev olduğu için onu insanlara bir hidayet kılmıştır; dolayısıyla ondan sonra kurulan Beytülmakdis gibi evler, kurucularının o ilk ev ile hidayet bulmalarının eserlerindendir.

وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِنَّ الْكَعْبَةَ أَوَّلُ هَيْكَلٍ أُقِيمُ لِلْعِبَادَةِ وَفِيهِ نَظَرٌ سَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ أَوَّلَ هَيْكَلٍ أُقِيمُ لِتَوْحِيدِ اللَّهِ وَتَنْزِيهِهِ وَإِعْلَانِ ذَلِكَ وَإِبْطَالِ الْإِشْرَاكِ هُوَ الْكَعْبَةُ الَّتِي بَنَاهَا إِبْرَاهِيمُ أَوَّلُ مَنْ حَاجَّ الْوَثَنِيِّينَ بِالْأَدِلَّةِ وَأَوَّلُ مَنْ قَاوَمَ الْوَثَنِيَّةَ بِقُوَّةِ يَدِهِ فَجَعَلَ الْأَوْثَانَ جِذَاذًا، ثُمَّ أَقَامَ لِتَخْلِيدِ ذِكْرِ اللَّهِ وَتَوْحِيدِهِ ذَلِكَ الْهَيْكَلَ الْعَظِيمَ لِيَعْلَمَ كُلُّ أَحَدٍ يَأْتِي أَنَّ سَبَبَ بِنَائِهِ إِبْطَالُ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، وَقَدْ مَضَتْ عَلَى هَذَا الْبَيْتِ الْعُصُورُ فَصَارَتْ رُؤْيَتُهُ مُذَكِّرَةً بِاللَّهِ تَعَالَى، فَفِيهِ مَزِيَّةُ الْأَوَّلِيَّةِ، ثُمَّ فِيهِ مَزِيَّةُ مُبَاشَرَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِنَاءَهُ بِيَدِهِ وَيَدِ ابْنِهِ إِسْمَاعِيلَ دُونَ مَعُونَةِ أَحَدٍ، فَهُوَ لِهَذَا الْمَعْنَى أَعْرَقُ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَعَلَى الرِّسَالَةِ مَعًا وَهُمَا قُطْبَا إِيمَانِ الْمُؤْمِنِينَ وَفِي هَذِهِ الصِّفَةِ لَا يُشَارِكُهُ غَيْرُهُ.

Bazı alimler Kâbe'nin ibadet için kurulan ilk mabet (heykel) olduğunu söylemişlerdir; fakat bunda eleştiriye açık bir yön vardır ki bu husus Âl-i İmrân Suresi'ndeki { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Mekke'deki olandır” kavlinin tefsirinde gelecektir. Kuşkusuz Allah'ın birliği, tenzihi, bunun ilan edilmesi ve şirkin iptali için kurulan ilk mabet; putperestlerle delillerle ilk tartışan ve putperestliğe karşı bileğinin gücüyle ilk direnen, böylece putları paramparça eden İbrahim'in inşa ettiği Kâbe'dir. Sonra İbrahim, Allah'ın zikrini ve tevhidini ebedileştirmek için bu yüce mabedi inşa etmiştir; ta ki gelen herkes bilsin ki bu mabedin inşa sebebi putlara tapmayı ortadan kaldırmaktır. Bu Beyt'in üzerinden asırlar geçmiş ve onun görülmesi Allah Teâlâ'yı hatırlatır olmuştur. Dolayısıyla onda ilk olma üstünlüğü vardır; ayrıca İbrahim aleyhisselâm'ın hiç kimseden yardım almaksızın oğlu İsmail ile birlikte bizzat kendi elleriyle inşa etmesi üstünlüğü bulunmaktadır. Bu manadan ötürü Kâbe, müminlerin imanının iki kutbu olan tevhide ve peygamberliğe birlikte delalet etme hususunda en köklü olandır ve bu vasıfta başka hiçbir şey ona ortak olamaz.

ثُمَّ سُنَّ الْحَجُّ إِلَيْهِ لِتَجْدِيدِ هَذِهِ الذِّكْرَى وَلِتَعْمِيمِهَا فِي الْأُمَمِ الْأُخْرَى، فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ أَوْلَى الْمَوْجُودَاتِ بِالِاسْتِقْبَالِ لِمَنْ يُرِيدُ اسْتِحْضَارَ جَلَالِ الرُّبُوبِيَّةِ الْحَقَّةِ وَمَا بُنِيَتْ بُيُوتُ اللَّهِ مِثْلُ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى إِلَّا بَعْدَهُ بِقُرُونٍ طَوِيلَةٍ، فَكَانَ هُوَ قِبْلَةَ الْمُسْلِمِينَ.

Sonra bu hatırayı tazelemek ve onu diğer ümmetler arasında yaygınlaştırmak için ona hac farz kılınmıştır. Hakiki rububiyetin celalini kalbinde hazır etmek isteyen kimse için varlıklar içinde yönelinmeye en layık olanın Kâbe olması elbette kaçınılmazdır; zira Mescid-i Aksâ gibi Allah'ın evleri ancak ondan uzun asırlar sonra inşa edilmiştir. Dolayısıyla o, Müslümanların kıblesi olmuştur.

قَدَّمْنَا آنِفًا أَنَّ شَرْطَ اسْتِقْبَالِ جِهَةٍ مُعَيَّنَةٍ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَحْكَامِ الشَّرَائِعِ السَّالِفَةِ وَكَيْفَ يَكُونُ كَذَلِكَ وَالْمَسْجِدُ الْأَقْصَى بُنِيَ بَعْدَ مُوسَى بِمَا يَزِيدُ عَلَى أَرْبَعِمِائَةِ سَنَةٍ وَغَايَةُ مَا كَانَ مِنَ اسْتِقْبَالِهِ بَعْدَ دَعْوَةِ سُلَيْمَانَ أَنَّهُ اسْتِقْبَالٌ لِأَجْلِ تَحَقُّقِ قَبُولِ الدُّعَاءِ وَالصَّلَاةِ لَا لِكَوْنِهِ شَرْطًا، ثُمَّ إِنِ اخْتِيَارَ ذَلِكَ الْهَيْكَلِ لِلِاسْتِقْبَالِ وَإِنْ كَانَ دَعْوَةً فَهِيَ دَعْوَةُ نَبِيءٍ لَا تَكُونُ إِلَّا

Az önce belirli bir cihete yönelme şartının geçmiş şeriatların hükümlerinden olmadığını belirtmiştik; nitekim nasıl böyle olabilir ki Mescid-i Aksâ Musa'dan dört yüz yıldan fazla bir süre sonra inşa edilmiştir ve Süleyman'ın duasından sonra oraya yönelmenin en nihai gayesi, bir şart olmasından ötürü değil, sadece duanın ve namazın kabulünün gerçekleşmesi içindir. Ayrıca yönelmek üzere o mabedin seçilmesi bir dua olsa bile bu, bir peygamberin duasıdır ve...

عَنْ إِلْهَامٍ إِلَهِيٍّ فَلَعَلَّ حِكْمَةَ ذَلِكَ حِينَئِذٍ أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ تَعْمِيرَ الْبَلَدِ الْمُقَدَّسِ كَمَا وَعَدَ إِبْرَاهِيمَ وَوَعَدَ مُوسَى فَأَرَادَ زِيَادَةَ تَغَلْغُلِ قُلُوبِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ فِي التَّعَلُّقِ بِهِ فَبَيَّنَ لَهُمُ اسْتِقْبَالَ الْهَيْكَلِ الْإِيمَانِيَّ الَّذِي أَقَامَهُ فِيهِ نَبِيُّهُ سُلَيْمَانُ لِيَكُونَ ذَلِكَ الْمَعْبَدُ مِمَّا يَدْعُو نُفُوسَهُمْ إِلَى الْحِرْصِ عَلَى بَقَاءِ الْأَقْطَارِ بِأَيْدِيهِمْ.

...ancak ilahi bir ilhamla vuku bulabilir. O takdirde bunun hikmeti muhtemelen şudur: Allah İbrahim'e ve Musa'ya vadettiği gibi Mukaddes Belde'yi imar etmek istemiş, İsrailoğullarının kalplerinin oraya bağlanışını daha da pekiştirmeyi murat etmiş; bu sebeple peygamberi Süleyman'ın orada inşa ettiği imânî mabede yönelmelerini onlara bildirmiştir ki bu mabet, onların nefislerini bu beldelerin ellerinde kalmasına hırs göstermeye sevk eden bir unsur olsun.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدْ شَرَعَ اللَّهُ لَهُمُ الِاسْتِقْبَالَ بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى أَلْسِنَةِ الْأَنْبِيَاءِ بَعْدَ سُلَيْمَانَ وَفِيهِ بُعْدٌ لِأَنَّ أَنْبِيَاءَهُمْ لَمْ يَأْتُوا بِزِيَادَةٍ عَلَى شَرِيعَةِ مُوسَى وَإِنَّمَا أَتَوا معززين فتشريعه اللَّهِ تَعَالَى

Bundan sonra Allah'ın, Süleyman'dan sonraki peygamberlerin diliyle onlara [bu yöne] yönelmeyi teşri kılmış olması da caizdir; ancak bu uzak bir ihtimaldir, zira onların peygamberleri Musa'nın şeriatına bir ilave getirmemiş, sadece [o şeriatı] teyit edici olarak gelmişlerdir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın...

اسْتِقْبَالَ الْمُسْلِمِينَ فِي صَلَاتِهِمْ لِجِهَةٍ مُعَيَّنَةٍ تَكْمِيلٌ لِمَعْنَى الْخُشُوعِ فِي صَلَاةِ الْإِسْلَامِ فَيَكُونُ مِنَ التَّكَمُّلَاتِ الَّتِي ادَّخَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى لِهَذِهِ الشَّرِيعَةِ لِتَكُونَ تَكْمِلَةُ الدِّينِ تَشْرِيفًا لِصَاحِبِهَا ﷺ وَلِأُمَّتِهِ إِنْ كَانَ الِاحْتِمَال الأول، فَإِن كَانَ الثَّانِي فَالْأَمْرُ لَنَا بِالِاسْتِقْبَالِ لِئَلَّا تَكُونَ صَلَاتُنَا أَضْعَفَ اسْتِحْضَارًا لِجَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ صَلَاةِ غَيْرِنَا.

...Müslümanlara namazlarında belirli bir cihete yönelmeyi teşri kılması, İslam namazındaki huşû manasını tamamlamaktır. Şayet birinci ihtimal geçerliyse bu, dinin tamamlanmasının Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetine bir şeref olması için Yüce Allah'ın bu şeriata sakladığı mükemmelleştirici unsurlardan (tekemmülât) biri olur. Şayet ikinci ihtimal geçerliyse, namazımızın Yüce Allah'ın celalini kalpte canlandırma bakımından başkalarının namazından daha zayıf olmaması için bize [kıbleye] yönelme emredilmiştir.